Shaxs sotsial munosabatlar maxsuli sifatida - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	44.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Shaxs sotsial munosabatlar maxsuli sifatida

Купить

SHAXS SOTSIAL MUNOSABATLAR MAXSULI SIFATIDA.
Reja:
1 - mashg’ulot
1. Sotsologiyada shaxs tushunchasi
2. SHaxs shakllanish asoslari
3. SHaxs shakllanishi omillari: biologik irsiy, jismoniy muhit, madaniy, guruhiy
tajriba, shaxsiy tajriba.
4. SHaxs sotsializatsiyasi .
2- mashg’ulot
1. I jtimoiy "men" ning shakllanishi.
2. Ijtimoiylashuv davrlari
3. I jtimoiylashuv institutlari va agentlari.
4. D esotsializatsiya va resotsializatsiya.

1. Har qanday ijtimoiy tizimning bo’laklari odamlar hisoblanadi.
Odamlarning jamiyatga kiritilishi turli birliklar orqali amalga oshiriladi, qaysini
har bir aniq shaxs sotsial guruhlar, sotsial institutlar, sotsial tashkilotlar jamiyatda
qabul qilingan qoida va qadriyatlar tizimini, ya`ni madaniyat orqali gavdalanadi.
SHunga muofiq inson ko’p sotsial tizimlarga tortilgan bo’lib, ularning har biri
unga tizimni shakillantiruvchi ta`sir ko’rsatadi. SHunday qilib odam faqat sotsial
tizimning bo’lagi bo’libgina qolmay, uning o’zi ham murkkab tuzilma bo’lgan
tizimni aks ettiradi.
Sotsiologiya shaxsni barcha hilma-hilligi majmuida emas, ya`ni tabiat
mahsuli sifatida emas,balki ijtimoiy munosabatlar yig’indisi, ya`ni jamiyat mahsuli
sifatida qarab chiqadi. SHaxs soitsial o’zaro ta`sir va munosabatlarining birlamchi
omili bo’lib hisoblanadi.
SHaxsning o’zi nima? Bu savolga javob berish uchun, avvalo, “inson”,
“individ”, “shaxs” tushunchalarini bir-biridan farqlab olish kerak. “Inson”
tushunchasi, umumiy, hamma uchun xos bo’lgan sifat va qobiliyatini izohlash
uchun qo’llaniladi. Bu tushuncha dunyoda mavjud bo’lgan tarixan o’ziga xos
shunday rivojlanayotgan birlikki, insoniyatni anglatib u boshqa hamma moddiy
tizimlarda farq o’ziga xos ijtimoiy faoliyat usullari bilan farq qiladi.
Sotsial o’zaro ta`sir va munosabatlarning birlamchi agenti bo’lib shaxs
h isoblanadi. SHaxsning kim ekanligini bilish uchun “inson”, “individ”, “shaxs”
tushunchalarining chegaralarini aniqlab olish kerak bo’ladi. “ Inson ” tushunchasi
hamma kishilarga xos bo’lgan umumiy sifat va qobiliyatlarni ifodalash uchun
ishlatiladi. Bu tushuncha dunyoda inson zoti deb atalmish shunday o’ziga xos
tarixiy jamoa mavjudligini anglatadi. Bu insoniyat qolgan hamma moddiy
sistemalardan o’ziga xos hayotiy faoliyat usuli bilan farq qiladi. Insoniyat o’ziga
xos moddiy reallik sifatida mavjud bo’ladi. Ammo insoniyat bu kabi yashay
olmaydi. Konkret odamlar yashaydi va harakat qioadi. Insoniyatning konkret
vakillarining bo’lishi individ tushunchasi orqali ifodalanadi. Individ - bu
insoniyatning hamma sotsial va psixologik xususiyatlari: aqd, idrok, ehtiyojlar va

boshqalarning konkret tashuvchisi, insoniyat urug’ining yagona vakilidir. Bu
holatda individ tushunchasi “konkret kishi” ma`nosida ishlatiladi.
SHaxs insonning nisbatan ijtimoiy-tarixiy va ontogenenitik
rivojlanishining mahsuli, maxsus insoniy tuzilma. Insonning biologik tabiati uning
sotsial dunyosining rivojlanish bazasidir. Insonning ongi ham, insonning
ehtiyojlari ham ijtimoiy munosabatlar orqali yaratiladi, bu individning
tug’ilganidan boshlanib va to o’limigacha davom etadi.
Individning jamiyatga qo’shilishi turli sotsial jamoalar orqali amalga
oshiriladi. Har bir alohida kishi sotsial guruhlar, sotsial muassasalar, sotsial
institutlar, jamiyatda hukmron norma va qadriyatlar ya`ni madaniyatlar orqali
shakllana boshlaydi. Buning natijasida individ ko’p miqdordagi turli darajadagi
sotsial tizimlarga qo’shiladi, ularning har biri oila, do’stlar davrasi, ijtimoiy
muassasalar, ishchilar guruhi, milliy jamoalar va hokazolar unga ta`sir o’tkazadi.
SHunday qilib inson mazkur sistema strukturalarining qismiga, ularning
elementlariga aylanadi.
SHaxsning paydo bo’lishi, uning jamiyatdagi o’rni va mohiyati doimo
sotsiologiya fanining muhim va baqs talab sohalaridan biri bo’lib keldi. Insonning
mohiyatini dastlabki o’rgangan olimlar Xitoydagi Konfutsiy va uning izdoshari
edi. eramizdan ilgari 298-238 yillarda yashagan olim Sen’-tszi shunday deb
yozgan edi: «Tug’ma xususiyatlar - bu samoviy munosabatlar hosili bo’lib, ularga
ta`lim yoki ularni odamning o’zi yaratishi vositasida erishib bo’lmaydi. Inson
yovuz tabiatga ega. Insondagi ezgulik manfaatlar uchun orttirilgan fazilatdir.
O’ozirgi inson tug’ilishidan boshlab foyda olishga intiladi. Bu shunga olib
keladiki, kishilar o’zaro raqobatlashadilar va bir-birlariga yon bermaydilar.
SHuning uchun ham tarbiya yo’li bilan inson tabiatini o’zgartirish, yaratilgan
qoidalar asosida ta`lim berib, ularni adolatlilikka va mas`uliyatlilikka o’rgatish
lozim.»
Abu Nasr Forobiy «Falsafatu Aristutolis» («Arastu falsafasi») asarida
qadimgi yunon olimining inson haqidagi fikrlarini quyidagicha sharhlagan edi:
«Arastu insonda, qayvonlarda bo’lmagan boshqa imkoniyatlar, ruh va ruhiy

kuchlardan paydo bo’lolmaydigan sabab va asoslarni topadi. Inson tabiati va unda
mavjud bo’lmish tabiiy kuchlarni tushuntirish borasida ular, faqat ruh faoliyati
(harakatlari, ta`sirlari) ga qaraganda yuksakroq faoliyat (harakatlar) uchun
moslashganlar, degan fikrga keladi...» Bu o’rinda Arastu, nega bunday bo’lishini
o’rganishga majbur bo’ldi va inson nutq egasi ekanligini topdi, nutq esa aql bilan
bog’liqdir.... Aqlning holati xuddi ruh va uning tabiiy holati kabi ekanligi, aql
qismlarga yoki kuchlarga bo’linishi, inson mohiyat kasb etishiga vosita bo’luvchi
faol (ta`sirchan) asos ekanligi xuddi tabiatda bo’lgani kabi u - aql o’z maqsadi
(g’arazi) ning sabab va asosi ekanligi Arastuga ravshan bo’ladi.»
Insonning muhim xususiyatlaridan biri - uning ijtimoiy mavjudot
ekanligidir. Inson o’zining eqtiyojlarini qondirish maqsadlarida o’zi kabi insonlar
bilan birlashishga intiladi. Insonning ijtimoiylashuvi sun`iy xarakter kasb etib, u
shaxs sifatida boshqa insonlar o’rtasidagina shakllana oladi. Agar u insoniy
munosabatlardan holi bo’lsa, o’zidagi yovuzlik yoki hayvoniy tabiatidan xalos
bo’la olmaydi. Insondagi bu tabiiy xususiyatni Abu Nasr Forobiy quyidagicha
ifodalaydi: «Har bir inson o’z tabiati bilan shunday tuzilganki, u yashash va oliy
darajadagi etuklikka erishmoq uchun ko’p narsalarga muhtoj bo’ladi, u bir o’zi
bunday narsalarni qo’lga kirita olmaydi, ularga ega bo’lish uchun insonlar
jamoasiga ehtiyoj tug’iladi.... SHu sababli yashash uchun zarur bo’lgan, kishilarni
bir-birlariga etkazib beruvchi va o’zaro yordamlashuvi orqaligina odam o’z tabiati
bo’yicha intilgan etuklikka erishuvi mumkin. Bunday jamoa a`zolarning faoliyati
bir butun holda ularning har biriga yashash va etuklikka erishuv uchun zarur
bo’lgan narsalarni etkazib beradi. SHuning uchun inson shaxslari ko’paydilar va
erning aholi yashaydigan qismiga o’rnashdilar, natijada inson jamoasi vujudga
keldi».
SHu bilan birga inson fikrlovchi mavjudotdir. U ko’rgan va eshitganlarini
yodda saqlaydi, o’z xayoloti, tasavvurlash qobiliyati vositasida bilimlarni,
ma`lumot va axborotlarni tahlil qiladi, umumlashtiradi, ularni transformatsiyalaydi,
boshqalarga uzatadi, bilim va tajribalarni takomillashtiradi, o’z maqsadlari,
orzulari va istaklarini tasavvurlay oladi. Insondagi bu xususiyatlarni Ibn Sino

shunday talqin etadi: «Inson umumiy qarashlarga nuqtai nazar bildirish va alohida
narsalar to’g’risida fikrlash qobiliyatlariga egadir: u foydali yoki zararli ishni qilish
va qilmaslik, go’zallik va xunuklikni farqlash, yaxshi va yomonni ajratish
qobiliyatlariga ega. Ular qiyoslash va tafakkurlash vositasida shakllanadi....
SHunday qilib, inson ruhining birinchi kuchi aqliy mushohadaga taalluqli bo’lib, u
aqliy tafakkur deb ataladi. Ikkinchi kuch esa tajribaga taalluqli bo’lib, u tajribaviy
fikrlash, deb ataladi. Ular haqiqat yoki yolg’onni, shuningdek, xususiy narsalarga
nisbatan yaxshi va yomonni aniqlash uchun xizmat qiladi.
Hozirgi davr sotsiologiyasida «inson» deganda Erda yashayotgan mavjudot
turlaridan biri tushuniladi. Inson alohida olingan tur (Homo sapiens) vakilini
ifodolovchi umumiy tushunchadir. Inson, umuman inson zotining yig’iq obrazi
sifatida bioijtimoiy mavjudot bo’lib, u bir vaqtning o’zida ham tabiatga, ham
ijtimoiy hayotga mansubdir. Gegel’ ta`biri bilan aytganda, «insonning o’zida
bevosita mavjudligi qandaydir tabiiydir, bu uning o’z tushunchasiga binoan
tashqidir; faqat o’ziga tegishli tana va ruhini takomillashtirish vositasida,
mohiyatan o’zini o’zi anglashi sababli ham u o’zini erkin tutadi, u o’ziga o’zi
egalik qilishga kirishadi va ham o’ziga, ham boshhalarga nisbatan bo’lgan
munosabatlarda o’ziga o’zi egalik qiladi. Bu o’ziga o’zi egalik qilishga kirishish,
shuningdek, bu holatni voqelik deb bilish shuni ko’rsatadiki, inson o’z
tushunchasiga binoan (imkoniyat, qobiliyat, moyillik), endi o’zini o’ziniki deb
bilishi, o’zini xuddi predmetdek hisoblashi - oddiy o’zini o’zi anglashdan farq
qilib, u haqiqatda narsa (buyum) shaklida namoyon bo’la olish qobiliyatiga
erishadi»
Individ esa inson zotining alohida olingan nusxasi, uning vakillaridan biridir.
SHaxs esa u yoki bu inson sifatida namoyon bo’lib, u ma`lum va betakror
individuallikka ega bo’ladi. Individning jamiyatga kirish jarayonlari uning
ijtimoiylashuvini ta`minlaydi. Ijtimoiy munosabatlarga kirishish natijasida uning
jamiyatdagi qadriyatlar va me`yorlarni o’zlashtirib borishi uchun zamin yaratadi.
Bu jihatdan u ijtimoiy ta`sir ob`ektidir. SHuningdek, individ ijtimoiylashuv

oqibatida jamiyatdagi turli munosabatlarda faollashadi va bunda u ijtimoiy
munosabatlar sub`ekti sifatida harakatlanuvchi shaxsga aylanadi.
H amma psixologik fanlar ijtimoiy sababiylikdan va shaxs faolligi
printsipidan kelib chiqadilar. Mana shu erda ijtimoiy psixologiya nuqta qo’yadi,
keyin esa o’zining sotsial-psixologik muammolarini echishga kirishadi. Sotsial
psixologiya esa umumiy psixologiya tomonidan ishlab chiqilgan shaxs ta`rifidan
foydalanib, shaxs qaysi konkret guruhlarda, birinchidan, sotsial ta`sirini (uning
qaysi faoliyat tizimi orqali) o’zlashtirishini, ikkinchidan, o’zining sotsial
mohiyatini (o’zaro faoliyatning qaysi konkret turi orqali) amalga oshirishini
tushuntiradi. Bu yondashuv aynan sotsiologik yondashuvdan farq qiladi.
Sotsiologik yondashuv qanday qilib sotsial-tipik xususiyatlari shakllanadi, nima
uchun shaxs hayot faoliyatining bir xil sharoitlarida ular katta hajmda ifodalanadi,
nima uchun boshqa sharoitlarida qandaydir boshqa sotsial-tipik xususiyatlar
insonning mazkur sotsial guruhga, sotsial muhitga tegishliligidan qat`iy nazar
paydo bo’lishini ko’rsatib beradi. SHunga muvofiq sotsiologiyada asosiy e`tibor
shaxsning sotsial tiplarini (faoliyat tiplarini) sotsial sifatlarini aniqlashga qaratiladi.
Aynan sotsiologik o’rganadigan alohida individlar faoliyati va ong strukturasida
sotsial tizim , jamoa, guruhlarning umumiy va o’ziga xos sifatlari namoyon
bo’ladi.
Bundan kelib chiqib, shaxsni individning boshqa kishilar bilan bevosita va
bilvosita o’zaro ta`siri jarayonida jamlanadigan va o’z navbatida uni mehnatning,
anglashning va muloqotning sub`ektiga aylantiradigan individning sotsial
xususiyati, unda yaxlitlangan sotsial ahamiyatli xususiyatlarning majmuidir deb
ta`riflash mumkin.
SHaxsni tushunishdagi bunday yondashuv maqsadga muvofiqdir. CHunki,
u insonni o’zida turli sotsial-tipik belgilarni mujassamlashtirgan ma`lum
jamiyatning, sotsial jamoaning, guruhlarning vakili sifatida namoyon bo’ladigan
sotsiologik xususiyatni ifodalaydi.
SHaxsning sotsiologik kontseptsiyasi bir qancha turli nazariyalarni o’z
ichiga oladi. Ularning hammasi shaxsni u yoki bu sotsial omillarning ta`siri ostida

shakllangan o’ziga xos tuzilma ekanligini tan olishadi. Muammoni bu kabi qo’yish
shaxsni faqat sotsiologiya nuqtai nazaridan tahlil etishga olib boradi. Bu
yondashuvning ildizlari sotsial falsafa ildizlariga borib taqaladi.
SHaxsning sotsiologik kontseptsiyasi XIX asrning ikkinchi yarmi -XX
asrning boshlarida rivojlana boshladi. Umumiy shaxsning sotsiologik nazariyasiga
bo’lgan ehtiyoj doimiy o’zaro munosabatni, boshqacha aytganda, sotsial
makrostrukturada sodir bo’layotgan jarayonlarni belgilaydigan doimiy o’lchamni
topish kerakligini tushunishdan kelib chiqadi. Individlar va jamiyat o’zaro
ta`siridagi bu jarayonlarni tushuntirayotib, biz har doim bu individning
xususiyatlarining qandaydir tashkiliy butunligini topamiz, u jamoalardan kelib
chiqadigan ta`sir va stimullarni “boshqacha tushunadi” va muhitga insonning
reaktsiyasini qat`iy ravishda aniqlaydi.
Ushbu hayotiy faoliyat usuli tufayli inson tarixiy rivojlanishining hamma
bosqichlarida dunyoning hamma nuqtalarida o’z-o’ziga o’xshash bo’lib
antologiyaga oid holatni saqlab qoladi.
Demak, insoniyat o’ziga xos moddiy voqeylik sifatida mavjud bo’ladi.
Ammo, insoniyat o’z holicha mustaqil mavjud bo’lmaydi
Aniq insonlar yashaydilar va xarakat qiladilar. Insoniyat alohida
vakillarining mavjud bo’lishi “individ” tushunchasi bilan ifodalanadi. Individ - bu
insoniyat zotining yakka vakili, insoniyatning hamma sotsial va ruhiy jihatlarini
idrokiy, irodasi, ehtiyojlari, manfaatlari va xokazolarning soxibi xisoblanadi.
“Individ” tushunchasi bu vaziyatda “aniq inson” sifatida foydalanadi. Masalaning
bunday qo’yilishida turli biologik omillar (yosh jihatlari, jinsiy mijozlarining
o’ziga hos tomonlari), shuningdek, inson hayotiy faoliyatining sotsial
sharoitlardagi tafovutlar belgilamaydi. Insonni turli darajada yakka tarzda va
tarixiy rivojlanishni aniq-tarixiy o’ziga xosligini aks ettirishda “individ”
tushunchasi bilan bir qatorda “shaxs” tushunchasi ham qo’llaniladi. “SHaxs” bir
qator gumanitar fanlarning falsafa, ruhshunoslik, pedagogika va sotsiologiyaning
o’rganish ob`ekti xisoblanadi.

Falsafa shaxsni faoliyat sub`ekti, ong va ijodiyot sifatida tutgan o’rni nuqtai-
nazaridan qarab chiqadi. Ruxshunoslik - shaxsni ruxiy jarayonlar, xususiyat,
qobiliyat, iroda sifatlari va boshqa jihatlardan barqaror yaxlit holda o’rganiladi.
Sotsiologik yondashuv shaxsdagi sotsial-tipik jihatini ajratadi. SHaxs
sotsiologik nazariyasining asosiy masalasi shaxsning shakillanish jarayoni va
uning ehtiyojlarini qondirish, sotsial birlikda rivojlanishi va amal qilishi, jamiyat
bilan shaxs aloqalari, shaxs va guruhlar, shaxsning sotsial fe`l-atvorini tartibga
solish qonuniyatlarini o’rganish bilan chambarchas bog’langan.
2. Sotsiologiya shaxsga oid ko’pgina nazariyalarni o’z ichiga olgan bo’lib,
ular bir-birlaridan qat`iy metodologik ko’rsatmalar orqali farq qiladilar. Insonning
qaysi jihati shaxs tushunchasida nomoyon bo’ladi? Insonni 2-xil ehtiyoj mavjud:
tabiiy va ijtimoiy. Tabiiy - bu barcha biologik ehtiyojlar: Ijtimoiy - mehnat
faoliyati, ijtimoiy faollik, ma`naviyat va boshqa. SHaxs bu insonning jismoniy
tabiati emas, balki uning ijtimoiy sifatidir. SHaxs ehtiyojlari uning manfaatlari
orqali nomoyon bo’ladi. Manfaatlar esa uni maqsadli faoliyatga yo’llaydi.
Kishilarning ijtimoiy munosabatlari ularning xulqlarida eng avvalo manfaatlar
tarzida nomoyon bo’ladi. Bu esa o’z navbatida shaxs faoliyatining maqsadini,
mazmunini va mohiyatini ifodalaydi. Manfaatlarning maqsadga aylanishi shaxs
faoliyati motivining oliy darajasidir.
Sotsiologiya tarixida o’zining metodologik qurilmasi jihatidan farq qiluvchi
shaxs to’g’risidagi nazariyalar ishlab chiqilgan.
Karl Marks va F. engel’s tomonidan asos solingan shaxs ijtimoiy faoliyat va
munosabat sub`ekti va ob`ekti to’g’risidagi nazariyasi, CH.Kuli, R.Darendorf,
R.Minton, R.Mertonlarning shaxs roli nazariyasi va boshqa kabilar.
SHaxs to’g’risidagi marksistik nazariyada asosiy e`tibor shaxs va
jamiyatning o’zaro munosabatiga qaratilgan. Marksistik sotsiologiyada shaxsning
moddiy faoliyati jarayonida yuzaga keluvchi va ongining muayyan xususiyatlarini
aks ettiruvchi sub`ektiv jixatlari ko’proq tadqiq qilingan.
Amerika sotsiologlari: T.Znanetskiy va CH.Tomaslar asos solgan shaxs
ijtimoiy hulqini o’z-o’zidan boshqarishining dizpozitsion nazariyasida shaxs

hayotidagi dunyoqarashlik va qadryatli - normativ omillarga ko’proq ahamiyat
beriladi. Bu nazariyaga ko’ra, shaxs ongi uning hayotiy o’rnini belgilaydi. SHaxs
dunyoqarashi, ijtimoiy qadriyati, g’oyaviy va ma`naviy normalar uning faoliyatini
belgilovchi asosiy omillardir. Ko’rinib turibdiki, shaxs to’g’risidagi bu nazariyada
shaxsning sotsiologik va ijtimoiy psixologik xususiyatlari bir qilib olingan.
Sotsiologiyada shaxs haqida turli nazariyalar mavjud.Ulardan
-CH.Kulining “Ko’zgudagi “Men”” nazariyasi.Ushbu nazariya 3 tamoyilga
asoslanadi:
1.SHaxs ma`lum hatti-harakatni amalga oshiradi.
2.O’sha hatti-harakatga kishilar reaktsiya bildiradi.
3.SHaxs shu reaktsiyaga ma`qul keladigan hatti-harakatlarni amalga
oshiradi.
CH.Kuli “ko’zgu” deganda aynan atrofdagi insonlarni reaktsiyasini nazarda
tutgan.
Amerika sotsiologi Djordj Midning “boshqalar tomonidan
umumlashtirilgan” nazariyasi.Bu nazariyaga muvofiq kishi o’z shaxsini,o’z hatti-
harakatini boshqalar nuqtai nazaridan,ya`ni o’zini boshqalarning o’rniga qo’yib
baholaydi.
“Boshqalar uchun ahamiyatli”nazariyasining asoschisi amerika sotsiologi
Xaller bo’lib,bu nazariyaga ko’ra kishining shaxsi to’g’risida boshqa
ahamiyatli,obro’li kishilarning munosabati xulosa chiqarishga imkon
beradi.Masalan,ayrim kishilar uchun ota-onasining bergan bahosi,ba`zilar uchun
esao’qituvchining,boshqalar uchun esa mansabdor shaxslarning bergan bahosi yoki
munosabati uning shaxsi to’g’risida xulosa chiqarishga imkon beradi.
SHaxs kontseptsiyasidan interaktsionistik yondoshuv metodologik
printsiplarga asoslanadi. Bunga binoan na shaxs omillari, na tashqi muhit, agar
ularni alohida qaraladigan bo’lsa, inson hatti-xarakatini to’la darajada tushuntirib
bera oladi. Inson hatti-harakatining asosiy determinantlari (belgilovchilari) sifatida
bu omillar o’rtasidagi doimiy o’zaro ta`sir namoyon bo’ladi. O’zaro harakat
jarayoni olimlar tomonidan har doim bir xil tushunilmaganligidan, interaktsionizm

doirasida cheklangan qo’llash nazariyasi deb ataladigan bir nechta turli
yo’nalishlar paydo bo’ldi.
Nemis-amerika psixologi K.Levin (1890-1947) 1936 yilda shaxsning muhit
bilan o’zaro harakati printsipga muvofiq u muhitni fizik (tabiiy) va psixik
muhitlarga bo’ladi. Levin fikricha, hatti-harakat na o’tmishga, na kelajakka
bog’liq, u hozirgi muhitga bog’liq bo’ladi. Levinning aytishicha, tabiiy va sotsial
muhit sub`ekt uchun psixologik fenomenlar ko’rinishida real namoyon bo’ladi.
SHuning uchun har xil individlar uchun ob`ektiv muhit uning shaxsiy
muhimligidan qat`iy nazar turli tuman bo’ladi. Bu erda psixologik reallik
shaxsning muhit bilan o’zaro harakatida ko’proq ahamiyatga ega.
Amerikalik sotsiolog E.Merreyning shaxs kontseptsiyasida individning
muhit bilan o’zaro ta`sir muammosi tahlil qilinadi
Merrey muhitning xossasini “bosim, tazyiq“ tushunchasi bilan belgilaydi.
SHaxsning muhit bilan o’zaro ta`sirini tadqiq qilishda asosiy birliklar bo’lib,
ehtiyojlarning turli birikuvlari va sotsial muhitning ta`siri hisoblanadi.
Interaktsionalizm ideyasi shaxsning bixeviorizm va psixoanalitik
nazariyalarida har xil namoyon bo’ladi. B i xev i oristik maktabda interaktsionizm
g’oyalari amerikalik psixolog e.Tolmenning shaxs kontseptsiyasida bayon
qilingan. Bixevorizmning ortodoksol tizimida “anglash (yoki pognetiv) kartalari”
tushunchasi kiritilgan. Uning mohiyati shunga asoslanadiki, har bir shaxs muhitdan
kelib chiqadigan stimullarga nafaqat mexanik ravishda javob qaytaradi, hamda
ularni “karta maydoni” tajriba asosidagi shakllangan ongdagi stereotiplar bilan
solishtiradi. SHunga muvofiq, inson muhit bilan o’zaro ta`sirda faollik va hatti-
harakatning shaxsiy elementini yuzaga keltiradi.
Tolmenning fikrlari “haqiqiy” bixeviorizmning kognetiv psixologiya bilan
ajralishiga asos bo’lib xizmat qiladi.
SHaxsning psixoanalitik kontseptsiyasi Z.Freyd fikrlarida yaqqolroq
ifodalangan. Z.Freyd individ va jamiyat o’zaro ta`siri jarayonini sotsiopsixologik
konflikt sifatida, shaxsni esa irratsional, g’ayriixtiyoriy mayllarining ansambli
(uyg’un birlik) sifatida qaraydi. Freyd fikricha, tsivilizatsiya o’zining taqiqlari va

sanktsiyalari bilan, bir tomondan, katta manfaat va zaruriyatdir, aks holda
insoniyat seksual (jinsiy) va letal (o’limga olib boradigan) instinktlarga bo’ysunib,
yashay olmagan bo’lardi. Ammo ikkinchi tomondan, tsivilizatsiya inson uchun
xavf va g’ am tashvishdir, chunki mayllarning yanada ko’proq siqib chiqarilishi
nevrizlarning rivojlanishicha, qoniqmaslik, xavotir, begonalashuv, anglanmagan
munofiqlik va hokazolarning ko’payishiga olib keladi. Jamiyatga dizintegratsiya
xavf solar ekan sotsializatsiya va sotsial nazoratga ehtiyoj bo’ladi.
Umuman shuni aytish mumkinki, shaxs kontseptsiyasining zamonaviy
interaktsizmi shakllanish pallasida turibdi, turli kontseptsiya va nazariyalarning
ta`sirini boshdan kechirmoqda.
SHaxs termini turli mualliflar tomonidan har xil tahlil etiladi. SHaxsga
berilgan hamma ta`riflar 2 ta bir-biriga qarama-qarshi nuqtai nazarlar bilan u yoki
bu darajada asoslanadi. Bir nuqtai nazar bo’yicha, har bir shaxs o’zining tug’ma
sifatlari va qobiliyatlariga muvofiq shakllanadi va rivojlanadi. Sotsial muhit bu
holatda juda ham kam rol’ o’ynaydi. Boshqa nuqtai nazar vakillari shaxsning ichki
xususiyatlari va qobiliyatlarini to’laligicha, inkor etishadi. Ularning fikricha, shaxs
bu sotsial tajriba davomida to’laligicha shakllanadigan qandaydir mahsuldir.
Ko’rinib turibdiki, shaxsning shakllanish jarayonidagi bu fikrlar unchalik absolyut
to’g’ri emas. Fmkrimizcha, shaxsni tahlil qilishda, ham tug’ma biologik
xususiyatlarni, ham sotsial tajribani hisobga olish kerak. SHu bilan birga
amaliyotdan ma`lum bo’lishicha, shaxs shakllanishida sotsial omillar ko’proq
ahamiyatga ega.
V.YAdov fikricha, “SHaxs - bu inson sotsial xususiyatlarining butunligi,
ijtimoiy rivojlanish mahsuli va individni aktiv faoliyati va muloqoti vositasida
sotsial munosabatlar tizimiga qo’shilishidir. Bu qarashga muvofiq, shaxs biologik
organizmdan faqatgina sotsial va madaniy tajriba tufayli rivojlanadi. Bunda shaxs
xususiyatlarining shakllanish jarayoniga sezilarli ta`sir etadiki, shaxsdagi tug’ma
qobiliyatlar, temperament va mayllar inkor etilmaydi.

3. SHaxs xususiyatlarining paydo bo’lishi va rivojlinishini tahlil etish uchun
shaxsning shakllanishiga ta`sir etadigan omillarni quyidagi tiplarga bo’lamiz.
1) biologik irsiyat
2) tabiiy muhit
3) madaniyat
4) guruh tajribasi
5) ulkan individual tajriba
Bu omillarning shaxsga ta`sirini birma-bir ko’rib chiqamiz.
Biologik irsiyat ; G’ ishtli uyni toshdan qurish mumkin emas, ammo ko’p
g’ishtlardan uyni, buning ustiga turli ko’rinishda qurish mumkin, Har qanday
kishining biologik irsiyati xom-ashyo materiallarini etkazib beradi, ular
keyinchalik har xil usullar bilan inson zoti, individ, shaxsiga aylanadilar.
Hayvonlarning ko’pgina turlaridan farqli ravishda inson mavjudoti yilning
hamma vaqtida jinsiylikni namoyon etadi, bu esa ko’proq yoki ozroq darajada
bolalar tug’ilishiga o’z ta`sirini o’tkazadi. Bola tug’ilganda yordamga muhtoj
bo’ladi va hayotining dastlabki yillarida shunday holda qoladi. Bu kabi biologik
faktlar insonlar sotsial hayotiga asos soladi. Bundan tashqari, inson monogam
jinsiy hayot instinktiga ega bo’lmaydi va har qanday jamiyatda bu belgi oila
instituti shakllanishiga va bolalar tarbiyasiga ta`sir qilib, har xil namoyon bo’ladi.
Biologik irsiyat xususiyatlari havo, suv, ovqat, uyqu,xavfsizlik singari ehtiyojlarni
o’z ichiga oladigan insonning tug’ma ehtiyojlari bilan to’ldiriladi. Agar sotsial
tajriba asosan inson ega bo’lgan o’xshash umumiy xususiyatlarni tushuntirib bersa,
biologik irsiyat ko’pincha shaxsning individualligini, uning boshqa jamiyat
a`zolaridan dastlabki farqini tushuntirib beradi. SHu bilan birga, guruhiy
farqlanishni endi biologik irsiyat tushuntirishi mumkin emas.
SHu asosda biologik irsiyat shaxsni to’laligicha yarata olmaydi, chunki na
madaniyat, na sotsial tajriba genlar orqali o’tadi. Ammo biologik omilni hisobga
olish lozim. CHunki u birinchidan, sotsial jamoalar uchun cheklashlar (yordamga
muhtoj go’dak, suv ostida uzoq tura olmaslik, biologik ehtiyojlar majmui va
hokazo) yaratadi, ikkinchidan, biologik omil yordamida temperament, xarakter,

qobiliyatlarning cheksiz turli ko’rinishlari paydo bo’ladi, ular har qanday kishi
shaxsida individuallik, ya`ni takrorlanmas ulkan siymo vujudga keltiradi.
Tabiiy muhit ; Ko’pgina olimlar shaxsning rivojlanishida tabiiy muhitga
asosiy e`tibor qaratadilar. Mashhur sotsiolog P.Sorokin 1928 yilda chop etilgan
asarlarida ko’pgina olimlarning - Konfutsiy, Aristotel’, Gippokratdan tortib o’ziga
zamondosh bo’lgan geograf elmiot Xantingonlarning nazariyalarini boyitdi. Bu
olimlarning fikri bo’yicha, shaxslar xulqidagi guruhiy farqlar asosan iqlimdagi
farqlar, jug’rofiy xususiyatlar va tabiiy resurslar bilan belgilanadi.Bu toifa olimlar
qatorida faylasuf Plexanov va tarixchi A.N.Gumelyovlarni kiritish mumkin. Bu
tadqiqotchilar tomonidan ishlab chiqilgan nazariya etnomarkaziy, milliy ongni
oqlash uchun yaxshi asos hisoblanadi. Lekin tabiiy omilning shaxs rivojlanishidagi
asosiy ta`sirini oqlab ololmaydi. Haqiqatdan ham bir-biriga o’xshash tabiiy va
jug’rofiy sharoitlarda shaxsning turli tiplari shakllanadi va aksincha ko’p hollarda
o’xshash guruhiy xususiyatga ega shaxslar turli tabiiy muhit sharoitlarida
rivojlanadi.
Bunga bog’liq ravishda tabiiy muhit sotsial guruhning madaniy
xususiyatlariga ta`sir etishi mumkin, lekin uning alohida shaxs shakllanishdagi
ta`siri unchalik emas va shaxsga guruh madaniyatining, guruhiy yoki individual
jarayonning ta`siri bilan solishtirib bo’lmaydi.
Madaniyat; Sotsial muhit . Insonni o’rab turgan
guruh,insonlar,madaniyat,urfg’odat,din,iqtisodiy holat va b. Nazarda tutiladi. eng
avvalo shuni aytish lozimki, ma`lum madaniy tajriba butun insoniyat uchun
umumiy hisoblanadi va u yoki bu jamiyatning rivojlanishining qay darajasida
turganligiga bog’liq emas.
Masalan, har bir bola yoshi bo’yicha o’zidan katta kishilardan ovqat oladi,
til orqali muloqot qilishga o’rganadi, jazo va mukofot qo’llash tufayli tajribaga ega
bo’ladi va hamda bir qancha boshqa umumiyroq madaniyat namunalarini
o’zlashtiradi. SHu bilan birga har bir jamiyat amalda o’zining hamma a`zolariga
ma`lum o’ziga xos tajriba, boshqa jamiyat bera olmaydigan muhim madaniyat
namunalarini hadya etadi. Mazkur jamiyatning hamma a`zolari uchun bir xil

sotsial tajribadan o’sha jamiyatning ko’p a`zolari uchun xos bo’lgan shaxs qiyofasi
paydo bo’ladi.
Masalan, musulmon madaniyati sharoitlarida shakllangan shaxs xristian
davlatida tarbiyalangan shaxsga nisbatan boshqa xususiyatlarga ega bo’ladi.
Amerikalik tadqiqotchi K.D’yuboys shaxsni mavjud jamiyat uchun umumiy
xususiyatga ega modallik deb atadi.(“moda” statistika terminidan olingan
uzunlikni bildiradi, u ob`ekt parometrlari qatorida ko’p uchraydi). Modal shaxs
deganda D’yuboys butun jamiyat madaniyatiga xos bir qancha fazilatlarga ega
bo’lgan ko’p uchraydigan shaxs tipini tushunadi. SHunday qilib, har bir jamiyatda
o’rtacha rasm bo’lib qolgan xususiyatga ega shaxslarni topish mumkin. Modal
shaxs o’zida madaniy tajriba davomida jamiyat o’zining a`zolariga singdirgan
hamma umummadaniy qadriyatlarni mujassamlashtiradi. Bu qadriyatlar ko’proq
yoki ozroq darajada mazkur jamiyatning har bir shaxsida mavjud bo’ladi.
Odam farzandida rivojlanish uchun keng potentsial mavjud. Har bir odam
biologiya va jamiyatning maxsulidir. CHunki uning shakllanishiga irsiylik, atrof-
muhit kabilar faol ta`sir ko’rsatadi. SHuningdek, kishining shaxs bo’lib
shakllanishda milliylik ham muhim ahamiyat kasb etadi. SHuning uchun bizni
shaxs sifatida rivojlanishimizda milliylik va va genetik xususiyatlar qanchalik
salohiyatga ega? degan savol ko’ndalang qo’yiladi. SHu maqsadda sotsiologlar
kishilar qanday qilib o’z madaniyatlarini shakllantiradilar va uni keyingi avlodga
milliylik asosida qoldiradilar qabilidagi masalalar bilan shug’ullanadilar. Bunday
qarashlarga qarshi sifatida sotsiobiologizm nazariyasi vujudga keldi. Ularning
fikricha, tabiat bu–shaxs hulq-atvorini shakllantiruchi bosh omil bo’lib xizmat
qiladi. Jumladan, zoolog olim edvard O. Vil’son o’z tadqiqotlarida ko’pgina sotsial
hulq-atvorimiz asosida genetik irsiylik yotadi, deb ta`kidlaydi. Jumladan, urush va
tinchlik, xavas va hasad, bezovtalik, musobaqa, hamkorlik va hokazolar. Lekin,
sotsiologlar ayniqsa biologik tamoyillar insonning barcha xatti-harakatlarini
belgilab beradi degan xulosani sira qabul qila olmaydilar. 1
1
Diana Kendall . Sociology in Our Times: The Essentials ,Tenth Edition . Р.76

1. Sotsializatsiya – fundamental sotsiologik tushuncha bo’lib, u o’zida
ko’pgina elementlarni mujassamlashtiradi. U bu jarayonni nima maqsadda
kechishini tushuntirib beradi.Qisqa qilib aytganda sotsializatsiya bu – shunday
jarayonki, uning asosida kishilar ijtimoiy hayotga ko’nikish sifatlariga ega
bo’ladilar. 2
Turli nazariy yondashuvlarda sotsializatsiya jarayoni asoslab berilgan:
psixologik tahlil, ta`limning ijtimoiy nazariyasi, ramziy o’zaro harakat nazariya
kabilar shular jumlasidandir. SHuningdek, funktsionalizm, konflikt nazariyalari
ham sotsializatsiya va uning rivojlanishi haqida o’ziga xos ma`lumotlarni beradi
(quyidagi jadvalga qarang. 3
Nazariyalarn
ing
jarayonni
iahlil qilishi Psixo tahlil
nazariyasi Sotsial
o’rganish
nazariyasi Funktsional
izm
nazariyasi Konflikt
nazariyasi Simvolik
itrektsioniz
m
nazariyasi
Jarayonni
i ndividual’
tarzda
o’rganish Hulq-atvorni
boshqradigan
ong osti
tizimi Kishilar
o’zlarini
o’rab
turgan
muhit
ijtimoiy
rahbatlari
ga javob
beradilar Kishilar
jamiyatdagi
rollar
kutilishini
o’zlashtirad
ilar Inson va
guruh
manfaatlari
imkoniyatla
rga mos
keladigan
tarzda mos
kelmasligi
mumkin Bolalar
rollarni
o’zlashtirish
orqali
o’rganadilar
SHaxs
shakllanishi Men shaxsi
(ego)supereg
o ning
keskinligidan Aynanlik
oqilonalik
va sotsial
olam Jamiyat
qadriyatlari
ni
o’zlashtiris Guruh ongi
notenglik
tizimi
konteksti Aynanlik
ijodiylik
sifatida
sotsial
2
Introduction to Sociology . P. 54
3
Margaret L. Andersen and Howard F. Taylor . Sociology: The Essentials, Sixth Edition .Р.82

tashkil
bo’ladi hamkorlig
ida hosil
bo’ladi. h ijtimoy
kelishuvni
mustahkam
laydi orqali
shakllangan kutish
orqali
namoyon
bo’ladi
Jamiyatning
ta`siri Sotsial kutish
superego ning
ko’rinishida
namoyon
bo’ladi YOsh
bolalarga
tashqi
olam
ta`siri
kuzatiladi Jamiyatga
barqarorlik
va sotsial
mutanositbl
ikni saqlash
joiz bo’ladi Agentlarnin
g ijtimoiy
nazoratinin
g bosimi
oshib
boradi Boshqalarni
ng kutishi
orqali
sotsial
rollarni
o’zlashtirish
SHaxs sotsiologiyasi aksariyat hollarda shakllanish, rivojlanish, tarbiya,
sotsializatsiya kabi kategoriyalaridan foydalanadi. SHaxsni vujudga kelishi
tushunchasi iste`mol qilinganda inson shakllanishi, rivojlanishiga maqsadli tarzda
ta`sir qilayotgan ob`ektiv sharoitlar va sub`ektiv omillar nazarda tutiladi.
SHaxs rivoji tushunchasi kishining ongi va hulq-atvorida sodir bo’layotgan
tadrijiy va ilgarilab borayotgan o’zgarishlarni ifoda etadi. Tarbiya sub`ektiv
faoliyat bilan bog’liq bo’lib, u insonda uni o’rab turgan olam haqidagi
tasavvurlarni paydo qiladi.
Sotsializatsiya esa shaxs shakllanishi, u tomonidan jamiyatda ishlab
chiqilgan tartib-talablarni izchil tarzda o’zlashtirish, uni jamiyat bilan o’zaro
munosabatlarini amalga oshirishga xizmat qiladigan ongli faoliyati va hulq-
atvorini vujudga keltirish uchun kerak bo’ladigan bilim va ko’nikmalarini vujudga
keltiradigan jarayondir.
SHaxs sotsializatsiyasi kishi hayotining ilk yillaridan boshlanib, uning butun
umri davomida kechadi.Aynan shu ma`noda biz ota-onalarning pedagogik
madaniyati, inson tomonidan fuqarolik burchlarini bajarilishi va shaxslararo
muloqat qoidalariga amal qilish haqida alohida to’xtashimiz lozim. Zero,
sotsializatsiya kishi tomonidan unga jamiyat tomonidan qo’yilayotgan axloqiy
me`yorlar va qoidalarni bardavom tarzda bilib borish jarayonidir. O’z ongli xatti-

harakati va hulq-atvorining poydevorini tashkil qiladigan eng oddiy ma`lumotlarni
kishi dastlab oiladan oladi.
Birlamchi va ikkilamchi sotsializatsiya.
Sotsializatsiya hayotiy jarayoni bo’lib, u ikki muhim qismlarga ajraladi:
Birlamchi sotsializatsiya bolalar va o’smirlarning ilk hayot davrida sodir bo’ladi.
Ikkilamchisi esa uning mantiqiy davomi bo’lib, u birlamchiga bog’liq holda
kechadi. CHunki, kishilar endi har xil sotsial gruppalarga tegishli bo’lib
boradilar.Lekin ayrim olimlar bu ikki davrni o’zaro kombinatsiya qilib borish
lozimligini ta`kidlaydilar.
Mortimer and Simmon o kabi olimlar sotsializatsiyaning yuqorida ko’rsatib o’tilgan
ikki qismi bir-biridan farq qilishining uchta xususiyatlarini ajratib ko’rsatadilar:
1. Bolalikdagi sotsializatsiya biologik elemantlarni muvofiqlashtirish va
qadriyatlar hamda o’zini namoyish qilish sifatlarini rivojlantirishdan
manfaatdordir. Balog’at yoshida esa sotsializatsiya yana ham ochiq va konkret
me`yorlar va xatti-harakatlarni qamrab olishga xizmat qiladi.
2. Ilk davrlarda ijtimoyilashayotgan kishi oila, maktab ma`nosida ochiq-
oydin tarzda o’quvchi maqomini qabul qiladi. Bu davr kishining emotsional
holatini izohlab beradi.
3. Go’dak, yoki o’spirin kattalarga qaraganda ancha tobelik sifatiga ega
bo’ladi. Katta yosh davridagi sotsializatsiyada ko’ngillilik asosiy ma`noga ega
bo’ladi, chunki, kattalar bu jarayonni hohlagan vaqtlarida to’xtatishlari mumkin. 4
Albatta, sotsializatsiya bu insonlar o’zaro muloqatini taqazo etadigan
jarayondir. Ta`kidlab o’tilganidek, u birlamchi va ikkilamchi davrlar bilan
izohlanadi va bir qator ma`nolar kasb etishi mumkin. Sotsializatsiya kechishiga
ota-onalar, do’stlar, maktab, aka-ukalar va hamkasblar, shuningdek, madaniyat eng
katta ta`sirni ko’rsatadi.
Ayrim jamiyatlarda oilaning muhim sotsial institut sifatidagi qadriyatlar
tizimi uzoq vaqt davomida etarli darajada e`tiborga olinmadi. Boz ustiga sobiq
tuzum davrida kshi tarbiyasini oila zimmasidan olib, uni maktab, mehnat jamoasi
4
Introduction to Sociology . P. 55

va jamoat tashkilotlariga yuklab qo’yishdi. Bu holat esa ayanchli holatlarni keltirib
chiqargani bizga yaqin tariximizdan yaxshi ma`lumdir.
SHaxs sotsializatsiyasi estafetasini oiladan endi maktabqabul qilib oladi.
Asta sekinlik bilan ulg’ayib borish tufayli kishini fuqarolik burchlarin bajarish
uchun zarur bo’ladigan bilimlar murakkablashadi. Bunday sharoitlarda ta`lim
muassasasi kishiga ona Vatan, o’zi yashayotgan jamiyat va uning qonun-qoidalari
haqidagi bilimlarni tizimli tarzda singdirib boradi. Lekin, sotsiologlarni doim bir
masala qiziqtirib kelmoqda: nima uchun shaxs sotsializatsiyasining dastlabki
jarayoni turlicha, katta hayotga chiqayotgan yoshlarda o’z qarashlari va
tasavvurlari har xil bo’lgan va bunda ularda qadriyatlar tizimi bir-biriga zid
keladigan holatlarni shakllanishiga maktab qanday qilib yo’l ochib qo’ymoqda? Bu
savollarga javob topish hozirda juda muhimdir.
SHaxs sotsializatsiyasini amalga oshiriruvchi kuchli mexanizm bo’lib OAV
namoyon bo’lishadi. Ular tomonidan jamoatchilik fikri shakllantiriladi va
boshqariladi.
Ommaviy axborot vositalari sotsializatsiyaning muhim aganti bo’lib
namoyon bo’ladilar. Faqat televidenie o’zi bizning ijtimoiylashuvimizga ulkan
ta`sirini ko’rsatayapti. Bunga yana matbuot, kitoblar, yangiliklarni ifoda etuvchi
axborotlar, Internet, musiqa, radio va boshqalarni ilova qiling. Natijada Siz jamiyat
haqida kuchli tasavvurga ega bo’lasiz. Lekin ko’pchilikni bu ma`lumotlarning bir
turi bolalikdagi ijtimoiylashuv uchun o’ta zararliligi tashvishga soladi. Masalan,
OAV orqali berilayotgan zo’ravonlik haqidagi ma`lumotlar bolalar uchun o’ta
xavfli va zararlidir.
Aynan shu holat ayrim mamlakatlardagi maktablarda sodir bo’layotgan
qurolli otishmalarga sabab bo’layotgandir. CHunki bolalar agressiv hulq-atvorga
taqlid qilishga moyildir. Lekin bolalar teleko’rsatuvlarni vaakum holatida tomosha
qilmaydilar. Ular ota-ona bag’rida ulg’ayishadi va shu erda ular kuchga tayangan
hulq-atvorni o’zlashtirishali. SHuning uchun ularning sotsializatsiyasida
yuqoridagi muammolar bo’lmasligiga oila kafolatchi bo’lishi zarur. 5
5
Margaret L. Andersen and Howard F. Taylor . Sociology: The Essentials, Sixth Edition .Р.79

Va nixoyat, shaxs sotsializatsiyasi kishining mehnat, ijtimoiy-siyosiy va
bilish faoliyati bilan yaqindan bog’liqdir. CHunki, faqat bilimlarga ega bo’lish
emas, balki ularni real hayotga tadbiq etish orqali o’zida ma`lum bir dunyoqarashni
shakllantirish ham sotsializatsiyaning tarkibiy elementlaridandir.
SHunday qilib, shaxs sotsializatsiyasi inson tomonidan ijtimoiy hayotning
barcha sohalarida mapvjud bo’lgan fuqarolik munosabatlarini o’zlashtirishning
o’ziga xos shakli sifatida gavdalanadi
Zamonaviy sharoitlarda sotsializatsiya kishilarning ma`naviy qiyofasi,
e`tiqodi va hatti-harakatlariga yangi talablarni qo’ymoqda:
- birinchidan, jamiyatda olib borilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy, ma`naviy-
siyosiy islohotlar muvaffaqiyati faqat yuqori darajada ma`lumotli, malakali va faol
ijtimoiy faoliyat olib borayotgan kishilarga bevosita bog’liq;
- ikkinchidan, shaxs sotsializatsiyasi jarayoni haddan ziyod murkkabligi
tufayli u vosita va mexanizmlarni toboro takomillashtirib borilishini taqazo etadi;
- uchinchidan, shaxs sotsializatsiyasi barcha ijtimoiy muammoalar
echimining ajralmas qismi bo’lib, mazkur muammolarni o’z vaqtida bartaraf eish
ijtimoiy taraqqiyotning muhim garovi bo’lib xizmat qiladi.
- to’rtinchidan, shaxs sotsializatsiyasi kishilar ongi va hulq-atvoridagi salbiy
illatlarni bartaraf qilishni nazarda tutur ekan, sotsiologiya hali ham nima uchun bir
xil boshlang’ich masofada turgan kishilarning ayrimlari bezori, alkogolik, o’g’ri,
boshqalari esa byurokrat, hushomadgo’y, mansabparast bo’lishmoqda va kishilarda
jamiyat uchun o’ta xavfli anti-ijtimoiy hulq-atvorlar shakllanayapti degan savolga
to’liq javob bera olmadi.
- va nixoyat, shaxs sotsializatsiyasi milliy va umuminsoniy madaniyatlar
o’zaro ta`siri ostida kechayotgan ekan, milliy o’zlik bu jarayonda dominant bo’lib
namoyon bo’lmoqda.
2. Ijtimoiylashuv jarayonida o’zi singarilar bilan munosabatda bo’lish
bir ijtimoiy guruh boshqa guruhni "hayot qonuniyatlari"ga o’rgansa, u xolda, bu
jarayon ijtimoiy "Men"ning shakllanishi deyiladi. Inson bolasi xayvonlarga
qaraganda etuk bo’lmagan boskichda tug’iladi va u murakkab dunyoda yashashga

majbur (ijtimoiy tuzilmaga ega bo’lgan real hayot). Tabiat insonga to’g’ri
keladigan mos hayot tarzi to’g’risida qayg’urmagan. SHuning uchun inson o’z
hayoti davomida ijtimoiy boshpana qidiradi. Lekin bu jismoniy nukta nazardan
emas, albatta, balki, ijtimoiy muhit, joy izlaydi. Ijtimoiylashuv ijtimoiy muhitga
qarab butun hayot davomida chuziladigan o’rganish jarayoniga aylanadi.
Kattalarning ko’pchiligida o’zlarining "ijtimoiy uy"lari bor - mehnat taqsimoti
sistemasida mustahkam joylar, uni status yoki soha boshqacha qilib aytsa ham
bo’ladi. Lekin, eng muhimi ushbu muhit boqadi. mustakillik beradi, ertangi kunga
ishonch uygotadi, lekin bolada o’zining ijtimoiy joyi yo’q. 15 yildan ortik u o’z
ota-onasiga qaram holda yashaydi.
Siyosiy (pasport olish, ovoz berishga xukukli bulish, tanlangan bulish),
iktisodiy (ishga joylashish), ijtimoiy (oila kurish, ota-onadan ajralib ota-ona
statusiga ega bulish) mustakillikni kulga kiritish ijtimoiylashuvning 2 boshlangich
(ertangi) va davom etuvchi (kechki) boskichlarining chegarasi hisoblanadi. Ammo
ijtimoiylashuv - bu ijtimoiy va iktisodiy mustakillikka erishish emas, balki,
shaxsning shakllanishi xamdir. individ - jarayonning boshlangich nuqtasi, etuk
individ - bu tugallangan nuqtadir.
YAngi tugilgan chakalok shaxs bo’la olmaydi, chaqalok shaxsiy "men"ini
ajrata olmaydi, chunki unda "men" degan tushuncha xali paydo bo’lmagan bo’ladi.
2 yoshdan 5 yoshgacha bo’lgan davrda to’g’ri yurishni, gapirishni, fikrlashni va
anglashni o’rganadi. Keyinchalik murakkabrok faoliyatni o’zlashtirish (rasm
chizish, mexnat) va nixoyat o’rta va kechki bolalikda maktabda o’rganish - bular
xammasi bir jarayon, ya`ni o’zini "men"ini anglash jarayonining bosiqchlari
hisoblanadi. Bola quloksizlik qilib, mumkin bo’lmagan chegaralarga teginib o’tadi.
Bu "ijtimoiy mumkin bo’lgan" xatti-xarakat chegarasi bo’libgina qolmay balki,
o’zining "men"ini boshqalarga ta`sir kiluvchi qadriyatlar chegarasidir. "Men" o’z
ota-onamga qadriyatlarni taqdim qilaman, do’stlarim o’qituvchilarimgachi? ular
nimalarga majburlar va nimalarga aralasha olmaydilar? men o’z shaxsiy fikrimni
bildirishga xaqqim-bormi, yo’qmi? ularga do’stlarim kanday karaydilar? kanday
sifatlarim uchun ular meni kadrlaydilar? kay darajada ular meni yaxshi ko’radilar?

ota-ona muxabbati qanday bo’ladi? tengdoshlarning do’stligi va sotqinligi nima?
men abadiy yashaymanmi va hayotning ma`nosi nimada? o’smir kachonki shunday
savollar berar ekan, ijtimoiy "men"ning shakllanish jarayonining poyoni
xisoblanadi. individuallikdan shaxsiylikka o’tiladi. Rivojlangan individuallik
rivojlanmagan shaxsiylikni keltirib chikaradi. SHaxsiylikning keyinchalikdagi
rivojlanishi uzoq davom etishi mumkin.
O’zining "men"ini anglash va o’qish - 2 turli xil vaziyatdir. o’zining
"men"ini ukish falsafiy savollar bilan bog’lik. uzining "men"ini anglash esa ancha
avvalrok sodir bo’ladi. Boshkalarni anglash natijasida bola o’zining "men"ini
shakllantiradi. Birinchi bulib bu jarayonni CH.Kuli tasvirlab beradi. Gap shundaki,
boshkalar, (ota-onalar, tengdoshlar, begonalar) bola uchun kuzgu vazifasini
o’taydi. oddiy ko’zguga biz tashki ko’rinishimizni (soch turmagini, galstukni,
kuylakni to’g’irlash) uchun karaymiz. Boshkalarga esa o’zimizni ichki dunyomiz,
xatti-xarakatlarimizni to’g’irlash uchun karaymiz. ushbu ko’zguda ko’rgan
narsalarimizni bizning xatti-xarakatlarimizga boshkalarning reaktsiyasidir. Biz xar
doim biz to’g’rimizda boshkalar kanday fikrdalar, tashkaridan kanday ko’rinaman,
mening biror-bir xarakatlarimni boshkalar kanday kabul kiladilar kabi muammolar
to’g’risida o’ylaymiz. Albatta, ba`zi xarakatlarimizni to’g’irlaymiz. ushbu fikrlar
bizni xayotimiz davomida tark etmaydi.
3. Demak, sotsializatsiya so’zi ijtimoiylashuv ma`nosini anglatadi.
Sotsializatsiya jarayoni insonning jamiyatga qo’shilishi uchun jamiyatda mavjud
bo’lgan va shakllangan hatti-xarakatlar, me`yorlar, qadriyatlar, madaniyat,
din,tarbiya,bilim va malakalarni, urf-odatlarni o’ziga singdirib borishi va
o’zlashtirishiga aytiladi. Sotsializatsiya murakkab jarayon hisoblanadi va
insonning butun umri davomida sodir bo’ladi. Bu jarayon 2 davrga bo’linadi:
1. Adaptatsiya-shaxsning jamiyatda mavjud bo’lgan voqelikka ko’nikishi
yoki moslashishi;
2. Interiorizatsiya-shaxsning o’z hoxishi, intilishi va irodasi orqali jamiyatga
qo’shilishi.
Sotsiologiyada sotsializatsiya davrlariga yana 2 yondoshuv mavjud.

1-yondoshuv:sotsializatsiya jarayoni 3 davrga bo’linadi:
A) Mehnatgacha bo’lgan davr
B) Mehnat davri
V) Mehnatdan keyingi davr.
2-yondoshuv. Sotsializatsiya jarayoni quyidagi davrlarga bo’linadi:
1-davr-go’daklik davri(1 yoshdan 4 yoshgacha)
2-davr-bolalik davri(4 yoshdan 10 yoshgacha)
3-davr-o’spirinlik davri(10 yoshdan 13 yoshgacha)
4-davr-o’smirlik davri(13 yoshdan 18 yoshgacha)
5-davr-mehnat davri
6-davr-mehnatdan keyingi-nafaqa davri
Mustakil xayotga tayyorlanish an`naviy jamiyatlarda bugungi kunda nafakat
davom etuvchi, balki, kimmatli marosimdir. Barchaga, ya`ni ijtimoiy katlamlarga
to’lik bilim berish inson jamiyatida XX asrda muvaffak bo’ldi. 10 ming yillab
buning uchun moddiy resurs to’plaganlar. Umumiy o’rta ta`lim xozirgi davrning
jiddiy yutug’idir. Xamma harajatlarni hisobga olganda rivojlangan mamlakatlarda
ta`lim uchun davlat milliy davromadning 3 dan bir kismini sarf kiladi. Avvallari
an`naviy jamiyatlarda o’rganish stixiyali tusda bo’lgan (kattalar oilada kichiklarga
bilim berganlar) fakat, sanoklilargina maxsus tashkilotlarga (maktab, litseylar,
gimnaziyalar, universitetlarga bora olganlar), ba`zi fikrlar shundayki,
ijtimoiylashuv fakat ko’yidagilar bilangina chegaralangan: bolalarni o’rgatish,
kattalar xayotiga tayyorlanish, jamoat xayotidagi oddiy konuniyatlarni kabul kilish.
Sotsiologlar bunga kengrok tushuncha beradilar. Ijtimoiylashuv chakaloklikdan
boshlanib, to qariguncha ijtimoiy rollarni va madaniy me`yorlarni kabul kilish
jarayonidir. Nima uchun sotsiologlar ijtimoiylashuv tushunchasining tor ko’rinishi
bilan qoniqmaydilar. Gap shundaki, maktab, universitet, ishlab chiqaruvchi yoki,
boshka bilimlar - bilimlarni o’rganish uchun muljallangan texnik tashkilortlardir.
yosh yigit ma`ruza tinglaydi, kitob o’qiydi, uy va seminar vazifalarini bajaradi,
amaliyot davrini o’taydi va imtxon topshiradi. Oxirida unga biron bir bilim
doirasidagi kvalifikatsiyasini belgilochi sertifikat beriladi. Bunday bilim berish

(o’rganish) 5 yil yoki 2 oy davom etishi mumkin, lekin fanni o’rganish va xayotni
o’rganish boshka-boshka narsalar. Xech kanday o’kituvchi yoki maktablar insonni
yaxshi turmush o’rtok, oila boshligi, uy bekasi, yozuvchi, o’zining ishining
professionali kilib tarbiyalay olmaydi.
Buning uchun u butun xayoti davomida o’rganishi kerak. Xatolarga yul
qo’yib ularni tuzatishi kerak va bularni u laboratoriya sharoitida emas, real xayoti
davomida bajarishi kerak. Sotsial rolni kitoblarga karab yoki biror ishning
metodiga karab ijro etib bo’lmaydi. Sarbon yoki Qirol yollanma odamlarni
atrofdagilar boshkaruv qouniyatlari yordamida uzoq yillar tarbiyalaydilar. Xar bir
ijtimoiy rol o’zida madaniy me`yorlar, xatti-xarakat konuniyatlari ijtimoiy ipga
tizilgan - xak-xukuk, majburiyatlar munosabatlarni mujassamlashtiradi va bularni
xammasini kabul kilish kerak.
SHuning uchun ijtimoiylashuvda "kabul kilish" termini "o’rganish
termin"iga karaganda ko’prok ko’llaniladi. ijtimoiylashuv bolalikdan insonning
shaxsi 70 foizga shakllanganda boshlanishi kerak. Jamiyatdan tashqarida
saklangan bolalar ijtimoiy planda xalok bo’ladilar, lekin ba`zi xollarda kattalar
yolgizlikni izlaydilar (uzok bo’lmagan vaktga) chunki ularga fikrlarini
chukurlashtirish kerak bo’ladi. Xatto shunday vaziyatlarda jamiyatdan uzok vaktga
xam chetlatilsalar ular xam ruxiy xam ijtimoiy bardosh bera oladilar. Ba`zida esa
kiyinchiliklarni engish natijasida uzlarining xali ochilmagan kirralarini topishi
mumkin. masalan, Robinzon Kruzo hayoti bunga misol bo’lishi mumkin..
4. Ijtimoiy nukta nazardan ijtimoiylashuv - bu inson shaxsining
shakllanishini chegaralovchi, yunaltiruvchi, kolipga soluvchi agentlar va institular
birlashmasidir. Bolaning yordamga muxtojiligi va atrofdagilarga to`beligida
ijtimoiylashuv jarayoni tashkaridagi kimdirning yordami bilan amalga oshishini
kuramiz. yordamchilar - odamlar va idoralar. ularni ijtimoiylashuv agentlari deb
ataydilar.
Cotsializatsiya agentlari bu – biror bir ijtimoiy kutishni uzatayotgan manba,
struktura yoki insondir. Kishilar biror bir h olatni normal deb h isoblasalar , ular
sotsial kutishni boshqalarga uzatishadi. Cotsializatsiya kishilar orasida odiygina

kechmaydi. Bu jarayon sotsial institutlar doirasida kechadi. CHunki institutlarda
sotsial hulq-atvorning namunalari mujassamlashgandir. Aksariat institutlar
sotsializatsiya jarayonini shakllantiradi. Jumladan, oila, OAV, din, maktab va
hakazolar. 6
YOsh avlod sotsializatsiyasida oila juda muhim hisoblanadi, lekin u
sotsializatsiya agentligining yagona vakili emas. Bolalar ulg’ayishi bilan ular
sotsializatsiyaning boshqa davrlari bilan duch kelishadi. Bu holat esa ulardagi
oilaviy kutishga zid kelishi mumkin. 7
Din sotsializatsiyaning boshqa bir kuchli agenti bo’lib, diniy ko’rsatmalar
bolalar sotsializatsiyasiga ta`sir ko’rsatadi. Bolalarda huddi ota-onalari kabi diniy
e`tiqodni o’zlashtirish va rivojlantirishga intilish kuchli bo’ladi.
Dindan xatto yuz o’girganlar ham yoshlik chog’larida diniy e`tiqodning
kuchli ta`sirida bo’lganliklari kuzatiladi. 8
Ko’pgina kishilar sportni qiziqish va hordiq chiqarish deb o’ylaydilar. Lekin,
sport ham sotsializatsiya agenti bo’lib gavdalanadi. Aynan sport musabaqalari
tufayli erkaklar va ayollar o’zlari haqida tasavvurga to’liq ega bo’ladilar. Xatto,
atlet bo’lmagan erkaklar uchun sport haqidagi bilimlar va musobaqalar ulardagi
gender sotsializatsiyasining manbasi bo’lib xizmat qiladi. Sport musabaqalari
raqobatchilik, etiket, halol o’yin kabi oliyjanob qadriyatlarni tarannum etadi. Sport
kishilarda odamiylik xislatlarini kuchaytiradi.
YOshlar maktabga chiqishlari bilanoq sotsializatsiyaning boshqa davri
boshlanadi. Maktab, o’qituvchilar, va boshqa o’quvchilar endi yangi kutishning
mabasi bo’lib xizmat qilishadi. Maktabdagi kutishlar bilan duch kelayotgan
o’quvchilarning hulq-atvorini o’zgarishiga ta`sir ko’rsatadi. 9
Ijtimoiylashuv agentlari - ijtimoiy rollarni o’zlashtirishda va madaniy
me`yorlarga o’rgatishdagi mas`ul odamlar. Ijtimoiylashuv institutlari
ijtimoiylashuv jarayoniga ta`sir etuvchi va uni yo’naltiruvchi idoralar.
Ijtimoiylashuv birlamchi va ikkilamchi ko’rinishga bo’linsa, agent va institlar xam
6
Margaret L. Andersen and Howard F. Taylor . Sociology: The Essentials, Sixth Edition .Р.78
7
Margaret L. Andersen and Howard F. Taylor . Sociology: The Essentials, Sixth Edition .Р.79
8
Margaret L. Andersen and Howard F. Taylor . Sociology: The Essentials, Sixth Edition .Р.80
9
Margaret L. Andersen and Howard F. Taylor . Sociology: The Essentials, Sixth Edition .Р.81-82

birlamchi va ikkilamchilarga ajratiladi. Birlamchi ijtimoiylashuv agentlari - ota-
onalar, aka-ukalar, opa-singillar, bobo-buvilar, uzok-yakin karindoshlar, yollanma
enagalar, oila dustlari, tengdoshlar, o’kituvchilar, trenerlar, vrachlar, yoshlar
ijtimoiy gurux liderlari.
Birlamchi atamasi sotsiologiyada insonni o’ rab turgan va ajralmas
narsalarga aytiladi. SHuning uchun sotsiologlar kichik guruxlarni birlamchi gurux
sifatida talkin kilganlar. Birlamchi muxit insonga yakin b o’ libgina kolmay, uning
shakllanishida asosiy rol o’ ynaydi. Ikkilamchi ijtimoiylashuv agentlari - maktab,
administratsiya xodimlari, universitet, tashkilot, armiya, politsiya, cherkov, davlat,
televidenie xodimlari, radio, nashriyot, partiya, sud xodimlari. Ikkilamchi atamasi
ta`sir k o’ rsatuvchi kuchlarning 2 chi "vagon"i xisoblanadi va u insonga muxim
b o’ lmagan ta`sir k o’ rsatadi. ushbu agentlar bilan aloka kam b o’ ladi. Ular davomiy
emas. ularning ta`siri birlamchi agentlarga karganda chukur emas. Ikkilamchi
guruxlarni sotsiologlar rasmiy tashkilot idoralar deb ataydilar. Ijtimoiylashuv
institutiga aynan ular mansubdirlar. oila xakida umumiy fikr bildirilganda, uni
birlamchi sotsiologiya instituti sifatida kabul kiladilar. Oila a`zolari va
karindoshlarni esga oladigan b o’ lsalar, ularni agentlar deb atashadi.
Birlamchi ijtimoiylashuv agentlarining funktsiyasi o’ zaro boglik va
uzgaruvchan, ikkilamchi ijtimoiylashuvda esa y o’ k. Birlamchi ijtimoiylashuv
universal 2 chisi esa maxsus. masalan, tengdoshlar va ota-onalar funktsiyalari
o’ zaro boglik va o’ zgaruvchan. Tengdoshlar tez-tez ota-onalarning o’ rnini egallab
ularning ijtimoiylashuv funktsiyasini bajaradi va aksincha. Lekin ikkilamchi
ijtimoiylashuv agentlarini tor maxsuslashgan b o’ lgani uchun ularni bunday deyish
b o’ lmaydi: sud’ya, brigadir yoki o’ kituvchining o’ rnini bosa olmaydi.
Birlamchi ijtimoiylashuv agentlari universaldirlar. Kadriyatlar birlashmasi
xisoblangan ota-onalardan farkli ravishda tengdoshlar bir laxza "men" xarakatga
tashki k o’ rinishga kuprok ta`sir k o’ rsatadilar. Birlamchi ijtimoiylashuv agentlari va
ikkilamchi ijtimoiylashuv agentlari o’ rtasidagi yana bir fark bu ikkinchi
ijtimoiylashuv agentlari o’ zlarining vazifalarini bajarganliklari uchun pul oladilar.
Birlamchi ijtimoiylashuv agentlari esa yuk.

5 . Ijtimoiylashuv xayot tsikli bilan mos tushadigan boskichlarni bosib o’ tadi.
Insonlarni o’ zining "men"ini shakllanishida rol uynaydi: oliy ukuv yurtiga kirish
(talabalik xayotining tsikli), oila kurish (oilaviy xayot tsikli), kasb tanlash (mexnat
tsikli), armiyada xizmat kilish (armiya tsikli), nafakaga chikish (nafaka tsikli).
Xayotiy tsikl ijtimoiy rollarning o’ rin almashishi bilan boglik. yangi statusga
erishish oldingi odatlardan voz kechish, atrofdagilar, d o’ stona munosabatlarni
o’ zlashtirish bilan boglik. Inson yangi xayot tsikliga kadam k o’ yar ekan, u k o’ p
narsalarni kayta o’ rganib chikishga t o’g’ ri keladi. Ushbu jarayon sotsiologiyada 2
boskichda namoyon b o’ ladi. eski kadriyatlardan, me`yorlardan, rol va xatti-xarakat
konuniyatlaridan voz kechish, desotsializatsiya deyiladi.
YAngi kadriyatlarni, me`yorlarni, rollar va xatti-xarakat konun-koidalarini
kabul kilish, resotsializatsiya deyiladi. desotsializatsiya va resotsializatsiya - bu
davomiy yoki kattalar ijtimoiylashuvining 2 tomoni xisoblanadi. Bolalik yoki
usmirlik davrida individ oilada, maktabda tarbiyalanar ekan, uning xayotida jiddiy
burilish bulmaydi. Ota-onalarning ajralishi tarbiyaning internatda yoki bolalar
uyida tarbiyalanishini xisobga olmaganda. Uning ijtimoiylashuvi bir maromda
o’tadi va o’zida yangi bilimlar va kadriyatlar me`yorlarini to’playdi. bolaning
xayotidagi yirik uzgarish u kattalar xayotiga kadam kuyishida ruy beradi. Ushbu
yoshda xam ijtimoiylashuv bo’lsa xam ularning moxiyati tubdan o’zgaradi.
SHunda desotsializatsiyaning birinchi bosikichi namoyon bo’ladi. (eskilardan
tonish) va resotsializatsiya sodir bo’ladi(yangilarini topish). Ba`zida inson shunday
vaziyatlarga tushib koladiki, desotsializatsiya chukur asorat koldiradi va natijada
insonning shaxsiy xususiyatlari xam vayron bo’ladi va resotsializatsiya ustun
keladi, lekin u yo’kotilgan kadriyatlar, me`yorlar va rollarni tiklay olmaydi.
SHunday vaziyatlarga kamoklarda, lagerlarda, ruxiy kasalliklar shifoxonasida,
ba`zi xollarni armiyada muddat o’taganlar tushib koladilar. Mashxur amerikalik
sotsiolog Irving Goffmon ekstremal sharoitlardagi resotsializatsiyani "tuban
institutlar" deb ataydi va xususiyatlarini belgilab beradi.Tashki dunyodan ajratish
(baland devor, kafas, maxsus propusk);

-bir xil odamlar bilan ya`ni birga ishlovchi, dam oluvchi insonlar bilan
doimiy aloka;
- ismni o’ rganish, ya`ni ismni o’ rniga nomer olish, statusga erishish;
- askar, kasal, kamokdagi odam;
- eski kadriyatlar, me`yorlar, urf-odatlardan voz kechib yangilarini kabul
kilish;
- xarakat erkinligini y o’ kotish.
Bunday xollarda individ y o’ nalishini o’ zgartirib kolmay, uning xususiyatlari
buziladi. bolalarning ijtimoiylashuvi boshka sharoitlarda yuz beradi:
- tashki dunyodan ajralib kolishining y o’ kligi;
- turli xil odamlar bilan mulokotda b o’ lish;
- avvalgi agentifikatsiyaning tiklanishi;
- ismni, kiyimni o’ zgartirish y o’ kligi;
- xarakat erkinligining kengligi.

Adabiyotlar ro’yxati
1. Richard T.Shatfer. Sosiology in modules.New York. 2013
2. Margaret Andersen., Hovard F. Taylor. Sosiology.New York. 2013
3. Diana Kendall, Sociology in Our Times: The Essentials, Tenth Edition. Cengage
Learning 2016. USA.
4. Joan FerranteSociology: A Global Perspective, Ninth Edition . Cengage Learning
201 5 . USA.
5. Frolov S.S. Obshaya sotsiologiya. // Uchebni k. Moskva.: «Prospekt». 2012

Shaxs sotsial munosabatlar maxsuli sifatida

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish