Shaxs taraqqiyotining harakatlantiruvchi kuchlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	23.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Shaxs taraqqiyotining harakatlantiruvchi kuchlari

Купить

Shaxs taraqqiyotining harakatlantiruvchi kuchlari
Reja:
1. Organizmning o’sishi
2. Ijtimoiy muhit.
3. Ta’lim va tarbiya
4. Odamning o’z faoliyati

Ma’lumki, har bir odamning ongi tug’ilish paytidan boshlab, butun umr bo’yi
o’sib boradi.
Odam ongining yoshga qarab o’zgarish sababi nimada, degan savol tug’ilishi
tabiiy.
Turmushdagi kuzatishlar va biologlar, jamiyatshunoslar, psixologlar va
pedagoglarning ko’pgina ilmiy tadqiqotlari bu savolga quyidagicha javob
qaytarishimizga asos beradi: har bir kishi, ongining yoshga qarab taraqqiy etishi
shu kishi organizmining o’sishiga, ijtimoiy muhit ta’siriga, ta’lim va tarbiyaga,
shuningdek, odamning o’z faoliyatiga bog’liq.
Organizmning o’sishi
Bola organizmi o’sib, kamolga yetib boradi. Organizmning ayrim a’zolari o’sadi
va takomil etadi, shu a’zolarning sifati o’zgaradi. Nerv sistemasi taraqqiy etib va
chiniqib boradi. Masalan, bola bir yoshga to’lguncha bosh miyasining og’irligi ikki
marta oshadi, to’rt-besh yoshlarga borganda bosh miya og’irligi uch marta oshadi.
Miyaning o’sishi 20 yoshgacha, ba’zan undan keyin ham davom etadi.
Bola shartsiz reflekslar bilan tug’iladi, ammo hayotining birinchi oyidayoq,
shartsiz reflekslar asosida, tashqi ta’sirlar tufayli shartli reflekslar ham vujudga
kela boshlaydi.
Bola bir yoshga to’lib, ikkinchi yoshga qadam qo’yganda bosh miya po’stining
faqat odamga xos bo’lgan yuksak funksiyasi tarkib topadi, I.P.Pavlov bu
funksiyani ikkinchi signal sistemasi deb atagan edi. Yuqorida aytganimizdek,
I.P.Pav lov ta’limotiga ko’ra, ikkinchi signal sistemasining mexanizmlari tafakkur
hamda og’zaki va yozma nutqning nerv-fiziologik negizi hisoblanadi.
Takomil etuvchi nerv sistemasi, jumladan, bosh miya - taraqqiy etayotgan odam
psixikasining moddiy substrati (asosi)dir. Ammo organizm o’sishining o’zi xali
odam shaxsini, undagi psixik hayot mazmuni va formalarini belgilab bermaydi.
Bola tayyor bilim va mahorat, tasavvur va qobiliyat, tayyor havas va xarakter bilan
tug’ilmaydi.

Organizmning o’sishiga bog’liq bo’lgan psixik hayot imkoniyatlari xaqiqatan
yuzaga chiqishi uchun bola anchayin o’sish bilangina qolmay, ijtimoiy muhitda,
odamlar orasida yashashi va kamolga yetishi kerak.
Bolalarni go’dakligida yovvoyi hayvonlar (maymunlar, bo’rilar) o’g’irlab
ketishi, bu bolalarning tirik qolib, odamlarga aralashmasdan o’sish hodisalari
anchagina ma’lum. Ammo, bunday bolalarda odamga xos bo’lgan psixik
qobiliyatlar ularning yoshiga yarasha taraqqiy etgan emas.
Bu faktlar shuni ko’rsatadiki, organizmning inson jamiyatidan tashqarida
o’sishining o’zi shaxsning psixik taraqqiyotini ta’minlay olmaydi.
Organizm o’sishi bilan, jumladan, nerv sistemasi o’sishi bilan psixik hayot
mazmuni va formalarining taraqqiysi uchun imkoniyat vujudga keladi, xolos. Bu
imkoniyatlarning yuzaga chiqish boisi shuki, odam ijtimoiy muhitda yashaydi va
kamol topadi. Odam biologik zot sifatida emas, balki ijtimoiy zot sifatida kamolga
yetadi.
Ijtimoiy muhit.
Umuman odam ongi ijtimoiy tarixiy hayot sharoitida vu judga kelib, kamolga
yetgani kabi, har bir odam ongi ham faqat muayyan ijtimoiy muhitda kamol topadi.
Bola tug’ilgan paytidanoq, muayyan ijtimoiy hayot sharoitida tarkib topgan
ijtimoiy munosabatlar sharoitida, ijtimoiy ong formalari qaror topgan bir sharoitda
bo’ladi, bola mehnat sharoitining ta’sirida bo’ladi, tevarak-atrofdagi kishilar bilan
so’zlashib, aloqa qilib turadi.
Go’dak bolaning o’zi mehnat qilmaydi albatta. Ammo u mehnat sharoitida
yashaydi va o’sadi. Bolaning atrofida ij timoiy ishlab chiqarish ma h suli bo’lgan
narsalar turadi; u mehnat samaralaridan foydalanadi; katta yoshli kishilar bola
uchun mehnat qiladilar, so’ngra bola voyaga yetib, mehnatning biron turiga
kirishadi, mehnatga biron munosabatda bo’ladi.
Xuddi shuningdek, bola tug’ilgan kuniyo q tilga kirmaydi. Ammo boshqa
kishilar bolaning oldida unga murojaat qilib so’zlaydilar. Bola so’zlashuvchilar
orasida o’sadi, so’ngra bola ma’lum yoshga yetgach tilga kirib, so’zlashadigan
bo’lib qoladi.

O’ sayotgan bola tilni bilib oladi, tilning yordami bilan esa avvalgi nasllarning
t o’ plagan moddiy va ma’naviy tajribasini bilib oladi, ayni va qt da o’zining psixik
kuchlarini ham kamolga yetkazadi.
Odam kamolga yetadigan muhit qandaydir o’zgarmas bir narsa emas. Har bir
odamning, h a r bir bolaning ongi o’zgaruvchi muhit ta’sirida kamol topadi. Sinfiy
jamiyatda bu muhit sinfiy bo’ladi. Shu sababli, konkret muhitga qarab, o’ sayotgan
odam ongi ham har xil tarkib topadi va kamolga yetadi.
Hamma sharoitda bola bolaligicha, yigit-yigitligicha qoladi, albatta. Ammo
ijtimoiy hayot, turmush va madaniyat sharoitiga qarab, tarbiyaga qarab, o’smirlar
va yigit-qizlarning hususiyatlari tarkib topadi.
Ta’lim va tarbiya
Tevarak-atrofdagi ijtimoiy muhit odamning o’sayotgan ongiga, asosan,
uyushgan tartibda ta’sir etadi. Ijtimoiy formasiya qancha yuqori bo’lsa, ijtimoiy
muhitning o’smir avlod ongiga uyushgan tartibdagi ta’siri shuncha katta bo’ladi.
Inson jamiyati bolalar ongiga asosan tarbiya va ta’lim yo’li bilan uyushgan ta’sir
ko’rsatadi.
Bola tevarak-atrofdagi kishilar bilan xilma-xil o’zaro munosabatlarga kirishar
ekan, go’dakligidanoq bilim, mahorat va malaka orttira boshlaydi. U avval oila
sharoitida yoki maktabgacha tarbiya muassasasida, so’ngra maktabda o’qiydi,
ta’lim oladi.
Tevarak-atrofdagi muhit (tabiat va jamiyat), mehnat va til odam shaxsini
kamolga yetkazadigan sharoit bo’lish bilan birga, bola o’sgan sayin maktabda
o’rganadi, shuningdek tarbiya vositasi sifatida foydalaniladi.
Ta’lim va tarbiya odamni kamolga yetkazadigan asosiy yetakchi faktordir.
Buning sababi shular:
1. Organizm o’sishining o’zi va muhitning stixiyali ta’siri berolmaydigan
narsani odam ta’lim va tarbiya jarayonida oladi. Masalan, bola ona tilini tevarak-
atrofdagi muhitning «stixiyali» ta’sirida ham bilib olishi mumkin. Ammo, o’qish-
yozishni faqat mahsus ta’lim olish yo’li bilan o’rganishi mumkin.

Odam qo’l-oyog’ining xilma-xil harakatlari organizmning o’sishi bilan birga va
shu organizm yashaydigan sharoitga qarab takomil etadi. Ammo, mahsus mehnat
va texnik ko’nikma hamda malakalarini odam faqat o’qib-o’rganish yo’li bilan
egallab oladi.
2. Odamning noqulay organik takomil natijasi bo’lgan nuqson ham ta’lim va
tarbiya yo’li bilan zarur tomonga qarab o’zgartiriladi. Masalan, ba’zi bolalarning
ayrim nuqsonlar bilan - ko’r, kar (kar-soqov, ko’r-kar-soqov) bo’lib tug’ilishi
ma’lum. Ammo, mahsus tashkil etilgan ta’lim va tarbiya yordami bilan bunday
bolalar aqli to’la-to’kis o’sadi. Bunga ko’r-kar-soqov Olga Skoroxodova yorqin
misol bo’la oladi. Olga o’qib, oliy ma’lumot oldi, bir qancha ilmiy asarlar va she’r
to’plamlari yozdi.
3. Muhitning stixiyali salbiy ta’sir etish natijasi bo’lgan kamchiliklar ham
ta’lim va tarbiya yo’li bilan zarur tomonga o’zgartiriladi. Masalan, 9-10 yashar
bolalarda ba’zan muhit ta’siri bilan ba’zi yomon odat va mayllar - ta maki chekish,
karta o’ynash, so’kinish va shunga o’xshash yaramas odatlar paydo bo’lishi
mumkin.
Mahsus pedagogik usullar bilan ta’sir etib, bu yaramas odat va mayllarni
bartaraf qilish va o’rniga boshqa yaxshi odatlarni singdirish mumkin.
4. Ta’lim va tarbiya shaxs taraqqiyotida progressiv ahamiyatga egadir.
Muhitnnng stixiyali ta’siri odamning taraqqiyotini shu muhit darajasiga yetkaza
oladi. Ta’lim va tarbiyada shu progressiv jamiyat darajasidan tashqariga
chiqadigan maqsadlar (ideyalar) qo’yiladi. Masalan, pedagogik sistemamizda
kelajak kishilarini, yanada mukammal kamol topgan shaxsni yetishtirishni maqsad
qilib qo’yamiz. Bunday maqsad yosh avlodda psixikaning kamolga yetish
hususiyatlarini ham belgilab beradi, yoshlarda xaqiqiy, maqsadga intilish, yashash
va ishlashga intilishning taraqqiy etishini ta’minlaydi. Shunday maqsad qo’yilar
ekan, tarbiya va ta’lim shaxs taraqqiyotida yoshda progressiv ahamiyatga ega
bo’ladi.
5. Ta’lim jarayonida bolalar o’z aqlini ilm bilan boyitib, bir qancha mahorat
va malaka olib, shu bilan birga o’zlari ham kamol topadilar.

Bolalarning kamolga yetish darajasi biror bilim va malakalarni o’zlashtirish
imkoniyatiga bog’liq. Bilim va malakalarni o’zlashtirish jarayoni esa o’z navbatida
bolalarning jismoniy va ma’naviy jihatdan kamol topishiga imkon beradi.
Ta’lim jarayonida bolalarning iroda va ma’naviy sifatlari takomillashadi,
ularning dunyoqarashi tarkib topadi.
Ta’lim - odamning tabiiy qobiliyatlarini uyg’otish va rivojlantirish uchun
muhim shartlardan biridir.
Odamning o’z faoliyati
Har bir shaxsning kamolga yetishi faqat organizmning o’sishiga, muhit hamda
ta’lim va tarbiya vositalarining ta’sir etishiga bog’liq bo’lish bilangina qolmaydi;
har bir shaxs ning kamol topishi shu kamolga yetayotgan kishining aktiv ishtiroki
bilan bo’ladi. Bu faoliyat avvalo shunda ko’rinadiki, bola muhitning, tarbiyachilar
va o’qituvchilarning o’ziga ko’rsatayotgan ta’siriga ijobiy yoki salbiy munosabatda
bo’ladi.
Bolaning tashqaridan bo’ladigan ta’sirlarga biror munosabatda bo’lishi avval
organizmning tuzilish va faoliyat hususiyatlariga, shuningdek unda kelib chiqqan
ehtiyojlarga bog’liq. O’sayotgan organizmning hususiyatlariga va paydo
bo’layotgan ehtiyojlariga qarab, bolaning ba’zi psixik hususiyatlari yoshlik
davridan tarkib topa boshlaydi. Shunga qarab, takomil etayotgan odam o’ziga
ko’rsatiladigan ta’sirlarni bolalik davridanoq, turlicha va turli darajada
o’zlashtiradi. Bola hayotining dastlabki kunlaridanoq ko’rinadigan aktiv
munosabat keyinchalik faoliyatga aylanadi. Bu faoliyat esa odamning tevarak-
atrofdagi tabiiy muhitga, ijtimoiy muhitga va ayrim kishilarga ta’sir etishi
demakdir. Agar bo la mutlaqo qimirlamay turaversa (amalda bunday bo’lishi
mumkin emas, albatta), psixikasi taraqqiy etmagan bulur edi.
Har bir zotning o’z taraqqiyoti uning kamolga yetishida katta rol o’ynaydi.
Odamning o’z taraqqiyoti faoliyatda yuzaga chiqadi. Odamning o’z taraqqiyoti
yosh sayin ongli prosessga aylanib, faoliyatning o’z-o’zini tarbiyalash degan
mahsus turiga aylanadi. Odam boshqalarni tarbiyalash bilangina qolmay, o’z-o’zini
ham tarbiyalaydi.

Shuning uchun har bir odam umrining qandaydir yoshidan boshlab qandaydir
darajada, maktab yoshidan boshlab esa o’zining hatti-harakatiga tegishli tarzda
javobgar bo’ladi.
Yosh psixologiyasi degan mahsus fan odam psixikasining yosh sayin taraqqiy
etishini tekshiradi.
Bu fan odam yoshining turli bosqichlarida psixikaning ketma-ket taraqqiy etish
hususiyatlari va qonuniyatlarini o’rganadi. Odam umri davomida (ontogenezda)
ong va shaxs ketma-ket qanday tarkib topishini tekshirish, odam yoshining har bir
bosqichida go’daklik davridan tortib to keksayguncha bu psixika stgukturasining
qanday spesifik hususiyatlari borligini bilish, odam psixikasining yoshga qarab
taraqqiy etishi qanday faktorlarga bog’liq ekanligini aniqlash yosh
psixologiyasining vazifasidir.
Yosh psixologiyasi sistemasida bolalar psixologiyasi alohida muhim o’rinni
egallaydi. Bu fan chaqaloqlik, go’daklik, maktabgacha tarbiya yoshi, maktab
yoshida psixika qanday taraqqiy etishini o’rganadi. Bu o’sish davrlari odam shaxsi
va ongining tarkib topish davri hamdir.
Psixologiyaning mahsus sohalari «Yoshlar psixologiyasi», «Kattalar
psixologiyasi», «Keksalar psixologiyasi» ham yosh psixologiyasi sistemasida
o’ziga munosib o’rinni egallaydi.

Foydalaniladigan adabiyotlar :
1. O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. T. O’zbekiston. 2014 .
2. Karimov I.A. Asarlar to’plami. 1- 2 2 jildlar. T. O’zbekiston. 1996-2014.
3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. T.-Ma’naviyat. 2008.
4. Karimov I.A. “Ona yurtimiz baxtu iqboli va buyuk kelajagi yo’lida xizmat
qilish — eng oliy saodatdir”. T.: O’zbekiston. 2015.
Asosi y adabiyotlar
1. G’oziyev E.G’. Umumiy psixologiya. T.: O’qituvchi, 2010.
2. Leontyev A.N. Leksii po obщyey psixologii: ucheb.posobiye dlya
stud.vыssh.ucheb.zavedeniy. – 5-ye izd., ster. – M.: Smыsl; Izdatelskiy sentr
«Akademiya», 2010. – 511 s.
3. Luriya A.R. Leksii po ob щ yey psixologii. – SPb.: Piter, 2006. – 320 s.
4. Yaroshevskiy M. G. Istoriya psixologii. – M., 2012.
5. Marsinkovskaya T.V. Istoriya psixologii. M., 2002
6. Myers D.G. Psychology. Ninth Edition. – Worth Publishers, 2010. – 910 p.
7. Schiffman H.R. Sensation and Perception: An Integrated Approach. 5 th

Edition. – John Wiley & Sons, 2001. – 608 p.
8. A History of Modern Psychology / Duane P. Schultz , Sydney Ellen Schultz .
Series: PSY 310 History and Systems of Psychology. Hardcover: 432 pages.
Publisher: Cengage Learning; 10 edition (February 22, 2011). Language: English.
ISBN-10: 1133316247. ISBN-13: 978-1133316244

Shaxs taraqqiyotining harakatlantiruvchi kuchlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish