Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 61.5KB
Покупки 1
Дата загрузки 02 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Shaxs tarbiyasida atrof-muhitga bо’lgan ongli munosabatni shakllantirish

Купить
MAVZU: SHAXS TARBIYASIDA ATROF MUHITGA BО‘LGAN ONGLI MUNOSABATNI SHAKLLANTIRISH MUNDARIJA: KIRISH…………………………………………………………………….….….3 I.BOB. SHAXS TARBIYASIDA ATROF MUHITGA BО‘LGAN ONGLI MUNOSABAT……………………………………………………………………6 1.1. Shaxs tarbiyasida ekalogiya huquqining aholi ekalogik ongiga ta’siri ……….6 1.2. О‘zbekistonning ekologik siyosati va atrof-muhitni huquqiy muhofaza qilish zarurati ………………………………………………………………...……13 II.BOB. ZAMONAVIY EKALOGIK HUQUQIY TA’LIM……………….…19 2.1. Ekalogik huquqiy ong va madaniyatini yuksaltirish muammolari ………..….19 2.2. Zamonaviy ekalogik huquqiy ta’lim davr talabi …………………….……….28 XULOSA…………………………………………………………………………39 FOYDALANILGAN ADABIYTOLAR………………………………………..41 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: О‘zbekiston ekologiyasini yaxshilash uchun, mamlakatimizdagi iqtisodiy ahvolni yaxshilash, ekologik tanazzulning oldini olish uchun xalqimiz orasida qadimda ma’lum bо‘lgan ekologik madaniyatni tiklashimiz, tarixni yaxshilab о‘rganishimiz hamda undan hozirgi sharoitda foydalanish imkoniyatlarini qidirib topishimiz kerak. Inson faoliyati ta’sirida biosferaning о‘zgarishi juda tezlik bilan bormoqda. Insoniyatning tabiiy jarayonlarga ana shunday ta’sirda yoki munosabatda bо‘lishi natijasida XX asr о‘rtalarida ekologik muammolar juda avj olib ketdi. Ekologik muammo deganda insonning tabiatga kо‘rsatayotgan ta’siri bilan bog‘liq. Inson sivilizasiyasining rivojlanishi va uning tabiat bag‘riga tobora chuqurroq kirib borish oqibatida ahvol tubdan о‘zgardi. Bugungi kunda ibtidoiy sof tabiat haqida gapirmasa ham bо‘ladi. Chunki yer yuzidagi о‘rmonlar qirqildi, katta – katta hududlar dehqonchilik qilish maqsadida о‘zlashtirildi, dorilar bilan о‘g‘tlandi, har xil chiqindi hamda gazlar bilan toza havo va tabiat ifloslandi. Bundan tashqari tabiatda toshqinlar, о‘rmon yoginlari, chang bо‘ronlari va boshqa tabiiy jarayonlar yuz beradi. Bularning barchasi tabiatning tabiiy muvozanatiga putur yetkazadi. Dunyo bо‘yicha kuzatiladigan tabiiy, antropogen yoki sof antropogen hodisalar umumbashariy muammolar deb qaraladi. Ana shunday ekologik muammolarga ba’zi bir misollarni keltirib о‘tamiz: 1. "Atmosferaning dimiqishi” hodisasi. 2. "Ozon qatlamining siyraklanishi” hodisasi. 3. "Chuchuk suv” muammosi . 4. "Tirik tabiatdagi о‘simlik va hayvon turlari sonining qisqarishi” muammosi. 5. "Pestisetlardan foydalanish” muammosi. Mintaqaviy ekologik muammolar. Yer yuzasining muayan mintaqasi о‘ziga xos tabiiy iqlim, ijtimoiy – ekologik, etnogirafik xususiyatlari uni tabiat bilan inson о‘rtasidagi о‘zaro aloqa munosabatlari harakterini belgilab beradi. О‘zbekistondagi ekologik muammolar 3 Bugungi kunda mustaqil о‘zbekiston yirik sanoat va agrar mintaqa bо‘lib, kelajakda dunyoga yuz tutgan mashina sozlik, energetika, kimyo, oziq – ovqat sanoati, transport majmuini yanada rivojlantirish kо‘zda tutulgan. Bunday ishlab chiqaruvchi kuchlarning rivojlanishi Respublikada ijtimoiy – ekotizmlarning holatiga muayan darajada salbiy ta’sir kо‘rsatadi 1 . Respublikada keskin bо‘lib turgan ekologik va tabiatni muhofaza qilishga oid muammolar quyidagilar: 1. Yirik hududiy – sanoat majmualari joylashgan rayonlarda ya’ni Angren- Olmaliq Chirchiqlarda, Farg‘ona-Marg‘ilonda, Navoiy va boshqa rayonlardagi tabiatni muhofaza qilish muammolari. Bu rayonlarda ijtimoiy-ekotizm holati yaxshi emas. Chunki sanoat markazlarida chiqayotgan turli-xil gazlar va chiqindilar atrof-muhitni ekolgik holatini buzulishiga olib kelmoqda. 2. Agrosanoat majmuidagi ekologik muammolar. 3. Tabiatdagi suvlarning sanoat chiqindilari pestisedlar va mineral о‘g‘itlar bilan ifloslanishi ham muammolardan biridir. 4. О‘simlik va hayvonot dunyosini muhofaza qilish va qayta tiklash muammolari, qo‘riqxonalar va milliy bog‘lar tarmog‘ini kengaytirish. О‘zbekistonda ekologik vaziyatni yaxshilash yо‘llari О‘zbekiston Respublikasi tabiatni muhofaza qilish va undan oqilona foydalanish borasidagi asosiy strategik maqsadlar quyidagilar hisoblanadi: Aholining sihat-salomatligi uchun qulay sharoit yaratish, beosferaviy muvozanatni saqlash; О‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish samaradorligi va barqarorligini ko‘zlagan holda tabiiy resurslardan foydalanish qayta tiklanadigan tabiiy resurslar ishlab chiqarish va iste`mol jarayonlarining muvoznatini saqlash tiklanmaydigan resurslarni ishlab chiqarish, chiqindilardan oqilona foydalanish; regional va lokal darajalarda tabiatni qayta tiklanish hususiyatini tiklash; tabiatning daslabki turlari va ularning genofondini landshaftlarning xilma – xiligini saqlash. 1 Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko taramiz. – Toshkent: ʻ ʻ “O zbekiston” NMIU, 2017. – 592 b. ʻ 4 Vujudga kelgan Orol dengizi muammosi bilan bog‘liq halokatli ekologik – iqtisodiy va ijtimoiy ahvolni yaxshilash, Orol dengizini saqlab qolish maqsadida aholini sifatli ichimlik suvi bilan ta’minlash. Orol bо‘yi aholisini normal sanitar sharoitlar va ozuqa bilan ta’minlash uchun Markaziy osiyo davlatlari bilan birgalikda qisqa vaqt ichida yagona suv xo‘jaligi siyosatini ishlab chiqish hamda har-bir Respublikaning Orol dengiziga quya oladigan suvi, ya’ni Orol bо‘yidagi barcha tabiiy kо‘llarni saqlab qolish kabi ishlar rejalashtirilgan. Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Atmosfera havosini muhofaza qilishning asosiy yо‘nalishi shahar va aholi yashaydigan punktlarda atmosfera havosining sifatini yaxshilash, keyinchalik sanitar-gigienik qoidalarga rioya qilish buning uchun Respublikamizning barcha hududlarida chiqindilarni kamaytirish, kam chiqindili texnilogiyalarni yaratish, chang tо‘plovchi va tozalovchi yangi qurilmalarni yaratish va ularning ishlab chiqarish samaradorligini oshirish eskirgan qurilmalarni yaxshilash bilan almashtirish va boshqalar. Orol dengizinimg qurishi iqlim о‘zgarishiga ham sababchi bо‘ldi. Qurg‘oqchilik tufayli iqlimning keskin kontenentalligi ortib ketdi. Dengiz va quruqlik о‘rtasidagi haroratning о‘zgarishi, shamol tezligining ortishi, suvning tо‘lqinlanish hodisasini kuchaytirishiga olib keldi. Biz tabiatga qarammiz, biz tabiatsiz yashay olmaymiz, shunday ekan biz barchamiz tabiatni asrab avaylashimiz, uning har-bir qarich yerini kо‘z qorachig‘iday asrashimiz, tabiat boyliklaridan oqilona foydalanishimiz, har-bir tomchi suvni tejab ishlatishimiz, tabiat haqida doimo g‘amxо‘rlik qilishimiz lozim 2 . 2 Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko taramiz. – Toshkent: ʻ ʻ “O zbekiston” NMIU, 2017. – 592 b. ʻ 5 I.BOB. SHAXS TARBIYASIDA ATROF MUHITGA BО‘LGAN ONGLI MUNOSABAT 1.1. Shaxs tarbiyasida ekalogiya huquqining aholi ekalogik ongiga ta’siri Mamlakatimizda mavjud aksariyat maktabgacha ta’lim muassasalarida bolalarni tabiat va atrof-muhit bilan tanishtirish mashg‘ulotlari tashkil qilinganligi e’tiborga molik. Davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, «Eng muhim masala – aholining ekologik madaniyatini oshirish haqida jiddiy bosh qotirishimiz zarur. Albatta, bunday muammolarni faqat ma’muriy yо‘l bilan hal etib bо‘lmaydi, bunga yosh avlod qalbida ona tabiatga mehr-muhabbat, unga daxldorlik hissini tarbiyalash orqali erishish mumkin» 3 . Shu boisdan ham mamlakatimizda maktabgacha ta’lim muassasalarning 70 foizida ekologik ta’lim uchun maxsus xonalar bor va ularning 16 foizida bolalar tabiatni parvarish qilishni о‘rganadigan «Atrof-muhit sо‘qmoqlari» tashkil qilingan. О‘zbekistonda barcha boshlang‘ich maktablarda atrof-muhit mavzulari 1chi va 2chi sinflarda «Atrofimizdagi dunyo» va 3chi va 4chi sinflarda «Inson va tabiat» fanlarida о‘tiladi. Biroq umumta’lim va о‘rta maktablarda aynan ekologiya darslari yо‘q. Faqatgina atrof-muhitga tegishli ba’zi mavzular tabiiy fanlar va salomatlik va sog‘lom turmush tarzi fanlari mavzulariga singdirilgan xalos. Shuningdek, bioxilmaxillik, inson va yer, suv – hayot manbai mavzularida 5-dan 9-sinfga qadar qо‘shimcha о‘quv materiali sifatida qо‘llanmalar yaratilgan xalos. 2005 yilda «Boshlang‘ich maktabda ekologik ta’lim» metodologik qо‘llanma ishlab chiqilgan bо‘lsa, 2009 yilda 5-dan 9-sinfgacha о‘qituvchilar uchun «Inson va tabiat» qо‘llanmasi chop etilgan. Tabiat va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro ta'sirlar natijasida turli ijtimoiy munosabatlar paydo bo‘ladi. Ushbu sohada ijtimoiy munosabatlarni biz ijtimoiy- ekologik munosabatlar deb ataymiz. Shuni alohida ta'kidlash kerakki, ijtimoiy-ekologik munosabatlar shakli, mazmuni jihatdan turli-tuman bo‘lib, ushbu munosabatlarni tartibga solishda ham keng qamrovli chora-tadbirlar amalga oshirilishini taqozo etadi. 3 Mirziyoyev .Sh.M Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta`minlash —yurt taraqqiyoti va xalq faravonligining garovi. Toshkent:”O`zbekiston”, 2017 6 Ijtimoiy-ekologik munosabatlarni yo‘nalishlarini ilmiy jihatdan asos-langan holda oqilona aniqlash o‘z navbatida, ushbu munosabatalrni tartib-ga solish huquqiy mexanizmini ixchamlashtiradi va amalga oshirishga yordam beradi. Bugungi kunda tabiat-jamiyat tizimidagi ijtimoiy munosabatlar uchta quyidagi asosiy yo‘nalishlarda paydo bo‘ladi: 1. Atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish bilan bog‘liq ekologik - huquqiy munosabatlar; 2. Tabiiy resurslardan oqilona foydalanish bilan bog‘liq ekolo-gik-huquqiy munosabatlar; 3. Aholini ekologik xavfsizligini ta'minlashga qaratilgan ekolo-gik-huquqiy munosabatlar. Ushbu ekologik-huquqiy munosabatlar yo‘nalishlari o‘z mazmun- mohiyatiga ko‘ra bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, jamiyatning tabiat bilan o‘zaro ta'sirlar tizimida tutgan o‘rni muammolarni hal qilishda qo‘llaniladigan chora-tadbirlari, uslublari va o‘ziga xos xususiyatlari bir-biridan farq qiladi. Atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish - yer, yer osti boyliklari, suv, o‘rmon, hayvonot va o‘simlik dunyosi hamda atmosfera havosini muhofa-za qilish, tabiiy hosilalar va ekologik komplekslarni saqlash, qayta tiklash, atrof muhitning biologik xilma-xilligini ta'minlash bilan bog‘liq qoida-talab, chora-tadbirlarning yig‘indisi hisoblanadi. Ayniqsa, XX asrda tabiiy muhitni muhofaza qilish yo‘nalishiga katta e'tibor beriliib, har bir davlatda turli dastur, rejalar va qonunchilik hujjatlari qabul qilingandir. Atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish bilan bog‘liq chora-tadbirlarni amalga oshirishga qaratilgan qonunchilik hujjatlari, qoida-talablari muho-faza ahamiyatidagi ijtimoiy-ekologik munosabatlarini tartibga soladi. Tabiiy resurslardan oqilona foydalanish deganda, jamiyat a'zolari-ning o‘z ehtiyojlarini qondirish maqsadida tabiatning foydali qismlarini o‘zlashtirishi tushuniladi 4 . 4 Ismailova Z. Tarbiyaviy ishlarni tashkil etish metodikasi.T.:2006 7 Tabiiy resurslardan oqilona foydalanish tizimi - jamiyatning turli ehtiyojlarini qondirish maqsadida yer, yer osti boyliklari, suv resurslari, atmosfera havosi, o‘simlik va hayvonot dunyosidan foydalanishga qaratil-gan ilmiy jihatdan asoslangan davlat dastur va rejalari, qonunchilik hujjatlari qoida-talablari asosida tartibga solinadi. Tabiiy resurslardan foydalanish bilan bog‘liq umummajburiy qonun-chilik hujjatlari qoida-talablari foydalanish ahamiyatidagi, ijtimoiy – ekologik munosabatlarni tartibga soladi. Ekologik munosabatlar tizimida tabiiy resurslar, ya'ni yer, yer osti boyliklari, suv, o‘simlik va hayvonot dunyosidan foydalanish keng va muhim o‘rinni egallaydi. Chunki, juda qadimdan inson tabiatdan foydala-nib kelmoqda va tabiiy resurslardan foydalanishning miqdori, muddati va tartibi har bir davlatda qat'iy ravishda belgilanib, tobora rivojlanib bormoq-da. Chunki, tabiiy resurslardan oqilona foydalanmaslik oqibatida tabiatda turli ekologik muammolar paydo bo‘lishi va ekologik inqirozning keskin-lashishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun ham respublikamiz mustaqilligining dastlabki kunla-ridan boshlab, tabiiy resurslardan faqat ilmiy jihatdan asoslangan, ya'ni oqilona foydalanish chora-tadbirlar tizimi orqali amalga oshirishga alohida e'tibor berilmoqda. Aholining ekologik xavfsizligini ta'minlash - antropogen ta'sirlar natijsida paydo bo‘ladigan ekologiya vaziyati va ofati mintaqalarida barqaror tabiiy muhitni saqlash, aholining hayoti va sog‘ligiga ta'sir ko‘rsatuvchi ekologik xavfli va zararli ta'sirlarni oldini olish bilan bog‘liq keng qamrovli chora-tadbirlar tizimidan iborat. Ekologik xavfsizlik bilan bog‘liq muammolar va ularni bartaraf etish bilan bog‘liq chora-tadbirlar 1980-1985-yillarda namoyon bo‘lib, amalga oshirib kelinmoqda. Ekologik xavfsizlik o‘n yillar davomida respublikamiz hududida tabiiy resurslardan oqilona foydalanmaslik va tabiatni muhofaza qilish qoida-talablariga muntazam amal qilmaslik sharoitida xalq xo‘jaligi sohalarida olib borilgan ishlab chiqarish jarayoni natijasida yuzaga keldi. Demak, yer, yer osti boyliklari, suv, 8 o‘rmon, hayvonot, o‘simlik dunyosi va atmosfera havosini muhofaza qilish va foydalanish kabi davlat ekologik siyosatining ikki muhim yo‘nalishlaridagi qoida- talablarini ta'minlamaslik o‘z navbatida, tabiat-jamiyat tizimida yangi yo‘nalishi hisoblangan aholi-ning ekologik xavfsizligini ta'minlash bilan bog‘liq huquqiy munosabat-larni paydo bo‘lishga sabab bo‘ladi. Ekologik xavfsizlik - tabiat-jamiyat tizimining barqaror holati bo‘lib, bunda atrof tabiiy muhit, tabiiy resurslar holati, jamiyat hayoti va inson sog‘ligiga xavfli ta'silarni oldini olish va bartaraf etish tizimini ko‘zda tutadi. Ekologik xavfsizlikni ta'minlash bilan bog‘liq huquqiy munosabatlar tizimi - atrof tabiiy muhit barqarorligi, aholining sog‘ligiga xavfli ta'sir etuvchi omillarni kamaytirish, oldini olish, cheklash va bartaraf etishga qaratilgan siyosiy, ijtimoiy- iqtisodiy, madaniy-ma'rifiy sohadagi quyidagi chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi: - ekologik xavfli hudud, ekologiya ofati mintaqalarini aniqlash; - eklogiya ekspertizasini joriy etish; - ekologik xavfli va zararli ishlab chiqarish obektlarini passport-lashtirish; - xavfli va zararli ishlab chiqarish turlari faoliyatiga ruxsatnomalar berish; -tabiiy ofat, sel, toshqin va texnogen avariyalarni aniqlash, oldini olish; - aholining ekologik-huquqiy madaniyatini oshirish; - aholining sanitariya-gigiyena sharoitlarini yaxshilash va boshqalar. Shuni alohida ta'kidlash kerakki, yuqorida tavsiflangan ekologik huquqiy munosabatlar davlat ekologik siyosatining asosiy yo‘nalishlarni tashkil etadi. Ekologiya huquqi bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan ekologik huquqiy munosabatlarning birligi va yaxlitligi asosida namoyon bo‘ladi. Ma'lumki, har bir fan shu jumladan huquq sohasi o‘ziga tegishli ijtimoiy munosabatlar tizimini o‘rganish va tartibga solish nazariy-amaliy qoida-talablar tizimiga ega bo‘lib, ushbu fanning predmetini tashkil etadi. Ekologiya huquqi huquq tizimining alohida sohasi sifatida ijtimoiy-huquqiy munosabatlar yo‘nalishlarini o‘rganish va tartibga solishni qamrab oluvchi o‘z predmetiga egadir. 9 Ekologiya huquqining predmeti - atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va aholining ekologik xavfsizligini ta'minlash jarayonida paydo bo‘ladigan ijtimoiy munosabatlarni huquqiy tomondan tartibga solishdan iboratdir. Hozirgi paytda ekologik munosabatlar qatnashayotgan jismoniy va yuridik shaxslar xatti-harakatlarini to‘g‘ri yo‘nalshtirish uchun turli usullar qo‘llanilib, ularning ko‘lami ortib bormoqda. Ekologik huquqiy munosabatlar tizimida quyidagi usullardan foydalaniladi: 1. Ekologizatsiyalashtirish 2. Ma'muriy-huquqiy 3. Fuqaroviy-huquqiy Ekologizatsiyalashtirish usuli bugungi kunda jamiyat hayotining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, ma'naviy-ma'rifiy jabhalariga tobora kirib borib, tabiat qonuniyatlarining ustivorligini ta'minlash, tabiatni muhofaza qilish chora- tadbirlarining ishlab chiqarish jarayoniga qo‘llanilishi sog‘lom ekologik muhitga erishish zaruriyatini oldimizga qo‘ymoqda, ushbu usul orqali shaxs, davlat va jamiyat hayotinging barcha jabhalarining ekologik qoida-talablar asosida olib borishini taqozo etadi. Ma'muriy-huquqiy usul - davlat va huquqning muhim usullaridan biri bo‘lib, davlatning majburlov chora-tadbirlarining qo‘llanilishda na-moyon bo‘ladi. Ekologiya huquqida ma'muriy-huquqiy usul keng qo‘llanilib, atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va aholining ekologik xavfsizligini ta'minlovchi qoida-talablarning belgilani-shi, barcha yuridik va jismoniy shaxslari tomonidan qabul qilinishining majburiyligi, ekologik qoida- talablarni buzganlik uchun javobgarlik chora-tadbirlarining qo‘llanilishida katta ahamiyatga egadir 5 . Fuqaroviy-huquqiy usul ekologiya huquqida tobora rivojlanib borayotgan usul sifatida bevosita ekologik-huquqiy munosabatlar ishtirok-chilarining tengligi, mulkning daxlsizligi, moddiy rag‘batlantirish, tabiatni muhofaza qilish va tabiiy 5 A.Avloniy ”Turkiy Guliston yoxud axloq „T.2010 y 10 resurslardan foydalanishda iqtisodiy chora-tadbirlarning qo‘llanilishda namoyon bo‘ladi. Ekologiya huquqi – tabiat-jamiyat tizimidagi murakkab munosabat-larni tartibga soladi, shuning uchun ham turli tushunchalar, institutlar, toifalar keng qo‘llanib, ekologik-huquqiy qoida-talablarni qo‘llanilishi va mazmunini ochib berishga xizmat qiladi. Ekologik huquqiy munosabatlar tizimini o‘rganishni oson bo‘lishi uchun o‘ziga xos institut, toifa va nazariy qoidalar majmuini birlashtirgan holda ekologiya huquqi o‘z tizimiga ega. Biz murakkab ekologik huquqiy munosabatlar yo‘nalishlarini tahlil qilish va o‘rganishni yengillashtirish maqsadida ekologiya huquqi tizimini ikki qismi, ya'ni umumiy va maxsus qismga bo‘lib o‘rganamiz. Ekologiya huquqining umumiy qismi - tabiat va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqligi; - ekologiya huquqining tushunchasi, predmeti va tizimi; - tabiiy resurslarga nisbatan mulk huquqi; - ekologiya sohasida davlat boshqaruvi; - ekologiya nazorati va ekologiya ekspertizasining huquqiy holati; - ekologiya qonunchilikni buzganlik uchun javobgarlik kabi mavzularni; - o‘z ichiga olib, tabiatni muhofaza qilish va ulardan foydalanishning ilmiy- nazariy jihatlari, huquqiy asoslari, ekologik-huquqiy mexanizmi va uning elementlarining umumiy ekologik-huquqiy qoidalarni belgilaydi 6 . Maxsus qismi esa tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va muhofaza qilish bilan bog‘liq quyidagi: - yerlarni muhofaza qilish va ulardan foydalanishning huquqiy holati; - suv resurslarini muhofaza qilish va ulardan foydalanishning huquqiy holati; - yer osti boyliklarining huquqiy holati; 6 ,,Tarbiyaviy ishlar metodikasi’’ darslik Toshkent 2014. 11 - o‘simlik dunyosidan foydalanish va muhofaza qilishning huquqiy holati; - hayvonot dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanishning huquqiy holati; - atmosfera havosini muhofaza qilishning huquqiy holati; - muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning huquqiy holati; - xalq xo‘jaligi sohalari va aholi punktlarida atrof tabiiy muhitni huquqiy muhofaza qilish; - atrof tabiiy muhitni xalqaro-huquqiy muhofaza qilish kabi har bir tabiat obektining huquqiy holatini qamrab oluvchi maxsus ahamiyatdagi ekologik- huquqiy qoidalarni o‘z ichiga oladi. 12 1.2. О‘zbekistonning ekologik siyosati va atrof-muhitni huquqiy muhofaza qilish zarurati O‘zbekistonning ekologik siyosati Yer kurrasida yuzaga kelayotgan ekologik nobop muhitning chuqur- lashuvida ozmi-ko‘pmi O‘zbekistonning ham ishtiroki bor. Mamlakatimiz-da yashayotgan 26 milliondan ziyod aholining yarmidan ko‘pi ekologik xavfli bo‘lgan muhitda istiqomat qilmoqda. Orol dengizi va uning atrofida ro‘y bergan ekologik inqiroz holati sovet davrining noekologik agrar va iqtisodiy siyosatining natijasidir. Shuning uchun ham davlatimiz, shaxsan Birinchi Prezident I.A.Karimov ekologik masalalarni iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy islohotlar bilan uyg‘unlashtirgan holda olib borishni lozim deb topmoqda 7 Ekologik siyosat – davlatning atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va buzilgan tabiat komplekslarini qayta tiklash borasida olib borayotgan ichki va tashqi faoliyat majmui. Mustaqillik sharofati tufayli O‘zbekistonda quyidagi taktik va strate-gik ekologik yo‘nalishlar ishlab chiqilgan: «1999–2005 yillarda O‘zbekis-ton Respublikasining atrof-muhitni muhofaza qilish ishlari dasturi», "2006-2010 yillarda O‘zbekiston Respublikasining atrof-muhitni muhofa-za qilish ishlari dasturi", «O‘zbekiston Respublikasida tabiatni muhofaza qilish va barqaror rivojlanishni ekologik ta'minlashning milliy harakatlar rejasi», «O‘zbekiston Respublikasida atrof-muhit gigiyenasi bo‘yicha milliy harakatlar dasturi», «Biologik rang-baranglikni saqlash bo‘yicha milliy strategiya va harakatlar rejasi»,"Respublikada ekologik ta'limni rivojlantirish va ekolog kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash hamda malakasini oshirish tizimini yanada takomillashtirish istiqbollari dasturi va konsepsiyasi haqida" va boshqa me'yoriy hujjatlar. Ushbu ekologik dastur, konsepsiya va rejalarda hozirgi kunda hamda kelajakda mamlakatimizda jamiyat va tabiat o‘rtasidagi munosabat shakli qanday bo‘lishi, uning ekologik kon-sepsiyasi, maqsadi va prinsiplari bel-gilab berilgan. 7 ,,Tarbiyaviy ishlar metodikasi’’ darslik Toshkent 2014. 13 Ekologik maqsad va vazifalarni amalga oshirishning taktik va strategik harakatlar dasturi va yo‘nalishlari ko‘rsatib o‘tilgan. O‘zbekiston Respublikasi ekologik siyosatining asosiy maqsadi – fuqarolarning hayotiy zarur ehtiyoji bo‘lgan ekologik xavfsiz muhitni ta'minlash uchun mamlakatimizda atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va buzilgan tabiat komplekslarini qayta tiklash, ya'ni tabiat bilan jamiyat o‘rtasidagi iqtisodiy-ekologik munosabat shaklini qo‘llashdir. O‘zbekistonning ekologik siyosati negizida fuqarolarning qulay atrof tabiiy muhitga ega bo‘lish huquqini ta'minlash yotadi. Mamlakatimizda davlatning ekologik siyosati muammolari taniqli huquqshunos olim SH.H.Fayziyev tomonidan o‘rganilgan. Uning monografik tadqiqotlarida davlat ekologik siyosatining yuridik tabiati, mohiyati asosiy yo‘nalishlari, o‘ziga xos xususiyatlari, ijtimoiy-iqtisodiy jihatlari, fuqarolarning atrof tabiiy muhitga ega bo‘lish huquqini ta'minlashning davlat huquqiy mexa-nizmi masalalari yoritilgan. Ma'lumki, mustaqillik davrigacha Turkiston, keyinchalik O‘zbekiston chor Rossiyasiga va so‘ngra sobiq ittifoqqa xom ashyo yetkazib beruvchi chekka o‘lka hisoblangan. Shuning uchun ham ular tabiiy va mineral xom ashyo zaxiralaridan maksimal holda ekstensiv ravishda foydalanganlar, ya'ni jamiyat va tabiat o‘rtasida iqtisodiy munosabat shaklini qo‘llaganlar. Totalitar tuzumdagi iqtisodiy munosabat shaklidan birdaniga (sakrab) ekologik munosabat shakliga o‘tishning na nazariy va na amaliy iloji bor. O‘zbekiston Respublikasining tanlagan yo‘li tabiat va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlarni iqtisodiy-ekologik shaklidan bosqichma-bosqich ekologik munosabat shakliga o‘tishdan iboratdir. 1997-yil 29-avgustda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasining «Milliy xavfsizlik konsepsiyasi to‘g‘risida»gi qonunida mamlakatimizning ekologik dunyo qarashida quyidagilarga e'tibor berilgan 8 : – shaxsning hayotiy zarur ehtiyoji bo‘lgan kishilarning sog‘lig‘ini muhofaza qilish va insonlarning turmushi uchun optimal holatdagi ekolo-gik sharoitlarni yaratib berish; 8 Ismailova Z. Tarbiyaviy ishlarni tashkil etish metodikasi.T.:2006 14 – jamiyatning hayotiy zarur ehtiyoji bo‘lgan oilani har tomonlama qo‘llab- quvvatlash, mo‘tadil ekologik vaziyatni tashkil etish, aholining sog‘lig‘ini ta'minlash, jismoniy baquvvat avlodni shakllantirish; – davlatning hayotiy zarur ehtiyojlari bo‘lgan – barqaror rivojlanishni ta'minlash, mintaqaviy iqtisodiy holatni mo‘tadillashtirish, sog‘lom hayot tarzini shakllantirish. Shunday qilib, O‘zbekiston uchun yagona – shaxs, jamiyat va davlat-ning hayotiy zarur ehtiyojlaridan biri bo‘lgan ekologik xavfsiz muhit milliy xavfsizlikning ajralmas bir bo‘lagidir. Respublikamiz ekologik siyo-satining asosiy maqsadini bajarmoq uchun davlatimiz barqaror rivojlanish bilan bir qatorda muhofaza qilish va rivojlanish konsepsiyasini amalda qo‘llashni ma'qul deb topdi. Bu degan so‘z shaxs, jamiyat va davlatning ekologik talablarini mintaqalar bo‘yicha iqtisodiy va ijtimoiy rivojlantirish talablariga moslashtirish kerak, demakdir. Birinchi Prezident I.A. Karimovning «O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari» degan asari hamda bir qator yuqorida sanab o‘tilgan davlatimizning Dastur, Reja va Konsepsiyalarida atrof tabiiy muhitni muhofaza qilishning asosiy chora-tadbirlari quyidagilardan iborat, deb topildi: • Ekologik texnologiyalarni ishlab chiqish va joriy etish. Xalq xo‘jalik tarmoqlaridagi tabiiy jarayonlarning keskin buzilishiga olib kela-digan barcha zaharli kimyoviy moddalarni qo‘llash ustidan qattiq nazorat o‘rnatish. Atmosfera havosi va suvlarni insonning hayotiy faoliyati uchun zararli yoki salbiy ta'sir etadigan moddalar bilan ifloslantirishni to‘xtatish; Qishloq xo‘jalik ekinlarini, eng avvalo, g‘o‘zani sug‘orishda suvni tejaydigan texnologiyalarni keng joriy etish. Kollektor-zovur suvlarini daryolar va suv omborlariga tashlashni tartibga solish va oqova suvlarni chiqarib yuborishni batamom to‘xtatish; Sanoat korxonalarida atmosfera havosiga, suv havzalariga va tuproqqa ifloslantiruvchi hamda zararli moddalarni tashlaganlik uchun solinadigan maxsus 15 soliqdan keng foydalanilgan holda mas'uliyatni oshi-rish. Ularda zamonaviy, samarali tozalash qurilmalar tizimini joriy etish. Boshlang‘ich xom ashyodan tayyor, pirovard mahsulot olgunga qadar kompleks foydalanishga imkon beradigan yangi, zamonaviy, ekologik jihatdan samarali uskunalarni o‘rnatish; Qayta tiklanadigan zaxiralarni qayta ishlab chiqishning tabiiy ravishda kengayishini ta'minlaydigan hamda qayta tiklanmaydigan zaxira-larni qat'iy mezon asosida iste'mol qilingan holda hamma turlaridan oqilona foydalanish; Foydali qazilmalardan oqilona foydalanish. Boshlang‘ich xom ashyodan to‘liq foydalanishni ta'minlash va uning uchun eskirgan uskuna-larni almashtirish, yangi texnologiyalarni joriy etish, ayrim sexlar, uchast-kalar va korxonalarni rekonstruksiya qilish asosida foydali qazilmalarni sanoat usulida yanada to‘liq va oqilona qazib olish. Atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish uchun tog‘-kon sanoatining chiqindilarini o‘zlashtirishni yanada kengaytirish hamda buzilgan yerlarni qayta yaroqli holga keltirish (rekultivatsiya qilish); Keng maydonlardagi tabiiy sharoitlarni tabiiy zaxiralardan samara-li va kompleks foydalanishni ta'minlaydigan darajada aniq maqsadli, ilmiy asoslangan tarzda o‘zgartirish (daryolar oqimini tartibga solish hamda suvlarni bir havzadan ikkinchisiga tashlash, yerning suv-fizik xususiyat-larini yaxshilash, suv chiqarish va shunga o‘xshash tadbirlarni amalga oshirish); Jonli tabiatning xilma-xilligini saqlash, tabiiy genofondni madaniy ekinlar va hayvonlarning yangi turlarini ko‘paytirish hisobiga boshlang‘ich baza sifatida saqlab qolish; • Qurilish va obodonlashtirish rejalarining ilmiy asoslangan, hozirgi zamon urbanizatsiyasining barcha salbiy oqibatlarini bartaraf etadigan tizimni joriy etish yo‘li bilan shaharlarda va aholi punktlarida ekologik xavfsiz muhitni tarkib toptirish; • Jahon jamoatchiligi e'tiborini mintaqaning ekologik muammolariga qaratish. Orol muammosi bugungi kunda chinakam keng ko‘lamli, butun sayyoramizga daxldor muammo bo‘lib qolganligini, uning ta'siri hozirning 16 o‘zidayoq biologik muvozanatni, bepoyon hududlarda aholining genofond-larga halokatli ta'sir ko‘rsatayotganligini nazarda tutish; • Xalqaro tuzilmalarning zaxiralari, imkoniyatlari va investitsiyalari-ni yuqorida zikr etilgan muammolarni hal qilishga jalb etish. • Tabiatni muhofaza qilishning Milliy dasturida ekologik xavfsizlik-ni ta'minlash va yuqorida aytib o‘tilgan tadbirlarni quyidagi tamoyillar asosida amalga oshirish tavsiya etilgan: • Davlat ekologik islohotlarning yo‘lboshlovchisi; • Ekologik xarajatlarni moliyalash va ularning yangi sxemalarini jalb qilish; • Makroiqtisodiy va sohaviy ekologik siyosatni takomillashtirish; Qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishini ekologiyalashtirish; • Atrof tabiiy muhit sifatini yaxshilash maqsadini qo‘yish va standartlashtirish; • Ishlab chiqarishning ekologik talablarini chuqur-lashtirish va h.k. O‘zbekiston Respublikasining yuqorida aytib o‘tilgan ekologik siyosatini amalga oshiruvchi tabiat va jamiyat o‘rtasidagi munosabat shakli, tabiat va jamiyat qonunlarini uyg‘unlashtirish, ekologik chora-tadbirlar va asosiy tanlangan tamoyillarning hayotga tatbiq qilish mexanizmini ishlab chiqish va amalda qo‘llash, O‘zbekistonda jamiyat va tabiat o‘rtasidagi ekologik munosabat shakliga o‘tib olish imkonini beradi. Bunday ekologik siyosat shaxs, jamiyat, davlatimizning milliy xavfsizligini ta'minlashda katta xizmat qilishiga hech shubha yo‘q. Atrof tabiiy muhitni huquqiy muhofaza qilish zarurati Xo‘sh, ekologiya sohasida kishilik jamiyati tomonidan e'tirof etilishi mumkin bo‘lgan yagona yo‘l nimadan iborat, degan o‘rinli savol tug‘iladi. Mazkur yo‘l, bizning fikrimizcha, umuminsoniyat qadriyatlarini ifoda etuvchi, xalqaro huquq prinsiplaridan kelib chiquvchi va barqaror ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni ta'minlovchi huquqiy-demokratik yo‘ldir. Chunki turli toifadagi kishilar, davlatlar, millatlar, xalqaro uyushmalarning fikrlarini umumlashtiruvchi masala 17 barqarorlikdir. Har bir inson avvalambor o‘z tinchligi, sihat-salomatligi, baxtli hayoti uchun qayg‘uradi, albatta. Ushbu ezgu niyatlari amalga oshirish uchun odamlar butun kuch-qudratini ishga soladilar. Ular jamoa, uyushma, oqim, davlatga birlasha-dilar. Insoniyatning hozirgi rivojlanish bosqichida bunday hatti- harakat kishilarning yurish-turish qoida va me'yorlarini yozma ifodasi orqaligina amalga oshiriladi. Ijtimoiy munosabatlarning ana shunday yozma ifodasi fanda huquq deb ataladi. Atrof tabiiy muhit, ya'ni tabiatni muhofaza qilish, uning buzilgan qismlarini qayta tiklash va tabiiy resurslardan oqilona foydalanish jarayonida kishilar o‘rtasida yuzaga keladigan munosabatlar ijtimoiy ekologik munosabatlar turkumiga kiradi. Ularni esa, fanda umumlash-tirilgan tarzda ekologik munosabat, deb ataydilar. Barqaror rivojlanish yo‘lida turgan har qanday davlat uchun huquqiy demokratik davlat qurish va fuqarolik jamiyatini shakllantirish pirovard maqsad hisoblanadi. Unda xalq irodasi qonunlarda aks etadi, fuqarolar esa davlat boshqaruvida faol ishtirok etishlari qonun ustuvorligini ta'minlashda va adolatni yuzaga chiqarishda so‘zsiz xizmat qiladi. Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov 2002-yil avgustdagi Oliy Majlisning II chaqiriq 9-sessiyasida qilgan ma'ruzasida O‘zbekiston Respublikasida demokratik davlat qurish va fuqarolik jamiyatini o‘rnatishning asosiy sohalarini ko‘rsatib berdi. Unda hamma ijtimoiy munosabatlar faqatgina huquqiy yo‘llar orqali tartibga solinishi kerakligi, ana o‘shandagina ijtimoiy muhofazalangan bozor iqtisodiyotiga yetib borishimiz mumkinligi ta'kidlangan edi. Ekologik munosabatlarni huquqiy tartibga solish uchun milliy va xalqaro huquqda ekologik me'yorlar va qoidalarni tabiat qonuniyatlariga mos ravishda ishlab chiqish, ularni vakolatli organ, tashkilot yoki ham-jamiyatlar tomonidan qabul qilish, uning ishtirokchilari o‘rtasida ushbu me'yorlarni umummajburiy kuchga ega qilish va albatta, huquqbuzarlarga nisbatan yuridik oqibatlarni keltirib chiqarish mexanizmini yaratish zarur. Aks holda, atrof tabiiy muhitni muhofaza 18 qilishning huquqiy jihatdan tartibga solish imkoniyatini yuzaga chiqarish aslo mumkin emas. Shunday qilib, ekologik munosabatlarni huquqiy tartibga solish nafaqat tabiat muhofazasiga, balki xalqlar va davlatlar o‘rtasida barcha mahalliy, regional va global masalalarni tinch-totuvlik blan hal etish hamda insoniyatni barqaror rivojlanish tamoyillariga rioya qilishga olib keladi. 19 II.BOB. ZAMONAVIY EKALOGIK HUQUQIY TA’LIM 2.1. Ekalogik huquqiy ong va madaniyatini yuksaltirish muammolari Bugungi kun yoshlarida ekologik-huquqiy ong va madaniyatni shakllantirish, ularni tabiatga ehtiyotkorona munosabatda bо‘lishga о‘rgatish, noyob tabiatni asl holicha avlodlar uchun asrab-avaylash hissini oshirish orqali atrof-muhitga bо‘lgan salbiy ta’sirning oldini olish mumkin. Buning uchun yoshlar ongida ona yer, ona tabiat, ona Vatanga, uning tabiiy boyliklariga bо‘lgan mehr- muhabbat tuyg‘usini yanada rivojlantrishimiz lozim. Yurtimiz mustaqillikka erishgach, atrof-muhitni muhofaza qilishda ekologik-huquqiy ta’lim-tarbiyaning muhim va hal qiluvchi rolini anglagan holda, bu tizimni, uning tarkibiy qismi bо‘lgan fanlarni takomillashtirish ustuvor vazifalardan qilib belgilandi. Umumiy ta’lim jamiyat rivojida zarur tayanch bо‘lsa, ekologik-huquqiy ta’lim-tarbiya va madaniyat har qanday mamlakatda insonlarning tо‘laqonli sog‘lom turmish kechirishi uchun zarur bо‘lgan mо‘tadil atrof-muhit sharoitiga bо‘lgan huquqlar daxlsizligining muhim kafolatidir. Bu kafolat mamlakat taraqqiyoti, davlat mustaqilligi, sog‘lom turmush tarzi, millatlararo ekologik aloqalar, ekologiya borasida insonlarning huquqlarini ta’minlashga, majburiyatlarni bajarishga shart-sharoit yaratadi. Ushbu kafolatlar, avvalo, Konstitutsiyamizning 50-, 55-moddalarida о‘z ifodasini topgan. Uning asosida qabul qilingan sohaga oid qonunlar va boshqa hujjatlarga singdirilgan. Ekologik- huquqiy ta’lim va tarbiyaning asosiy vazifasi barcha о‘quv muassasalari tinglovchilariga ekologik qonunchiligimizni, birinchi navbatda, Konstitusiyada belgilangan burchlarni о‘rgatish va tabiatga hurmat ruhini shakllantirishdan iborat. Ana shu nuqtai nazardan qaraganda, bunday huquqiy ta’lim-tarbiyaning ahamiyati о‘ta muhimdir. Ekologik-huquqiy ta’lim asosida о‘z huquqlari va burchlarini yaxshi bilgan jamiyat a’zolarigina ijtimoiy hayotning barcha sohalarida ongli ravishda mehnat qiladi va ularning yaratuvchanlik faoliyati ancha yuqori bо‘ladi. Ekologik ta’lim-tarbiya berishda tarixiy merosdan samarali foydalanib, ularni bugungi zamon talablari bilan bog‘liq holda yoshlar ongiga singdirish ham muhimdir. Bulardan Sohibqiron Amir Temurning obodonchilik, atrof-muhitni 20 kо‘kalamzorlashtirish, bog‘u rog‘lar yaratish borasida olib borgan ishlarini aytib о‘tish kerak. Konstitutsiya va ekologik qonunlarning ezgu maqsadlarini, tabiiy muhitni muhofaza qilish g‘oyasini aniq kо‘rsata bilish ekologik-huquqiy ta’lim- tarbiyaning muhim vazifalaridan biri bо‘lmog‘i lozim. Ekologik madaniyat bu — tabiatning rivojlanish qonuniyatlarini chuqur anglagan holda unga zarar yetkazmay asrab-avaylashdir. Bu madaniyatni aholiga yetkazish, targ‘ibot va tashviqot qilish lozim. Buning zamirida esa zarur ekologik bilimlarni chuqur о‘zlashtirish muammosi yotadi. Aholining tabiatni muhofaza qilish oldida turgan mas’uliyatli burchi va bu burchni anglagan holda atrof-muhitga ongli munosabatda bо‘lishi, о‘zida mustahkam ekologik tarbiya, ekologik ma’rifat va ekologik axloqni jamlash hissini yaratishi muhimdir. Avvalo ekologik madaniyat oiladagi tarbiyadan boshlanadi. Oilaviy muhit va axloqiy tarbiya natijasida farzandlar ongida atrof-muhitga ehtiyotkorona munosabat paydo bо‘lishi, yoshlarning tabiatni sevishi va ardoqlashi, har bir ne’matning qadriga yetishi muhim vazifa. Qolaversa, bola tarbiyasida hozirda jahon miqyosida hayot-mamot masalasiga aylangan ekologik dunyoqarashni rivojlantirish hissi muhim о‘rin tutadi. Ayni paytda, jamoatchilik e’tiborini atrof-muhitni asrash masalalariga qaratish g‘oyat dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Shunga kо‘ra, har bir insonda atrof-muhitni asrash madaniyatini shakllantirish va yuksaltirish barchamizning diqqat-e’tiborimizda bо‘lmog‘i lozim. Shu maqsadlar sari yurtimizda Tabiatni muhofaza qilish davlat qо‘mitasining organlari, vazirliklar va idoralar, ta’lim muassasalari, korxona va birlashmalar, nodavlat notijorat tashkilotlar va boshqalarning birgalikdagi say’- harakatlari bilan keng aholi qatlamlari о‘rtasida ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish hamda tabiiy resurslardan oqilona foydalanish masalalarini targ‘ib qilish bо‘yicha maqsadli ishlar amalga oshirilmoqda. Tabiatga ehtiyotkorona munosabatda bо‘lish, azaliy an’analarimizni tiklash, har bir shaxs va butun jamiyatning axloqiy hamda ma’naviy tarbiyasini 21 takomillashtirish g‘oyatda muhim. Ekologik madaniyat tushunchasi, azaldan barcha xalqlarning turmush tarzida muayyan darajada mavjud bо‘lsa-da, maxsus fan sifatida G‘arb olimlari tomonidan XX asrning ikkinchi yarmida ilgari surilgan. Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov «О‘zbekiston XXI asr bо‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari» nomli strategik ahamiyatga molik kitobida haqli ravishda ta’kidlaganidek: «Ma’naviy-ruhiy tiklanish insonning yerga va uning boyliklariga bо‘lgan munosabatni ham о‘z ichiga olishi lozim. Sivilizatsiya belgilarini asrab-avaylash qanchalik zarur bо‘lsa, qishloq xо‘jaligi ming yillar mobaynida butunlay sug‘oriladigan dehqonchilikka asoslangan mintaqada yer va suvni asrab-avaylash ham shunchalik muhimdir. Yer, xavo, suv va olov (Quyosh) Markaziy Osiyoda qadimdan e’zozlab kelingan, ajdodlarimizning zardushtiylikdan tortib to islomgacha bо‘lgan barcha dinlari tomonidan munosib qadrlab kelingan”. Ekologik madaniyat kо‘p jihatdan huquqiy ong, huquqiy madaniyat va uning jamiyatdagi egallagan mavqeiga ham bog‘liqdir. Shu boisdan ham eko¬lo-gik tarbiyaning huquqiy asosi tabiatni muhofaza etishga doir qo¬nun¬lar¬da, fuqarolarning konstitusion huquq va burchlarida о‘z ifodasini top¬gan. Normativ hujjatlar kishining tabiat ne’matlariga aql bilan yon¬da¬shib, undan tejamkorlik bilan foydalanishini qonun doirasida nazo¬rat qi¬la¬¬di. Bugungi kunda dunyo miqyosida yuz berayotgan umumbashariy, mintaqaviy va mahalliy ekologik muammolarni imkon qadar hal etish va ekologiyamizni yaxshilash va ekologik tanazzulning oldini olish uchun avvalo ekologik madaniyatimizni mustahkamlash, bu madaniyatni avvalo qalbimizga singdirishimiz lozimdir. Shundagina qalbimizda ulkan bir ekologik dunyoni barpo etamiz va bu dunyoga bо‘lgan mustahkam muhabbatni kashf etamiz. Yoshlarda ekologik madaniyatni shakllantirish “Bolalar ekologik jurnali “Buloqcha” (Rodnichok)da mavzuli ilovalarni chop etish” grant loyihasi doirasida aholining, ayniqsa yoshlarning ekologik madaniyatini yuksaltirish har bir insonda tabiatga nisbatan mehr-muhabbat ruhini shakllantirish, atrof muhitni muhofaza qilish nafaqat davlat va jamiyat, balki har 22 bir fuqaroning vazifasi bо‘lishiga erishish Ekoharakatning ustuvor dasturiy vazifalaridan biri hisoblanadi. E’tirof etish joizki, ekologik muammolarni hal etishda nafaqat xо‘jalik faoliyatida resurs tejovchi va ekologik toza texnologiyalarni joriy qilish, tabiatni muhofaza qilish tadbirlarini amalga oshirish, shu bilan birgalikda sohaga oid qonunchilikni takomillashtirish borasidagi chora- tadbirlarning о‘zigina ushbu sohadagi muammolarni hal etishda yetarli emasligini davrni о‘zi kо‘rsatmoqda. Bu borada aholining, ayniqsa, yoshlarning ekologik madaniyatini yuksaltirish, har bir insonda atrof-muhitga ehtiyotkorona munosabatda bо‘lish, mamlakatning noyob tabiatini kelgusi avlodlar uchun asrab- avaylash hissini shakllantirish, ekologik holatni yaxshilash va atrof-muhitga salbiy antropogen ta’sirning oldini olish asosiy omillardandir. Tabiatda rо‘y berayotgan noxush hodisalar oqibatlarini bartaraf etish, rо‘y berishi mumkin bо‘lgan bunday vaziyatlarning oldini olish hozirgi kunning dolzarb vazifalaridan biridir. Insonning tabiatga notо‘g‘ri ta’sir kо‘rsatishi natijasida yuzaga keladigan salbiy holatlarning oldini olishda ekologik ta’lim- tarbiyaning о‘rni nihoyatda katta. Yashil olam inson salomatligini saqlashda muhim ahamiyatga ega ekanligini, shuning uchun ham har bir о‘quvchi о‘z maktabi, hovlisi, kо‘cha va xiyobonlarni kо‘klamzorlashtirish ishida faol qatnashishi, kо‘chat о‘tqazib, ularni parvarish qilish orqali atrof-muhitning musaffo bо‘lishiga hissa qо‘shishi kerakligi yoshlarga doimiy ravishda tushuntirilishi lozim 9 . Tabiat boyliklaridan unumli foydalanish, ularni muhofaza qilish masalalarini ongli ravishda hal etish uchun oila, maktabgacha ta’lim muassasalaridan boshlab bolalarda tabiat ne’matlariga mehr-muhabbat ruhini shakllantirish, ekologiyaga oid bilimlarni ular shuuriga singdirish lozim. Toki ular kelajakda atrof-muhitni muhofaza qila oladigan va tabiatdan tabiatga zarar keltirmagan holda foydalana oladigan bо‘lib voyaga yetishsin. Oila kishilik jamiyatida insoniy or va nomusni anglash, xalq va Vatan nashidasini о‘zida yetakchi omilga aylantiruvchi birlikdir. Oila insoniy mehr- 9 Ismailova Z. Tarbiyaviy ishlarni tashkil etish metodikasi.T.:2006 23 muruvvat mezonlari kabi tuyg‘ularni о‘zida mustahkam idrok etishga chorlovchi muqaddas va ulug‘ dargoh. Oilada ayolning о‘ziga xos о‘rni mavjud bо‘lib, rо‘zg‘orni saranjom-sarishta va ozoda tutish, tozalikka rioya qilish xonadonlarimiz bekalaridan alohida e’tibor va mas’uliyat talab etadi. Mana shu oilada kamol topayotgan qizaloq о‘z onasini sinchkovlik bilan kuzatadi va uning yurish turishi, о‘zini tutishi, idish-tovoqlarni pokiza saqlashidan tortib, hovli supirishi, gullar parvarishi, qо‘yingki, barcha- barcha ishlarda andoza oladi va shu zaylda ulg‘ayadi. О‘g‘il bolalar esa erkaklarga xos xislatlarni о‘z otasidan о‘rganadi. Ota bahor oylarida yerlarni chopishni, daraxt nihollari va gul о‘tqazishni, maishiy asboblarni toza tutishni va sozlashni bajarayotgan vaqtda о‘z о‘g‘lini oldiga olib shu ishlarni oz-ozdan о‘rgatib borsa, о‘g‘il ham undan andoza olib о‘lg‘ayadi. Farzandlarga ilk sо‘zlarni о‘rgata boshlaganlarida, suv, о‘simliklar va non tushunchalarini, ularni qadrlash kerakligini, suvsiz о‘simlik о‘smasligini, о‘simlik о‘smasa non bо‘lmasligini ular ongiga singdirib borish lozim. Bolada ijobiy xislatlarning shakllanishida oila bilan birgalikda maktab, mahalla-kuy, tengdoshlari va umuman atrof-muhitning ta’siri katta. Bugungi kunda har bir oila oldidagi vazifalardan biri bu bolalar ongida yoshligidanoq ekologik ong va ekomadaniyatni shakllantirish, ularni tabiatga ehtiyotkorona munosabatda bо‘lishga о‘rgatish, noyob tabiatni asl holicha kelgusi avlodlar uchun asrab- avaylash hissini vujudga keltirish orqali atrof muhitga yetkazilishi mumkin bо‘lgan salbiy ta’sirning oldini olishdan iborat. Maktabgacha yoshdagi bolalar tabiat haqidagi bilimlarni egallab olib о‘simliklarni о‘stirish, hayvonlarni parvarish qilishning oddiy usullarini о‘rganib, tabiatni kuzatish, uning gо‘zalliklaridan bahra olishni bilib olgan taqdirdagina, ularda tabiatga nisbatan ehtiyotkorlik bilan munosabatda bо‘lishni tarbiyalash imkoniyati tug‘iladi. Mahallalar ham ekologik ta’lim-tarbiyaning о‘ziga xos о‘choqlaridan biridir. Azaliy qadriyatlarimiz hisoblangan umumxalq hasharlarini о‘tkazish va unga 24 kо‘proq yoshlarni jalb etish ularning tabiatga nisbatan tо‘g‘ri munosabatini shakllantirishga yordam berishi, shubhasiz. Yurtimizda sog‘lom va barkamol avlodni tarbiyalash, yoshlarning о‘z ijodiy va intellektual salohiyatini rо‘yobga chiqarishi, ularni hozirgi zamon talablariga tо‘liq javob beradigan har tomonlama yetuk shaxslar qilib voyaga yetkazish uchun zarur shart-sharoitlar va imkoniyatlarni yaratish buyicha keng kо‘lamli aniq yо‘naltirilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish, о‘sib kelayotgan avlodning ekologik madaniyatini, bilim va mas’uliyatini muntazam oshirib borish va ularning atrof tabiiy muhit hamda inson salomatligi muhofazasi masalalarida ishtirokini faollashtirish, shuningdek, Vatanga va Ona tabiatga mehr-muhabbat ruhida kamol topishlarini ta’minlash maqsadida ular bilan ishlashga alohida e’tibor qaratish talab etiladi 10 . “Sog‘lom muhit - inson salomatligi” shiori ostida о‘sib kelayotgan yosh avlodning ekologik savodxonligini oshirishda maktab о‘quvchilari о‘rtasida ekologik ta’lim-tarbiyani yaxshilash, uzluksiz ekologik va barqaror rivojlanish uchun ta’lim dasturini amalga oshirishga kо‘maklashish, umumta’lim maktablari va boshqa о‘quv muassasalari hamda oilada yoshlarning ekologik ta’lim-tarbiyasi borasidagi say-harakatlarni birlashtirish, maktabdan tashqari ta’limni rivojlantirish, tabiat va inson uyg‘unligiga erishishni ta’minlash muhim ahamiyat kasb etadi. О‘zbekiston ekologik harakati yuqorida zikr etilgan ezgu ishlarni amalga oshirish, yosh avlodning atrof muhit muhofazasi ishida faol ishtirokini ta’minlash hamda ona tabiat va uning ne’matlariga nisbatan mehr-muhabbatini kuchaytirish, ekologik madaniyati yuqori, yuksak intellektual jamiyatni shakllantirishga mustahkam poydevor qо‘yish borasida ulkan ishlarni amalga oshirib kelmoqda. Ekoharakat yoshlar ishtirokida ekologik mavzularda seminar treninglar о‘tkazish, ekobog‘lar barpo etish, ekologik hasharlar va aksiyalar yoshlarni keng jalb qilish, turli ekologik mavzularda tanlovlar, ekologik adabiyotlar kо‘rgazmalarini, ijtimoiy reklamalarni kо‘paytirish, yurtimizda sog‘lom va barkamol avlodni tarbiyalash, о‘sib kelayotgan avlodning ekologik madaniyatini, 10 A.Avloniy ”Turkiy Guliston yoxud axloq „T.2010 y 25 dunyoqarashini, bilim va mas’uliyatini muntazam oshirib borish bilan bog‘liq ommaviy axborot vositalarida maqolalar chop etish, telekо‘rsatuvlar, radioeshittirishlarlarni va maxsus dasturlarni muntazam ravishda efirga uzatish kabi masalalarga jiddiy e’tibor qaratmoqda. Joriy yilda ham Ekoharakat tomonidan bunday ezgu ishlar davom ettirildi. Xususan, Ekoharakat О‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi xuzuridagi nodavlat notijorat tashkilotlarini va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlarini qо‘llab- quvvatlash Jamoat fondining “Bolalar ekologik jurnali “Buloqcha” (Rodnichok)da mavzuli ilovalarni chop etish” grant loyihasini amalga oshirdi. Loyihaning asosiy maqsadi yosh avlodning ekologik huquqiy madaniyatini oshirish, ularni tabiat va uning ne’matlariga mehr-muhabbat ruhida tarbiyalash, о‘simlik va hayvonot olamini ehtiyot qilish, suvdan tejab-tergab foydalanishga о‘rgatish, tozalikka rioya qilish, yoshlar о‘rtasida sog‘lom turmush tarzini keng targ‘ib qilish kabi masalalarni о‘z ichiga qamrab oldi. Yuqoridagi maqsad va vazifalardan kelib chiqib bahor mavsumida “SOS- bolalar shaharchasi”da yosh avlodning ekologik madaniyatini yuksaltirish, yoshlar о‘rtasida sog‘lom turmush tarzini keng targ‘ib qilish, yoshlarning bо‘sh vaqtlarini mazmunli tashkil etish, shuningdek, ularni yurtimizda olib borilayotgan obondonlashtirish va kо‘kalamazorlashtirish ishlariga keng jalb qilish maqsadida “Ona yerimizni saqlaymiz – kelajak uchun” mavzuida amaliy aksiya tashkil etildi. Amaliy aksiyaning birinchi qismida о‘tqazilgan daraxt mehr bilan parvarish qilinsa, har bir daraxt juda ham mо‘l hosil berishi, xalqimizda tabiatga bо‘lgan e’tibor uzoq о‘tmishga borib taqalishi, о‘simlik dunyosining atrof muhit musaffoligini ta’minlashdagi ahamiyati kabi masalalarda ishtirokchilarga tushunchalar berildi 11 . Aksiya doirasida ishtirokchilar tomonidan “SOS bolalar shaharchasi” hududiga 200 dan ortiq mevali va manzarlari daraxt kо‘chatlari о‘tqazildi. Shu asosda yoshlar uchun yana bir shinam bog‘ barpo etildi. Eng muhimi yosh 11 ,,Tarbiyaviy ishlar metodikasi’’ darslik Toshkent 2014. 26 nihollarni yerga qadagan bolajonlar kо‘chatlarga о‘z ismlarini berib kelgusida ularni parvarishlashni zimmalariga oldilar. Shuningdek yoz mavsumida Toshkent viloyati Bо‘stonliq tumanidagi qator yozgi bolalar dam olish va sog‘lomlashtirish oromgohlarida yosh avlodning ekologik va estetik madaniyatini yuksaltirish, ularni ona tabiat va uning ne’matlariga mehr-muhabbat ruhida tarbiyalash, atrof-muhitni muhofaza qilish ishlariga yoshlarni keng jalb qilish, ozodalik va obodlik kabi milliy a’nanalarimizni yoshlar ongiga singdirish, uzluksiz ekologik ta’lim-tarbiya tizimiga kо‘maklashish maqsadida“Yurtimizni obod qilaylik!” shiori ostida ekologik aksiyalar о‘tkazildi. Aksiyalar avvalida ishtirokchilarga atrof-muhit musaffoligining inson salomatligini asrashdagi roli, daraxtlarni parvarish qilish tartib qoidalari, atmosfera havosi musaffoligini ta’minlashda yashil maydonlarning ahamiyati, sog‘lom turmush tarzi kabi masalalarda tushuntirishlar berildi. Aksiya davomida oromgohda dam olayotgan bolajonlar bilan birgalikda daraxtlar taglari yumshatildi, daraxtlar oqlandi va ularga shakl berildi. Oromgoh hududini va yon atroflari turli chiqindilardan tozalash ishlari bajarildi. Bundan tashqari 13-14 iyun kunlari Toshkent viloyatining Bо‘stonliq tumanida “Chimyon oromgohi” sog‘lomlashtirish markazida bо‘lib о‘tgan “Chimyon sadosi” xalqaro ekologik turizm festivalida ham yoshlar о‘rtasida sog‘lom turmush tarzini keng targ‘ib qilish, ularning ekologik bilimlarini mustahkamlashga alohida e’tibor qaratildi. Tadbir doirasida О‘zbekiston nodavlat notijorat tashkilotlari Ekoforumi, “Rodnichok” nodavlat notijorat tashkiloti bilan hamkorlikda “Biz toza Chimyon uchun” ekologik aksiyasi hamda “Ochiq osmon ostida ekomaktab” mashg‘ulotlari о‘tkazildi. Yoshlarning ekologik madaniyatini yuksaltirish, ularni atrof muhitni muhofaza qilish ishlariga keng jalb qilish, uzluksiz ekologik ta’lim va tarbiya tizimiga kо‘maklashish maqsadida tashkil etilgan mashg‘ulotlarda bolajonlar guruhlarga bо‘lingan holda interfaol usulda ishtirok etdilar. Bioxilma-xillikni saqlash, suvni asrash, tozalikka va poklikka rioya 27 qilish yо‘nalishlarida о‘tkazilgan mashg‘ulotlar yakunida faol ishtirokchilarga esdalik sovg‘alari ulashildi. Loyiha doirasida amalga oshirilgan ishlarning eng muhimlaridan biri besh mavzudagi ya’ni, “Jonivorlar bizning dо‘stimiz” (“Jivotniye - nashi druzya”), “Atrofimizdagi о‘simliklar” (“Rasteniye vokrug nas”), , “Suvni asrang” (“Beregite vodu”), “Mening toza mahallam” (“Moya chistaya maxallya”), “Tozalik sog‘lik garovi” (“Chistota zalog zdorovya”) mavzuli kо‘rgazmali plakatlar nashr etildi. Ushbu jozibador rasmlar, qiziqarli ma’lumotlar, tabiat va uning ne’matlariga xususidagi she’rlar bilan boyitilgan rangli plakatlar о‘quvchilar e’tiborini о‘ziga jalb etishi bilan ahamiyatlidir. Plakatlarni nashr etishda mashg‘ulotlarda faol ishtirok etgan yosh ijodkorlarning ijodiy ishlaridan foydalanishi, ularni kelgusida atrof muhitni muhofaza qilish, о‘simlik va hayvonot olamini asrab avaylash borasidagi ishlarda faolligini oshirishi tabiiy. Shuningdek, tashqari plakatlar, suvni e’tiyot qilish, sog‘lom turmush tarziga rioya etish, obondonlashtirish va kо‘kalamzorlashtirish ishlarida faol ishtirok etish, jonivorlarni, о‘simliklarni asrab avaylash va ularni kо‘paytirish kabi masalalarni ham о‘z ichiga qamrab olgan. Umid qilamizki, ushbu xayrli ishlar yosh avlodni har tomonlama barkamol bо‘lib voyaga yetishlarida, ularni tabiat haqida biliilarini boyishida о‘ziga xos ahamiyat kasb etadi. Zero, ekologik ta’lim-tarbiya jarayonini uzluksizlini ta’minlash yosh avlodning ekologik madaniyatli bо‘lib voyaga yetishida muhim ahamiyat kasb etadi. Eng muhimi, yoshlar tabiat uchun shaxsiy javobgarlik xususiyatlarini va shaxsdagi yaratuvchanlik asoslarni shakllantirishga xizmat qiladi. Bundan tashqari inson qalbidagi ezgulik, saxovat, mehr-muruvvat fazilatlarini, yoshlarda ekologik muammolarning yechimini izlab topish kо‘nikma va malakalarini rivojlantiradi. Bu esa о‘z navbatida yoshlarda suvni iflos va isrof qilmaslik tushunchalari rivojlanadi, atrof-muhit muhofazasi ijtimoiy zaruriyat ekanligi tо‘g‘risidagi e’tiqodni shakllanishiga, atrof-muhit gо‘zalligini anglash bilan bog‘liq bо‘lgan qiziqishlarni rivojlanishiga, о‘simliklar, hayvonlar tabiatning bir qismi, inson tabiat 28 gо‘zaligi bilan bog‘liq ekanligi, uni asrab-avaylash zarurligini tushunib yetishiga xizmat qiladi. Binobarin, ota-bobolarimizdan bizga meros hisoblanmish ona tabiatni sofligicha kelgusi avlodlarimizga yetkazish nafaqat tabiatni muhofaza qiluvchi mutaxassislar, balki har bir inson uchun ham qarz, ham farzdir. 29 2.2. Zamonaviy ekalogik huquqiy ta’lim davr talabi Bugungi kunda ekologik inqiroz va xavfsizlikning oldini olishda aholining, ayniqsa, о‘sib kelayotgan yosh avlodning ekologik-huquqiy ta’limi va tarbiyasi, ekologik-huquqiy madaniyati va ma’naviyatini zamon talabi asosida oshirib borish ekologik xavfsizlikni hal qiluvchi omillaridan biridir. Mustaqillik yillarida mamlakatimizda yoshlarimizning ekologik huquqiy ta’lim va tarbiyasi masalasiga alohida e’tibor berib kelinmoqda. Jumladan, 30 dan oshiq ekologik yо‘nalishdagi qonunlar va 1000 ga yaqin qonun osti normativ- huquqiy hujjatlar qabul qilindi. Ushbu huquqiy manbalarning asosiy maqsadi atrof- muhitni muhofaza qilish, ekologik ilm-fanni rivojlantirish, ekologiyaga oid bilimlarni keng targ‘ib qilish, biologik xilma-xillikni saqlash va qayta tiklash, tabiatdan foydalanishni boshqarish tizimining samarali iqtisodiy mexanizmini joriy etish, ekologik xavfsizlikni ta’minlash, atrof tabiiy muhitni saqlashni ta’minlashning huquqiy mexanizmini takomillashtirishga qaratiladi. О‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov tashabbusi bilan 2016 yilning “Sog‘lom ona va bola yili” deb e’lon qilinishi jamiyatimizda ekologik-huquqiy madaniyatni yanada yuksaltirish hamda uning uzluksizligini ta’minlashda zamonaviylik va xorijiy tajribalaridan keng foydalanishni ham taqozo etadi. Ushbu talablarni avvalambor, О‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 41-moddasida “...har kim bilim olish huquqiga ega” ekanligi, 50-moddasida “Fuqarolar atrof-muhitga ehtiyotkorona munosabatda bо‘lishga majburdirlar” hamda, 55-moddasida “Yer, yer osti boyliklari, suv, о‘simlik va hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy zahiralar umummilliy boylikdir, ulardan oqilona foydalanish zarur va ular davlat muhofazasidadir”, deb kо‘rsatilganligi bugungi kunda yoshlarimizga ekologik-huquqiy ta’lim va tarbiyani olib borishning huquqiy asosini tashkil etadi 12 . 12 ,,Tarbiyaviy ishlar metodikasi’’ darslik Toshkent 2014. 30 Ushbu muammolarni hozirgi kun talabi darajasida olib borishni Kadrlar tayyorlash milliy dasturi va О‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim tо‘g‘risida”gi qonuni ham о‘zida mujassamlashtiradi. Ayniqsa, Vazirlar Mahkamasining 2013 yil 27 maydagi 142-sonli qarori asosida qabul qilingan, 2013-2017 yillarda О‘zbekiston Respublikasida atrof-muhit muhofazasi bо‘yicha harakatlar Dasturi mamlakatimizda ekologik muammolarni hal qilish borasida katta ahamiyatga ega bо‘lgan tarixiy hujjat bо‘ldi. Ushbu Dasturda, atrof tabiiy muhit muhofazasi va tabiatdan foydalanish, ekologik ta’lim va barqaror rivojlanish maqsadlarida ta’lim sohasida tabiatni muhofaza qilish qonunchiligini va meyoriy-uslubiy bazani rivojlantirish masalasiga alohida e’tibor qaratilgan. Ekologik ta’lim va tarbiya asosan: oilada, maktabgacha ta’lim muassasalarida, maktablarda, litsey, kollej, institut va universitetlarda olib boriladi. Bundan kо‘rinib turibdiki, har bir oilada о‘sib-ulg‘ayayotgan yoshlarimiz mustaqil davlatimizning ekologik siyosati hamda uning mazmunini, huquqiy- ekologik muammolar hamda ularni hal qilishning huquqiy-iqtisodiy tomonlarini yaxshi bilishlari, chuqur huquqiy-ekologik bilimlarga ega bо‘lishlari va jamiyat faoliyatining huquqiy-ekologik sohasida faol qatnashishlari zarur bо‘ladi. Mazkur jarayonlar yoshlarimizning “Ekologik-huquqiy ta’lim va tarbiyasini zamon talabida bо‘lishini ham taqozo etadi. Umuman olganda atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish jarayoni ekologik-huquqiy ongi va madaniyat bilan kо‘proq bog‘liq bо‘lib, u: birinchidan, ekologik-huquqiy bilim, ya’ni insonning tabiat, jamiyat tо‘g‘risidagi, atrof-muhit muhofazasi bilan bog‘liq muammolar, tabiat bilan bog‘liq qarashlar hamda urf-odatlar tо‘g‘risidagi tasavvur va kо‘nikmalar yig‘indisi; ikkinchidan, atrof-muhit va ekologiyaga bо‘lgan munosabat, ya’ni hozirgi kundagi ekologik muammolarga nisbatan befarq bо‘lmagan, tabiiy muhitning yomonlashuviga qarshi bо‘lgan va uni bartaraf etish yо‘llari hamda choralarini topishga tayyorlik; 31 uchinchidan, ekologik-huquqiy xatti-harakat, ya’ni har kungi ekologik xulq- atvor elementlarini о‘z ichiga oladi. Oilada ekologik-huquqiy ta’lim va tarbiyaning olib borilishi yoshlarni tabiatga, atrof tabiiy muhit va uning boyliklarini sevishga, muhofazalash hamda bundan oqilona foydalanishdagi dastlabki ekologik-huquqiy ongini, tafakkurini hamda tushunchalarini shakllantirishga yordam beradi. Maktabgacha bо‘lgan muassasalarda ekologik-huquqiy ta’lim va tarbiyaning olib borilishi esa, yosh bolalarni oilaga nisbatan ekologik-huquqiy ongi, tafakkurining ancha shakllanganidan dalolat beradi. Shuningdek, akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida olib boriladigan ekologik-huquqiy ta’lim va tarbiya jarayoni, yoshlar hayotida asosiy hal qiluvchi bosqichlardan biridir. Mamlakatimizda akademik litsey va kasb-hunar kollejlarining bunyod etilishi hamda zamon talabi darajasidagi rekonstruksiya qilinishi yoshlarimizga yangi zamon talabi doirasidagi ekologik-huquqiy ta’lim va tarbiya jarayonini egallashga yordam beradi. Bu davrda yoshlarimiz ekologik qonunlar va ularning mohiyati hamda mazmunini kengroq о‘rganadilar, shuningdek, olgan bilimlarini amaliyot bilan bog‘lash imkoniyatiga ham ega bо‘ladilar. Oliy о‘quv muassasalarida yoshlarimiz bevosita aniq yо‘nalish va mutaxassisliklarga ega bо‘lib, ekologik-huquqiy bilim saviyalarini о‘z sohalari asosida о‘zlashtiradilar. Magistratura va aspirantura jarayonida esa aniq mutaxassis bо‘lgan, chuqur ekologikhuquqiy bilim saviyaga, ma’naviyat va madaniyatga ega bо‘lgan yoshlarimiz hayot va ilm-fan yо‘lidagi kо‘plab ijobiy ishlarni amalga oshirib, ilm- fan sohasida magistrlik va doktorlik dissertatsiyasini himoya qiladilar. Yuqoridagilar shuni kо‘rsatmoqdaki, yoshlarga doimiy ravishda ekologik- huquqiy ta’lim va tarbiyani olib borishda quyidagilarga e’tibor berish maqsadga muvofiqdir: Birinchidan, yoshlarda ekologik-huquqiy ta’lim-tarbiyaning uzluksizligiga, chambarchas olib borilishi va о‘qitilishiga hamda oilada olingan ekologik-huquqiy bilimlarning samaradorligiga erishish; 32 ikkinchidan, amaldagi О‘zbekiston Respublikasining “Tabiatni muhofaza qilish tо‘g‘risida”gi, “Ta’lim tо‘g‘risida”gi qonunlariga yoshlarga ekologik- huquqiy ta’lim va tarbiya berish bilan bog‘liq talablarni kiritish hamda unda oiladagi ekologik-huquqiy ta’lim va tarbiya olib borish jarayonini alohida kо‘rsatish; uchinchidan, yoshlarga ekologik-huquqiy ta’lim va tarbiya berish sohasida tegishli vazirlik, qо‘mita va korxona, muassasa, tashkilotlarning о‘zaro hamkorligini kuchaytirish; tо‘rtinchidan, qabul qilingan ekologik qonun talablarini hamda ularning mohiyatini aholiga va yoshlarimizga kengroq tushuntirish; beshinchidan, xalqaro standartlarga mos har tomonlama ekologik-huquqiy bilim bera oladigan zamonaviy yangi avlod darsliklarini yaratish ham maqsadga muvofiqdir. Xullas, hozirgi ekologik muammolar keskinlashib borayotgan globallashuv sharoitida ularni hal qilish, ekologik xavfsizlikni ta’minlash, tabiat boyliklarini kelajak avlodga qoldirish, ulardan oqilona foydalanish va muhofaza qilish, bu maqsadda ekologik qonunchilikni takomillashtirib borish, ekologik-huquqiy ta’lim-tarbiyani yanada kuchaytirish ustuvor vazifamiz bо‘lib qoladi. Bu esa, mamlakatimizdagi mavjud tabiiy boyliklarni kelajak avlod uchun bus-butun qoldirishga, ularni asrab-avaylashga, e’zozlashga, ulardan oqilona foydalanish va muhofaza qilishga hamda sog‘lom ona va bolaning uzoq yashashi uchun xizmat qiladi. Umuman, О‘zbekistonda ekologik xavfsizlikka, bu xavfsizlikka tahdid solayotgan va endilikda global muammoga aylanib qolgan Orol va Orolbо‘yi ekologik fojiasi oqibatlarini bartaraf etish, transchegaraviy daryolar suvidan oqilona foydalanish masalalariga faqat bugun e’tibor qaratilayotgani yо‘q. Bu masalalar Birinchi Prezidentimiz tomonidan о‘tgan asrning 80- yillari oxirida ham kо‘tarilgan va mustaqillikka erishilgandan keyin yanada rivojlantirilgan edi. 33 О‘zbekiston mustaqillikka erishgach, Orol ekologik fojiasini tо‘xtatish va yumshatish yо‘lida keng kо‘lamdagi mislsiz ishlar amalga oshirildi 13 . О‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimovning tashabbuslari bilan Orolbо‘yi genofondini muhofaza qilish hayriya jamoat fondi tashkil etildi. Xalqaro donorlarni Orol va Orolbо‘yi muammolarini yumshatish borasidagi harakatlarga jalb qilish maqsadida 2008 yilning 11-12 martida Toshkent shahrida Xalqaro konferensiya о‘tkazildi. Unda “Orolbо‘yi mintaqasida iqlim о‘zgarishi oqibatlarini yumshatish maqsadida amalga oshirish uchun xalqaro donorlarga taklif etilayotgan majmuaviy harakat dasturi” qabul qilindi. Orol va Orolbо‘yi muammosini hal qilishda О‘rta Osiyo davlatlari hamkorligi 1993 yili Orolni qutqarish xalqaro jamg‘armasining (OQXJ) tashkil etilishida namoyon bо‘ldi. Uning doirasida “Orol dengizi havzasi Dasturi” hayotga tatbiq etildi. 2009 yil aprelida Orolni qutqarish xalqaro jamg‘armasiga a’zo davlatlar rahbarlari uchrashuvida О‘zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I.A. Karimov jahon hamjamiyatini Orol dengizi havzasi muammolarini hal etishga yanada kengroq jalb qilishga qaratilgan Orolni qutqarish xalqaro jamg‘armasiga a’zo mamlakatlarning 2011-2015 yillardagi faoliyati Dasturi konsepsiyasini taklif etdi. Mintaqada ekologik muvozanatning buzilishi oqibatlarini yumshatish maqsadida Amudaryo deltasida kichik suv havzalarini yaratish, tо‘qayzorlarni saqlab qolish, Orolbо‘yining olis aholi yashash joylarida quyosh energiyasidan foydalanishga qaratilgan bir qator xalqaro va davlatlararo loyihalar amalga oshirilmoqda. Tо‘qayzorlar, qamishzor о‘simliklari, tabiiy yaylovlar maydonining hamda noyob turdagi jonivorlar va qushlar sonining qisqarishi yoki ularning butunlay yо‘qolishi natijasida yetkaziladigan umumiy ziyon eng kamida yuzlab million AQSH dollariga baholanmoqda. Ammo flora va faunadagi haqiqiy qayta tiklab bо‘lmaydigan yо‘qotishlarni moliyaviy jihatdan о‘lchab bо‘lmaydi. 13 Ismailova Z. Tarbiyaviy ishlarni tashkil etish metodikasi.T.:2006 34 Bu sohada mavjud vazifalar kо‘lamining kengligi, murakkabligi hamda miqyosi mintaqadagi ekologik vaziyatni yaxshilash muammolarini kompleks ravishda hal etishda nafaqat davlat organlarining, balki jamoat birlashmalari, fuqarolik jamiyati institutlarining sayharakatlarini birlashtirishni talab etadi. Shu bois О‘zbekistondabu ishga keng jamoatchilikni jalb qilish, atrof- muhitni muhofaza qilish davlat, jamiyat va har bir fuqaroning ishiga aylanishi yо‘lida jiddiy qadamlar tashlanib,keng kо‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Shu bilan bir qatorda, mustaqillik yillarida Respublikamizda atrof- muhitnimuhofaza qilish, tabiiy resurlardan oqilonafoydalanish sohasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi mustahkam, yaxlit qonunchilik bazasi yaratildi.Jumladan, О‘zbekiston Respublikasi “Tabiatni muhofaza qilish tо‘g‘risida”gi (1992 y.), “Suv va suvdan foydalanish tо‘g‘risida”gi (1993 y.), “Veterinariya tо‘g‘risida”gi (1993 y.), “Yer osti boyliklari tо‘g‘risida”gi (1994 y.), “О‘simliklar karantini tо‘g‘risida”gi (1995 y.), “Atmosfera havosini muhofaza qilish tо‘g‘risida”gi (1996 y.), “О‘simlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish tо‘g‘risida”gi (1997 y.), “Hayvonot dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish tо‘g‘risida”gi (1997 y.), “О‘rmon tо‘g‘risida”gi (1999y.), “Ekologik ekspertiza tо‘g‘risida”gi (2000y.),“Chiqindilar tо‘g‘risida”gi (2002y.), “Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar tо‘g‘risida”gi (2004 y.) qonunlari atrof-muhitni, tabiiy resurslarni huquqiy jihatdan muhofaza qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Mulkdan foydalanish ekologik muhitga zarar yetkazmasligi, fuqarolar, yuridik shaxslar va davlatning huquqlarini hamda qonun bilan qо‘riqlanadigan manfaatlarini buzmasligi shart”, 55-moddasida esa “Yer, yer osti boyliklari, suv, о‘simlik va hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy zaxiralar umummilliy boylikdir, ulardan oqilona foydalanish zarur va ular davlat muhofazasidadir”, deya alohida ta’kidlangan. Qonunchilikdagi yangiliklar, ayniqsa, atrof tabiiy muhit muhofazasi masalalariga doir qonun hujjatlariga kiritilgan yetkazish yoshlarning ekologik bilim va kо‘nikmalarining oshishida, ekologik tafakkur va ongining yanada rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. 35 Ekologik ta’lim-tarbiyaning zarurati Bugungi kunda dunyoda kechayotgan globallashuv jarayonlari ekologik muammolarni hal etishda nafaqat xо‘jalik faoliyatida resurs tejovchi va ekologik toza texnologiyalarni joriy qilish, tabiatni muhofaza qilish tadbirlarini amalga oshirish, shu bilan birga, sohaga oid qonunchilikni takomillashtirish borasidagi chora-tadbirlarning о‘zigina ushbu sohadagi muammolarni hal etish uchun yetarli emasligini kо‘rsatmoqda. Bu borada aholining, ayniqsa, yoshlarning ekologik madaniyatini yuksaltirish, har bir insonda atrof-muhitga ehtiyotkorona munosabatda bо‘lish, mamlakatning noyob tabiatini kelgusi avlodlar uchun asrab-avaylash hissini hakllantirish, ekologik holatni yaxshilash va atrof-muhitga salbiy antropogen ta’sirning oldini olish asosiy omillardandir. Tabiatda rо‘y berayotgan noxush hodisalar oqibatini bartaraf etish, rо‘y berishi mumkin bо‘lgan bunday vaziyatlarning oldini olish hozirgi kunning dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi. Insonning tabiatga notо‘g‘ri ta’sir kо‘rsatishi natijasida yuzaga keladigan salbiy holatlarning oldini olishda ekologik ta’lim-tarbiyaning о‘rni nihoyatda katta. О‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi, О‘zbekiston Respublikasining “Tabiatni muhofaza qilish tо‘g‘risida”gi va “Ta’lim tо‘g‘risida”gi qonunlari hamda Kadrlar tayyorlash milliy dasturi shuningdek, boshqa qator normativ- huquqiy hujjatlar ekologik ta’lim-tarbiya tizimining huquqiy asosini tashkil etadi. Jumladan, О‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim tо‘g‘risida”gi Qonuni va Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi har tomonlama barkamol, о‘z mutaxassisligi bо‘yicha yetuk, yetarli darajada bilim va tafakkurga ega jamiyat, davlat hamda oila oldida о‘z javobgarligi, mas’uliyatini chuqur his etadigan shaxslarni tarbiyalashni nazarda tutadi. О‘zbekiston Respublikasi “Tabiatni muhofaza qilish tо‘g‘risida”gi Qonunining 4-moddasida tabiatni muhofaza qilish maqsadlariga erishish uchun barcha turdagi ta’lim muassasalarida “Ekologiya” fanini о‘qitishning majburiyligini ta’minlash mustahkamlab qо‘yilgan. 36 О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarori bilan “Maktab ta’limini rivojlantirish davlat umummilliy dasturi”, “О‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi tizimining davlat ta’lim standartlari” hamda 2001 yil 16 avgustdagi Qarori bilan “Oliy ta’limning davlat ta’lim standartlari” tasdiqlangan. Mazkur meyoriy hujjatlarda о‘quvchi-yoshlarda ekologiya va tabiatni muhofaza qilish sohasida muayyan bilim va madaniyatni shakllantirish, ularga tabiat va jamiyatning о‘zaro ta’siri, uning oqibatlarini tushuntirib borish, tabiiy fanlarning о‘zaro fundamental birligini anglatish, ekologik huquqdan xabardor qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, sohaga doir qonunlarni buzganlik uchun javobgarlik Atrof-muhit musaffoligiga erishish va ekologik falokatlarning oldini olishda aholining ekologik madaniyatini oshirish, ayniqsa, о‘sib kelayotgan avlodlarning ekologik ta’limi, madaniyati yuksak bо‘lishi hal qiluvchi omillardan biri sanaladi. Shu maqsadda О‘zbekiston Respublikasida barqaror rivojlanish uchun ta’lim bо‘yicha BMT Dekadasining (2005-2014 yillar) amalga oshirilishi yuzasidan izchil faoliyat olib borilmoqda. Hozirgi kunning eng dolzarb muammolaridan biri fan- texnika yutuqlari asosida aholi о‘rtasida ekologik ta’lim-tarbiya va madaniyatga oid bilimlarni oshirish yо‘li bilan tabiat muhofazasini ta’minlashning turli chora- tadbirlarini ishlab chiqishdir. Ekologik ta’lim-tarbiya – insonning tabiatdan ongli ravishda foydalanish, psixologik axloq-odob yuzasidan xalqimizning tabiatga nisbatan e’tibor bilan qaraydigan urf-odatlari, an’analari asosida yoshlarni tarbiyalash, ular ongida tabiatga, uning boyliklariga mehr- muhabbat о‘yg‘otish, ularni tejamkorlikka va tabiiy boyliklarni asrab- avaylashga о‘rgatishdan iborat. Yashil olam inson salomatligini saqlashda nihoyatda katta ahamiyatga ega ekanligini, shuning uchun ham har bir о‘quvchi о‘z maktabi, hovlisi, kо‘cha va xiyobonlarni kо‘klamzorlashtirish ishida faol qatnashishi, kо‘chat о‘tqazib, ularni parvarish qilish orqali atrof-muhitning musaffo bо‘lishiga hissa qо‘shishi kerakligi tushuntirilishi lozim. 37 Ota-bobolarimiz qoldirgan nodir meros – musaffo osmon, tiniq suv, toza tuproq, yer qa’ri va yer usti boyliklarini qanday asramog‘imiz, ularni asl holida kelgusi avlodlarga topshirmog‘imizni tushuntirish eng dolzarb va kechiktirib bо‘lmaydigan umummilliy masaladir 14 . Hozirgi davrda о‘sib kelayotgan yosh avlod ongida tabiatga nisbatan ham ongli munosabatda bо‘lish hissini shakllantirish va rivojlantirishni taqozo etadi. Bu esa pedagog kadrlar zimmasiga ulkan va mas’uliyatli vazifa yuklaydi. Zero, tabiatning kelgusida gullab-yashnashi yoki ekologik muammolarning globallashib borishi yosh avlodning tabiatga nisbatan munosabatiga bevosita va bilvosita bog‘liqdir. Bugun о‘tmishda tabiatga yetkazilgan zararning chuqur asoratlarini tugatish haqida, ekologik xavfsizlik va atrof-muhit muhofazasiga alohida e’tibor qaratilayotgan bir paytda ekologik madaniyat degan tushunchani hamma ham birdek anglab yetgani yо‘q. Ba’zan kо‘cha-kо‘yda tо‘planib qolgan chiqindi uyumlari, tamaki tutatib, qoldig‘ini oyog‘i ostida ezib, bemalol ketayotgan kishilarni, ariq suviga mag‘zava ag‘darayotgan opa-singillarimizni, daraxt shoxlarini bemalol sindirayotgan bolalarni, pista chaqib xiyobon va kо‘chalarni ifloslantirayotgan, xazon yoqayotganlarni kо‘rib, buning bizga hech daxli yо‘qdek e’tiborsiz о‘tib ketaveramiz. Afsuski, bularning barchasi, oqibatda, о‘z sog‘lig‘imizga shikast yetkazishini, turli kasalliklarni keltirib chiqarishini, umrimizni qisqartirayotganini ba’zida unutib qо‘yamiz. Bunday noxush holatlarning asosiy sababi ayrim yurtdoshlarimizning tabiat qonunlarini chuqur bilmasligi, ularda ekologik bilim va tarbiyaning yetishmasligidir. Ekologik tahdidlarga qarshi kurashishda milliy qadriyatlarning о‘rni Darhaqiqat, ekologik muammolar ijtimoiy-g‘oyaviy va hududiy chegara bilmay, ularning oldini olishda yagona samarali yо‘l dunyo xalqlari, barcha millat va elatlar e’tiborini tabiat va jamiyatdagi nomutanosiblik hamda uning kun sayin keskinlashib borayotganligiga qaratish lozim. 14 Ismailova Z. Tarbiyaviy ishlarni tashkil etish metodikasi.T.:2006 38 Shuni alohida qayd etish kerakki, diyorimizda tabiatga bо‘lgan ehtirom, uning sirlarini anglab yetishga intilish, atrof-muhitni musaffo saqlash, ozodalik va poklik kabi ezgu urf-odatlar uzoq о‘tmishga borib taqaladi. Zardushtiylar dalalarni, ya’ni о‘simlik va hayvonot dunyosini asrab- avaylab, yо‘qolib borayotganlarini qayta tiklashga harakat qilganlar. Ularga zarar yetkazish esa og‘ir gunoh hisoblangan. Zurdushtiylar tabiat muhofazasi va atrof-muhit tozaligini asrash, turli kasalliklarning oldini olish maqsadida sanitariya hamda gigiyena qoidalariga amal qilganlar. Umuman olganda, tarixan ma’naviy-ekologik qadriyatlarimizning ildizi “Avesto”dan ozuqa olishini ta’kidlab о‘tish lozim. “Avesto”ning tub ma’no-mazmunini belgilab beradigan: “ezgu fikr, ezgu sо‘z, ezgu amal” g‘oyasi bevosita milliy ma’naviy-ekologik qadriyatlarimizning asosini tashkil etadi. “Avesto”dagi ta’limiy-axloqiy qarashlarni о‘rganish, ularni bugungi davr talabiga muvofiq yangicha qarashlar bilan boyitish, dunyo miqyosida yuz berayotgan ekologik tahdidlarning oldini oluvchi muhim mezon bо‘lib xizmat qiladi. Bundan tashqari, yer, suv, havo, о‘simliklar va daraxtlarni asrab- avaylash, e’zozlash, atrof-muhitni pokiza saqlash singari tabiatning barhayotligi va gullab-yashnashidan dalolat beruvchi, bahoriy gо‘zallik bayrami- “Navrо‘z”ni shodu hurramlik bilan kutib olish ham eng qadim zardushtiylik zamonlardan buyon bizga meros bо‘lib kelayotgan bayramdir. Ekologik ta’lim-tarbiya hamda ekologik madaniyatni oshirishning samarali usul va vositalari 15 Ekologik tarbiya – vatanparvarlik bо‘lib, tabiatni asrash – Vatanni asrashdir. Ekologik ta’lim-tarbiya jarayonlarini oiladan boshlash muhim ahamiyat kasb etadi. 15 A.Avloniy ”Turkiy Guliston yoxud axloq „T.2010 y 39 Oila kishilik jamiyatida insoniy or va nomusni anglash, xalq va Vatan nashidasini о‘zida yetakchi omilga aylantiruvchi birlikdir. Oila insoniy mehr- muruvvat mezonlari kabi tuyg‘ularni о‘zida mustahkam idrok etishga chorlovchi muqaddas va ulug‘ dargoh. Ana shu dargohda inson ulg‘ayadi, kamol topadi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, oilada ayolning о‘ziga xos о‘rni mavjud bо‘lib, rо‘zg‘orni saranjom-sarishta va ozoda tutish, tozalikka rioya qilish xonadonimiz bekalaridan alohida e’tibor va mas’uliyat talab etadi. Mana shu oilada kamol topayotgan qizaloq о‘z onasini sinchkovlik bilan kuzatadi va uning yurish-turishi, о‘zini tutishi, idish-tovoqlarni pokiza saqlashidan tortib, hovli supirishi, gullar parvarishi, qо‘yingki, barcha-barcha ishlarda andoza oladi va shu zaylda ulg‘ayadi. О‘g‘il bolalar esa erkaklarga xos xislatlarni о‘z otasidan о‘rganadi. Ota bahor oylarida yerlarni chopish, daraxt nihollari va gul о‘tqazish, maishiy asboblarni toza tutish va sozlashni bajarayotgan vaqtda о‘z о‘g‘lini oldiga olib shu ishlarni oz-ozdan о‘rgatib borsa, о‘g‘il ham undan andoza olib о‘lg‘ayadi. Farzandlarga ilk sо‘zlar о‘rgatilayotganda, “suv”, “о‘simlik” va “non” tushunchalarini, ularni qadrlash kerakligini, suvsiz о‘simlik о‘smasligini, о‘simlik о‘smasa non bо‘lmasligini ular ongiga singdirib borish lozim. Zero bu udumlar bizga ota-bobolarimizdan meros. Atrof-muhit, urf-odatlarda tan olingan meyorlar va tartib-qoidalar oilada bolalarning shaxs sifatida shakllanishiga kusli ta’sir qiladi. Bola, asosan, oilada о‘sib-ulg‘ayadi, rivojlanadi, о‘z his-tuyg‘ulari va xatti-harakatlarini nazorat qilishni о‘rganadi. Ota-onalar bolaning kayfiyati, ahvoli va xulqi u yashayotgan sharoitga bog‘liq bо‘lishini yaxshi bilishi kerak. Shu bilan birga, farzandlariga sog‘lom bо‘lish uchun gigiyena qoidalariga rioya qilish shartligini oz-ozdan uqtirib borishlari lozim. Bu esa oilada sog‘lom turmush tarzining shakllanishiga olib keladi. Sog‘lom turmush tarzi – bu insonning hayoti va salomatligi xavfsizligini ta’minlashga xizmat qiluvchi kо‘nikmalarga ega bо‘lishi asosida 40 hayotiy faoliyatini yо‘lga qо‘yishi hamda salomatligining yuqori darajada bо‘lishiga erishishni ta’minlash shakli bо‘lib, u kun tartibiga rioya qilish, faol jismoniy harakat asosida organizmni chiniqtirish, sport bilan shug‘ullanish, tо‘g‘ri va sifatli ovqatlanish, gigiyena qoidalariga rioya qilish, ekologik muloqot va madaniyatga erishish, umuminsoniy va о‘zbekona qadriyatlar asosida ma’naviy tarbiya olish, zararli odatlardan о‘zini tiya bilish holatlarning mavjudligi bilan tavsiflanadi 16 . 16 ,,Tarbiyaviy ishlar metodikasi’’ darslik Toshkent 2014. 41 XULOSA Bizni hamisha о‘ylantirib keladigan muhim masala – bu yoshlarimizning odob-axloqi, yurish-turishi, bir sо‘z bilan aytganda, dunyoqarashi bilan bog‘liq. Bugun zamon shiddat bilan о‘zgaryapti. Bu о‘zgarishlarni hammadan ham kо‘proq his etadigan kim – yoshlar. Mayli, yoshlar о‘z davrining talablari bilan uyg‘un bо‘lsin. Lekin ayni paytda о‘zligini ham unutmasin. Biz kimmiz, qanday ulug‘ zotlarning avlodimiz, degan da’vat ularning qalbida doimo aks-sado berib, о‘zligiga sodiq qolishga undab tursin. Bunga nimaning hisobidan erishamiz? Tarbiya, tarbiya va faqat tarbiya hisobidan.Yuqori sinflarda bolalar shaxs bo lib,ʻ jamoa bo lib shakllanadi. Ayni o sha paytda ularni o zlari o rgangan muhitdan ʻ ʻ ʻ ʻ ajratib qo ymaslik kerak. Bu yoshlarning ruhiyatiga, davomatiga, oxir-oqibatda ʻ ta lim-tarbiyasiga salbiy ta sir qilishi mumkin. Shu bois ta lim jarayonining ʼ ʼ ʼ usluksizligini ta minlash, o quv dasturlarini takomillashtirish zarur. ʼ ʻ Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib va tadqiqot natijalariga tayangan holda quyidagi umumiy xulosalarga kelindi: 1. Tarbiyasiz ma'naviyat poydevorsiz binoga о‘xshab omonatlik kasb etadiki, bu holni sharhlab, izohlab о‘irishning xojati yо‘q. Shu boisdan-da, ta'limtarbiya jarayoniga barcha davlatda kuchli ehtiyoj sezilgan. Ma'naviy barkamol, komil inson tarbiyasi hozirgi kunning eng muhim, dolzarb masalalaridan biridir. 2. Tarbiyaviy maqsad – aniq о‘lchamli ishlarga oid vazifalarni belgilab beradi. Har bir ishda asosiy g‘oya, yо‘nalish (aqliy, jismoniy, mehnat tarbiyasi va boshqalar) ajralib turadi. Tarbiyaviy maqsadni belgilash bosqichida pedagogning vazifasi professor-о‘qituvchilarning murabbiylik faoliyatini asosiy maqsadga yо‘naltirish, tarbiyalanuvchilarning muayyan ta'sir tizimini qabul qilishga tayyorgarlik darajasiga tashxis qо‘yishdan iboratdir. 3. Barkamol shaxsni tarbiyalash ijtimoiy tarbiyaning muhim qismlaridan biri sifatida talaba-yoshlar ruhiy olamining shakllanishida, hayotiy pozitsiyalarning mustahkalanishida, ularning ijtimoiy faolligining о‘sishi va ixtisoslik bilimlari 42 hamda umumnazariy tayyorgarligining oshishida asosiy vositalardan biri hisoblanadi. 4. Shaxs ma'naviyati – bu har bir shaxsga tegishli bо‘lib, uning ichki ruhiy holati, hatti-harakatlari munosabatlari boshqa qirralarini о‘z ichiga oladi. Mintaqaviy ma'naviyat esa – muayyan geografik mintaqa millatlariga xos, ular uchun umumiy bо‘lgan ma'naviy boyliklardir. 5. Ta'lim muassasalarida órnatilgan intizom ta'lim muassasalari jamoasini jipslashtirish, ta'lim muassasasi ichki hayoti va faoliyatining mòtadil kechishini ta'minlaydi. Intizom о‘quvchilardan hamjihatlik asosida faoliyat olib borish, о‘quv yurti manfaati uchun birgalikda kurashish, rahbariyat hamda vakolatli о‘quvchilar organlari, uning a'zolari talablarini tо‘g‘ri talqin etish va ularning bajarilishini talab etadi. Bukilmas iroda va jasorat namunasini amalda namoyon etib, о‘z hayotini aziz Vatanimizning har tomonlama ravnaq topishi, bugungi tinch va osoyishta kunlar uchun jonini fido qilgan ajdodlarning muqaddas xotirasini yod etib, ezgu ishlarini davom ettirish, safimizda yurgan keksalarni e’zozlash — odamiylikning eng oliy mezoni va bizga tinchlik, omonlik kerak, deb yashaydigan bag‘rikeng va olijanob xalqimizga xos azaliy qadriyatdir. 43 FOYDALANILGAN ADABIYTOLAR Rahbariy adabiyotlar 1. О‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi T.: 2014 – yil. 2. Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo limizni qat’iyat bilan davom ettirib,ʻ yangi bosqichga ko taramiz. – Toshkent: “O zbekiston” NMIU, 2017. – 592 b. ʻ ʻ 3. .Mirziyoyev .Sh.M Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash —yurt taraqqiyoti va xalq faravonligining garovi. Toshkent:”O‘zbekiston”, 2017 Asosiy adabiyotlar 4. A.Avloniy ”Turkiy Guliston yoxud axloq „T.2010 y 5. Abu Nasir Farobiy “Fozil odamlar shahri” T.A.Qodiriy nomidagi Xalq merosi nashriyoti.2013 Hasanboyev J. va boshqalar. 6. Pedagogika: Oliy o quv yurtlari uchun darslik. – Toshkent: Fan, 2009. - ʻ 480 b. 7 . Ismailova Z. Tarbiyaviy ishlarni tashkil etish metodikasi.T.:2006 8. Ismoilova Z., Tarbiyaviy ishlar metodikasi. T:. Istiqlol, 2003 9. Jo rayev R.X. Jaholatga qarshi ma’rifat J. Xalq ta’limi.– T.:2004.- №3.- ʻ B 10. ,,Tarbiyaviy ishlar metodikasi’’ darslik Toshkent 2014. 11. Mavlonova R., Rahmonqulova N., Normurodova B., Matnazarova K. Tarbiyaviy ishlar metodikasi. Darslik. Nizomiy nomidagi TDPU. Toshkent, 2014 у. 12. . Mahkamov M. «Bо‘lajak tarbiyachilarning pedagogik muloqot madaniyatini shakllantirish” nomzodlik dissertatsiyasi. T., 2005. 13. Mavlonova R., B. Normurodova, N. Rahmonqulova, Tarbiyaviy ishlar metodikasi.-T.:"Tib-kitob",2010 14. M.Xaydarov ,,Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning mehnat tarbiyasida xalq an`analaridan foydalanish’’ T-,,Yozuvchi’’ 2013. 15. Ortiqov N.O., Jо‘rayev A.J. Maktab, oila va jamoatchilik hamkorligi kengashi. 44 16. Ochilov M. “Muallim – qalb me’mori” T.: “О‘qituvchi” 2001. 17. R.A.Mavlonova,N.X.Rahmonqulova,B.A.Normurodova,U.Mahkamov.Ahloq-odob saboqlari.-T.,,Fan’’,2014 Qо‘shimcha adabiyotlar 18.Rajabov S. Mutaxassislikka kirish T. “O‘qituvchi”2011 19. Ruvinskiy P.I. Tarbiyaviy ishlar metodikasi.. – T. 1991 y. 20. Tarbiyaviy ishlar konsepsiyasi.2005 21. Tarbiya ensiklopediya. Tuzuvchi M.N. Aminov. T:. O zbekiston milliyʻ ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti, 2010. 22. Yо‘ldoshevJ.G‘.О‘quvchi ma’naviyatini shakllantirish (qо‘llanma)-T.:- 2000. 23. Ziyomuxammedov B., Abdullaeva Sh. «Pedagogika». T.:, 2000. 24. Yo‘ldoshev. O‘quvchi ma'naviyatini shakllantirish. - T.,«Sharq», 2000. 25.G‘aybullaev N. Va boshqalar. Pedagogika. T.:, 2000. 26. Sh.Shodmonov, M. Halimov, N.Fayzullayeva. Tarbiyaviy ishlar uslubiyati. T.2008-y. 27.Shayx Muhammad Solih Muhammad Yusuf . Baxtiyor oila. T.2012 Axborot manbalari 28. W.w.w. google.uz 29. W.w.w. pedagog.uz 30. W.w.w.ziyonet.uz. 45

Shaxs tarbiyasida atrof-muhitga bо’lgan ongli munosabatni shakllantirish

Купить