Shaxsda suisidal xulq omillari diagnostikasi va profilaktikasi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Shaxsda suisidal xulq omillari diagnostikasi va profilaktikasi

Купить

Mavzu: Shaxsda suisidal xulq omillari diagnostikasi
va profilaktikasi

К ИРИШ
I BOB. O’smi rli k dav ri ga xos bo’lgan sui sidal xul q at v orning nazariy met odol ogi k t a hli l i
1.1. Suisidga oi d hat t i-harak at l arni ng xususi y at l ari
1.2. Suisidal xulq-atvor muammosining xorijiy adabiyotlardagi o’rganilganlik darajasi va zamonaviy tendensiyalar.
1.3. S uisidal xulq-atvor muammo s ining o’zbek olimlari tomonidan o’rganilganlik daraja s i
Birinchi bob bo’yicha xulosa
II BOB. O’smirlik suisidal xulq-atvorning psixodiagnostik mexanizmlari
2.1. Suisidal hatti-harakatlar xavfi nuqtai nazaridan o’smirlikning psixologik xususiyatlari
2.2. O’smirlarda suisidal hatti-harakatlarning oldini olish tizimidagi ijtimoiy faoliyatning mexanizmlari.
Ikkinchi bob bo’yicha xulosa
III BOB. O’smirlardagi suisidal xulq-atvorning emperik natijalar tahlili
3.1. O’ s mirl a r s uisid a l xulq- a tvorining p s ixodi a gno s tik n a tij a l a r t a hlili
3.2. O’ s mirlardagi s uisidal xulq-atvorni p s ixologik diagno s tika s i va korreksion modeli
Uchinchi bob bo’yicha xulosa

Magi s t rlik di ss ert a t siy a s i mav zu s ining a sos lanishi v a
uning dolzarbligi :
XXI asrda turli hayot tarzlari va g’oyalar raqobatga
kirish ayotgan bir vaqtda muvaffaqiyatga erishish uchun
har bir davlat o’zligini saqlagan holda diniy va milliy
qadriyatlarini boshqalarga anglatishni asos qilgan
mafkuraga ega bo’lishi kerak , o’zlikni yo’qotish, bebaho
qadriyatlardan voz kechish kishini taraqqiyotdan ajratib,
uni tobe, mustaqil fikri mavjud bo’lmagan manqurtga
aylantirib qo’yishi mumkin. Shaxslarni qiynab turgan global
muammolar sifatida ochlik, qashshoqlik, ichimlik suvi
tanqisligi, pandemik kasalliklar bilan birga ma’naviy
xatarlar - gumanizm, tolerantlik, ijtimoiy intellektning
susaygani, insonlar bilan o’zaro munosabatda hurmat,
kengfe’llik, kechirimlilik, sabr-toqat, oqibat
tushunchalarining yo’qola boshlagani va suisid holatlari
ko’p duch kelishimiz sir emas.

Hayot davomida inson bir necha marta qiyin vaziyatlar,
ishning o’zgarishi, jiddiy kasalliklar, oilaviy inqirozlar va
boshqalar bilan to’qnash kelmoqda. Mazkur
kechinmalar emotsional stressni keltirib chiqarishi
bilan birga insonning jismoniy va psixologik
salomatligiga uzoq muddatli kumulyativ ta’sir
o’tkazmoqda. Odamlarning hissiy zo’riqishlarni
boshdan kechirishi, uzoq vaqt ruhiy siqilish, asabiylik
holatida bo’lishi ularning har xil stress, bosimlarga
beriluvchanligini oshirob yuboradi. Shuning uchun
ham ayni kunlarda erishayotgan yutuqlarimiz bilan
birga, odamlar orasida asabiy zo’riqish holatlarining
ortishi, o’z joniga qasd qilish kabi noxush hodisalar
kuzatilmoqda. Keyingi yillarda o’smirlar orasida o’z
joniga qasd qilish holati hamda suitsidal xulqqa
moyillik kuchayib bormoqda.

•
Ma’lumki keyingi yillarda o’smirlar orasida o’z joniga qasd qilish xolatlari
hamda suisidal xulqga moyillik kuchayib bormoqda. Jahon s og’liqni saqlash
tashkilotining ma’lumotiga ko’ra, so’nggi o’n besh yil ichida o’smirlar
o’rtasida o’z joniga qasd qilish uch barobar ko’pay ib ketgan . O’smirlarni
bunday xolatga tushishiga tashqi va ichki omillar sabab bo’l ib kelmoqd a .
“O’smirlik davriga xos bo’lgan suisidal xulq”ning psixologik
diagnostikasining ahamiyatli jihatlari shundaki, inqirozli vaziyatlarda
shaxsda kelib chiqadigan turli sohadagi buzilishlarni yanada chuqurroq
o’rgani b , tahlil qili b , oldini olish chora - tadbirlarini ishlab chiqi b va uni
amaliyotga tadbiq etishdir. Chunki, inqirozli vaziyatlarda n kelib chiqadigan
turli darajadagi psixologik buzilishlar oqibatida shaxsning ruhiy
muvozanatiga zarar yet kaz adi . Oxir-oqibatda esa bunday holat inson
tomonidan og’riqli qabul qilinib, ruhiy azoblar iskanjasida qoladi. Ruhiy
iztiroblarni, qayg’uni ko’tara olmaslik natijasida ba’zan o’z joniga qasd qilish
kabi suisidal xulq-atvor yaqqol namoyon bo’la boshlaydi.

JSST ma’lumotiga ko’ra songgi 15 yil ichida o’smirlar
orasida o’z joniga qasd qilish uch barobar ko’payib
ketgan. O’smirlarni bunday holatga tushushiga tashqi
va ichki omillar sabab bo’lib kelmoqda. “O’smirlik
davriga xos bo’lgan suitsidal xulq”ning psixologik
diagnostikasining ahamyatli jihatlari shundaki,
inqirozli vaziyatlarda shaxsda kelib chiqadigan turli
turli sohadagi buzulishlarni yanada chuqurroq
o’rganib, tahlil qilib, oldini olish chora-tadbirlarini
ishlab chiqib va uni amaliyotga tatbiq qilishdir.

Tadqiqot oby ek t i: sifatida Samarqand tuman 11-umumiy o’rta ta’lim
maktabning yuqori sinf o’quvchilari, jami 104 nafar 13 – 15 yoshli o’cmirlar jalb
etilgan .
Tadqiqot predmet i: o’smirlik davriga xos suisidal xulqni bartaraf etishning
pedagogik-psixologik xususiyatlari diagnostikasi.
Tadqiqot maqsadi: o’smirlarning psixologik hususiyatlarini o’rganish, “suisidal”
xulq – atvorni psixologik muammo sifatida tahlil qilishdan iborat.
Tadqiqot ning v azifalari:
1. T adqiqot mavzu s iga oid adabiyotlarni to’plash, tizimlashtirish va tahlil qilish;
2. O ’z joniga qa s d qilish va o’z joniga qa s d qilish harakati tushunchalarini
o’rganish;
3. T adqiqot metodlarini tanlash va ekcperimental modelni yaratish;
4. O ’ s mirlardagi s uisidal xulqga moyillik shax s xarakter aksentuasiya s i tiplarini
aniqlash;
5. X arakter aksentuasiya s i bo’yicha s uisidal xulq-atvor xu s u s iyatlari namoyon
bo’lishida o’ s mir qiz va o’g’il bolalarda jin s iy tafovutlarni aniqlash.

Tadqi qot i shining ilm iy y angiligi:

1. T adqiqot mavzusiga oid adabiyotlar to’plandi, tizimlashtirildi va tahlil qilindi;
2. O ’smirlardagi suisidal xulqga moyillik shaxs xarakter aksentuasiyasi tiplarida
aniqlangan.
3. X arakter aksentuasiyasi bo’yicha suisidal xulq-atvor xususiyatlari namoyon
bo’lishida o’smir qiz va o’g’il bolalarda tafovut aniqlandi.
Tadqi qot ning asosiy masalalari v a farazi : taxminimizcha, suisidal xulqga
moyillik namoyon bo’lishi shaxs xarakter aksentuasiyasi tiplarida namoyon bo’lishi
mumkin hamda suisidal xulq-atvorga moyillikda jinsiy tafovut kuzatilishi
mumkin.
Tadqi qot m av zusi bo’y icha adabi y ot lar sharhi. XX acrning boshlarida Rossiyalik
tadqiqotchilar N.K.Krupskaya, B.A.Rovich, A.G.Traxtenberg, M.Y.Fenomenovlar
bolalarning o’z joniga qasd qilishlariga qarshi kurashda davlat, jamoat, oila,
maktabning birgalikdagi faoliyatining asosiy profilaktik g’oyasi nuqtai nazaridan
yondashgan holda tadqiqotlar olib borishgan. V.G.Xlopin tendensiyalarni
rivojlantirishda maktab muammolarining rolini o’rganib chiqgan, o’z joniga qasd
qilish harakatini I.E.Maysel, P.A.Sorokinlar, o’z joniga qasd qilishning oldini olishda
maktablarning yuqori salohiyatini G.I.Gordon, I.P.O s trovskiylar o’rganib
chiqishgan. XX acrning 70-yillarida bir guruh olimlar tomonidan butun ittifoq
ilmiy-uslubiy suisidologik markaz tashkil etilgan bo’lib, suisidal holatlar kelib
chiqishining sabablarini o’rganishga nisbatan jiddiy yondashuvlar davri
boshlangan.

I nqirozli vaziyatlarda n kelib
chiqadigan turli darajadagi
psixologik buzilishlar oqibatida
shaxsning ruhiy muvozanatiga
zarar yet kaz adi . Oxir-oqibatda
esa bunday holat inson
tomonidan og’riqli qabul qilinib,
ruhiy azoblar iskanjasida qoladi.
Ruhiy iztiroblarni, qayg’uni
ko’tara olmaslik natijasida ba’zan
o’z joniga qasd qilish kabi suisidal
xulq-atvor yaqqol namoyon bo’la
boshlaydi.

Bu davrda asosan Dyurkgeym E., Rodjers K., A ss adjioli R., Erikson M., Ambrumova A.G., Kann A., Kovalyov V.V.,
Lichko A.I. larning olib borgan ishlari taxsinga sazovordir. A.G.Ambrumova, E.Grollman, A.A.Frolova,
A.Ye.Lichko, Yu.G.Kasperovich, A.M.Sisoyev, M.Ya.Fenomenovlarning tadqiqotlarida emosional vazifalarga
nisbatan past tolerantlik, qat’iylik, noadekvat fikrlash, kommunikativ nomutanosiblik, o’z imkoniyatlarini
noto’g’ri baholash, shaxsning psixologik muhofazasi, hayot qadrining pasayishi va yo’qolishi, perfeksionizm,
kognitiv rigidlik va shunga o’xshash suisidal xulq-atvor motivlari o’rganilgan. Suisid muammosi Mustaqil
davlatlar hamdo’stlik mamlakatlarida ham taxlil qilinib o’rganilgan. U quyidagi yo’nalishlardagi fanlar
vakillarining disserta t siya tadqiqotlari predmeti bo’lgan: psixologiya A.G.Ambrumova, Yu.G.Kasperovich,
A.A.Luchina, G.V.Ctarshenbaum; tibbiyot G.G.Kosheleva, G.M.Valitova, S.V.Vaulin, M.I.Chernobalskiy; ijtimoiy
S.V.Shamkova, G.C.Galstyan; huquqshunoslik O.R.Soy, M.Yu.Puchina; pedagogika fani N.Yu.Kostyunina,
K.M.Kiy, S.V.Knijnikova; falsafa S.S.Avanesov, Z.T.Gadinskaya, M.P.Dutkin; iqtisodiyot va demografiya
M.V.Morev; biologiya K.S.Gyulazizova. Suisidal xulq muamosini o’rganish, uning oldini olish borasida
respublikamizda ham bir qator ilmiy izlanishlar olib borilgan. Jumladan, A. S .Axunjanova, N.Sog’inov,
E.Usmonov, M . Topvoldiyev, Z.A . Ergasheva, D.A.Asadov, N.D Xodjayeva, G.A.Giyosov, K.A.Masumxonovlar o’z
tadqiqotlarida O’zbekistonda suisid muammosining umumiy tavsifi, xotin-qizlar o’rtasidagi o’z joniga qasd
qilish holatlarining ijtimoiy-psixologik sabablarini tahlil etishib, o’smir qizlarda o’z joniga suiqasd qilish
muammolariga alohida e’tibor qaratganlar. 1999 yilda JSST o’z joniga qasd qilishning oldini olish bo’yicha
butun dunyo bo’ylab SUPRE dasturini ishga tushir gan . 2001 yilda JSSTning "O’z joniga qasd qilish xulq-
atvorining oldini olish har bir insonning ishi" deb nomlangan strategiya loyihasi e’lon qil gan , unda o’z joniga
qasd qilish va o’z joniga qasd qilish harakatlarining oldini olish bo’yicha harakatlarning asosiy yo’nalishlari va
chora-tadbirlari belgilan gan . O’zbekiston Respublikasida o’z joniga qasd qilish xizmati bugungi kunda ish
uchun zarur bo’lgan mutaxassislikdagi klinik psixologlar va maslahatchilarni jalb qiladigan professional,
psixiatrik xizmat larni yo’lga qo’ygan . O’z joniga qasd qilish holatlariga somatik yordam shoshilinch tibbiy
yordam xizmatlari, respublika ilmiy markazi va hududiy shoshilinch tibbiy yordam markazlari tomonidan
amalga oshiril ib kelinmoqda . Umuman olganda, o’z joniga qasd qilish xizmati tuzilmasi Sog’liqni saqlash
vazirligi va viloyatlar sog’liqni saqlash boshqarmalarining asosiy mustaqil suisidologlari, o’z joniga qasd qilish
masalalari bo’yicha respublika tashkiliy-metodik markazi, “Ishonch telefonlari” va psixiatriya muassasalarining
“Ijtimoiy-psixologik yordam xonalari”, shuningdek, hududiy shoshilinch tibbiy yordam markazlari tarkibidagi
stasionar markazlar ishlab kelmoqda .

Tadqiqot mav zusi bo’y icha adabiy ot lar sharhi. XX assrning boshlarida
Rossiyalik tadqiqotchilar N.K.Krupskaya, B.A.Rovich, A.G.Traxtenberg,
M.Y.Fenomenovlar bolalarning o’z joniga qasd qilishlariga qarshi kurashda
davlat, jamoat, oila, maktabning birgalikdagi faoliyatining asosiy profilaktik
g’oyasi nuqtai nazaridan yondashgan holda tadqiqotlar olib borishgan . XX
asrning 70-yillarida bir guruh olimlar tomonidan butun ittifoq ilmiy-uslubiy
suisidologik markaz tashkil etilgan bo’lib, suisidal holatlar kelib chiqishining
sabablarini o’rganishga nisbatan jiddiy yondashuvlar davri boshlangan.
S uisidal xulq-atvor motivatsiyasi muayyan ijtimoiy psixologik omillar bilan
determina siya lashgan holda shakllanadi va rivojlanadi. Muayyan ilmiy
tadqiqotlarda o’smirning o’ziga xos ijtimoiy-psixologik tabiatiga daxldor bir
qator omillar ni aytib o’tish mumkin. Olib borilgan nazariy-ilmiy tahlillar mavzu
doirasidagi muammolar, xususan, suidsidning ijtimoiy-psixologik muammo
sifatida tadqiq qilinishiga bag’ishlangan ishlarning bugungi kunda taqchilligi
va shu bilan birga dolzarbligini ko’rsat ib kelmoqda .

Tadqiqot da qo’llanilgan met odik aning t av sifi : Belgilangan vazifalarni hal qilish
uchun, ilmiy ishning mazmun mohiyatini ochib berish uchun bir qator usullar ya’ni
metodlardan foydala ndik . Jumladan e mpirik usullar olingan natijalarning
ishonchliligi va xulosalarning asosliligi: kuzatish, suhbat, sinov, aniqlash va
shakllantirish tajribalar, empirik sifat va miqdoriy tahlil usullari ma’lumotlardan
ishlanadi. Shu bilan birga Z.Korolyova tomonidan ishlab chiqilgan “Shaxsning
suisidga moyilligini aniqlash” metodikasi, G.Y.Ayzenkning “Temperamentni
aniqlash” testi, G.Shmishekning “Shaxsdagi xarakter aksentu at siyasini aniklash”
testi – savolnomasi hamda matematik statistik metodlar.
Tadqiqot nat ijalarining nazariy v a amaliy ahamiy at i: Ko’pgina tadqiqotlar shuni
ko’rsatadiki, o’z joniga qasd qilish harakati psixofiziologik, axloqiy, psixologik,
ijtimoiy, ekologik hamda ijtimoiy- madaniy omillarning turli xil ta’sirchanligi
natijasidir. O’z joniga qasd qilishlar sonining ko’payishini faqat ijtimoiy-iqtisodiy
qiyinchiliklar bilan izohlashga urinishlar har doim ham o’zini oqlamaydi. Hayot
shuni ko’rsatadiki, o’z joniga qasd qilishning yuqori darajasi iqtisodiy rivojlangan
mamlakatlarda, past darajasi esa iqtisodiy rivojlanish darajasi nisbatan past bo’lgan
mamlakatlarda kuzatil moqda .
Ish t uzilm asining t av sifi : disserta t siya ishi kirish qismi, uch bob, yettita paragraf, xulosa, tavsiya,
adabiyotlar ro’yxati hamda ilovadan iborat.

So’nggi paytlarda o’z joniga qasd qilishlar soni ko’paymoqda. Tahlilchilarning so’zlariga qaraganda, asosan,
15 yoshdan 29 yoshgacha bo’lgan shaxslar o’z joniga qasd qilar ekan. Shuningdek, 70 dan oshgan qariyalar
ham bu dunyodan o’z jonlariga qasd qilgan xolda ketishga moyil bo’lishar ekan. Erkaklar ayollarga nisbatan
uch barobar ko’p o’z joniga qasd qilishadi. Har to’rtdan bitta o’z joniga qasd qilish holati qashshoq va
rivojlanish yo’liga o’tgan mamlakatlar hissasiga to’g’ri keladi. So’ngi 45 yilda o’z joniga qasd qiluvchilar soni
jahonda 60% ga oshgani aytiladi [ 55 ]. O’z joniga qasd qilgan odamlar odatda qattiq ruhiy og’riq va stressni
boshdan kechiradilar va o’zlarining muammolariga dosh berolmaydilar. Ular ko’pincha ruhiy kasalliklarga
chalinadi, ayniqsa og’ir depressiya va kelajakka umidsiz qarashadi. O’z joniga qasd qilish muammosining
dolzarbligi, birinchi navbatda, ko’plab mamlakatlarda o’lim, tug’ilish darajasidan yuqori bo’lganligi va o’z
joniga qasd qilish o’limning asosiy sabablaridan biri sifatida qaralishi, ikkinchidan, jamiyatdagi hozirgi
beqarorlik bilan bog’liq bo’lib qolmoqda, uchinchidan, ushbu muhim ijtimoiy muammoni hal qilib bo’lmaydi.
Maqsad har bir odamga ushbu muammoning qanchalik jiddiy ekanligini anglash va ushbu og’ish turini
aniqlash uchun boshlang’ich ko’nikmalarga ega bo’lish, bu muammoni psixologik nuqtai nazaridan ma’lum
darajada tushunishga erishish zarurligini tushuntirishdir. O’z joniga qasd qilish hodisasini tan olish va oldini
olish uchun jamoatchilik e’tiborini jalb qilish ham muhimdir . O’z-o’zini o’ldirish jamiyat hayotida yashashni
ijtimoiy tarzda rad etishning oxirgi belgisidir. Suisid barcha davlatlarda global ijtimoiy-psixologik
muammoga aylanib kelmoqda. Ayniqsa, uning bolalar va o’smirlar orasida ko’p uchrayotgani jamoatchilikni
qattiq xavotirga solmoqda. Suisidal xulq-atvor va suisid tushunchalari orasida ma’lum bir tafovut bor. Ya’ni,
suisidal hulq-atvor kengroq tushunchaga ega bo’lib, o’z joniga qasd qilish harakatlari, ko’rinishlarini
ifodalaydi . Bunday holatning paydo bo’lishi, ko’pincha, insonning jazavaga tushishi, emosional tuyg’ularning
yo’qolishi, irodasizlik kabilarni o’z ichiga oladi. Fan o’z joniga qasd qilishni o’z hayotidan mahrum qilish
niyatini o’z ichiga olgan aniq yoki yashirin shaklda sodir bo’lgan harakatlar deb talqin qiladi.

O’z joniga qasd qilish xatti-harakatining sabablarini tushuntirib beradigan yagona nazariya mavjud emas.
O’z joniga qasd qilish hissi har qanday yoshdagi, jinsdagi va jamiyatdagi mavqeidagi odamda paydo bo’lishi
mumkin. Jumladan q uyidagilarni ajratib ko’rsati shimiz mumkin:
- Haqiqiy o’z joniga qasd qilish xatti-harakati o’z hayotini tugatishga qaratilgan qasddan qilingan harakatlar.
Undan oldin shaxsda ko’pincha uzoq muddatli depressiv holati, umidsizlik hissi yuzaga keladi. Qaror qabul
qilinganda, joy, usul puxta tanlanadi (qoida tariqasida, 100% o’lim holati bilan), tayyorgarlik ishlari
(narsalarni tarqatish, o’z joniga qasd qilish to’g’risidagi yozuvlarni yozish, dushmanlar bilan tinchlik o’rnatish
va boshqalar) amalga oshiriladi
- O’z joniga qasd qilishning ta’sirchan xulq-atvori bu "so’nggi tomchi" bo’lib, xizmat qilishi mumkin bo’lgan
o’tkir travmatik voqea fonida, hissiyotlarning eng yuqori cho’qqisida sodir bo’ladi. Bunday holatda o’z joniga
qasd qilish harakatlari reaktiv ravishda, "qisqa tutashuv" turi bo’yicha amalga oshiriladi. O’z joniga qasd
qilishning ta’sirchan urinishlari, haqiqatdan farqli o’laroq, ko’pincha odamlar huzurida sodir etiladi; o’z joniga
qasd qilishga urinishni ta’minlash uchun hech qanday choralar ko’rilmaydi.
- Namoyishkorona o’z joniga qasd qilish harakati o’lish istagi bilan bog’liq emas. Bu yaqinlarini e’tiborini jalb
qilish, ba’zi sabablarga ko’ra gapirish mumkin bo’lmagan ba’zi ehtiyojlarni qondirish usulidir. O’z joniga qasd
qilish bo’yicha namoyishkorona hatti-harakatlar ko’pincha ma’lum bir aloqa usuli sifatida ishlatiladi, agar
xohlagan narsaga erishishning boshqa usullari yo’q bo’lsa. Ushbu hatti-harakatlar ko’pincha
namoyishkorona yoki manipulyasiya deb nomlanadi. Bunday hatti-harakatlarni hech qachon shantaj,
manipulyasiya deb baholamaslik kerak, siz o’z joniga qasd qilish bilan tahdid qilayotgan odamni
qo’zg’atmasligingiz, unga qarshi chiqmasligingiz kerak.
- Yashirin yoki bilvosita o’z joniga qasd qilish harakati - bu o’z joniga qasd qilish yoki aniq o’z joniga qasd
qilish sabablari bo’lmagan xavfli hatti-harakatlarda namoyon bo’ladi. Bunga ekstremal sport turlari, spirtli
ichimliklar, nikotin, giyohvand moddalar, va boshqalarni suiste’mol qilish kiradi. Shu bilan birga, odam
bunday hatti-harakatlar uning hayoti uchun xavfli ekanligini tushunadi, lekin shunga o’xshash yo’l tutishni
davom ettiradi

- Xulq–atvor ning o’zgari b turishi yosh bilan bog’liq ekan ligi ni Amerikalik psixolog A.Gezell
o’smir lik davri ga alohida e’tibor qaratib, o’ziga xos xususiyatlarni sharhlab ular ni quyidagi larga
bo’lib chiqganligini ko’rishimiz mumkin :
10-yosh da o’smirlar bu davrda hayotni tez idrok etuvchi, ishonuvchan bo’lishadi , tashqi
qiyofa siga e’tiborsiz bo’l ishadi shu bois bu “oltin yosh” hisoblanadi.
11-yosh da o’smir organizmi da qayta qurish yuz beradi, negativlikni namoyon qiladi, kayfiyati tez-
tez o’zgari b turadi , ota-onalariga nisbatan norozilik hissi paydo bo’ladi .
12-yosh da tez jazavaga tush adi , o’smir lar da oilasiga nisbatan avtonomlik va tengdoshlariga
ta’siri orti b boradi .
13-yosh da o’zining ichki dunyosiga e’tiborlilik oshib , introvertlikka xos bo’ladi, ular o’zini o’zi
tanqid qilishga va tanqidlarga nisbatan ta’sirlanuvchan bo’lishadi , ota-onalarga tanqidiy
munosabat bildiruvchi, do’st larni tanlovchi bo’lishadi .
14-yosh da introversiya-ekstroversiyaga almashinadi hamda shijoatli, xushmuomala, o’ziga
ishonch i uyg’onadi, boshqalarga e’tibori ort ib boshqalar o’rtasidagi farq lar ni ajrata boshlaydi.
15-yosh da o’smirlarda mustaqillik ort ib bora di, bu esa ularning oila va maktab bilan bog’liq
zo’riqishlar uchrab turadi . Ularni guruhli harakat qilishga hamda guruhlarga moslashishga
intilish ort ib boradi .
16-yosh da o’smirlardan o’spirinlar ga o’tib , ularda muvozanatlashuv, hayotdan quvonish, ichki
mustaqillik ka erishish , emosional barqarorlik ka , muomalaga moyillik ka , kelajakka
intiluvchanlik lari ortadi

Suisidal xulq-atvor muammosining xorijiy adabiyotlardagi o’rganilganlik darajasi va zamonaviy
tendensiyalari
Qadimgi nemislarnin g diniy qarashlariga ko’ra, erlari vafotidan keyin o’z joniga qasd qilgan
ayollar kabi erkaklar ham jannatga tushishgan. Ko’pgina xalqlar uchun o’z joniga qasd qilish
taslim bo’lish yoki qullik qilishdan afzal hisoblangan. Hindiston, Xitoy, Yaponiyada nisbatan keng
tarqalgan va ba’zi hollarda ijtimoiy resept xarakteriga ega bo’lgan. Aksincha, Sparta va Afinada o’z
joniga qasd qilish jasadlari nafrat alomatlari bilan yoqib yuborilgan. Yunon falsafasida o’z joniga
qasd qilish muammosi ilk marotaba nazariy asoslanib, ilmiy talqin qilingan .
O’rta asrlarda Avstriya, Prusiya, Fransiya va boshqa ba’zi mamlakatlarda dinning bosimi
ostida o’z joniga qasd qilish jinoyat sifatida tasniflana boshla ngan . Rossiyada u Pravoslav
cherkovining qarashlari asosida salbiy baholan gan . O’z joniga qasd qilishni ruhoniylar
ko’mmagan, ularni qabristonlarga ko’mishga ruxsat ber ishma gan.
XVIII asr ingliz faylasufi, yangi zamon vakili D.Yum suisidni o’zining «O’z joniga qasd qilish
haqida» nomli asarida bayon etgan. Uning fikricha, o’z joniga qasd qilish bunday ko’rinishda
xristianlik qonunlariga qarama-qarshi emas. Chunki muvozanat umumiy tushuncha va alohida
hodisalar dunyodagi muvozanatga hech qanday ta’sir ko’rsatmaydi. Nemis faylasufi Emmanuel
Kant o’z joniga qasd qilish insoniyat uchun haqorat ekanligini ta’kidla gan

S uisid muammosi Z.Freyd tomonidan Vena psixoanalitik jamiyati yig’ilishida
“Bolalar suisidi” mavzusida ilk bor uyushtirilgan bahs-munozarada ko’tarilgan.
Z.Freyd suisid o’limga bo’lgan haddan ortiq ishtiyoq tufayli hayotni inkor etish ifodasi
bo’lishi mumkin degan farazni ilgari surgan. Keyinchalik Freyd mazkur qarashni
odamda o’limga intilish instinkti mavjudligi to’g’risidagi farazga almashtiradi. “Anduh
va melanxoliya” asarida u suisidga oid nazariyaga katta hissa qo’shgan fikrlarini
bildirib o’tgan .
Alfred Adler hayotiy muammolarni hal etishga intilish odamlarni o’z
kamchi liklarini yengib o’tishga undaydi deb hisoblagan. Suisid, Adler fikriga ko’ra,
suisidentni qurshab turgan odamlarga nisbatan yashirin isyondir. Demakki, suisident
shu usul bilan odamlarda o’ziga nisbatan e’tibor va hamdardlikni uyg’otishni istaydi.
Bunday odamning qarashi mutlaq xudbinona dir . Zotan u shu yo’l bilan
atrofdagilarda pushaymonlik hamda aybdorlik hissini uyg’otmoqchi bo’lad I.
O’z joniga qasd qilish kayfiyati birinchi bo’lib E.Grollmanning "O’z joniga qasd
qilish: oldini olish, aralashuv" asarida qayd etilgan bo’lib, u o’z joniga qasd qilish
g’oyasining aniq ta’rifini berma gan , u uni o’tkinchi holat deb ta’rifla gan .
E.Shneydmanning fikriga ko’ra, o’z joniga qasd qilish demokratik va jamiyatning
barcha qatlamlariga xosdir. Boshqa tomondan, o’z joniga qasd qilish hodisasi
"tarqalishi har ikki davlat va ularning alohida mintaqalarining ijtimoiy-iqtisodiy,
madaniy, tarixiy va etnik sharoitlari bilan bog’liq bo’lgan ba’zi bir qonuniyatlarga
bo’ysunadigan statistik barqaror ijtimoiy hodisa" deb ta’riflagan

Suisidal xulq-at v or muammosining o’zbek olimlari t omonidan o’rganilganlik darajasi
O’zbekistonda o’z joniga qasd qilish muammo larining ijtimoiy-psixologik jihatlarini ilk bor ilmiy
ravishda tadqiq etishni boshlagan olimlar guruhi a’zolariga psixologiya fanlari doktorlari,
professorlar M.G.Davletshin, G’.B.Shoumarov, psixologiya fanlari nomzodlari, dosentlar
S.A.Axundjanova, N.A.Sog’inov, Z.R.Qodirova, E.Sh.Usmanov, B.M.Umarov, F.S.Ismailova,
Z.F.Kamaletdinova, tibbiyot fanlari nomzodi N.M.Xodjayeva va psixolog N.Z.Ismoilovalardi r . Shu bilan
birga E.Sh.Usmanov, G.B.Shoumarov, B.M.Umarov, N.A.Sog ’ inov, U.D.Kodirov va boshqalarning ilmiy
ishlarida ayollar o’z-o’zini yoqib yuborishning ijtimoiy-psixologik xususiyatlari, bolalar o’rtasida
suisidal xulq omillari, sabablari va turlarining ijtimoiy-psixologik va yosh xususiyatlari aniqlangan.
Ayni vaqtda mutaxassislarning aksariyati fan doktorlari bo’lib, nafaqat respublikamiz da , balki uning
hududlaridan tashqarida ham ilmiy faoliyatlarini davom ettir ib kelmoqdalar. Suisidning yuzaga
kelishiga asos bo’lishi mumkin bo’lgan omillar, suisid sabablari, ularning turlari, vositalari,
ko’rinishlari aniqlani b , suisidni tadqiq etish metodikalari yaratildi hamda ularning oldini olish va
bartaraf etishga oid amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi. Bu borada alohida e’tirofga loyiq tadbirlar
amalga oshirilgan bo’lsa-da, mazkur muammo batamom hal etilgani yo’q.
Shu bilan birga suisidal holatlarni oldini olish maqsadida O’zbekiston Respublikasining Jinoyat
Kodeksi Maxsus qism, birinchi bo’lim, shaxsga qarshi jinoyatlar I bobida “ Hayotga qarshi jinoyatlar ”
103-modda si da “ O’zini o’zi o’ldirish darajasiga yetkazish shaxsni qo’rqitish, unga shavqatsiz muomala
qilish yoki uning sha’ni va qadr-qimmatini muntazam ravishda kamsitish natijasida o’zini o’zi o’ldirish
darajasiga yoki o’zini o’zi o’ldirishiga suiqasd qilish darajasiga yetkazish ” , jarayonida 3 yildan 7
yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazo si qo’llaniladi .
Bundan tashqari O’zbekiston Respublikasining 2010 yil 29 sentabrdagi “Voyaga yetmaganlar o’rtasida
nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasi to’g’risida”gi O’RQ-263-sonli qonuni bilan ham himoyalangan.

II – BOB . 2.1. Suisidal xat t i-harak at lar xav fi nuqt ai nazaridan o’smirlik ning psixologik
xususiy at lari
O’smirlik davri shaxsning 10-11 yoshlardan 14-15 yoshlargacha bo’lgan davrni tashkil etadi. Hozirgi
o’smirlar jismoniy aqliy va siyosiy jihatdan bir muncha ustunlikka ega. Ularda jin s iy yetilish,
ijtimoiylashuv jarayoni, psixik o’sish oldinroq namoyon bo’l ib kelmoqda . O’smirlar o’rtasida o’z joniga
qasd qilishning so’nggi nuqtasi hisoblanadigan o’zini o’zi yemiruvchi axloqning bir qator o’zaro bir-
biriga o’tuvchi shakllari mavjud bo’lib, u larga quyidagilar ni kiritishimiz mumkin :
- O’z joniga qasd qiluvchi axloq –bu o’zini hayotdan mahrum qilish to’g’risidagi tasavvurlar bilan
belgilanadigan va yo’naltiriladigan ruhiy aktlarning har qanday ichki yoki tashqi shakllaridir. O’z
joniga qasd qiluvchi axloq ikkita asosiy: ichki va tashqi shaklda namoyon bo’ladi. Ichki shakllarga o’z
joniga qasd qilishda bo’lganidagi fikrlar; o’z joniga qasd qilish harakatlari; tashqi shakllarga-o’z
joniga qasd qiluvchi ko’rinishlar; o’z joniga suiqasd qilishga urinishlar kiradi
- O’z joniga qasd qilish borasidagi fikrlar me’yorida deyarli hamma odamlarda biron-bir ziddiyat
yoki ruhiy shikastlovchi hodisa hal bo’lmasligini anglaganda paydo bo’ladi, lekin ular o’z joniga qasd
qilish an’analariga o’tmaydi. O’z joniga qasd qilish an’analariga-faol va jiddiy mulohazalar, o’z joniga
qasd qilish rejasini ishlab chiqish, o’zini o’zi o’ldirishni sodir qilish usullari, vaqti, uni sodir qilish joyini
belgilash lar ni kiritish imiz mumkin
- O’smirlarning ekspressiv-emosional xususiyatlari ni bilish ularni tarbiyalashda muhim ahamiyat
kasb etadi . O’smirlar bilan individual munosabatda ularning qanchalik emosionalligi ni , hissiyotga
beriluvchanligini, affektga moyil yoki moyil emasligini, o’z hissiyotini tuta olmasligini va shuningdek,
unda qanday hislar ustun ekanligini bilish juda muhimdir.

Shu bilan birga o’smirlarda suisid qilishga moyil bo’la di gan bir necha
sabablar mavjud bo’lib, ularga quyidagilarni kiritish imiz mumkin:
- shaxsiy hayotidagi muammolar;
- oilasidagi, ota-onasi bilan muammolari;
- tengdoshlari, ta’lim muassasasidagi o’qishi bilan bog’liq
muammolar;
- hayotidagi muayyan muvaffaqiyatsizliklar, pul bilan bog’liq
muammolar;
- yolg’izlik hissi;
- yashashni istamaslik, o’z muammolari bilan kurashish,
jazolanmaslik xohishi;
- hayotda o’z o’rnini topa olmaslik;
- yaqin kishisining o’limi;
- videofilmlar, turli slaydlar ta’siri;
- sevgi-muhabbat bilan bog’liq hislar;
- xo’rlanish

O’smirlarda suisidal xulq-atvorning asosiy sabablari ga
quyidagilarni kiritishimiz mumkin :
-32% – xafalik;
-30% – norozilik;
-38% – yolg’izlik, uyat, o’zidan qoniqmaslik .
Quyidagi o’smirlar larda suisidal xavf yuqori bo’ladi:
-depressiv o’smirlar;
-spirtli ichimlik va narkotikka ro’ju qo’ygan o’smirlar;
-suisidga uringan yoki oila a’zolaridan kimdir suisidga qo’l
urganda guvoh bo’lgan o’smirlar;
-iste’dodli o’smirlar;
-maktabda yomon o’zlashtirgan o’smirlar;
-homilador qizlar;
-tajovuz qurboni bo’lgan o’smirlar

O’smirlarda suisidal xat t i -harak at larning oldini olish t izi mi dagi ijt imoiy faoliy at ining
modell ari, usullari v a t exnologiy alari.
O’smirlarda o’z joniga qasd qilishga moyillik sezsangiz quyidagi maslahatlar vaziyatni
o’zgartirishga yordam ber ishi mumkin;
Uni diqqat bilan tinglang . Qalbimiz ozor chekganda har birimizga bizni eshitishga tayyor
odam kerak. Barcha imkoniyatingizni ishga solib, so’zlar ortida yashirinib yotgan muammoni
aniqlashga urinib ko’ring. Aynan, dalda berish orqali yolgizlanib qolgan qalbiga yo’l topa
ol ishingiz mumkin
O’smirning hissiyoti va niyatning jiddiyligiga baho bering . Agarda unda o’ziga suiqasd qilish
borasida aniq reja bo’lsa, ogoh bo’ling vaziyat siz o’ylagandan ancha jiddiyroq. Emosonal
tushkunlik holati qanchalik chuqurligini aniq lash lozim . O’smir o’z joniga qasd qilish niyatisiz
ham jiddiy qiyinchiliklarni boshidan kechirayotgan bo’lishi mumkin.
Ehtiyotkor ravishda o’z joniga qasd qilishni o’ylamayotganligi haqida so’rab biling . T adqiqotlar
shuni ko’rsatadi-ki, bu tarzdagi savollar ziyon yetkazmaydi .

S uisidni oldini olishda shaxsning suisidal holatlarga tushish faolligini aniqlash juda muxim.
Bunday faollik ni quyidagi davrlarda ku zatishimiz mumkin :
- bahor va kuz fasllari davrida,
- yanvar, fevral, mart, sentabr-noyabr.
- May, b itiruv kechalari arafasida.
- erta tong, oqshom va tun paytlarida;
- oy to’lgan va yangi chiqqan davrda;
- 14 – 24, 40 – 50 yosh davrida;
Suisidal xulq-atvorga moyil bo’lgan shaxslarni aniqlash . Bunday moyillik shaxsiy psixologik
omillar bilan bog’liq bo’ladi. Bunday omillarni esa faqat maxsus psixologik tashhis usullari
yordamida aniqlash imiz mumkin .
- Ruhiy inqirozga tushgan shaxsga o’z vaqtida psixologik yordam ko’rsatish:
- o’z joniga qasd qilmoqchi bo’lgan shaxsni tashxis qo’yib davolash;
- suisidal-depressiv holatga tushgan shaxsni ma’naviy ruhiy qo’llab- quvvatlash;
- bunday shaxsni moddiy-ma’naviy sharoitini yaxshilash.
- psixolog va psixiatr mutaxassisga murojaat etish.

O’smirlar suisidal xulq-at v orining
psixodiagnost ik nat ijalar t ahlili
Disserta t siya ishimizning tanlab
olingan obyektiga mos ravishda
tadqiqotimiz doirasida 104 nafar
sinaluvchilar jalb qilingan bo’lib, ulardan
o’g’il bola sinaluvchilar 44 nafar (42%),
qiz bola sinaluvchilar 60 nafar (58%)
sinaluvchilar jalb qilin di.42%
58%
Sinaluvchilarning yosh taqsimoti
ўғил бола
қиз бола

Shaxsning suisi dga moy illigini ani ql ash proy ek t iv met odik asi.
Ushbu metodikani tahlil natijalari quyidagicha diagramma ko’rinishida
taqdim etamiz. Bunda shaklni qanday tarzda va qaysi qismlarini
bo’yalishi bilan olti xil ko’rsatkich bilan tahlil qilindi . Metodikani tahlil
natijalariga ko’ra 27 nafar sinaluvchilar (1-ko’rsatkich) rasmdagi
shaklning ko’proq qismi bo’yalgani aniqlandi. Bu esa ulardagi
kayfiyatning yomonligidan dalolat beradi. Sinaluvchilarni nimadir
qiynayotgani, qandaydir muhim narsa tashvishga solayotganini
ko’rishimiz mumkin. Biroq ulardagi bu holat vaqtinchalikdir. Bu shakldagi
rasm tahlilicha suisidga moyillik yo’qligi aniqlandi.
Berilgan shaklni 27 nafar sinaluvchi (2-ko’rsatkich) uni bo’yamasdan,
shunchaki aylantirib chizib chiqishganini va bu sinaluvchilarning kuchli
irodasi va mustahkam asab tizimidan darak beradi. Bunday insonlar
hech qachon ojizlik qilib, suisid haqida o’ylashmaydi. Bunday hatti–
harakatlarni o’ziga, yaqinlariga va atrof olamga nisbatan jinoyat deb
hisoblaydilar. Hayot qanchalik og’ir bo’lmasin, barcha qiyinchiliklarga
qarshi kurashishga, har qanday to’siqlarni yengib o’tishga tayyorliklarini
anglatadi.
Shaklning uchinchi ko’rsatkich tahlilda 18 nafar sinaluvchi (3-ko’rsatkich)
uchtadan ko’p bo’lmagan qismi bo’yaganligi ko’rib chiqildi, ushbu
sinaluvchilar aniq vaziyatlarda suisid haqida o’ylashini va barcha
narsalar unga qarshi chiqadigan holatlarda suisidal harakatlarni ham
amalga oshirishi mumkinligidan dalolat beradi. Biroq, bu odam
tabiatdan optimist bo’lib, og’ir vaziyatlar unga kamdan-kam holatda
qo’rqinchli bo’lib ko’rinadi.

Proyektiv metodikada sinaluvchilarning 11 nafari (4-
ko’rsatkich) shaklning chap qismi butunlay
bo’yalgani tahlil qilinib, bu esa ularning ko’ngli
nozikligidan va haddan ziyod ta’sirchanligidan
dalolat beradi. Ularning hayotdagi nohaqliklarni
yuragiga yaqin oladilar va bundan qiynaladilar.
Ularda suisidga moyillik bor, lekin yaqinlariga
bo’lgan muhabbati ushbu qarordan ularni qaytarib
turishi aniqlandi. Chunki o’zlarining yaqinlariga
azob berishni xoxlamasliklarini anglatadi.
Sinaluvchilarning 7 nafari (5-ko’rsatkich) shaklning
o’ng qismi to’liq bo’yagani va ushbu sinaluvchilar
suisidga moyilligini hamda bunda o’zining foydasi
yo’lida qo’llashi: o’z yaqinlariga tahdid qilib,
talablarini bajarishga majbur qilishlari tahlil
natijalarida aniqlandi.
Metodikaning tahlili natijalarida aniqlanishicha
shaklning barcha qismini 14 nafar sinaluvchi (6-
ko’rsatkich) bo’yagani aniqlanib, ularda ong ostida
o’lim haqida o’ylashlari shuningdek, suisidal hatti
haraktlarni sodir etishga intilishlari unda juda kuchli
rivojlanganini ko’rishimiz mumkin

TAVSIYALAR
O’z joniga qasd qilishga olib keladigan sabablar psixologik xarakterga egadir. Shu tufayli uning
oldini olish borasidagi ishlar, avvalambor, psixologik salomatlikni mustahkamlashga borib taqaladi.
Psixologik inqiroz holatidagi insonga yaqinlari va kattalar tomonidan o’z vaqtida ko’rsatilgan psixologik
yordam uning ijobiy holatga tushish imkoniyatini 90 foizga oshiradi, voqelikka nisbatan munosabatini
ijobiylashtirib, optimizm (nekbinlik), hayotbaxsh omillar ustunligini yaratishga imkon beradi.
O’smirlarda tushkunlikni oldini olish suisid profilaktikasini ta’minlaydi. Tushkunlik profilaktikasida ota-
onalar muxim ahamiyat kasb etadi. Bolada tushkunlik alomatlarining paydo bo’lishi bilan, darhol unga shu
xolatdan chiqib ketishga ko’maklashish zarur. Ruhiy tushkunlik vaziyatiga tushib qolgan o’smir bilan
ishlashni rejalashtirib, psixolog o’z oldiga quyidagi maqsadlarni qo’yishi mumkin:
1. B olani qo’rquv, tortinish, umidsizlik holatidan qutqarish;
2. H ar bir bola uchun odatiy psixologik holatni (ruhiy tushkunlik vaziyatigacha bo’lgan holatini) tiklash;
3. Y ordam ko’rsatish tashqi manbalarini jalb qilish va bolaning ichki resurslarini kuchaytirish;
4. B olaga (o’smirga) aniq bir tanglik mazmuni va o’z hayoti xususiyatlari o’rtasidagi o’zaro bog’liqlikni
tushunishi uchun imkoniyatlar yaratish;
5. B olani kuchli tanglik holatidan chiqishiga va keyingi hayotida tanglik vaziyatlarini bartaraf qilishiga
yordam beradigan yangi ko’rsatmalarni, xulq usullarini shakllantirish, shuningdek, koping mexanizmlarini
rivojlantirish.

Suisidni oldini olishda psixologlarga tavsiya:
•
O’smir bilan aloqada bo’ling. O’zaro munosabatlaringizda hamkorlik
strategiyasidan foydalaning, zero o’smirlik davrida cheklov, kamsitish, jazolash
holatlari o’smirda qaysarlik va o’jarlikni yoki o’ziga qaratilgan agressiyani yuzaga
keltirishi mumkin. Agar cheklovlar zarur bo’lsa, ularni nima maqsadda ekanligini
tushuntirishga vaqtingizni va mahoratingizni ayamang. sinfda ijobiy psixologik
muhit yarating. O’quvchilarda o’zaro hurmat, jamoa bo’lib ishlash ko’nikmalarini
shakllantiring. Sinfdagi yakkalatish holatlariga alohida e’tibor qarating. Kamsitish
va masxaralashlarga chek qo’ying. Nizolashayotgan tomonlarning har birini
tinglang, e’tibor bering, eng maqbul yechimni toping va ularni kelishtiring. Har bir
o’quvchini faqat ijobiy tomondan qabul qiling.
•
S uisidga olib keluvchi emosional holatlar muammolari kamdan-kam to’liq hal
bo’ladi, hattoki yomoni ortda qolgandek tuyulsa ham. Shuning uchun to’liq
konfidensiallikni va’da qilish kerak emas. Yordam ko’rsatish bu butunlay sukut
saqlashni anglatmaydi. Shuningdek, o’z joniga qasd qilish ehtimoli haqidagi signal
bergan odam yordam so’raydi. Shubhasiz, suisidal odam to hayotga
moslashmaguncha vaziyat yaxshilanmaydi. Shuning uchun amaliyotchi psixolog
bilan muloqot o’rnatish, nizoli vaziyatlarning oldini olib, muammolardan chiqib
ketish, suisidal holatga olib keluvchi faktorlarni bartaraf etishga zamin yaratadi.
•
Shu bilan birga quyida amaliyotchi psixologlar faoliyatini takomillashtirish
yuzasidan takliflarni berib o’tamiz:

O’smirlar bilan ish olib borganda «O’zini anglash», «O’z-o’ziga
baho berish», «Atrofdagilar fikri», «Sening ota-onang»,
«Tengdoshlar» kabi psixoanalizlarni olib borish (bunda test,
anketa va proyektiv metodlar orqali tashxisni tashkil etib,
o’quvchilarga «hammasi sizlarning kelajagingiz uchun» degan
ijtimoiy psixologik ustanovkalar bilan boshlash);
Hissiyotlarni boshqarish, ijtimoiy malakalar va stresslarning
oldini olish borasida psixologik treninglar olib borish; O’ziga
ishonch hosil qilish, maqsad va muvaffaqiyatga yo’naltirish
borasida psixologik treninglar o’tkazish; Shaxsiy fazilatlarni
o’stirish borasidagi psixologik treninglar o’tkazish; O’z-o’zini
boshqarish motivasiyasining nazoratini oshirish. Ilmiy-amaliy
konferensiya, seminarlar, o’smirlik davri muammolarini
muhokama qilish yuzasidan bahs-munozaralarni tashkil etish;
Taniqli yetakchi mutaxassislar, psixolog olimlar, shifokorlar,
imijmeykerlar, pedagog olimlar, taniqli shoirlar, aktyor va
aktrisalar bilan uchrashuvlarni o’tkazish; Axborot soatlari,
bunda amaliyotchi psixolog bilan mazmunli davra suhbatlari,
muloqot o’rnatish usullari, nizolarning oldini olish, muammoli
vaziyatlardan chiqib ketish, oiladagi munosabatlar, o’ziga
bo’lgan munosabat kabi masalalarni muhokamaga qo’yish
mumkin .

Pedagoglar bilan ish olib borilganda Pedagoglar
kengashida o’qituvchilarni o’smirlik davrining
kechish xususiyatlari, o’z joniga qasd qiluvchilar
shaxsi, o’z joniga qasd qilishga olib keladigan
sabab va omillar hamda ularning oldini olishga
qaratilgan chora-tadbirlar haqida ma’lumotlar
berib borish. O’qituvchilar va o’quvchilarning
ular uchun dolzarb bo’lgan muammolarni
muhokama qiluvchi hamkorlikdagi tarbiyaviy
tadbirlar. Pedagoglar o’quvchilarni psixologik
kayfiyati va holatidagi o’zgarishlarni kuzatish,
tahlil qilish va ularni psixologik qo’llab-
quvvatlash usullaridan boxabar bo’lishlari lozim.

Ota-onalar bilan ish olib borish
jarayonida esa o ta-onalar majlislarida
o’smirlik davri krizisi haqida batafsil
ma’lumotlar berib borish, ko’proq o’z
joniga qasd qilishga olib keluvchi
motiv va sabablari, o’smirlarda o’z
joniga qasd qilish xatti-harakatlari
paydo bo’lishi va ularning oldini olish
choralari haqida targ’ibot- tashviqot
ishlarini olib borishi kerak. Ota-
onalarga bolalar bilan munosabatlar
haqida psixologik maslahatlar berib
borish.

E’tiboringiz uchun
raxmat

Shaxsda suisidal xulq omillari diagnostikasi va profilaktikasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish