Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 35.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Shaxsga yo‘naltirilgan ta`lim texnologiyalari asosida o‘quvchilarda tanqidiy va kreativ tafakkurni shakllantirish

Купить
SHAXSGA YO`NALTIRILGAN TA`LIM TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA O`QUVCHILARDA TANQIDIY VA KREATIV TAFAKKURNI SHAKLLANTIRISH REJA: 1. Shaxsga yo`naltirilgan ta`lim texnologiyalari haqida tushuncha. 2. Shaxsga yo`naltirilgan ta`lim texnologiyalarining o`quvchilarda tanqidiy va kreativ tafakkurni shakllantirish imkoniyatlari 3. Shaxsga yo`naltirilgan ta`lim asosida o`quvchi faolligini oshirish Shaxsga yo`naltirilgan o`qitish texnologiyalari. O`qitish jarayonida, pedagog texnologiyalar talablari asosida ifoda etilgan, o`quv maqsadlariga erishiladi. Ilmiy-texnik taraqqiyot jadallashgan davrda o`qitish samaradorligi, asosan, o`quvchining o`qitish jarayonidagi o`rni, pedagogning unga bo`lgan munosabatiga bog`liq bo`ladi. Bu yerda o`qitish texnologiyasining ikki turini ajratib ko`rsatish mumkin avtoritar va shaxsga yo`naltirilganlar. Avtoritar texnologiyada, pedagog yagona subyekt sifatida namoyon bo`ladi, talabalar esa faqatgina «obyekt» vazifasini bajaradi xolos. Bunda talabaning tashabbusi va mustaqilligi yo`qoladi, o`qitish majburiy yo`sinda amalga oshiriladi. Odatdagi an`anaviy o`qitish, avtoritar texnologiyaga taalluqlidir. Bunda, avvalo A.Komenskiy tomonidan ifoda etilgan, didaktika tamoyillariga asoslangan o`qitishning sinf-dars tizmida tashkil etish nazarida tutildi. Hanuzgacha dunyoda eng ko`p tarqalgan o`qitishning sinf-dars tizimi, quyidagi xususiyatlari bilan ajralib turadi: - Yoshi va tayyorgarlik darajasi taxminan bir xil bo`lgan talabalar sinfini tashkil etadi: - Sinf yagona o`quv reja, yagona o`quv dasturlar va yagona mashg`ulotlar jadvali bilan shug`ullanadi: - Mashg`ulotlarning asosiy birligi dars bo`lib, u bitta fanning bitta mavzuga bag`ishlanadi va o`quvchi tomonidan boshqariladi: - O`quv kitoblari asosan uy ishlari uchun qo`llaniladi. An`anaviy o`qitish asosan bilim, o`quv va ko`nikmalarni o`zlashtirishga qaratilgan bo`lib, shaxsning rivojlanishini ko`zda tutmaydi. An`anaviy o`qitish asosini, Ya.A.Komenskiy tomonidan tuzilgan pedagogika tamoyillari tashkil etadi: -ilmiylik: -tabiatga monandlik (o`qitish rivojlanish bilan belgilanadi, ammo shakllanmaydi) -uzviylik va tizimlik: -o`zlashtiruvchanlik (ma`lumdan noma`lumga, soddadan murakkabga) -mustahkamlik (takrorlash, takrorlash…) -onglilik va faollik (qo`yilgan maqsadni bilgan va buyruqlarni bjarishga faol bo`lgan) -nazariyaning amaliyot bilan bog`liqligi: -yoshi va individual xususiyatlarini hisobga olish: An`anaviy o`qitish quydagi xususiyatlarga ega: zo`ravonlik pedagogikasi, o`qitishning tushuntiruv-ko`rgazmali usuli, ommaviy o`qitish. An`anaviy o`qitishda avtoritarlik quyidagi shaklda namoyon bo`ladi: talaba bu hali to`la shakllanmagan shaxs, u faqat bajarishi zarur, pedagog esa- bu sardor hakam, yagona tashabuskor shaxs. Zamonaviy an`anaviy o`qitish esa, o`qitishning texnik vositalarini qo`llab, didaxografiyadan foydalanishdan iborat bo`ladi. Shaxsga yo`naltirilgan- texnologiyalarda, talaba shaxsi pedagogik jarayon markaziga qo`yiladi, uning rivojlanishiga va tabiiy imkoniyatlarni ro`yobga chiqarishga qulay shart-sharoitlar yaratiladi: Kadrlar tayyorlash milliy dasturda O`zbekiston Respublikasidagi ta`lim tizimining miliy modeliga alohida e`tibor qaratilgan. Bu model 5 tarkibiy qismdan iborat: shaxs, davlat va jamiyat, uzluksiz ta`lim, fan ishlab chiqarish. Bu yerda ta`lim milliy modelining asosiy tarkibiy qismi – «shaxs» birinchi o`rinda turadi. Boshqacha aytganda butun ta`lim tizimi, shu jumladan o`qitish shaxsga yo`naltirilgan bo`lishi lozim. Shuning uchun zamonaviy texnologiyalarda pedagogik jarayon, o`qitishning shaxsga yo`naltirilgan texnologiyalari asosida amalga oshirilishi lozim. Hayot dialektikasi shundan iboratki, doimo yangi avlod, oldingi avloddan ko`ra rivojlanganroq bo`ladi. Ilmiy texnik taraqqiyotning keskin yuksalish davrigacha fan, texnika va texnologiyalar rivoji evolyusion, past sur`atlarda amalga oshar edi. Shuning uchun ketma-ket keluvchi avlodlarning rivojlanish darajasi deyarli farq qilmas edi. Bunday sharoitlarda Ya.A. Komensiyning o`qitishining avtoritar texnologiyasini, an`anaviy sinf dars tizimi dunyoga keladi. Ilmiy texnik taraqqiyotning keskin yuksalish davrida (asrning ikkinchi yarmi), fan-texnika texnologiyalar yuqori sur`atlarda rivojlanayotgan davrda, bir avlod hayoti davomida fanning rivoji insoniyatning butun tarixidagidan ko`ra ko`piroq bo`lgan bu davrda, o`qitishning an`anaviy tizimi o`z umrini oxiriga yetdi. Hozirgi zamon avlodning rivojlanish sur`ati oldingilardan ko`ra ancha yuqori bo`lganligi sababli, o`qitishning an`anaviy tizimi, rivojlanishga to`sqinlik qila boshladi. Bunday sharoitlarda taraqqiyot, faqat xar bir shaxsning mavjud imkoniyatlarini to`la ro`yobga chiqarish asosida amalga oshirilishi mumkin. Axborotning hajmi, xilma-xilligi, egallashga moyilligi va vositalarning yetarliligi samarali individual va mustaqil o`qitishni tashkil etish uchun zaruriy shart- sharoitlar yaratadi. O`qitishni jadallashtirish maqsadida pedagogning talabaga bo`lgan munosabati jihatidan «sardor» likdan, uning sherigiga aylanish zarur. O`qitishnig shaxsga yo`naltirilgan texnologiyalariga quyidagi asosiy tamoyillar xos bo`ladi: -insonparvarlik - ya`ni insonga har tomonlama hurmat va muhabbat ko`rsatish, unga yordamlashish, uning ijodiy qobiliyatiga ishonch bilan qarash, zo`rlashdan to`la voz kechish; -hamkorlik – ya`ni pedagog va talabalar munosabatidagi demokratizm, tenglik, sheriklik; -erkin tarbiyalash – ya`ni shaxsga uning hayot faoliyatini keng yoki tor doirasida tanlab olish erkinligi va mustaqilligini berish, natijalarini tashqi ta`sirdan emas, ichki hissiyotlardan keltirib chiqarish. Shaxsga yo`naltirilgan texnologiyalarning kommunaktiv asosi-pedagogik jarayonda talabga insoniy- shaxsiy yondashuv hisoblanadi. Shaxsga yangicha qarash quyidagilardan iborat bo`ladi; -pedagogik jarayonda shaxs obyekt emas, su`bekt hisoblanadi; -har bir talaba qobiliyat egasi, ko`pchiligi esa iste`dod egasi hisoblanadi; -yuqori etnik qadriyatlar (saxiylik, muhabbat, mehnatsevarlik, vijdon va boshqalar) shaxsning ustuvor hislatlari hisoblanadi; Munosabatlarda demokratlashtirish quyidagilarni o`z ichiga oladi; -talaba va pedagog huquqlarini tenglashtirish, -talabaning erkin tanlab olish huquqi; -xatoga yo`l qo`yish huquqi; -o`z nuqtai nazariga ega bo`lish huquqi; -pedagog va talabalar munosabati zayli; ta`qiqlamaslik; boshqarish emas, birgalikda bajarish; majburlash emas, ishontirish; buyurish emas, tashkil etish; chegaralash emas, erkin tanlab olishga imkon berish. Yangi munosabatlarning asosiy mazmuni, hozirgi zamon sharoitida samarali natija bermaydigan va noinsoniy hisoblanadigan zo`ravonlik pedagogikasidan voz kechishdir. Muammo bu tamoyilni mustaqillashtirishda emas, balki uning oqilona mezonlarini aniqlashdadir. Umuman olganda tarbiya jarayonida zo`ravonlik mumkin emas, ammo jazolash insonni kamsitadi, ezadi, rivojlanishni susaytiradi, uning qulchilik hususiyatlarini shakllantiradi. Majburlashsiz o`qitish quyidagilar bilan belgilanadi. -ishonchga asoslangan majburlashsiz talabchanlik; -o`quv materialiga qiziqish uyg`otish, bilishga va faol ijodiy fikrlashga rag`batlantirish; -talabalarning mustaqilligi va tashshabusiga tayanish; -jamoa orqali bilvosita talablarni amalga oshirish. Individuval yondashuvning yangi talqini quyidagilardan iborat; -o`rtacha talabaga yo`naltirishdan voz kechish; -shaxsning yaxshi xislatlarini izlash; -shaxs rivojlanishining individual dasturlarini tuzish va unga tuzatishlar kiritish; Shaxsiy yondashishda birinchi navbatda quyidagilar zarur bo`ladi; -har bir talaba qiyofasida noyob shaxsni ko`rish, uni hurmat qilish, tushunish, qabl qilish, unga ishonish. Pedagogda barcha talabalar iste`dodli ishonch bo`lishi kerak; -shaxsga, yutuqni ma`qullovchi, qo`llab-quvvatlovchi, xayrixoh vaziyatlar yaratish, ya`ni o`qish xursandchilikni olib kelishi kerak; -bevosita majburlashga yo`l qo`ymaslik, qoloqlikka va boshqa kamchiliklarga urug` bermaslik, uning nafsoniyatiga tegmaslik; -pedogogik jarayonda, talabalarni o`z qobiliyatlarini ro`yobga chiqarishga imkoniyat berish va ko`maklashish; Oliy, o`rta maxsus va kasbiy ta`lim tizimi uchun, o`qitishning shaxsga yo`naltirilgan texnologiyalariga quyidagilarni kiritish mumkin; ishbilarmonliklar o`yinlari; muammoli o`qitish; tabaqalashtirilgan o`qitish; dasturlashtirilgan o`qitish; kompyuterlashtirilgan o`qitish; modulli o`qitish; Jamiyatning har tomonlama ravnaq topishi, taraqqiy etishi ta`limning rivojlanishiga va mazmunan takomillashib borishiga bog`liq. Ta`lim sohasidagi eng katta potensial kuch bu shaxsdir. Bizga ma`lumki, har bir fan kabi zamonaviy pedagogikaning maqsadi mustaqil fikrlaydigan va faoliyat yuritadigan, jamiyat hayotida faol ishtirok etadigan shaxsni tarbiyalashdan iborat. Ma`lumki, hozirgi kunga kelib, insonning intellektual darajasi uning qay darajada ko`p bilimlarni egallaganligi, xotirasida ma`lumot va dalillarni qanchalik ko`p saqlab qolganligiga emas, balki tanqidiy, tahliliy, ijodiy tahlil orqali zarur bilimlarni ajrata olishi, axborotlarni mulohazadan o`tkazib, mustaqil echimga kela olishi bilan belgilanadi. Albatta, ta`lim jarayonida bo`lajak mutaxassisda kreativ (ijodiy) tafakkurni shakllantirish bugungi kundagi ta`lim oldiga qo`yilgan asosiy vazifalardan biri desak mubolag`a bo`lmaydi. Zero, ta`lim sohasida olib borilayotgan islohotlar talabalarning atrofdagilar bilan muomala qilishga, mavjud vazifalarni to`g`ri baholashga, mustaqil, tanqidiy, ijodiy fikrlashga imkon beradigan o`quv vaziyatlarini tashkil etish zaruriyatini qo`ymoqda. Bu esa ta`lim jarayonida bo`lg`usi mutaxassislarning shu jumladan, bo`lajak boshlang`ich sinf o`qituvchilarining individual imkoniyatlariga qarab, ularning bilish faolligini oshirish, tanqidiy, ijodiy tafakkurini shakllantirish orqali kelgusi pedagogik faoliyatga tayyorlashning nazariy-amaliy asoslarini ishlab chiqishni taqozo etadi. Aynan shaxsga yo`naltirilgan ta`limda nafaqat talaba shaxsining intellektual darajasini kuchaytirishga, balki ulardagi kreativ (ijodiy) tafakkurni shakllantirish va rivojlantirish nazarda tutilgan. SHaxsning ma`naviyati yuksalishi bilan uning fikrlashi va tafakkuri ham rivojlanib, shakllanib boradi. Zero, tafakkur insonning shunday aqliy faoliyatidirki, bu faoliyat voqelikni eng aniq (to`g`ri), to`liq, chuqur va umumlashtirib aks ettirishiga (bilishga), insonning yanada oqilona amaliy faoliyat bilan shug`ullanishiga imkon beradi. Kreativlik – (lot., “create”-yaratish, “creative”-yaratuvchi, ijodkor) individning yangi g`oyalarni ishlab chiqarishga tayyorgarlikni tavsiflovchi va mustaqil omil sifatida iqtidorlilikning tarkibiga kiruvchi ijodiy qobiliyati ma`nosini ifodalaydi. Kreativ tafakkur esa tafakkurning ijod jarayonini tashkil etish va ijod natijalari (mahsullari)ni bashoratlashni ifodaluvchi tushuncha sanaladi. Kreativ fikrlash o`qituvchi faoliyatida yaqqol ko`rinib turishi lozim. SHu ma`noda o`qituvchining ijodkorligi kasbiy faoliyatiga ijodiy (kreativ) yondashuvida aks etadi. Kreativlik pedagogning an`anaviy pedagogik fikrlashdan farqli ravishda ta`lim va tarbiya jarayonining samaradorligini ta`minlashga xizmat qiluvchi yangi g`oyalarni yaratish, shuningdek, mavjud pedagogik muammolarni ijobiy hal qilishga bo`lgan tayyorgarligini tavsivlovchi xususiyatidir. O`qituvchining kreativligi faoliyatining quyidagi holatlarida namoyon bo`lishi zarur: 1) O`qituvchilar tomonidan o`quv fanlarini past o`zlashtirayotgan va ularni o`rganishga zerikarli deb hisoblayotgan talabalar e`tiborlarini fan asoslarini o`zlashtirishga jalb etish; 2) O`qituvchilarga talabalarda kreativ fikrlash va ijodiy faoliyat natijalarini rag`batlantirishga xizmat qiladigan strategiya va vositalarni tavsiya etish orqali auditoriyada ulardan samarali foydalanishlari uchun imkoniyat yaratish. O`qituvchining kreativlik sifatlarga ega bo`lmasligi sababli talabalar qiziqarli va ajoyib g`oyalarga ega bo`lsalarda, biroq ularni ifodalashda sustkashlikka yo`l qo`yadilar. Natijada ta`lim jarayonida qo`llanilayotgan metodlar talabalarda erkin, mustaqil fikrlash ko`nikmalarini shakllantirishga xizmat qilmasligi bilan belgilanadi. O`qituvchida kreativlik sifatlari o`z-o`zidan rivojlanmaydi. SHunga ko`ra tadqiqotlarda shaxs (jumladan, pedagog)larda kreativlik sifatlarini muvaffaqiyatli rivojlantirishning bir qator yo`llari yoritilgan. Patti Drepeau tomonidan shaxs (pedagog)larda kreativlik sifatlari muvaffaqiyatli rivojlantirishning to`rtta yo`li ko`rsatilgan: 1-yo`l: kreativ fikrlash ko`nikmasini shakllantirish. 2-yo`l : amaliy kreativ harakat ko`nikmalarini rivojlantirish. 3-yo`l: kreativ faoliyat jarayonlarni tashkil etish. 4-yo`l: kreativ mahsulot (ishlanma)lardan foydalanish. Muallif tomonidan tavsiya qilingan ushbu strategiya talabalarda kreativlikni rivojlantirishda o`qituvchilar uchun qo`l kelishi hamda talabalarda o`quv fanlarini o`rganishga bo`lgan qiziqish, intilishni rivojlantirishi shubhasiz [1, 6-b]. Ta`lim jarayonida shaxsga murojaat qilmaslikning iloji yo`q. SHaxsga yo`naltirilgan ta`lim texnologiyalari talaba shaxsini butun bir ta`lim tizimining markaziga qo`yadi va unga tabiatan berilgan qobilyatini ro`yobga chiqarishi uchun har tomonlama qulay, xavfsiz, erkin shart-sharoit yaratadi. Talaba shaxsi bu texnologiyada nafaqat sub`ekt, balki keng imkoniyatlar berilgan sub`ekt bo`lib, u ta`lim tizimidagi asosiy bo`lmagan maqsadlarga erishish vositasi emas, balki uning asosiy maqsadi hisoblanadi. SHaxsga yo`naltirilgan ta`lim talaba shaxsidagi mustaqillik, tashabbuskorlik, ijodiylikni his etish kabi sifatlarni tarbiyalaydi. [2, 86-87 b]. Ushbu texnologiyaning diqqat markazida turli hayotiy vaziyatlarda ongli tanlashga qobiliyatli, yangi tajribalarni idrok etishga tayyor, o`z imkoniyatlarni o`zi amalga oshirishga ishtiyoqmand noyob inson turadi. Bunday shaxsning muvaffaqiyati an`anaviy texnologiyadagi bilim va ijtimoiy me`yorlarni tarbiyalanuvchilarga formal uzatishdan farqli ravishda, erkin fikrli shaxsni shakllantirish ekanligini bildiradi. Bundan tashqari ushbu texnologiyalarning o`ziga xosligi shundaki, ular shaxs rivojlanishini qandaydir buyurtma asosida shakllantirishga emas, aksincha uning (shaxsning) tabiiy qobiliyatlari asosida shakllantirishga yo`naltirilgan bo`ladi. Ta`lim mazmuni o`zida bola shaxsi shakllanishi va rivojlanishidan kelib chiquvchi muhitni aks ettiradi. Uning insonparvarlik xususiyati insonga, insonparvar me`yorlarga va ideallarga e`tibor qaratilganligidir. SHaxsga yo`naltirilgan texnologiya har bir talabaning individual o`ziga xosligi bilan bog`liqlikda ta`lim va tarbiyaning metod va vositalarini izlab topishga harakat qiladi. Texnologiya an`naviy texnologiyadagi bolaga avtoritar, mustaqilligini e`tirof etmagan xolda qarashga qarama-qarshi qo`yiladi. Sevish, g`amxo`rlik, hamkorlik asosida shaxs ijodiyligi va o`zini-o`zi rivojlantirishi uchun sharoit yaratadi. Zotan o` qitishning shaxsga yo`naltirilgan texnologiyalariga quyidagi asosiy tamoyillar xosdir:  insonparvarlik , ya`ni insonga har tomonlama hurmat va muhabbat ko`rsatish, unga yordamlashish, uning ijodiy qobiliyatiga ishonch bilan qarash, zo`rlashdan to`la voz kechish;  hamkorlik , ya`ni pedagog va o`quvchilar munosabatidagi demokratizm, tenglik, sheriklik;  erkin tarbiyalash , ya`ni shaxsga uning hayot faoliyatini keng yoki tor doirasida tanlab olish erkinligi va mustaqillikni berish, natijalarni tashqi ta`sirdan emas, ichki hissiyotlardan keltirib chiqarish. SHaxsga yo`naltirilgan texnologiyalarning kommunika tiv asosi-pedagogik jarayonda o`quvchiga insoniy- shaxsiy yondashuv hisoblanadi. Yuqorida aytilganidek, shaxsga yo`naltirilgan ta`lim texnologiyalarida pedagogik jarayonda shaxs ob`ekt emas, sub`ekt hisoblanadi; har bir talaba qobiliyat egasi, ko`pchiligi esa iste`dod egasi sanaladi; yuqori etik qadriyatlar (saxiylik, muhabbat, mehnatsevarlik, vijdon va boshqalar) shaxsning ustuvor xislatlari sifatida tan olinadi. Talabalarda kreativ tafakkurni shakllantirishga xizmat qiladigan shaxsga yo`naltirilgan ta`lim texnologiyalari quyidagilar sanaladi: SHaxsga yo`naltirilgan ta`lim Talabalarda kreativ tafakkurni shakllantirish mazmuni texnologiyasi SHaxsga insonparvarlik yondashuvi Texnologiya o`zining insoniyligi, psixoterapevtik yo`nalishi bilan ajralib turadi. Ushbu texnologiyaning mazmuni talaba shaxsini xar tomonlama qo`llab- quvvatlash va talabani ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishdir. Talabaga nisbatan h urmat va me h r bilan qarash va majburiylikdan voz kechishdan iboratdir . Hamkorlik texnologiyasi. Bu texnologiya demokratiya, hamkorlik, tenglik kabi g`oyalar asosida qurilgan bo`lib, o`qituvchi va talaba orasidagi munosabatlar sub`ekt-sub`ekt sifatida qaraladi. Birgalikda ta`lim jarayoni tashkil etiladi va birgalikda ijod etiladi. Muammoli o`qitish texnologiyasi . Ushbu texnologiyada pedagog tomonidan muammoli vaziyatlar yaratiladi va uni echish uchun talabalarning faol mustaqil faoliyati tashkil etiladi. O`quv materialini muammoli taqdim etilishining mohiyati shundaki, unda o`qituvchi bilimlarni tayyor holda taqdim etmasdan, o`quvchilar oldiga muammoli masalalar qo`yadi, ularni echimining yo`llari va vositalarini izlashga undaydi. Muammo, yangi bilimlar va harakat usullar sari, o`zi yo`lga boshlaydi. Tabaqalashtirilgan o`qitish texnologiyasi . O`quv jarayonining tashkil etishni bu shakli umumiy didaktika tizimiga asoslangan bo`lib, maxsus tashkil ettirilgan talabalarning gomogen guruhlarda, o`quv jarayonini maxsuslashtirishni ta`minlaydi. Talabalar individual psixologik, aqliy rivojlanish darajalari, ijodiy fikrlashlariga ko`rar tabaqalashtiriladi. Individuallashtirilgan o`qitish texnologiyasi . Individuallashtirilgan o`qitishning asosi, talabaning individual-pedagogik xususiyatlarini o`rnatish hisoblanadi. Bu texnologiya asosida talabalarda mustaqilllik, mehnatsevarlik, ijodiyot fazilatlari shakllantiriladi. O`yin texnologiyasi . Bu faoliyat jamoyatchilik tajribasini qayta tiklash va o`zlashtirishga qaratilgan, o`qitishni aniq maqsad qilib qo`ygan vaziyatlar sharoitida pedagogik natijalarni yaqqol ko`rinishda namoyon etadi, bunda holatni o`z- o`zini boshqarilishi takomillashtiriladi. Bu texnologiya mavzuni o`zlashtirish, takrorlash, ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish vazifalarini bajarish imkonini beradi. Erkin tarbiya texnologiyasi . Talabaga tanlash, mustaqillik erkinligi beriladi. Talaba o`zi tanlagan vosita va mazmunni to`liq qabul qiladi, xamda bu faoliyatni xohish bilan bajaradi. Ichki extiyoj bilan uyg`unlik h osil bo`ladi. Zamonaviy sharoitda ta`lim jarayonining barcha imkoniyatlariga ko`ra shaxsni rivojlantirish, ijtimoiylashtirish va unda mustaqil, tanqidiy, ijodiy fikrlash qobiliyatini tarbiyalashga yo`naltirish talab qilinmoqda. O`zida ana shu imkoniyatlarni namoyon eta olgan ta`lim shaxsga yo`naltirilgan ta`limdir. Zero shaxsga yo`naltirilgan ta`lim-talabaning fikrlash va harakat strategiyasini inobatga olgan holda uning shaxsi, o`ziga xos xususiyatlari, qobiliyatlarini rivojlantirishga yo`naltirilgan ta`limdir. Bu ta`lim o`qitish muhitinng talaba imkoniyatiga moslashtirilishini nazarda tutadi. SHaxsga yo`naltirilgan ta`limning o`ziga xos jihati ta`lim oluvchi shaxsini tan olish, uni har tomonlama rivojlantirish uchun qulay, zarur muhitni yaratishdan iborat. SHaxsga yo`naltirilgan ta`lim talabani ta`lim tizimiga pedagog sifatida har bir talabaning hurmati va ishonchini qozona olishi moslashtirishini emas, aksincha, uning individual xususiyatlarini inobatga olgan holda har tomonlama rivojlanishi, shaxs sifatida kamolga etishi uchun zarur shart-sharoitlarni yaratishni nazarda tutadi. Bu turdagi ta`lim talabalarni o`z-o`zini rivojlantirishga, mustaqil bilim olishga o`zining ichki imkoniyati, qobiliyatlarini to`la namoyon eta olish, eng asosiysi kreativ tafakkurlarining shakllanishi uchun zarur sharoitni vujudga keltiradi. Shaxsga yo`naltirilgan ta`lim asosida o`quvchi faolligini oshirish Respublikamizda mustaqillik yillarida o`quvchilar iqtidori, qiziqish va qobiliyati asosida ixtisoslashtirilgan ta`limning tashkil etilishi o`zining ijobiy natijaparini bermoqda. Bu sohada to`plangan tajribalarni yanada qo`llab- quvvatlash maqsadida O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2008 yil 7 avgustdagi “Ayrim fanlar chuqur o`rganiladigan davlat ixtisoslashtirilgan umumta`lim muassasalari faoliyatini takomillashtirish to`g`risida”gi 173-sonli qarori o`quvchilar iqgidorini aniq yo`naltirilgan holda takomillashtirishda muhim ahamiyat kasb etmokda. Bu ta`lim muassasalari bitiruvchilarining aksariyati tanlagan mutaxassisliklari bo`yicha oliy ta`lim muassasalariga test sinovlari orqali talabalikka qabul qilinayotganligi fikrimizning isbotidir. Iqtidorli o`quvchilar bilan ishlashning, bundan tashqari, fanlarni chuqurlashtirib bilim beradigan maxsus sinflar, shuningdek, repetitor (individuap qo`shimcha o`qitish) kabi shakllari ham mavjudki, bunda o`quvchilar o`zlari qiziqqan fanlardan kengroq va chuqurroq bilim, ko`nikma va malakalarni egallash imkoniyatiga ega. SHaxsga yo`naltirilgan ta`lim deganda, biz ko`proq o`quvchilarning shaxsiy manfaatlari, ehtiyojlarini nazarda tutamiz. Bunda ta`limning mazmuni o`quvchi shaxsining qiziqishlariga mos ravishda yo`naltirilishi, uning qiziqishlari va layoqatini qo`llab-quvvatlash bosh maqsad qilib olinadi. O`quvchining o`z- o`zini bilishi, shaxsining o`ziga xosligi, uning rivojlanish darajasi, kelgusidagi orzu-maqsadlariga zrishish uchun qilayotgan xatti-harakatlari zamirida puxta bilim olish, ta`limning keyingi bosqichiga tayyorlanish mujassam. Uning qiziqishlari, fantaziyasi aniq maqsad sari yo`naltirilgan bo`lib, o`z manfaatlarini fanlardan Davlat ta`lim standartlari talablari asosida nafaqat minimal darajadagi balki, maksimal darajadagi bilimlarni egallash bilan himoya qilishga qodir bo`lishi mumkin. Buning uchun esa, o`qituvchilar tomonidan ularning intilish va qiziqishlarini rag`batlantirib borish katta ahamiyat kasb etadi. Bunday yondashuv orqali ta`lim jarayonini amalga oshirishda o`quvchining bilim olish jarayonini o`z ichiga olgan, o`qituvchi – o`quvchi – o`qituvchi munosabati hamkorligi va erkin tanlash prinsipi uni tanlagan sohasi bilan shug`ullanishdan zeriktirmaydi, bilimlarini takomillashtirish sari undaydi. Pedagog olimlar tomonidan ta`lim jarayonida shaxsga yo`naltirilgan yondashuvning asoslangan pedagogik texnologiyalari ishlab chiqilgan bo`lib, u quyidagilardan iborat: shaxsga yo`naltirilgan ta`lim; hamkorlik pedagogikasi; – adaptiv muloqot pedagogik texnologiyasi; o`yin texnologiyasi; rivojlangan o`qitish texnologiyasi; muammoli o`qitish texnologiyasi; differensial o`qitish; individual o`qitish texnologiyasi. Ushbu yo`nalishlarning har birida ta`lim o`kuvchi shaxsining qiziqishi, qobiliyati, imkoniyati va shart-sharoitlari e`tiborga olinib tashkil etiladi. Ayniqsa, shaxsga yo`naltirilgan ta`limda o`quvchida mustaqil fikrlash orqali muammoli vaziyatlardan chiqishga intilish malakasini shakllantirishga alohida urg`u beriladi. Mustaqil o`qib-o`rganish, o`quv jarayonidagi qiyin vaziyatlarda o`qituvchining yordamisiz muammolarni hap qilishga urinish, shundan keyingina o`zining xulosalari to`g`riligiga ishonch hosil qilish uchun o`qituvchining yordamiga tayanish zarurligini anglatish muhimdir. O`quv jarayoniga faol yondashish yuzaki qaraganda oddiy bo`lib ko`rinishi mumkin. O`qituvchi biror hodisani uzoq vaqt tushuntirish o`rniga o`quvchiga darslikdagi ma`lum mavzuni mustaqil o`qib-o`rganishga, mavzu yuzasidan berilgan amaliy tajribalarni mustaqil bajarish, o`quv natijalarini tekshirish uchun test savollariga mustaqil javob tayyorlashni topshirishi ijobiy natija beradi. Agar o`quvchi o`z o`quv faoliyatining mohiyatini ko`ra olmasa, u o`kuv maqsadini tan olmaydi, o`qituvchi qo`ygan vazifaparni tushunmaydi va qabul qilmaydi. SHuning uchun o`quv materiali mazmuni avval o`qituvchi tomonidan ijobiy o`zlashtirilib, qayta ishlanib, undan o`quvchini qiziqtiradigan, shaxsiy tajribasiga mos kelib, fikrini ko`zg`aydigan, hayajonga soladigan xos jihatlar belgilab etkazilgandagina natijasi samarali bo`lishi isbotlangan. Ana shundagina o`quvchi o`zini ushbu hodisalarning bevosita ishtirokchisi va ijodkori deb hisoblaydi. O`qituvchi o`quvchini sust tinglovchidan dars jarayonining faol ishtirokchisiga aylantirishi katta ahamiyatga ega. Bunga o`quvchining o`z bilimi va qobiliyatiga ishonch hissini oshirishi o`ta ta`sirchan omildir. Ushbu vazifani amalga oshirishning har bir bosqichida o`quvchining jismoniy, aqliy va ruhiy jihatdan rivojlanish darajalari tahlil qilinib, zaruriy tavsiyalarni berib, pedagogik qo`llab- quvvatlash, uning faoliyatiga zarur o`rinlarda tuzatish va qo`shimchapar kiritib borish muhim. O`quvchining shaxsiy mustaqil bilish faoliyati ularning ichki motivatsiyasi yuqori darajada bo`lganda faol va samarali bo`ladi. Bilish va ijodiy faoliyatga nisbatan motivatsiya darajasini oshirishning samarali vositasi — muammoli o`qitish usuli hisoblanadi. O`quvchilarning qiziqishlariga qarab majburiy bo`lmagan darslar haqida gap ketganda, muammoli o`qitish usuli maqsadga muvofiq ekanligi e`tirozga o`rin qoldirmaydi. Oddiy darslarda o`qituvchi beradigan vazifa ko`pincha samarasiz, majbur etuvchi motivatsiya hisoblanadi. O`quvchilarning darslarda zerikishi bu — ularning dangasaligidan emas, balki o`qituvchining ularni o`tilayotgan mavzuga qiziqtira olmaganligidan kelib chiqishini unutmaslik lozim. Ko`p darslar odatda “so`rov-tushuntirish — olingan bilimlarni mustahkamlash – uyga vazifa” sxemasi asosida o`tiladi. Oqibatda, ayrim o`quvchilarning ongi va qo`li bo`sh qoladi. Dars jarayonida maqsaddan chetlashish, o`quvchilar bilan zarur bo`lmagan sohada muloqot qilib, vaqtni behuda o`tkazish, darslikdan boshqa qo`shimcha adabiyotlarni o`qimaslik dars mazmuniga salbiy ta`sir o`tkazuvchi jihatlardir. Shuningdek, qiyin va g`aliz savollarni berish ham o`quvchilarni noqulay holatga solib, oxir-oqibat fandan va o`qituvchidan bezishga olib keladi. Shuni alohida ta`kidlash joizki, ta`lim-tarbiya asosida shaxsning intensiv rivojlanishi, moddiy-ma`naviy qadriyatlarni o`zlashtirishi faqat uning shaxsiy faoliyati natijasida amalga oshadi. O`quvchi shaxsiga yo`naltirilgan ta`limda quyidagi tavsiyalar muhim hisoblanadi: 1. Ta`lim muassasalari faoliyatini takomillashtirish, uning samaradorligini oshirishga imkon beruvchi ijtimoiy, moddiy-texnik, pedagogik hamda psixologik imkoniyatlardan samarali foydalanish chora-tadbirlarini belgilash. 2. Rivojlangan xorijiy mamlakatlar, shuningdek, respublika ta`lim muassasalarida bolapar iqtidorini aniqlash va rivojlantirish borasida to`plangan tajribaparni o`rganish, milliy-mintaqaviy xususiyatlarni inobatga olgan holda ularni uzluksiz ta`lim tizimiga tatbiq etish. 3. Ilg`or yondashuvlar asosida iqtidorli bolalarni o`qitishga ixtisoslashgan ta`lim muassasalari faoliyatining samaradorligini ta`minlovchi boshqaruv va pedagogik jarayon mazmuni hamda amaliy asoslarini ishlab chiqish. 4. Ta`lim muassasalari hamda oilalar o`rtasida iqtidorli bolalarni samarali o`qitish yo`lida o`zaro hamkorlikni qaror toptirish. 5. Iqtidorli o`quvchilarni o`qitishga ixtisoslashgan ta`lim muassasalarining faoliyati samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi metodik tavsiya va qo`llanmalarni ishlab chiqishni faollashtirish. Ushbu jarayonlarning amalga oshirishda ta`lim mazmuni takomillashtirish, qo`llanma va tavsiyalarni yaratish bilan bir qatorda ta`lim jarayonini faollashtirishga qaratilgan innovatsion yondashuvlarni joriy etish ham alohida ahamiyat kasb etadi. Respublikamizda amalga oshirilayotgan ta`lim islohotlarining dastlabki bosqichida mahalliy xususiyatlaridan kelib chiqqan holda pedagogik texnologiyalarning ilmiy-nazariy asoslari yaratilgan bo`lsa, bugungi kunda har bir ta`lim muassasi, har bir o`qituvchi dars mashg`ulotlarida u o`zining amaliy tabdiqini topmoqda. Biz amalga oshirgan tadqiqotlarimiz davomida muammoli o`qitish, mujassamlashtirilgan o`qitish, moduli o`qitish, rivojlantiruvchi o`qitish, tabaqalashtirilgan o`qitish, faol o`qitish, o`yinli o`qitish kabi pedagogik texnologiya elementlarini aniqladik va kuzatdik. Sanab o`tilgan ilg`or pedagogik texnologiya yo`nalishlari orasida faol o`qitish metodlari bizda ko`proq qiziqish uyg`otdi. O`tgan davrlardagi ta`lim tizimi avtoritar ta`lim metodlariga asoslangan bo`lib, u o`quvchini itoatkor, o`zgalar fikriga bo`ysinuvchan shaxs sifatida tarbiyalashga yo`naltirilgan edi. Hozirgi paytda respublikamizda amalga oshirilayotgan keng miqyosdagi ta`lim islohotlari barkamol avlodni tarbiyalashga qaratilgan demokratik ta`lim metodlariga asosidagi milliy modelning joriy etilishi bilan ahamiyatlidir. Demokratik ta`lim metodlari o`qitish jarayonida o`quvchi fikrining hurmat qilinishi, uning har bir tushunchani o`zlashtirishda faol mushohada etishi, o`qituvchi fikrini tahlil qilishi va o`zi asosli deb topgan fikrlarnigina qabul qilish mumkinligiga asoslanadi. Bu g`oyalarni amalga oshirishdagi muammo respublikamizda haligacha avtoritar metodlardan demokratik ta`lim metodlari o`tish mexanizmi ishlab chiqilmaganligi bilan izohlanadi. To`g`ri, bu borada joriy etilayotgan o`quvchilar bilimini baholashning reyting tizimi, test nazoratlarining keng joriy etilishi, o`quvchilarni kasb tanlashga yo`llashdagi erkinliklarni Kadrlar tayyorlash milliy dasturini amalga oshirishning yutuqlari sifatida qayd etish mumkin. Biroq, ta`lim metodlarini yangilash borasida ilmiy izlanuvchilar, metodist va amaliyotchi o`qituvchilar hali ko`plab muammolarni hal etishlari lozim. Faol ta`lim metodlari ilg`or xorijiy davlatlar tajribasini o`rganish va mamlakatimiz ta`lim xususiyatlari bilan omuxtalashtirish natijasida keng ommalashayotgan demokratik ta`lim metodlari turkumiga kiradi. U ta`lim jarayonining o`qituvchi va o`quvchi fikrining o`zaro hurmat qilinishi, o`quvchilarning o`zaro munosabatlarida yuqori darajadagi muloqot ko`nikmalarining shakllantirilishi bilan ahamiyatlidir. Faol ta`lim metodlarini qo`llash jarayonining xarakterli xususiyati shaxsning axborotlarni o`zlashtirishdagi barcha imkoniyat va malakalar umumiy majmua sifatida qaralishidir. Ushbu o`rin axborotlarni o`zlashtirish imkoniyatlariga eshitish va ko`rish, tahlil qilish, mantiqiy fikrlash, ijodiy mushohada qilish, so`zlab berish, jismoniy harakatlar bajarish kabilar, malakalar sifatida esa loyihalash, harakatlanish, tasavvur qilish, nutq, sezgi organlari faoliyati nazarda tutiladi. Sanab o`tilgan imkoniyat va malakalar majmuasini faol ta`lim metodlari yordamida rivojlantirishda qisqa vaqtga mo`ljallangan, ta`lim mazmuniga ko`ra strukturalangan, barcha guruh a`zolarining faolligini ta`minlovchi, sodda mashqlardan foydalaniladi. Respublikamiz ta`lim tizimiga faol ta`lim metodlari kirib kelishining dastlabki bosqichi deyarli barcha mashqlar engil o`yin ko`rinishida bo`lgan, biroq hozirgi paytda bu mashqlar takomillashib bormoqda va mazmunan salmoqliroq darajaga ko`tarilmoqda. Faol ta`lim metodlarini amalga oshirishda foydalaniladigan mashqlarni quyidagicha guruhlash mumkin: 1. Ta`lim oluvchilarning guruh shaklida ish olib borishiga yordam beruvchi muhitni yuzaga keltiruvchi mashqlar: • guruh a`zolarining o`zaro yaqindan tanishib olishlariga; • ta`lim oluvchilar ishining guruh shaklini qaror toptirishga; • o`zgalar oldida o`z fikrini tortinmasdan, erkin, istiholasiz bayon qilishna sharoit yaratadi. 2. Ta`lim oluvchilardagi umumiy qiziqish va ehtiyojlarni aniqlovchi mashqlar: • ta`lim oluvchilardagi umumiy qiziqishlarni, orzu-o`ylarni, qadriyatlarni aniqlash yo`li bilan guruh a`zolarining o`zaro birdamlikda ishlashiga; • yangi a`zolarining guruh ishiga tezroq moslashib, o`z o`rnini topib olishiga ko`mak beradi. 3. Guruh a`zolarining yakdilligini, hamfikrliligini, umumiy qaror qabul qilish ko`nikmalarini shakllantiruvchi mashqlar: • guruh a`zolarining boshqa fikrlardan ozod bo`lib, guruh ishiga sho`ng`ib ketishi; • ta`lim oluvchilarning guruhdagi o`zaro muloqot qoidalarini ishlab chiqishi; • guruh a`zolarida o`zgalar fikrini hurmat qilish va o`z fikrini bayon qilish madaniyatini tarbiyalashga xizmat qiladi. 4. O`quv jarayoni mazmuni yoki turli ta`lim predmetlari orasidagi o`zaro bog`liqlikni ta`minlovchi: • mashg`ulot turli bosqichlari o`rtasida bog`liqlik va uyg`unlikni ta`minlash; • yangi mavzuga o`tishning dolzarbligini va qiziqarli jihatlarini ta`kidlab ko`rsatish imkonini beradi. 5. Guruh a`zolarini ilhomlantiruvchi, yangi bilim sohalarini o`zlashtirishga yo`naltiruvchi: • guruh ishini rag`batlantiradi; • turli murakkab, guruh a`zolari o`z imkoniyatlari yoki vakolatlaridan “yuqorida” turadi deb hisoblaydigan masalalarni muhokama qilish; • guruh a`zolarini yangi muammolar echimiga ilhomlantirish uchun sharoit yaratadi. 6. Ijodkorlikni rag`batlantiruvchi mashqlar: • dunyodagi voqea-hodisalarga yangi ko`z bilan qarash, yangi, ularni o`rganishda noan`anaviy metodlardan foydalanish; • shaxs o`zida yashiringan yangi qobiliyat va iqtidorini yuzaga chiqarish, shaxs kamolotiga yo`l ochish imkonini beradi. 7. Mashg`ulotlarni, o`rganilgan mavzuni yoki dars bo`lagini xulosalovchi mashqlar: • mavzu yoki mashg`ulot bo`limini yakunlash, “qissadan hissa chiqarish”, qo`llanilgan metod va vositalar samaradorligini baholash va galdagi vazifalarni belgilab olishga xizmat qiladi. Dars jarayonida mazkur mashq guruhlarining o`rinli qo`llanishi dars samaradorligining sezilarli oshirilishiga xizmat qiladi. O`quvchilar bilish faoliyatini faollashtirish masalalarining dolzarbligi quyidagi muammolarni hal etish zarurati bilan belgilanadi: - shaxs sifatlarining bugungi kundagi shakllanganlik darajasi va uni tarbiyalashga qaratilgan mavjud metodlar zamonaviy talablarga javob bera olmasligi; - ta`lim tizimida an`anaviy tarbiya va bilim «berish» metodlarining salmog`i hamon yuqori darajada saqlanib qolayotganligi; - umumiy o`rta ta`lim mazmunida rejalashtirilgan ta`lim predmetlarining yoshlarda mustaqil-ijodiy fikrlashini faollashtirish imkoniyatlaridan etarli darajada foydalanilmayotganligi; - yoshlarda mustaqil-ijodiy fikrlashni shakllantirishga oid ishlab chiqilgan nazariy ishlanmalarni amaliyotga keng ko`lamda joriy etish yo`llarining asoslab berilmaganligi. Bu esa o`quvchi yoshlar shaxs sifatlarini faollashtirishning metodologik asoslari yaratish, uni amalga oshirish yo`llarini ishlab chiqishga qaratilgan tadqiqotlarni amalga oshirish zaruratini oshiradi. Qayd etilgan muammolar echimini topishning ikki yo`nalishini taklif etish mumkin: 1. Maktabgacha ta`lim, boshlang`ich ta`lim, umumiy o`rta ta`lim, o`rta maxsus, kasb-hunar ta`limi hamda oliy ta`lim turlarini qamrab oluvchi vertikal yo`nalishida. 2. Dars hamda darsdan va ta`lim muassassidan tashqari mashg`ulotlarni qamrab oluvchi gorizontal yo`nalishida. Muammoni hal etishning birinchi yo`nalishi quyidagicha mazmunga ega: Mustaqil-ijodiy fikrlash sifatlarini faollashtirishda boshlang`ich ta`lim muhim o`rin tutadi, chunki xuddi shu davrda shaxs, uning qiziqishlari, moyilliklari shakllanishi uchun poydevor yaratila boshlaydi. Jamiyat uchun mustaqil, tanqidiy fikrlaydigan, harakat qila oladigan ijodkor shaxslar juda asqotayotgan hozirgi kunda o`quvchilar ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish pedagogikaning dolzarb muammosi bo`lib turibdi. O`quvchilarning ijodiy faoliyati tajribalarini o`zlashtirishlari uchun talim jarayonida faol aqliy izlanishni talab qiladigan muammoli vaziyatlarni vujudga keltirish zarur. Ijodiy faoliyat tajribalarini o`qituvchini tayyor axboroti orqali hosil qilish mumkin emas, chunki o`qituvchi muammolarni o`zi hal qilsa, o`quvchilardagi qiziqish, muammolarni hal qilishga bo`lgan intilish, so`nadi, o`z bilimlarini yangi kutilmagan vaziyatlarda qo`llash imkoniyatidan mahrum bo`ladi. Noan`anaviy ta`lim o`quvchilarni faqat bilim, ko`nikma, malakalar bilan qurollantirishni ko`zda tutmasdan, balki darsda vujudga keltiradigan muammoli vaziyatlarni o`quvchilar avval o`zlashtirgan bilim, ko`nikma, malakalarni kutilmagan vaziyatlarda ijodiy qo`llashlari orqali ijodiy faoliyat tajribalari, o`quvchilarning mustaqilligi, o`quv-bilish motivlarini, mantiqiy fikrlashni rivojlantirishga, mustaqil izlanish yo`lini o`zlashtirishga imkon beradigan murakkab jarayondir. O`quvchilar mustaqil fikrlash ko`nikmalarini shakllantirishi noan`anaviy ta`lim jarayonida muvaffaqiyat bilan qo`llanib kelayotgan ta`lim prinsiplari: ilmiylik, tushunarlilik, sistemalilik, o`quvchilarning ongligi va faolligi, ko`rgazmalilik, o`quvchilarni puxta bilim, ko`nikma va malakalar bilan qurollantirish, uzviylik, ketma-ketlik, o`quvchilarning ijodiy mustaqil ishlari prinsipi, o`quvchilarga individual va tabaqalashtirilgan yondoshuv, o`quv ishlarini insonparvarlashtirish prinsiplaridan foydalanishni taqozo etadi. Umumiy o`rta ta`limda o`quvchilarning ijtimoiy hodisalarni mustaqil va ijodiy tahlil qilishga tayyorlik darajasiga oid bilim va ko`nikmalarini o`rganishda an`anaviy metodlar bilan bir birgalikda interfaol metodlar ham katta yordam berishi mumkin. Bir tomonlama muloqotni ko`zda tutuvchi savol-javob usulidan farqli ravishda faol ta`lim metodlari yoshlarning o`zlashtiriladigan bilimlarga munosabati to`g`risida ham xulosa chiqarishga imkon beradi. Natijada o`quvchilarning turli ijtimoiy-siyosiy hodisalarni qanday tushunayotganliklarini ham aniqlab olish mumkin. SHu bilan birga ularning yangi vaziyatlarni, fakt va hodisalarni baholash uchun mazkur bilimlardan foydalanishga qay darajada tayyor ekanliklari to`g`risida ham ma`lumot imkoniyati yaratiladi. O`rta maxsus, kasb-hunar ta`limida qaralayotgan muammoni hal qilish uchun axborotning tarbiyaviy samarasini oshirish bilan birga izlanish, bahs-munozalari, o`zaro bilim almashish kabi faol shakl va uslublaridan ham foydalanish maqsadga muvofiqdir. Ular o`quvchilarni yangi bilim va tushunchalarni mustaqil topishiga, o`z qarashlari va g`oyalarini himoya qilishga, dunyoqarashi va tasavurlarini o`rtoqlari bilan almashinishga o`rgatadi. Bunda ijodiy fikrlash, tasavvurlarni rivojlantirish, fikrlar tafovuti va xilma-xilligi, kuzatuvchanlik, xotirani mustahkamlash, topqirlik, idroklilik, zukkolik va zehnni tarbiyalash talab etiladi. O`quvchilarda mustaqil-ijodiy fikr yuritish, ma`lum masalalar bo`yicha muhokama yuritishning qoida va mezonlarini bilish, o`z fikrini to`g`ri, izchil, asosli bayon eta olish, mushohada yuritish, o`zi bayon etgan fikridan xulosalar chiqara olishni tarkib toptirish mustaqil-ijodiy fikrlashni rivojlantirishning asosiy yo`nalishini tashkil etadi. Muammoni hal etishning ikkinchi yo`nalishining mazmuni quyidagicha: Ma`lumki, dars ta`lim muassasalaridagi o`quv-tarbiya jarayonini tashkil qilishning asosiy shakli hisoblanadi. Biroq, aksariyat o`qituvchilar o`zlari rahbarlik qiladigan dars mashg`ulotining asosiy va yagona maqsadi sifatida ish rejaga ko`ra qayd etilgan mavzuga doir bilimlarni «o`quvchilarga berish»ni tushunadilar. Bunda, hamma vaqt ham ta`lim-tarbiya birligi mezoniga amal qilinmaydi va yanayam ko`pchilik holatlarda darsda o`quvchilarning mustaqil-ijodiy fikrlashi uchun sharoit yaratilmaydi. SHu sababli dars mashg`ulotlarida mavzuga oid bilimlarni o`quvchi mustaqil-ijodiy fikrlashini faollashtirish bilan omuxtalashgan xolda amalga oshirish metodlarini tadqiq qilish alohida dolzarblik kasb etadi. Darsdan va ta`lim muassasasidan tashqari mashg`ulotlar asosan individual, guruh hamda ommaviy shakllarda amalga oshiriladi. Ta`kidlab o`tish kerakki, darsdan tashqari faoliyat o`quvchilarda dunyoqarashning nafaqat g`oyaviy asoslarini shakllantiradi, balki uni amaliy harakatiga aylanishini ta`minlaydi. Bunda sust tinglovchi va kuzatuvchi rolida qolib ketmaydi; u bilimlarni mustaqil va erkin egallashga kirishadi, ilmiy va ijtimoiy-siyosiy axborotlarni tushunishga harakat qiladi, o`zi o`zlashtirilgan sifatlarning tengdoshlari orasidagi faol targ`ibotchisiga aylanadi. O`quvchilarning mustaqil-ijodiy izlanishlariga yo`naltirilgan to`garaklarda, turli birlashmalarda, mazmun va shakli jihatidan turlicha bo`lgan faoliyat turlari ham estetik ijtimoiy fikrlash bilan birga o`zaro muvofiqlikni keltirib chiqaradi. Muammoli masalalarni qo`yish, ularni mustaqil ijodiy hal qilish yoshlarning qo`shimcha bilimlarga ega bo`lishiga, dunyoqarashga oid masalalarni rivojlanishiga o`zlarini fikrlarini isbotli himoya qilish ko`nikmalari va mahorati shakllanishga yordam beradi. Yoshlar mustaqil-ijodiy fikrlashini rivojlantirishning har ikkala yo`nalishida ham quyidagi vazifalar hal etilishi lozim bo`ladi: - respublikamiz kadrlar tayyorlashning milliy modelining tarkibiy qismlari hamda ta`lim-tarbiya tizimining tarixiy shakllanishi va etnopedagogik xususiyatlarini e`tiborga olgan holda yoshlarning mustaqil-ijodiy fikrlash sifatlarini jahon miqyosida tarkib topgan tamoyillar darajasida faollashtirishning metodologik asoslarini ishlab chiqish; - umumiy o`rta ta`lim, o`rta maxsus, kasb-hunar ta`limi hamda oliy ta`lim o`quv rejalarida ko`zda tutilgan ta`lim predmetlarining yoshlarda mustaqil-ijodiy fikrlashini faollashtirish imkoniyatlari o`rganish asosida uning samaradorligini oshirishga qaratilgan tavsiyalar ishlab chiqish; - uzluksiz ta`limning maktabgacha va umumiy o`rta, o`rta maxsus, kasb- hunar ta`limi hamda oliy ta`lim turlarida yoshlar mustaqil-ijodiy fikrlashini faollashtirish ishlari mazmunini tanlash mezonlarini ishlab chiqish; - yoshlarda mustaqil-ijodiy fikrlashni shakllantirishning eng ilg`or tajribalarini ta`lim tizimiga tezkor joriy etish mexanizmini yaratishga qaratilgan innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqish. Yoshlar mustaqil – ijodiy fikrlashini faollashtirish muammosining echimini topishga qaratilgan ushbu vazifalarning bosqich-bosqich amalga oshirilishi ularning muvaffaqiyatli hal etilishi uchun zamin yaratadi deb hisoblaymiz. Bu bosqichlar mazmuni quyidagicha bo`lishi mumkin: 1-bosqich. Yoshlarda mustaqil-ijodiy fikrlash sifatlarini shakllantirish, rivojlantirish hamda faollashtirishga oid jahon tajribasini izchil o`rganish asosida mustaqil-ijodkor shaxs strukturasi hamda uni shakllantirish bosqichlarini ishlab chiqish. 2-bosqich. Umumiy o`rta ta`lim, o`rta maxsus, kasb-hunar ta`limi hamda oliy ta`lim o`quv rejalarida ko`zda tutilgan ta`lim predmetlarining yoshlarda mustaqil-ijodiy fikrlashini faollashtirish imkoniyatlari o`rganish asosida uning samaradorligini oshirishga qaratilgan tavsiyalar ishlab chiqish. 3-bosqich. Uzluksizning ta`limning maktabgacha va umumiy o`rta ta`lim, o`rta maxsus, kasb-hunar ta`limi hamda oliy ta`lim turlarida yoshlar mustaqil- ijodiy fikrlashini faollashtirish ishlari mazmunini tanlash mezonlarini ishlab chiqish; 4-bosqich. Yoshlarda mustaqil-ijodiy fikrlashni shakllantirishning eng ilg`or tajribalarini ta`lim tizimiga tezkor joriy etish mexanizmini yaratishga qaratilgan innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqish. Bu borada bayon qilingan tavsiyalar o`quvchi yoshlar tayyorgarligining davlat ta`lim standarti talablariga javob berish darajasining ortishi, yuksak darajada shakllangan, faol mustaqil-ijodkorlik sifatlariga ega shaxs sifatida yuqori akademik harakatchanlik darajasiga erishishi uchun nazariy-metodologik asoslarning yaratilishiga asos bo`ladi. SHuningdek, bu boradagi vazifalarni samarali hal etish uchun mustaqil fikrlovchi ijodkor shaxs to`g`risidagi tushunchalarni umumlashtirish hamda uning yagona strukturasini ishlab chiqish jarayonini boshqarishning axborot ta`minoti texnologiyasini ishlab chiqish talab etiladi. Adabiyotlar: Rahbariy adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. –Toshkent, O‘zbekiston, 2011. 2. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun . 2020 3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. –T.: Ma’naiyat, - 2008. Asosiy adabiyotlar. 1. Mavlonova R. va boshqalar. “Pedagogika”, -Toshkent, “ Fan va texnologiya ”, 2018. 2. Devid Kluster. Tanqidiy fikrlash nima? K.Ishmatov tarjimasi. «Tanqidiy fikrlash asoslari» dasturi. 3. Dayana Xalperi. Психология критического мышления. Сант -Петербург, 2000. 4. Ильин Е.П. Психология творчества, креативносити, одарённости. Питер. 5. Мahmudov М.Ta’limni didaktik loyihalash. T., 1999. 6. Хуторской А.В. Дидактическая эвристика. Теория ва технология креативного обечения. Москва. 2003.

Shaxsga yo‘naltirilgan ta`lim texnologiyalari asosida o‘quvchilarda tanqidiy va kreativ tafakkurni shakllantirish

Купить