Shaxsining rivojlanishi va tarbiyasi va ijtimoiylashuvi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	95.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Shaxsining rivojlanishi va tarbiyasi va ijtimoiylashuvi

Купить

Mavzu: Shaxsining rivojlanishi va tarbiyasi va ijtimoiylashuvi
AReja:
1. Shaxs rivojlanishining pedagogik asoslari haqida umumiy tushuncha.
2. Shaxs rivojlanishiga ta’sir etuvchi biologik va ijtimoiy omillar.
3. Shaxs rivojlanishida muhit.
4. Shaxs rivojlanishida ta’lim tarbiyaning ta’siri.
5. Shaxsiy faollikning ahamiyati.
6. Shaxs rivojlanishining davrlarga ajratilqishi va ularning mazmuni.

Tayanch so’z va iboralar: Inson, shaxs, individ, shaxsning individualligi,
o’z xususiyati va sifatlari, farq qilmog’i, ruhiy jihatdan taraqqiy etishi, o’zini ongli
zot deb hisob qilmog’i, qiziqish, layoqat, xarakteri, munosabat, ijtimoiy-iqtisod,
tarbiya, rivojlanish, kamolot, o’sish, tirik biologik mavjudod, o’zgarish,
shakllanish, vaznning oshishi, suyak-muskul tizimi, nerv funksional faoliyat, aql-
zakovat, sharoit, xarakteri, tabiati, omil-faktor va hokazo. Tabiiy muhit
(geografik), ijtimoiy, oilaviy muhit, “mudroq”ligicha qoladi, irsiy belgilar, yashash
sharoiti, tarbiya, hayvonlar muhiti, hal qiluvchi omil, faktor, ta’lim-tarbiya, shaxsiy
faollik, karta o’ynash, so’knish, chekish, tibbiyot, anatomiya, fiziologiya,
ruhshunoslik, yosh xususiyat, go’dak, o’smir, o’spirinlik davrlari, jo’shqinlik,
taqlid, intellektual bilish, mantiqiy fikrlash, foydali inson bo’lish va hakozo.
Odam shaxs bo’lmog’i uchun ruhiy jihatdan taraqqiy etgan o’z xususiyat va
sifatlari bilan boshqalardan farq qilmog’i lozim. Har bir odam shaxs sifatida
turlicha namoyon bo’ladi. U o’zining xarakter, qiziqishi va qobiliyati, aqliy
rivojlanganlik darajasi, ehtiyoji va mehnat faoliyatiga munosabati bilan farqlanadi.
Bular shaxsning o’ziga xos xususiyatlari bo’lib, ana shu ruhiy xususiyatlar
rivojlanib ma’lum bir bosqichga yetsagina u mukammal, kamol topgan inson
bo’ladi.Shaxsning ijtimoiy voqyelikka, mehnatga, kishilarga, jamiyatga bo’lgan
munosabati turlicha.Shaxs bo’lishi uchun nimalar zarur? Odam ijtimoiy mavjudod
sifatida shaxs nomini olish uchun unga ijtimoiy iqtisodiy hayot va jamiyat kerak.
Rivojlanish nima?Inson tirik biologik mavjudoddir. Demak, uning
rivojlanishida tabiat, biologik va ijtimoiy iqtisodiy qonuniyatlar o’zviy ta’sir etadi,
insonni kamol toptiradi. Odamning mukammal inson bo’lib yetishuviga o’zining
maqsad asosidagi xatti-harakati muhimligini esdan chiqarmaslik zarur.
Inson hayot faoliyati davomida o’zgarib, shakllanib, rivojlanib boradi.
Bolalik, o’smirlik va o’spirinlik davrlarida rivojlanish nihoyatda kuchli bo’ladi.
Inson bo’lib tug’ilgan har qanday odam ham shaxs bo’la oladimi?Shaxs bo’lishi
uchun nimalar kerak? Odamning ijtimoiy mavjudod sifatida shaxsga aylanishi
uchun ijtimoiy hayot sharoitlari va maqsadga qaratilgan tarbiya kerak bo’ladi. Ana
shular ta’siri ostida odam inson sifatida rivojlanib boradi va shaxsga aylanadi.

Odam bolasining shaxs sifatida rivojlanishi, uning har tomonlama kamolga
yetishishining samarali bo’lishini ta’minlash uchun pedagogika fani shaxs
rivojlanishining umumiy qonuniyatlarini, unga ta’sir etuvchi omillarini, rivojlanish
jarayoniga taalluqli davrlarni aniqlash darkor. Shuningdek, bola shaxsining
rivojlanishida ta’lim-tarbiya va bola faolligini rolini ham aniqlash lozim.
Shaxsning fazilatlarini to’g’ri ko’rish va bexato baholash uchun uni turli
munosabatlar tizimiga qo’yib kuzatish zarur. Ana shundagina shaxsning ijtimoiy
hulqi, ma’naviy qiyofasi, insoniy fazilatlari ruyobga chiqadi. Demak, shaxsni
rivojlantirish vazifasini to’g’ri hal qilish uchun uning hulqiga ta’sir etuvchi
omillarining (faktor) tabiatini, shaxsning xususiyatini yaxshi bilmoq kerak.
Yuqoridagi omillarga asoslanib rivojlanishga quyidagichi ta’rif berish
mumkin: Rivojlanish deb bola vaznining oshishi, suyak va muskul tizimining, jinsiy
tanosil a’zolarining, nerv-funksional faoliyatining kamol topishi, aql-zakovatini
shakllanishiga aytiladi.
“Dunyoda mavjud bo’lgan jami borliq - deb yozgan edi Ibn Sino, - o’z
tabiatiga ko’ra kamolot sari intiladi. Kamolot sari intilish esa o’z mohiyati
e’tiborila yaxshilikdir”. Ayniqsa inson tirik mavjudod sifatida kamolotga yetishga
doimo intiladi.
Mutafakkir A.R.Beruniyning da’vosicha, hamma odamlar o’z qiyofasi
jihatidan bir-biriga o’xshaydi, ammo ayni choqda ular bir-biridan farq qilib
turadi.Bu tafovut “ular temperamentining tabiat xususiyatlari va hokazolarining
ziddiyatli bo’lishi tufayli ularning instentlari zamirida yotadi”, deb
izohlangan.Haqiqatan ham insonlar bir-birlariga umumiy holda uxshaydi, ammo
tabiati, tabiiy xususiyatlari, xarakteri bilan bir-birlaridan farq qiadi.
“ Odam - deydi Beruniy -tabiati jihatidan bir-biriga zid a’zolar
qo’shilmasidan tarkib topgan murakkab tanaga ega”... va shu boisdan “uning holati
o’z xarakteriga ko’ra xilma-xil va turli-tuman bo’ladi”. Haqiqatan ham xatto
egizak tug’ilgan chaqaloqlarning ham bir-biridan farq qiladigan xususiyatlari,
sifatlari hayotda isbotlangan.Ayniqsa ularning xarakteri bir-birlaridan tubdan farq
qiladi.

Individning shaxs darajasiga ko’tarilishi uchun unga ko’rsatiladigan
ta’sirlar hal qiluvchi rol o’ynaydi.Uning rivojlanishi uchun eng avvalo inson
sifatida tug’ilishi, sharoit, tarbiya singari ta’sirlar mavjud bo’lmog’i zarur.Agar
bunday ta’sirlar ko’rsatilmasa u nobud bo’ladi. Uning rivojlanishi uchun vaqt,
tabiiy qulay sharoit va unga ko’rsatiladigan tarbiya zarur bo’ladi.
Shaxsning kamol topishida va uning hulqida ijtimoiy va biologik
omillarning kuchi doimo ham bir xil bo’lavermaydi. Chunki uning hulqiga
munosabatlariga, aloqalariga, yoshi, bilimi, odatlari, tajribasi va nihoyat, vaziyat
ham ta’sir etadi. Masalan, bir xildagi ta’sirga turli bola turlicha munosabatda
bo’ladi, bu ayni paytda, bolaning ehtiyoji qandayligiga ham bog’liq.Berilib
shaxmat uynayotgan bolaga endi bo’ldi qilinglar degan ta’sir ularga ta’sir
qilmasligi mumkin.
Xo’sh, bolalardagi o’ziga xoslikni, ular ruhiy jarayonlaring turlicha
bo’lishini, hulqidagi farqlarini qaysi omillar belgilaydi? Biologik omilmi?, Ijtimoiy
omilmi?, Ta’lim-tarbiya omilimi?
Shaxs rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar.
Pedagogika fani shaxsning kamolatiga yetishning murakkab va ziddiyatli
jarayon deb beradi . Shaxsning kamolga yetishishida nasl - irsiyat (biologik),
ijtimoiy muhit ham, maqsadga muvofiq amalga oshiriladigan ta’lim-tarbiya va
nihoyat o’zining mustaqil faoliyati ham muhim ahamiyatga ega.
Shaxs qanday jamiyatda yashasa o’sha jamiyat hayotidagi qonun-qoidalarga
asosAn kamol topadi. Agar shu jamiyatning moddiy va ma’naviy boyliklari
yuksak bo’lsa, u shaxsga shu qadar katta ta’sir ko’rsatadi yoki aksincha. Ikkinchi
tomondan esa, shaxs faoliyati davomida mehnat orqali o’z moddiy va ma’naviy
boyligini yaratish jarayonida ongini, hayotini, turmush sharoitini ham yaxshilab
boradi.
Odam atrofni obyektiv borliqni ko’proq bilgani sari onglilik darajasi o’sadi,
fikrlash doirasi kengayadi, yangi ong va ko’nikmalarni egallaydi va o’zini
takomillashtirib boradi.

Demak, shaxsning kamolga yetishuvi jamiyat rivojiga chambarchas bog’liq.
Irsiyat
Irsiyat deganda, bolaga ota-ona va umuman yaqin ajdodlardan ya’ni nasldan-
naslga o’tadigan biologik xususiyat va o’xshashliklar tushuniladi.
XVI asr falsafasida preformizm oqimi namoyondalarining fikricha, odam
bolasi ona pushtidaligidayoq insonga xos barcha xususiyatlarga ega bo’ladi,
rivojlanishi esa shu xususiyatlarning miqdoriy ko’payib borishidan iboratdir.
XX asrda bixeviorizm nazariyasini AQSh pedagogi va ruhshunosi
E.Tridayk asos soldi.Uning fikricha, shaxsning barcha xususiyatlari, xususan ong
va aqliy qobiliyati ham nasldan-naslga o’tadi, go’yo odamning ko’zi, tishlari va
barmoqlari kabi aqliy qobiliyat ham tabiatan berilgandir. Ularning fikri to’g’ri
bo’lsa, odam ham daraxt singari o’sishi yoki tabiiy holda tarbiyalanishi lozim edi.
Amerikalik pragmatik pedagogikasining otaxoni D.Dyun va hozirgi
davomchisi A.Kombas va boshqalar ham shaxsning rivojlanishini biologik nuqtai
nazardan asosladilar.
“Haqiqiy tarbiya tashqaridan kiritiladigan narsa emas, u odam bilan dunyoga
kelgan xususiyat va qobiliyatni o’stiradi”, deydi D.Dyun.
Biogenetiklar (Bolduin, Chemberlin, Stenli Xoll va boshqalar) XX asr
boshlarida bolaning ruhiy jihatdan o’sishini, zoologlar F.Myuller va E.Gekkellar
tomonidan kashf qilingan biogenetik qonun asosida boradi, degan fikrni ilgari
suradilar. Bogenetik qonun “Ontogenez filogenezni takrorlaydi” deb
ta’riflanadi.Ma’nosi -har bir organizm o’zining embrional taraqqiyotida o’zidan
(oldingi) avvalgi barcha bosqichlarni takrorlaydi, ya’ni individual organizm
o’zining tuxum xo’jayra holatidan mukammal holatga yetguncha boshidan
kechiradigan qator shakllarni shu organizm ajdodlari bosib o’tgan juda ko’p
shakllarining qisqa, ixcham takrorlanishi demakdir.
Avstraliyalik ruhshunos K.Byuller hatto bolaning aqliy jihatdan o’sishini
ham irsiyatga bog’laydi . Boshqa chet el ruhshunoslari bolaning ruhiy taraqqiyotida
tana tizilmalaridagi endokrin apparati (ichki sekresiya bezlari) dagi o’zgarishlar va
hokazolar katta ahamiyatga ega deb biladilar.

Ayrim pedagog va ruhshunoslar orasida bolaga boshqacha qarash ham
mavjud. Ularning fikricha, insonning kamolati ikki omilga - irsiyat va ijtimoiy
muhitga bog’liqdir. Irsiyat o’zgarmaydi, ijtimoiy muhit hamma davrlar uchun
o’zgarmasdir.
Pedalogiya ta’limotiga ko’ra bolani kamol etishi hatto kelajagi faqat
irsiyatga va o’zgarmas muhitga bog’liq.
Antropologiya fani yutuqlariga asoslanadigan bo’lsak, tarixiy, ijtimoiy
taraqqiyot natijasida odamning anatomik, fiziologik belgilar (odamning kalla
suyagi, qo’li, oyoqlari, aqliy qobiliyatlari ham) o’zgarishi mumkin.
Demak, bola shaxsining rivojlanishiga naslning ta’siri deganda, ota-onaga,
avlod-ajdodlarga o’xshashlikni ifodolovchi biologik belgilarning takrorlanishini
tushunmoq kerak.
Har bola ota-onasidan meros sifatida biologik ko’rinishlarga (tananing
tuzilishi, sochining, ko’zining, terisining rangi, bo’yi-basti) ega bo’lib dunyoga
keladi.Bular jismoniy xususiyatlardir. Bu haqda I.A.Karimov “Odam tabiiy
omillarga - ko’ra o’zi mansub bo’ladigan irq va ellatni tanlay olmaydi. Ota-onani
tanlay olmaydi. Lekin dunyoqarashni, axloqi, ma’naviyatini o’zi, hyech kimning
tazyiqimiz va ayniqsa zo’ravonliksiz tanlab olishi mumkin va lozim” - degan edi
(36 bet). XXI asr. Shuningdek, oliy nerv faoliyatining ko’rinishlar (xolerik,
sangvenik, flegmatik, melanxolik) ham tug’ma bo’lib o’tadi, bu fiziologik
xususiyatlardir.
Ayni vaqtda bolaga, insonlarga xos xususiyatlar ham irsiyat yo’li bilan
tug’ma o’tadi. (Masalan, aqliy yoki jimsmoniy mehnat qilishi va nutqning
rivojlanishi va hokazo). Ammo bular tug’ma imkoniyatlar bo’lib, ularning
rivojlanishi uchun inson bolasi insoniy muhit, odamlar orasida yashab, ular bilan
aloqa qilishi, ijtimoiy mehnatda ishtirok etmog’i lozim. Chunki inson biologik
mavjudod sifatida emas, balki ijtimoiy mavjudod sifatida rivojlanadi va kamolga
yetadi.
Muhit

Fiziologiya va ruhshunoslik fanining ko’rsatishicha, inson bolasi tayyor
qobiliyat bilan emas, balki biror - bir qobiliyatning ruyobga chiqishi va rivojlanishi
manbai - layoqat bilan tug’iladi. Layoqat o’zicha rivojlana olmaydi, rivojlanishi
uchun qulay muhit kerak.
Muhit deganda kishiga ta’sir etadigan tashqi voqyealarning yig’indisini
tushunamiz.
Sa’diyning fikricha qobiliyatli va kam qobiliyatli bolalar bo’ladi. Ammo
qobiliyat o’z-o’zidan rivojlanmaydi.Uning rivojlanishi uchun bolani tarbiyalash
kerak, tarbiya bo’lmasa, boladagi bor qobiliyat ham yo’qoladi.Uning kamol topishi
uchun kamolatga asos bo’ladigan qobiliyat negiz bo’lishi kerak.Sa’diy o’z fikrini
isboti uchun “Guliston” asarida “Bir vazirning takasaltang o’g’li bor edi. Vazir
o’g’lini bir donishmand huzuriga eltib: “Shuni tarbiya qil, shoyad aqli kirib, odam
bo’lsa” - deydi. Donishmand vazirzodani uzoq muddat tarbiya qildi, foydasi
bo’lmadi. Bolaning otasiga bir odam orqali: “O’g’ling odam bo’lmadi, meni ham
aqldan ozdirdi” - deb xabar qildi. U bu voqyeadan shunday xulosa chiqaradi:”
Qobiliyat bo’lsa aslida,
Tarbiya unga qiladi asar.
Qancha urinsa bo’lmas sayqali,
Temir aslida bo’lmas gavhari (143 bet)
“Qobiliyatli odamni tarbiya qilmaslik - zulmkorlik va noqobil odamga
tarbiya hayfdir. Tarbiyangni ayab unisini nobud qilma, tarbiyangni bunisiga zoye
ketkazma”, - deb ta’kidlagan A.Navoiy. Bundan tarbiyaning natijasi odamni
qobiyatlilik darajasiga bevosita bog’liqligi asoslanayapti.Masalan, qobiliyati
bo’lmagan insonni aqlli mehnat qilishga yo’llash ijobiy natija bermasligini
ta’kidlash kerak.Yoki biror kasblarni egallashga ham bu g’oyani tadbiq etish
mumkin.
Bunga tabiiy muhit (geografik), ijtimoiy muhit, oila muhiti (mikromuhit) va
boshqalar kiradi va ular bolaning rivojlanishiga alohida ta’sir ko’rsatadi.

Agar bola o’z tug’ma layoqatiga mos sharoitda o’sib, zarur faoliyat bilan
shug’ullansa, layoqat erta ko’rinib rivojlanishi, aksincha, bunday muhit bo’lmasa,
yo’q bo’lishi yoki “mudroq” ligicha qolib ketiishi mumkin.
Demak, boladagi irsiy belgilarning o’sishi, kamol topishi insonlar muhiti,
yashash sharoiti va tarbiyaga bog’liq desak bo’ladi. Bunga tarixda misollar juda
ko’p.A.Navoiy onasidan-shoir, Eynshteyn-fizik, Ulug’bek-astronom, Ibn Sino-
tabib bo’lib tug’ilmagan albatta.
Inson bolasi, agar ijtimoiy muhitga emas,boshqa muhit, aytaylik hayvonlar
muhitiga tushib qolsa, odamlarga xos sifatlar shakllanmasligi mumkin.
Masalan: 1920 yili hindistonlik doktor Sing Kalkuttaning janubiy-Qarbidagi
Midnapur shahri yaqinida bo’ri uyasidan ikkita bo’ri bolasi bilan ikkita qizchani
topib olgan. Ularning biri 7-8 yoshda,ikkinchisi 2 yoshlar chamasida edi.
Amala (kichigi) bir yildan so’ng vafot etdi.Kamola esa 1930 yilgacha
yashadi.
Odob, axloq, xulqiy sifatlar- shaxsning barcha ruhiy sifatlari faqat muhit va
tarbiyaning o’zaro ta’siri asosida vujudga keladi. Shuning uchun irsiyat
rivojlanishga ta’sir etadi, ammo hal qiluvchi omil bo’la olmaydi.
Ta’lim-tarbiyaning ta’siri.
Jamiyatning bolalar ongiga ta’sir o’tkazishi asosan ta’lim-tarbiya orqali
amalga oshiriladi.Inson kamolotida ta’lim-tarbiya yetakchi rol o’ynaydi. Chunki:
1.Ta’lim-tarbiya jarayonida kishi organizmining o’sishi va muhitning stixiyali
ta’siri bera olmaydigan narsalarni o’rganib oladi. Masalan, tilni odamlarning
ta’sirida o’rganib olish mumkin.Lekin o’qish, yozishni maxsus ta’lim orqali
o’rganadi.
2. Ta’lim-tarbiya yordamida hatto kishining ba’zi tug’ma kamchiliklari ham
kerakli tomonga o’zgartirish mumkin. (ko’r, kar, soqov).
3. Ta’lim-tarbiya yordamida muhitning salbiy ta’siri natijasida yuz beradigan
kamchiliklarini ham tugatish mumkin. (Bolalarning karta o’ynashi, so’kishi,
chekishi).

2. Ta’lim-tarbiya natijasida bolada bilimlar, ko’nikma va masalalar hosil
bo’libgina qolmay, balki dunyo qarash ham shakllanadi, kamolotga yetib boradi.
Bilmlarning egallanishi uning jismoniy va ma’naviy jihatdan o’sishiga yordam
beradi. Masalan, Sarimsoqov 29 yoshida akademik, N. I. Lobachevskiy 14 yoshida
Qozon universitetiga o’qishga kirgan, 23 yoshida professor darajasiga erishgan.
O’zbek olimlaridan Shavkat Alimov, Shavkat Ayupov, va Rahim Hayitovlar ham
shu yoshlarda professorlik nasib etgan.
Shaxsiy faollikning ahamiyati
Qobiliyat va iste’dodning ro’yobga chiqishida insonning muayyan
faoliyatiga qiziqib qarashi bilan bir qatorda uning o’z uyida tinmay ishlashlari,
mehnat qilishlari shart. Albatta bola buning mohiyatini dastlab yoshli paytida
anglab yetmaydi, shuning uchun uni yo’naltirish bevosita tarbiya natijasida olib
boriladi. Masalan, mashhur grek notig’i - Demosfenning (eramiedan oldingi IV
asr) omma orasidagi dastlabki nutqlari muvaffaqiyatsizlikka uchragan, uni hatto
masqara qilishgan. U duduq, ovozi xasta, qisqa-qisqa nafas oladigan kishi
edi.Lekin u aktyor satirning maslahati bilan o’z nutqidagi kamchiliklarni tuzatdi. U
o’z kamchiliklarini tugatishda irodalilik va qat’iyatsizlik ko’rsatdi: u og’ziga
mayda toshlar va sopol parchalarni solib, so’zlarni talaffuz qilishni mashq qildi,
dengiz bo’yida to’lqinlar shovqinini nutq so’zladi, oyna oldida turib yuz
harakatlarini bir maromga keltirdi. Uy shiftiga qilchini osib qo’ydi, u odati
bo’yicha yelkasini har uchirganda, qilich sanchilardi.U haftalab uydan chiqmay
notiqlikni o’rgandi.Uydan chiqmaslik uchun sochining yarimini qirdirib
tashladi.Bunga o’xshash misollarni ko’plab keltirish mumkin. Masalan, Alisher
Navoiy, Ibn Sino qund bilan kitob mutolla qilganlari, A. V. Suvorov, Amir
Temurning harbiy san’atini egallash borasidagi mehnatlari fikrimizning dalilidir.
Bolalarning yosh davrlari xususiyatlari tavsifi
Bolalarni to’g’ri tarbiyalash, samarali o’qitish uchun bola rivojlanishiga doir
o’zgarishlarni, yosh davrlariga xos xususiyatlarni bilish va hisobga olish lozim.

Chunki ularning o’sishi, rivojlanishi, ruhiy jihatdan taraqqiy etishi turli yosh
davrlarida turlicha bo’ladi.Agar o’qituvchi, tarbiyachi bolani har tomonlama
tarbiyalashni maqsad qilgan bo’lsa, u holda bolani ham, har tomonlama bilishi
lozim.O’qituvchi bolani yaxshi bilsa, unga pedagogik ta’sir ko’rsatish usullarini
ham biladi.
Pedagogika, tibbiyot, bolalar anatomiyasi va fiziologiyasi, psixologiya
fanlari yutuqlari va ularning tavsiyalariga ko’ra bolalarning yosh davrlarini
quyidagicha guruhlantirish qabul qilingan.
1. Go’daklik davri – chaqaloqlik davri (tug’ilgandan to bir yoshgacha
bo’lgan davr).
2. Yasli davri – 1 yoshdan 3 yoshgacha.
3. Maktabgacha tarbiya yoshi – 3 yoshdan 11-12 yoshgacha.
4. Maktab yoshidagi kichik o’quvchilar 6-7 yoshdan 11-12 yoshgacha.
5. O’rta maktab yoshidagi o’quvchilar (o’smirlar) – 12 yoshdan 15-16
yoshgacha.
6. O’spirinlik davri. (O’rta maxsus kasb-hunar yoshidagi)15-16 yoshdan 18-
19 yoshgacha.
Ma’lum bir yosh davriga xos bo’lgan anatomik, fiziologik va ruhiy
xususiyatlari yosh xususiyatlar deb ataladi. Yuqorida ta’kidlanganidek, yosh
xususiyatlari va davrini ikkinchi bir xususiyatlaridan ajratuvchi chegara yo’q. Biz
faqat boladagi o’zgarishlarga nisbatan qiyoslab davrlarga ajratamiz.Ularga
qisqacha izoh beramiz. Bundan maqsad bo’lajak mutaxassislar har bir davrlar
haqida ilmiy pedagogik ma’lumotga ega bo’lishi va tajribada qo’llashdan iborat.
1. Go’daklik davri .
Bola tug’ilgan paytda ta’omni (mazani) biladi, issiq va sovuqni sezadi. Asta-
sekin uning boshqa sezgilari ham o’sa boradi. 3 oylik bo’lganda buyumlarni
farqlaydi., o’ziga yaqin kishilarni ko’rsa xursand bo’ladi. 6-8 oylik bo’lganda rang
va shakllarni ham farqlaydi. Rangli o’yinchoqlarni xush ko’radi.

11-12 oyligidayoq atrofdagi kishilarni tanishdan tashqari, aytilishi oson
bo’lgan so’zlarni talaffuz qiladi, nutqi o’sa boshlaydi.
2. Yasli davri.
Bu davr jismoniy o’sish, yo’lga kirish-yurish davri ham deyiladi.2 yoshida
ancha murakkab o’yinlarni ham qiziqib kuzatadi.Bolalar o’yin orqali bir-birlari
bilan aloqa bog’laydilar, tasavvur, fikrlash kuchayadi, nutqi o’sadi. Endi u jumla
va undan gap tuzadi. Bolalarni tarbiya qiluvchi katta kishilarning yurish-turishi va
odobi bolalar ruhiyatiga ta’sir qiladi. Bolani lozim bo’lgan vaqtda maqtash, diqqati
ijobiy faoliyatga tortish, yomon ishlardan ehtiyot qilish, yomon so’zlarni
eshitishdan uzoqlashtirish, urishmaslik yo’llarini o’rgatish, ularga ta’sir ko’rsatish
usullaridan hisoblanadi.
3. Maktabgacha tarbiya yoshi.
Bu davr bolaning aqliy va jismoniy jihatdan tez o’sishi, dunyoni bilish, atrof
muhitga o’z munosabatini bildirish istagi kuchayib borayotgandavrdir. Shu sababli
ham ota-onalar va tarbiyachilarning bolalarni to’g’ri kamolga yetkazishga alohida
e’tibor berishlari lozim. Ularni tarbiyalashda:
a) sog’lig’i haqida, tartib va gigiyena talablariga;
b) o’yin mashg’ulotlari, so’z, musiqa, ekskursiya, badiiy va jismoniy
tarbiyaga;
v) o’zini tuta bilish, do’stlik-birodarlikni o’rniga qo’yish, kattalarga hurmat, o’yin
qoidalarini buzmaslik, buyumlarni asrash va boshqkalarga o’rgatish muhimdir.
Bu davrda bolalarning bo’yi har yili o’rtacha 6 sm, og’irligi 1-2 kg
o’sadi.Suyak, muskul tizimi yumshoq, egiluvchan bo’ladi.Shu sababli ularni
toliqtirmaslik kerak.Ularning asosiy faoliyati o’yin hisoblanadi. O’yinlar rang-
barang bo’lishi va jamiyat maqsadlaridan kelib chiqib tashkil etilishi juda muhim.
4. Maktab yoshidagi kichik o’quvchilar.

Bolani qachondan boshlab maktabga berish muammosi pedagogikaning eng
muhim masalalaridandir. Ota-onalar va o’qituvchilar maktabga keladigan bolalarni
yaxshi o’rganishlari va to’g’ri xulosaga kelishi bag’oyat muhimdir. Endi
bog’chadagi o’yin faolyati o’rnin tizimli majburiy vaqt bilan bog’liq o’qish
faoliyati egallaydi. Bu yoshdagi o’g’il va qiz bolalar jismoniy jihatdan tekis o’sadi.
Bo’yi o’rtacha 120 sm, og’irligi 25 kg bo’ladi. Ko’krak qafasi va umurtqa
pog’onachlari suyaklari qotmaganligi uchun, ular tez shikastlanadilar. Ular tez
o’sadi. Ularning bosh miyasi kattalarnikiga tenglashsa ham, tuzilishi jihatdan
farqlanadi. Nafas yo’li va diafragmasi bo’sh rivojlanagn bo’ladi, shu tufayli, ular
harakatsiz qolsalar nafas olish sust bo’lib, tana a’zolarining kislorod bilan
ta’minlanishi yomonlashadi. Ular yuragi ikki barovar qon chiqaradi. Yurak urishi
minutiga 90-92 martaga to’g’ri keladi.
O’qish mehnatining ta’siri ostida bolaning barcha ruhiy faoliyati ixtiyoriy
diqqat, ixtiyoriy xotira, ixtiyoriy idrok (ma’lum maqsad asosida voqyea va
hodisalarni kuzatish), tafakkurni ixtiyoriy idora etish va u bilan bog’liq bo’lgan
nutq, his-tuyg’u, iroda kabi ruhiy jarayonlar rivojlanadi.
Bolalarning xohishini 2 soatdan yoki 3 oydan keyin bajarishni va’da
bersangiz ular ko’naveradi. Bolalarni vaqtning qadriga yetishiga, vaqtni aniqlash
va uni bekor o’tkakzmaslikka va darsdan kechikmaslikka o’rgatish ma’qul.
Keyinchaldik kunlik rejimga o’rgatish kerak. Bolalarni kuzatuvchanlikka o’rgatish
orqali bilish qobiliyatini o’stirishga intilish kerak. Ularning tasavvuri o’qiganlarini
ko’pincha harfma-harf, to’ppa-to’g’ri manoda anglaydilar. Bu yoshdagi
bolalarning xotirasi juda kuchli taraqqiy etgan, xotiraga olish, o’qib olish ancha
o’sgan bo’ladi. 1-4 sinf o’quvchilarining talab va qiziqishlari, odat va sezgilari,
tasavvur va tushunchalari, hayoliy faoliyatlari, diqqat-e’tiborlari, tirishqoqliklari
bir-biridan farq qiladilar.
Shu bilan birga ular orasida duduq, ko’zi yaxshi ko’rmaydigan, qulog’i
yaxshi eshitmaydigan, ovozi xasta, xotirasi past o’quvchilar ham uchraydi.
o’qituvyaining vazifasi bolalar hamma ijobiy intilishlarini o’z vaqtida anglash,
ularni kamol toptirishdan iboratdir.

5. Maktab yoshidagi o’rta o’quvchilar (o’smirlar) davri.
Bu davrda bolaning jismoniy va ruhiy taraqqiyotida keskin o’zgarishlar ruy
berishi sababli bu davr o’tish davri deb ataladi. Bu yosh balog’otga yetish davri
deb ham ataladi. Qiz bolalar 13-15 yoshda, o’g’illar 16-17 yoshida balog’otga
yetadilar. O’smirlar hulqida bir-biriga zid holatlar: goh jo’shqinlik, goh
bo’shanglik, goho ishga kuchli havas paysalga solish, o’jarlik holatlari uchraydi.
O’smir ruhiy rivoji avvalgiga nisbatan ya’ni kichik o’quvchilarga nisbatan
ilgarilab ketadi. O’qish ta’sirida o’smirning umumiy, abstrat tushunchalarni tobora
ko’proq tushunib va bilishi tezlashadi.
O’smir o’zida katta kishilarning sifatlari paydo bo’layotganini sezadi. Ichki
sekresiya bezlarining qayta qurilishiga bog’liq. Jinsiy yetilish davri boshlanadi.
Ularda erkaklik va ayollikning tashqi belgilari - ovozining o’zgarishi (durillash,
muylov chiqishi, ko’krak qafasi o’g’il va qizlar nafas olishidagi farqlar) paydo
bo’la boshlaydi.
O’smirlar ruhiyatida qahramonona ishlarga, romantika, o’zini qahramonlar
qatorida tasavvur etish kabilar juda kuchli bo’ladi. Ularda do’stlik va birodarlik
xislari, sirdosh do’stlar topish juda kuchli.
U nima qilib bo’lsa ham jamoada obro’ qozonishga, ma’lum mavqyeni
egallashga intiladi. Bunga yaxshilik bilan erishmasa, sho’xlik, ba’zan tartib buzish,
o’qituvchining talabiga teskari ish tutishga ham boradi.
Demak, o’smir bilan munosabatda sabr-toqat, vazminlik, ma’lum holda unga
mustaqillik berish, jamoa hayotiga doir ishlar yuzasidan maslahatlashishi, uning
tashabbusidan, intilishi va imkoniyatlaridan foydalanishi-bularni to’g’ri
tarbiyalashning garovi. Eng muhimi, ular shaxsini hurmat qilish, kamsitmaslik,
katta bo’lib qolganini tan olishdir.
O’smirlik davri ayrim pedagog va psixologlar, vrachlar ta’kidlaganidek
tarbiyaga berilmaydigan davr emas. O’z vaqtida Jan Jak Russo bu davrni “Ikkinchi
marta tug’ilishi” deb atagan edi.

6. Maktab yoshidagi katta o’quvchilar (o’spirinlar).
O’spirinlik yoshidagi o’quvchilarda uzoq muddatli va tizimli ta’lim
natijasini fikrlash, tanqidiy fikrlash rivojlanadi, intellektual qiziqish o’sadi,
dunyoqarash shakllanadi. Uning tasavvur va tafakkur doirasi deyarli nihoyasiga
yetgan va ijtimoiy hayotning biror sohasiga yo’naltirilgan bo’ladi. Endi gavda,
qovmatlari to’lishib, go’zallashib boradi . Muskullarning kuchi va ishi, qobiliyati
ortadi. Jinsiy yetilish asosan tugaydi. Umuman, o’spirinlik jismoniy o’sishning
tinch davri bo’lib, kishi a’zolarining o’sishi, takomillashuvi nihoyasiga yetadi. Ular
jismoniy kuchli, xushbichim va sog’lom bo’lganliklari tufayli tetik va
xo’shchaqchoq, har ishga qodir, mustaqil bo’ladilar. Ular faoliyatining asosiy turi
o’qish bo’lib, mantiqiy fikr yuritadilar va bilimlarini anglab, tushunib esda
qoldiradilar.
Yana bir xususiyati o’spirin o’zining madaniy-ma’naviy oshirishga, o’zi
ustida qunt bilan ishlaydi, radio, televideniya, barcha informasiya vositalaridan
foydalanadi. Ular hayot haqida (shaxsiy turmush, sevgi, axloq-odob, hayotiy
go’zallik kabi masalalar yuzasidan) fikr almashishiga ishtiyoqmand bo’ladi.
O’zlarining aqliy va jismoniy yetukligini baholashadi, shunga asoslanib aniq bir
kasb-korni egallash rejasini tuzadi.
Xarakterli xususiyatlardan yana biri shundaki - o’spirin o’ziga o’zi baho
berishga intiladi, unda xushmumomalilik, odoblilik va vazminlik kabi axloqiy
sifatlar qaror topadi. Ular Vatanga, xalqqa, jamiyatga, insoniyatga xizmat qilish va
foydali inson bo’lishni hayotining oliy maqsadi deb biladi.
Pedagogik mashq
Pedagogning ish tajribasidagi ba’zi jihatlari bilan tanishing.
Pedagog sinf o’quvchilariga ta’lim-tarbiya berishda ularning rivojlanishini
hisobga olib ish tutdi. Masalan, o’smir Mirqosim berilgan uy vazifalarni bajarishda
loqaydlik, sustkashlik, mas’uliyatsizlik bilan yondoshishini biladi. Ammo pedagog
Mirqosim keyinchalik o’zgarib o’zining bu nuqsonlarini yo’qotadi degan fikrda ish
tutdi. Vaqt o’tishi bilan Mirqosimning uy vazifalarni bajarmaslikdagi

mas’uliyatsizligi uning o’qishga bo’lgan qiziqish va harakatlariga ziyon yetkaza
boshladi. Oqibatda Mirqosim dars mashg’ulotlariga kelmaslik, ko’chadagi
o’rtoqlari bilan birgalikda o’zlaricha ish tutish kabi odatlarga o’rgandi. Pedagog
endi Mirqosimning o’qishdagi va tarbiyasidagi nuqsonlarni bartaraf etishga ota-
onalarni jalb qildi. Fan o’qituvchisining ota-onalar bilan hamkorligi asta-sekin o’z
natijasini ko’rsata boshladi. Mirqosimning o’qishida ijobiy siljishi va xulq-atvorida
o’zgarish sodir bo’ldi.
Vaziyatni tahlil qiling.
1. Pedagogning o’smir Mirqosim o’qishdagi munosabatiga befarqlik bilan ish
tutishini Siz qanday izohlaysiz?
2. Fan o’qituvchisi dastlab o’smir Mirqosim rivojlanishining qanday
omillariga tayanib ishlashi zarur?
3. Siz o’z tajribangizda o’smir Mirqosimdan o’quvchi bilan qanday ish tutgan
bo’lardingiz?
4. Siz bunday pedagogik muammolarni amaliy hal etishning qanday
omillarini ishga solasiz?
Mustahkamlash uchun savollar:
1. Pedagogika shaxs rivojlanishi muammosi qanday asoslangan?
2. Shaxs rivojlanishi nima? Uni pedagogik jihatdan tahlil qiling va shaxs
kamolatining sifatlarini sanab ko’rsating?
3. Individ, shaxs va shaxsning individual xususiyatlari va ularning mazmunini
asoslab ko’rsating?
4. Shaxs rivojlanishida qanday omillar mavjud? Ularning mazmunini qanday
tushunasiz?
5. Irsiyat shaxsning shakllanishida qanday rol o’ynaydi?
6. Muhit shaxsning shakllanishida qanday rol o’ynaydi?
7. Shaxs shakllanishida ta’lim-tarbiya qanday rol o’ynaydi?

8. Nima uchun o’quvchi shaxsining rivojlanishi davrlarga bo’linadi va uni
o’rganishda qanday pedagogik muammolar mavjud?
9. Davrlarga bo’lishning qanday asoslari mavjud va o’qituvchilar uni
bilishadimi?
10. O’quvchining rivojlanishi qanday davrlarga bo’linadi?
11. Maktab yoshidagi kichik o’quvchilar qanday xususiyatlarga ega?
12. O’smirlik davrining xususiyatlari nimalardan iborat?
13. O’spirinlik davrining xususiyatlarini sanab ko’rsating?
14. O’quvchi rivojlanishining xususiyatlarini o’qituvchi nima uchun
bilishi darkor va bu sohada qanday muammolarni amaliy hal etishi kerak?

Shaxsining rivojlanishi va tarbiyasi va ijtimoiylashuvi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish