Shaxsiy kompyuterlarning asosiy va qo‘shimcha qurilmalari - Информатика и ИТ - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	189.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Информатика и ИТ

Shaxsiy kompyuterlarning asosiy va qo‘shimcha qurilmalari

Купить

Mavzu: Shaxsiy kompyuterlarning asosiy va qo'shimcha
qurilmalari
Reja:
1. Shaxsiy kompyuterning haqida tushuncha
2. Shaxsiy kompyuterning asosiy qurilmalari
3. Shaxsiy kompyuterning qo`shimcha qurilmalari

1. Shaxsiy kompyuterning haqida tushuncha.
Birinchi shaxsiy kompyuter 1973 yilda Fransiyada Nruohg Trohg Ti
tomonidan
yaratilgan. Dastlab yaratilgan maskur shaxsiy kompyuter elektron
o`yinchoq
sifatida qabul qilindi. Bu kompyuter 1977 yilda amerikalik Stiv Jobs
boshchiligidagi
"Apple Computer" firmasi tomonidan mukammallashtirilib,
dasturlarning
katta majmuini tatbiq etib, ommaviy ravishda chiqarila boshladi.
Shundan
beri kompyuter hayotimizga mustaxkam joylashib, axborotni qayta
ishlashning
eng zamonaviy vositasiga aylandi.
Kompyuter, deganda turli hajmdagi, har xil ko`rinishdagi axborotlarni

tezlik bilan ishlab berishni ta`minlovchi universal avtomatik qurilmani
tushunish mumkin.
Hozirda hilma-hil zamonaviy kompyuterlar insonga holis hizmat qilmoqda.
Ularning
tashqi ko`rinishi ham turlicha. Lekin ularni tashkil etuvchi qurilmalar,
(ya`ni
apparatli ta`minoti) bilan yaqindan tanishsak, turli turkumdagi
mashinalardagi
qurilmalarda o`xshashlik borligini ko`ramiz. Har qanday
kompyuter
apparatli ta`minoti, asosiy va qo`shimcha qurilmalardan tashkil topgan.
Asosiy
qurilmalar kompyuter ishlashini ta`minlasa, qo`shimcha qurilmalar
kompyuter
bilan ishlash imkoniyatini kengaytiradi.
2. Shaxsiy kompyuterning asosiy qurilmalari
Asosiy
qurilmalarga sistema bloki, monitor va klaviatura kiradi. Qo`shimcha
qurilmalarga
"sichqoncha" manipulyatori, printer, plotter, skaner, nurli pero va
boshqalar
misol bo`ladi.
Sistema
blokini asosiy xotira, protsessor va elektron sxema tashkil etadi.
Asosiy
xotira o`z navbatida tezkor xotira qurilmasi (TXQ) va doimiy xotira
qurilmasidan
(DXQ) iborat. Tezkor xotira qurilmasida kompyuterga kiritiladigan
va
uning ish jarayoni davomida hosil bo`luvchi barcha axborotlar va ma`lumotlarni
ishlash
uchun zarur bo`ladigan dasturlar vaqtincha saqlanadi. Chunki, tezkor xotira
qurilmasida
saqlanib turgan ma`lumotlar kompyuterlar elektr manba`dan uzilganda
yoki
qayta yuklangan vaqtda o`chib ketadi.
Tezkor
xotira qurilmasi registrlardan tashkil topgan.
Registr
- ma`lumotlarni ikkilik shaklida vaqtinchalik saqlab turish uchun
mo`ljallangan
qurilma. Har bir registr o`z navbatida triggerlardan tashkil topadi.
Trigger
mitti kondensator bo`lib, u elektr toki bilan zaryadlangan holda - "1",
zaryadlanmagan
holatda "0" ni ifodalaydi. Registrdagi triggerlarning miqdori
kompyuterning
necha razryadli ekanini belgilaydi. Registrlar uyachalar
(yacheykalar)
deb ham yuritiladi. Uyachalarning har bir razryadida bir bit axborot
joylashadi,
ya`ni 0 yoki 1. 8 bit axborot birlashganda 1
bayt
miqdordagi axborotni hosil qiladi. Har bir bayt o`z
tartib
raqamiga, ya`ni adresiga ega bo`ladi.

Uyachaning sig`imi mashina so`zi uzunligini belgilab beradi. Mashina so`zining
uzunligi
baytlarda o`lchanadi. Mashina so`zining uzunligi 2, 4, 8 baytga teng
bo`lishi
mumkin. Demak, ketma-ket joylashgan ikki, to`rt yoki sakkiz bayt
birlashib
bitta mashina so`zini tashkil etishi mumkin ekan. Har bir xotira uyachasi
ham
o`z adresiga ega, u esa shu uyachadagi boshlang`ich bayt adresi bilan
ifodalanadi.
Tezkor xotira qurilmasining boshqacha nomi - RAM (Random Access
Memory
- tanlov bo`yicha istagan qismiga o`tish mumkin bo`lgan xotira), chunki
undagi
bor, istagan adresli uyachaga to`g`ridan-to`g`ri o`tish imkoniyati mavjud.

Tezkor xotira qurilmasining bir qismida kompyuter ekranidagi joriy tasvirga
mos
keluvchi ma`lumotlar saqlanadi, uni shartli ravishda videoxotira deb
yuritiladi.
Agar tezkor xotirani IBM PC rusumidagi kompyuterlar uchun olsak, u
quyidagicha
taqsimlanadi: dastlabki 640 Kbayti foydalanuvchi dasturlari va
ma`lumotlar
uchun, 1 Mbaytgacha bo`lgan qismi sistemali foydalanish uchun.
Doimiy
xotira qurilmasida kompyuter ishlagan paytda yozilgan axborot
o`zgarmasdan
doim saqlanadi. Unda odatda, kompyuterning har yoqilishida
uning
barcha asosiy qurilmalarining sozligini tekshiruvchi dasturlar,
diskyurituvchi,
monitor, klaviatura qurilmalarining ishini boshqaruvchi dasturlar,
operatsion
sistema diskning qaysi joyida joylashganligi haqidagi axborotlar
joylashgan
bo`ladi.
Protsessor
- kompyuterning asosiy qurilmasi. Protsessor arifmetik va
mantiqiy
amallar bajaradi, xotira bilan bog`lanadi va barcha mahalliy
qurilmalarning
ishini boshqaradi. Protsessorning asosiy ishi tezkor xotira
qurilmasida
joylashgan dasturdan navbatdagi buyruqni o`qish va bajarish, natijani
yozib
qo`yish hamda keyingi bajariladigan buyruqni aniqlashdan iborat
takrorlanuvchi
jarayon.
Dastur
- kompyuter bajarishi lozim bo`lgan buyruq va ko`rsatmalarining
izchil
ketma-ketligi. Bundan tashqari protsessor dastur mazmunidagi boshqarishni
amalga
oshirish, ma`lumotlarni zarur joydan o`qish, lozim joyga yozish, kerak
joyga
uzatish boshqa qurilmalarning izlanishini muvofiqlashtirish vazifasini ham
bajaradi.

Demak, protsessor berilgan dastur va zarur malumotlar asosida odam
aralashuvisiz kompyuterning avtomatik ishlashini ta`minlovchi qurilma ekan.
Zamonaviy kompyuterlarda protsessor vazifasini mikroprotsessor, ya`ni o`ta
katta
integral sxemalar bajarmoqda, u 10 mm kvadratdan ham kichik yuzada
joylashgan
yagona yarim o`tkazgichli kristalda (kremniy yoki germaniy)
joylashgan
millionlab mitti tranzistorlardan tashkil topadi. Misol sifatida
ko`radigan
bo`lsak, Intel Pentium Pro mikroprotsessori o`z ichida 5,5 milliondan
ortiq
tranzistorlarni saqlaydi.
Protsessorning
ish unumdorligi uning tezligi (taktli chastota) va razryadlar
soni
bilan belgilanadi Tezlik protsessorni 1 sekundda bajargan amallar miqdori
bilan
belgilanadi va Gs bilan ifodalanadi. Masalan, i8086 protsessori 10 MGs
(sekundiga
10 million amal) tezlikka ega bo`lsa Pentium protsessori uchun bu
ko`rsatkich
850 MGsga teng. Protsessorning razryadlari soni uning bir vaqtning
o`zida
baravariga ishlash mumkin bo`lgan bitlar miqdori bilan aniqlanadi. Hozirgi
kunda
8, 16, 32, 64, 128 razryadli prssessorlar keng qo`llanmoqda. Protsessorning
tezligini
oshirish uchun hozirgi vaqtda kesh-xotira, turli matematik
hamprotsessorlar
kabi vositalardan foydalanish yo`lga qo`yilgan.
Komppyuter
qurilmalari orasidagi axborot almashinuvi sistema magistrali -
shinalar
(elektr simlarining bog`lamlari) ko`magida amalga oshiriladi. Shinadagi
simlar
kompyuterning hamma qurilmalariga parallel holda ulanadi. Kompyuter ishi
uchun
uch xil shina xizmat ko`rsatadi: berilganlar (berilgan malumotlar) shinasi,
adreslar
shinasi, boshqarish shinasi. Bog`lamdagi simlarning miqdori, shinaning
razryadlari
sonini belgilaydi. Aniq protsessorga mos i80386, 16Ғ32 yozuvi, ushbu
protsessor
16 razryadli berilganlar shinasi va 32 razryadli adreslar shinasiga ega
ekanligini,
ya`ni bir vaqtning o`zida 16 bit axborot va 2^32қ 4 Gbayt hajmdagi
adreslar
(adreslar sohasi) bilan ishlash imkoniyatini mavjudligini bildiradi.
Protsessor
va asosiy xotira kompyuterning sistema bloki ichidagi asosiy platada
joylashadi.
Unga diskyurituvchi, printer kabi qo`shimcha qurilmalarni ulash uchun
kontrollerlardan,
ya`ni maxsus platalardan foydalaniladi. Ular ona platadagi

maxsus qirqimlarga joylanadi, portlar deb yuritiluvchi ikkinchi uchlariga
qo`shimcha
qurilmalar bevosita ulanadilar.
Ma`lumotlarni kiritish - chiqarish qurilmalari.
Kompyuterga turli
shakldagi
axborotlarni kiritish yoki chiqarish uchun xizmat qiluvchi qurilmalarni
ma`lumotlarni
kiritish - chiqarish qurilmalari (MKCHQ) deb yuritiladi. Ularni
ba`zida
maxalliy qurilmalar deb xam ataydilar.
Eng
asosiy ma`lumotlarni kiritish - chiqarish qurilmalari, safiga monitor
(displey),
klaviatura va diskyurituvchi qurilmalari kiradi.
Kompyuterga
turli shakldagi axborotlar kiritishning yo`llaridan biri
klaviaturada
joylashgan tugmalar ko`magida amalga oshiriladi. Aniq bir tugmani
yoki
tugmalar birikmasini bosilishiga aynan mos ikkilik kodni kiritilishiga olib
keladi,
Buning boisi shifrlovchi deb yuritiladigan - mikrosxema ma`lum bir tugma
bosilishida
hosil bo`ladigan
signalni
ikkilik kodga
aylantirib
beradi.
Monitor
kompyuterning
ish
jarayonida
vujudga
keladigan
axborotlarning
zarur
qismini ekranda
yoritib
berishni
ta`minlaydi.
Monitor matn

yoki grafik rejimda ishlaydi. Matn rejimida ekran belgi o`rinlari deb yuritiluvchi
alohida
qismlarga bo`linadi. Grafik rejimda ekran piksel deb ataluvchi nuqtalar
to`plamidan
tashkil topadi. Ikkala rejimda ham belgi yoki pikselning ranglari,
fonning
rangi, ravshanligi va boshqa parametrlar xaqidagi ma`lumotlar
videoxotirada
saqlanadi. Monitordagi piksellarning umumiy miqdori monitorning
imkon
darajasi , deb ataladi.
Hozirgi
davrda keng tarqalgan monitorlarni tavsiflovchi jadvalni keltiramiz.
Bu
erda belgi o`rinlarining miqdori ekrandagi satr va ustunlardagi belgi
o`rinlarning
miqdorlari ko`paytmasi hamda piksellar soni gorizontal va vertikal
bo`yicha
piksellar sonining ko`payt masi shaklida berilgan
Monitor nomi Matn rejimi Grafik rejimi
Ranglar
miqdori Belgi
o`rinlar
miqdori Ranglar
miqdori Piksellar miqdori
CGA 16 80x25 2 640x200
4 620x200
EGA 16 80x25 16
640x350
16 80x43
VGA 16 80x25 16 640x480
16 80x50
SVGA 16 80x50 256 640x480
16 800x600
Diskyurituvchi
- disklarni aylantirishga xizmat qiluvchi motor moslamasi
hamda
ularga ma`lumot yozish va o`qish magnit boshchasidan tashkil topuvchi
qurilma.
Disklar asosan uchga bo`linadi: egiluvchan disk, qattiq disk (vinchester)
hamda
kompakt disk (CD ROM - Compakt - Disk - Read Only Memory).
Egiluvchan
disk va qattiq disklarga axborotlar sektorlarga bo`lingan

halqasimon yo`lchalar bo`ylab yoziladi. Disklar temir moddasini saqlovchi
qotishmadan
tayyorlanib ularning magnitlangan qismi birlarni, qolgan qismlari esa
nollarni
ifodalaydi. Sektor va yo`lchalar o`z tartib raqamlariga ega bo`lib, har bir
sektorning
sig`imi 0.5 Kbayt ni tashkil etadi.
Egiluvchan
disk asosan ikki xil bo`lib ular diametrlarining uzunliklari bilan
farqlanadilar
(3,5 dyuymli- 98mm, 5,25 dyuymli - 133 mm).
Egiluvchan
disk uni himoya qiluvchi maxsus qattiq plastik qutilarda
saqlanadi.
Diskning sig`imi yo`lchalarning zichligi va uning ishchi tomonlari
soniga
bog`liq. Zichliklarning bir karrali (SD - Single Density), ikki karrali (DD-
Double
Density), to`rt karrali (QD-Quadruply Density) va yuqori darajali (HD-
High
Density) xillari mavjud. Diskning faqat bir tomonidan foydalanish mumkin
bo`lsa,
u - SS - Single Sided belgi bilan va diskning, ikki tomonini ishlatish
imkoniyati
bo`lsa - DS - Double Sided belgilari bilan tamg`alanadi.
Masalan,
DSҒHD
xildagi 3.5
dyuymli
diskning
axborot
sig`imi 1.44
Mbayt
ni, 5.25 dyuymli
disk
uchun esa 1.2
Mbayt
ni tashkil etadi.
Vinchesterlar
kompyuterning
ichida
joylashgan
bo`lib,
uning
hajmi bir necha
Gbaytgacha
boradi.
Vinchester
deganda
silindrsimon
shaklidagi
maxsus
germetik
idishga
joylashtirilgan bir o`qqa mustahkamlangan ustma-ust joylashgan

disklarning majmuini tushuniladi. Kompyuter ichida birdaniga bir necha
vinchesterlar
joylashishi ham mumkin.
Kompakt
disklarning axborot sig`imi o`rta hisobda 640 Mbayt ni tashkil
etadi.
Undagi axborotlarni yozish yo`lchalari spiralsimon shaklda bo`lib,
ma`lumotlarni
o`qish va yozish lazer nuri ko`magida amalga oshiriladi. Kompakt
disklar
oltin yoki alyuminiy qotishmalaridan tayyorlanib, doirasimon plastik ichiga
joylangan
holatda bo`ladi. Kompakt disklar bilan ishlashga mo`ljallangan
diskdonning
vazifasi ham oddiy diskdonnikiga o`xshash ammo ish prinsipi
magnitlanishga
emas, balki lazer nuridan foydalanishga asoslangan. Kompakt
diskning
zarur qismlari nur berib
qizitib
bo`rttiriladi. Kompakt disklar bilan ishlashga mo`ljallangan diskdon ichida
kichik
quvvatda berilgan nur kompakt diskning bo`rtib chiqqan qismlariga borib
urilib
akslanadi. Nurning akslanib qaytgani haqidagi signal birlarni, teskarisi esa
nollarni
ifodalaydi. Hozirgi davrda sig`imi 10 Gbaytgacha boradigan kompakt
disklarni
ishlab chiqish yo`lga qo`yilmoqda. Kompakt disklarda axborot saqlash
qulay
bo`lsada, uning ish tezligi vinchesternikiga qaraganda sekindir. Ushbu
disklarning
diametrlari ham 5.25 yoki 3.5 dyuymlik bo`ladi.
Magnit
disklarning yangi xillariga misol sifatida magnitooptik disklarni
keltirishimiz
mumkin. Bu disklarni yaratishda magnit va optik texnologiyaning
yutuqlari
birlashgan. Magnitooptik disklarning ustunligi ularning sig`imlarining
kattaligi,
olib yurish mumkinligi, ish tezligining kattaligidir. Demak, xuddi shu
diametrli
egiluvchan disklarga qaraganda o`rtacha olganda ularning sig`imlari
hajmi
300, axborotlarni o`qish yoki yozish tezligi esa 10 barobardan ham ortiq
kattadir.

3.Shaxsiy kompyuterning qo`shimcha qurilmalari
Printer
- ma`lumotlarni qog`ozga chiqarish qurilmasi. Printerlarning uch
xili
mavjud: bosma (matritsa-o`yma qolip), purkovchi, lazerli. Bosma printerda
qog`ozdagi
bosilayotgan satr bo`ylab harakatlanadigan maxsus qurilmaga
o`rnatilgan
metall ignachalar qog`oz va qurilma orasiga o`rnatilgan rangli tasmaga
tegib
qog`ozda iz qoldirib ma`lumotlarni hosil qiladi, shu nuqtalarning to`plami

esa qog`ozga belgilar yoki shakllarni chiqarilishini ta`minlaydi. Ko`rinib turibdiki,
bosma
printerdan chiqarilayotgan axborotlarning rangi o`rnatilgan tasma rangiga
mos
bo`ladi.
Purkovchi printer-
qog`ozga chiqariladigan ma`lumotlarni, maxsus
idishdagi
suyuqlikni juda kichik naycha teshigidan bosimli purkash yo`li bilan
hosil qiladi.

Lazer printeri -
ma`lumotlarni chop etishda rang solingan maxsus
barabanga
elektr maydonini ta`sir ettirishdan foydalanadi. Bunday printerlar tez va
soz
ishlaydi, qog`ozga chiqariladigan axborotli mahsulotning sifati yuqoridir.
Bosma
yoki purkovchi printer bir minutda bir bet ma`lumot chop etsa, lazer
printerining
shunday ko`rsatkichi o`n betdan ortiq. Purkovchi va lazer printerlarda
ma`lumotlarni
turli rangli qilib chop etish imkoniyati mavjud.
Yurgichni
boshqarish va qo`shimcha boshqarish vazifalarni bajaruvchi
qurilmalarning
quyidagi xillari mavjud: "sichqoncha", trekbol, joystik.
" Sichqoncha "
- biror sirt bo`ylab surib yurgizilganda ichida joylashgan sharcha
harakatga
keladi, hosil bo`lgan signallar kompyuterga uzatiladi va ekranda
yurgichning
mos harakatlari yuzaga keladi. "Sichqonchada" o`rnatilgan tugmalar
ko`magida
boshqaruvchi buyruqlarni jo`natish mumkin.
Trekbol
- sichqoncha"ning to`nkarib qo`yilgan holatiga o`xshaydi, undan
asosan
notebook xilidagi ko`chma kompyuterlardan foydalaniladi.

Joystik - tugmali harakatlanuvchi maxsus dastadan iborat qurilma, u asosan
faqat
o`yin yoki mashq bajaruvchi dasturlarni boshqarishda qo`llanadi.
Plotter
(grafyasagich) - chizmalarni qog`ozga chiqarish uchun xizmat
qiluvchi
qurilma. Qog`ozda tasvirlanadigan chizmalar tushlangan pero bilan hosil
qilinadi.
Chizmalar 300x300 sm o`lchamgacha bo`lgan katta qog`ozlarga ham
chiqarilishi
mumkin.
Skaner
- foto rasm, grafik va matn shaklidagi axborotlarni kompyuterga kiritish
uchun
ishlatiladi. Demak, rasm, shakl yoki matnni albatta bevosita kompyuterda
hosil
qilish shart emas, balki uni oldin tashqarida tayyorlab olib kompyuterga
kiritish
sharoitini yaratib, bu rasmdan kompyuterda ko`rsatmali foydalanish
imkoniyatini
beradi. Hozirda stol usti skanerlari va qo`l skanerlari keng tarqalgan.
Stol
usti skanerlari o`z navbatida planshet, rulon, proeksionxillarga bo`linadi.
Skanerning
har bir turi qo`yilgan masalaga mos ravishda bajara oladigan vazifaga
qarab
o`z joyida qo`llanadi.
Strimer
- vinchesterdagi eng zarur axborotlarni buzmasdan asrash uchun,
uning
nusxasini ko`chirib zahirada saqlash uchun xizmat qiladigan qurilma.
Strimer
ma`lumotlarni magnit tasmalarga juda tez ko`chirishni tashkil etadi.
Magnit
lentalar sifatida audio yoki video tasmalardan foydalaniladi.

Modem - kompyuter signallarini telefon signallariga aylantiruvchi va aksincha
telefon
signallarini kompyuter signallariga aylantirishni ta`minlovchi maxsus
qurilma.
Demak, modem telefon tarmoqlari orqali kompyuterlarni o`zaro bog`lash
imkoniyatini
yaratib berar ekan. Modem kompyuterda o`zgarmas tok orqali hosil
qilingan
signallarni turli chastotali tovush signallarining kombinatsiyasiga
aylantiradi
va shu jarayonni teskari tartibda ham bajaradi. Bu esa yakka
kompyuterdan
foydalanganga qaraganda, ancha katta hajmdagi axborot bilan
ishlash
imkoniyatlarini ochib beradi.
Soundblaster
- axborot saqlagichlarga yozilgan raqamli audioaxborotni
tovushlarga
aylantirib beruvchi qurilma. Soundblaster qurilmasining chiqish
qismiga
ovoz kuchaytirgich yoki ovoz kolonkalarini ulash mumkin, bu bilan
kompyuterning
multimedia imkoniyatlarini to`liq namoyon etishga yo`l ochiladi.
Multimedia
- matn, tovushli ma`lumotlarni, tabiiy va grafik tasvirlarni
birlashtiruvchi
axborot texnologiyasi. Multimedia uchun zamonaviy CD - ROM
texnologiyalar
taqdimnomasi ilk marta 1987 yili Sietldagi konferensiyada (Second

Microsoft CD - ROM Conference) bo`lib o`tdi va bu sana video va audioaxborotli
to`laqonli
multimedianing paydo bo`lishining boshlanishi deb hisoblanadi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati:
1. Ғуломов С.С., Шермухаммедов А.Т., Бегалов Б.А. Иқтисодий информатика. -
Т.: Ўзбекистон, 1999.
2. Миллий истиқлол ғояси: асосий тушунча ва тамойиллар, Т. – Янги аср
авлоди, 2001 й.
3. Насретдинова Ш.С. Windows 95 Excel 7.0 сахифаларида.-Т.: Ўзбекистон,
1999.
4. М.Арипов Информатика ва хисоблаш техникаси Т.2001й
5. Рахмонқулова С.И. IBM PC шахсий комп ь ютерида ишлаш.-Т.:Шарқ,1997.
6. А.А. Обидов Информатика.ўқув қўлланма Тошкент 2005й
7. Холматов Т.Х., Тайлақов Н.И.Амалий математика, дастурлаш ва
комп ь ютернинг дастурий таъминоти.-Т.: Меҳнат,2000.
8. www.tuit.uz

Shaxsiy kompyuterlarning asosiy va qo‘shimcha qurilmalari

Купить

Похожие документы
3d-max dasturida obektlarni yaratish
Algoritm va ma’lumotlar strukturasi
3D-MAX dasturi haqida
3D Studio MAX dasturiga kirish. 3D Studio MAX dasturi haqida tushuncha
Adobe photoshop dasturida tasvirlarda ishlov berish,taqdimot yaratish