Shaxsni evolyusion jihatdan rivojlanishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	48.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Shaxsni evolyusion jihatdan rivojlanishi

Купить

Shaxsni evolyusion jihatdan rivojlanishi
Reja:
1. Shaxsni tarixiy jihatdan rivojlanishi
2. Shaxs nazariyalariga zamonaviy qarashlar.
3. Evolyusion nazariyalar va shaxs.
4. Shaxs filogenezi va ontogenezi.
5. Individ, subyekt, shaxs, individuallik tushunchasi.

Shaxsni tarixiy jihatdan rivojlanishi
19 asrning birinchi o’n yilliklarida shaxs psixologiyasi muammolari bilan
faylasuflar bilan bir qatorda shifokor-psixiatrlar ham shug’ullana boshladi. Ular
birinchilar qatorida klinika sharoitlarida bemor shaxsi ustidan muntazam ravishda
kuzatuvlar olib bordilar, uning hulq-atvorini yaxshiroq tushunish maqsadida bemor
hayoti tarixini o’rgandilar. Psixiatrlarning diqqat markazida bemor odamda odatda
aniqlanadigan shaxs xususiyatlari bo’ldi. Keyinchalik ular tomonidan aniqlangan
o’ziga xos xususiyatlar sog’lom odamlarning deyarli barchasida mavjudligi, lekin
ularda kuchsiz holatda, bemorlarda esa o’ta kuchli tarzda ifodalanishi aniqlandi.
Bu, masalan, xavotirlik va rigidlik, zatormojennosti va qo’zg’aluvchanlik
holatlariga tegishlidir.
Shaxsni aniqlash qirralari shifokor-psixiatrlar tomonidan shunday atamalar
bilan belgilangan ediki, ular yordamida ham normal, ham patologik, ham
aksentuirovannuyu shaxsga ta’rif berish mumkin edi. Shunga qaramasdan, ushbu
yondoshuv psixologiya nuqtai nazaridan mukammal deb hisoblanmaydi. Bunday
yondoshuvlar normal shaxsni yaxlit holda ta’riflash uchun juda qisqa va yetarli
emas. Bunday aniqlash turiga turli sharoitlarda aniq ifodalanuvchi, doimo ijobiy,
«mutanosib» bo’lgan shaxs xususiyatlari kiritilmagan edi. Bularga misol qilib,
layoqatlar, ahloqiy sifatlar va boshqa shaxs xususiyatlarini keltirish mumkin.
XX asrning dastlabki o’n yilliklariga kelibgina, shaxs, ungacha inson
holatlari va bilish jarayonlarini tadqiq etish bilan shug’ullanayotgan psixologlar
tomonidan o’rganila boshladi. XX asrda psixologiyada tajriba tadqiqotlari jadal
olib borilgani uchun, ularga farazlarni aniq tekshirish va asoslangan faktlarga ega
bo’lish maqsadida ma’lumotlarni matematik-statistika usulida hisoblash
qo’llanildi. Shu asosda, psixologlar uchun uzoq yillar davomida mutanosib shaxsni
tadqiq etishning ishonchli va valid test metodlarini ishlab chiqish birinchi
navbatdagi vazifa bo’lib qoldi. Shaxsga tegishli bo’lgan nazariyalar va
konsepsiyalarni tasniflashga nisbatan yondoshuvlarning turli xillari mavjud.
Masalan, R.S. Nemov shaxsga doir nazariyalarning 48 tasini keltiradi, ularning har
biri tasniflashga asos bo’ladigan besh ko’rsatkich bo’yicha baholanishi mumkin.

Bularga hulq-atvorni tushuntirib berish usuli; shaxs haqida ma’lumotlarga ega
bo’lish usuli; shaxsga burchak ostidan qarash; yosh darajalari; shaxsni tasvirlab
beruvchi tushunchalar kabi ko’rsatkichlar kiradi.
Mavjud bo’lgan shaxs nazariyalarining barchasini hulq-atvorni tushuntirib
berish usuli bo’yicha psixodinamik, ijtimoiydinamik va interaksion nazariyalarga
bo’lish mumkin . Psixodinamik nazariyalarga shaxsning ruhiy yoki ichki
xususiyatlaridan kelib chiqib, uni ta’riflovchi va hulq-atvorini tushuntirib beruvchi
nazariyalar kiradi. Ijtimoiydinamik nazariyalarning nuqtai nazariga ko’ra, hulq-
atvor determinasiyasida asosiy o’rinni tashqi vaziyatlar egallaydi. Interaksion
nazariyalar insonning dolzarb faoliyatini boshqarishdagi ichki va tashqi
omillarning o’zaro harakati tamoyiliga asoslangan.
Shaxs haqida ma’lumotlarga ega bo’lish usuliga ko’ra barcha nazariyalarni
e ksperimental va noyeksperimental larga bo’lish mumkin . E ksperimental shaxs
nazariyalariga tajriba o’tkazish yo’li bilan to’plangan ma’lumotlarni tahlil qilish va
umumlashtirishga asoslangan nazariyalar, noyeksperimentallarga esa – mualliflari
tajribaga murojaat qilmasdan turib, hayotiy taassurotlarga, kuzatishlar va tajribaga
tayangan holda nazariy bilimlarni umumlashtiradigan nazariyalar kiradi.
Navbatdagi nazariyalarni tasniflashga asos bo’lib xizmat qiladigan nuqtai
nazar mualliflarning shaxsni tuzilishga ega bo’lgan yoki dinamik hosila sifatida
tasvirlovchi qarashdir. Tuzilishga ega bo’lgan nazariyalar qatoriga tushunchalar
tizimi yordamida tasvirlanuvchi shaxs tuzilishini aniqlash asosiy muammo bo’lib
hisoblanadigan nazariyalar kiritiladi. Dinamik nazariyalar deb, asosiy mavzusi
shaxs taraqqiyotida qayta tuzish, o’zgartirish, ya’ni, uning dinamikasiga taalluqli
bo’lgan nazariyalarga aytiladi. Shuningdek, yosh va pedagogik psixologiyada
yuzaga kelgan bir qator shaxs nazariyalari mavjud. Bunday nazariyalar shaxs
taraqqiyotining inson tug’ilganidan boshlab maktabni bitirishigacha bo’lgan,
chegaralangan yosh davrini ko’rib chiqishga asoslangan. Bundan tashqari,
mualliflari o’z oldilariga shaxs taraqqiyotini insonning butun umri davomida
kuzatish vazifasini quygan nazariyalar ham mavjud.

Shaxs nazariyalarini tasniflash uchun asos bo’ladigan yana bir holat, bu
nazariyalardagi shaxsning ichki xossalari, qirralari va sifatlari yoki uning tashqi
ifodalanishi, masalan, hulq-atvori va harakatlariga qaratilgan e’tibordir. Shu asosda
qirralar nazariyalarini ajratish mumkin. Nazariyalar ushbu guruhining holatlarga
ko’ra, barcha odamlar bir-biridan alohida, mustaqil qirralarning rivojlanganligining
to’plami va darajasi bilan farqlanadi, shaxs haqidagi ma’lumotlarni esa, test yoki
shaxs qirralarini aniqlash va tasvirlashning boshqa usuli yordamida, masalan,
ma’lum insonni kuzatgan turli odamlarning hayotiy kuzatishlarini umumlashtirish
asosida olish mumkin. Shaxs qirralariga baho berishning ikkinchi usuli barcha
odamlarni tipologik guruhlarga birlashtirishdan iborat. Bunda bir xil tipologik
guruhga tegishli bo’lgan odamlar yaqin psixologik xususiyatlarga ega bo’ladilar,
va ular o’zlarining hulq-atvori bilan bir-birlariga juda o’xshash bo’ladilar.
R.S. Nemov tomonidan ko’rib chiqilgan shaxs nazariyalarining tasniflaridan
tashqari, boshqa tasniflar ham mavjud. Shulardan biri B.V. Zeygarnik tomonidan
ko’rib chiqilgan mavjud bo’lgan shaxs nazariyalarini mazmun-mohiyat va tarixiy
tamoyillarda, ularning yuzaga kelishi va taraqqiyoti sharoitlariga bog’liq holda
o’rganishdir. Bunda nazariyalarning quyidagi guruhlari ajratiladi: freydizm va
neofreydizmning shaxs nazariyalari, shaxsning umuminsoniy nazariyalari, ekzist-
yensial psixologiyaning shaxs nazariyalari, fransuz ijtimoiy maktabining shaxs
nazariyalari va boshqalar. Qisqacha asosiy psixologik shaxs nazariyalarini ko’rib
chiqamiz . Amerikalik ruhshunos G. Ollport va ingliz ruhshunosi R. Kettel
tomonidan ishlab chiqilgan shaxs qirralari nazariyasi shular jumlasidandir.
Shaxs qirrasi deganda inson tomonidan hayoti davomida uning tajribasi,
irsiyati va organizmining fiziologik xususiyatlari asosida egallanadigan barqaror
xossa tushuniladi. Shaxs qirralariga xarakter qirralari kiradi.
G. Ollport tan olgan shaxs qirralarini aniqlash va baholashning usullaridan
biri chet tilini o’rganishga, shaxsni har tomonlama ta’riflash mumkin bo’lgan so’z-
tushunchani tanlab olishga asoslangan. Tanlab olingan so’zlarning yetarli tarzda
qisqartirish yo’li bilan bo’lishi mumkin bo’lgan shaxsiy qirralarning ma’lum
odamda ularni keyinchalik baholash maqsadida to’la ro’yxati tuziladi. G. Ollport

shaxsiy qirralarni o’rganish metodikasini tuzishga xuddi mana shu yo’l bilan
erishdi.
Shaxs qirralarini baholashning R. Kettel tomonidan qo’llanilgan boshqa
usulida hozirgi zamon statistikasining murakkab metodi – omil tahlili ishlatiladi,
bu metod o’zini tahlil qilish, so’rov o’tkazish, odamlarning hayotiy kuzatishlari
natijasida olingan ko’plab turli ko’rsatkichlar va shaxsga baho berishni yetarlicha
kamaytirish imkonini yaratadi. Natijada statistik jihatdan mustaqil holatdagi inson
shaxsining alohida qirralari bo’lib hisoblanadigan omillar to’plami hosil bo’ladi.
Ushbu metod yordamida R. Kettel 16 xil turdagi shaxs qirralarini namoyon
qilishga muvaffaq bo’ldi. Ularning har biri kuchli va kuchsiz rivojlanganlik
darajasini anglatuvchi ikkita nomga ega bo’ldi. Tajribada aniqlangan qirralar
to’plami asosida R. Kettel 16-omilli shaxs so’rovnomasini tuzib chiqdi. Bu
so’rovnoma haqida to’liqroq ma’lumot bilan laboratoriya mashg’ulotlarida
tanishamiz.
Shaxsning psixoanalitik nazariyasi (Z. Freyd, A. Adler, K. Yung 1
, e.
Fromm, K. Xorni). Bu nazariyaga ko’ra, shaxs uch qism: Id, ego va Superegodan
iborat insonning ichk i, psixologik hosilasidir. Id – bu anglanmaganlik, bunga bi-
ologik ichki sezgilar va insonning hayvonlar bilan umumiy bo’lgan organik
ehtiyojlari kiradi. Z. Freyd jinsiy ehtiyojlar va tahdidlilikni, A. Adler –
hokimiyatga intilishni, K. Xorni – turli-tuman komplekslarni, e. Fromm –
odamning ozodlikka yoki uni cheklashga intilishini ajratib ko’rsatadilar. Bu –
shaxsning o’zini anglashi. Superegoga inson qadriyatlari, uning hayotiy
maqsadlari, ideallari kiradi. Shaxsning bu uch tarkibiy qismlari, odatda, uyg’unlik
holatida bo’lmaydi, ular o’rtasida nevrozlarga, inson ruhiyati va hulq-atvoridagi
nuqsonlarga sabab bo’luvchi nizolar yuzaga keladi.
K. Yung Freydning undan ajralib chiqqan birinchi o’quvchilaridan biri
bo’lib hisoblanadi. Ular o’rtasidagi turli fikrlilikning paydo bo’lishiga Z.
Freydning panseksualizm g’oyasi sabab bo’ldi.
1
Buss, David M. Evolutionary psychology: the new science of the mind / David M. Buss. - 3rd ed р407

Yung bo’yicha, inson psixikasi uch daraja: ong, shaxsiy anglanmaganlik va
jamoaviy anglanmaganlikdan iborat. Inson shaxsi tuzilishida qadimgi o’tgan
insoniyatdan qolgan xotiralardan hosil bo’lgan jamoaviy anglanmaganlik asosiy
o’rinni egallaydi. Jamoaviy anglanmaganlik umumiylik xususiyatiga ega. U ham
o’z navbatida turli darajalardan iborat. Bu milliy, irqiy va umuminsoniy meros
bilan belgilanadi. Eng chuqur daraja odamgacha bo’lgan davrdan, ya’ni, odamning
avlodi bo’lgan hayvonlarning tajribasidan boshlanadi. Shunday qilib, Yung
ta’rifiga ko’ra, jamoaviy anglanmaganlik – bu qadimgi ajdodlarimizning ongi
bo’lib, ular o’ylagan va his etgan, hayot va dunyo, xudolar va inson mavjudotlarini
o’rganish vositalaridan iborat.
Jamoaviy anglanmaganlik ba’zi odamlarda faqat tushlarida emas, balki, real
ijodkorlikda arxetiplar ko’rinishida namoyon bo’ladi. Masalan, ona arxetipi – bu
hissiyot va obraz mazmuniga ega bo’lgan o’z onasidan kelib chiqqan umumiy ona
g’oyasi. Bola bu arxetipni tayyor ko’rinishda irsiyat orqali oladi va shu asosda o’z
onasining aniq obrazini yaratadi.
Yung fikriga ko’ra, jamoaviy anglanmaganlikdan tashqari shaxsiy
anglanmaganlik ham mavjuddir, lekin u ongdan ajralmagan holatdadir. Shaxsiy
anglanmaganlik qachondir anglangan bo’lib, keyinchalik yoddan chiqarilgan yoki
ongdan siqib chiqarilgan kechinmalardan iborat. Shaxsiy anglanmaganlikning
tuzilish birligini mulohazalar va xotiralar, tuyg’ular qorishmasi, yig’indisi tashkil
etadi.
Shuningdek, Yung «Men» tushunchasini kiritdi. Bu tushuncha orqasiga
insonning yaxlitlikka va bir butunlikka intilishi yashiringan. Bu orqali onglilik va
anglanmaganlik o’rtasidagi mutanosiblikka erishiladi. «Men» turlicha ifodalanishi
mumkin. Uning ifodalanishiga bog’liq ravishda odamlarni ma’lum tiplarga ajratish
mumkin. Yung insonning o’ziga yoki obyektga yo’nalganligi asosida shaxs
tiplarining tasniflanishini keltiradi. Bunga muvofiq ravishda u barcha odamlarni
ekstravertlar va introvertlarga bo’ladi.

Freydning yana bir ustozidan uzoqlashgan mashhur o’quvchilaridan biri,
individual psixologiyaning asoschisi – Alfred Adler 2
hisoblanadi. U Freydning
biologiyalashtirish nazariyasini keskin qoraladi. Adler, insonda asosiysi – uning
tabiiy ichki sezgilari emas, balki, o’zi «umumiylik tuyg’usi» deb nomlagan
ijtimoiy tuyg’ulari ekanligini ta’kidladi. Bu tuyg’u tug’ma bo’lsada, ijtimoiy
jihatdan rivojlantirilgan bo’lishi zarur.
Bundan tashqari, Adler Freydning shaxsni uch bo’lakka bo’linishi haqidagi
fikriga qarshi chiqdi. Uning fikricha, shaxs tuzilishi bir butun bo’lib, shaxs
taraqqiyotidagi bo’linadigan qism bo’lib, insonning ustunlikka intilishi hisobla-
nadi. Lekin bu intilish har doim ham amalga oshavermaydi. Masalan, inson
tanasidagi organlarning nuqsonlari tufayli o’zining mukammal emasligi tuyg’usini
boshidan kechiradi, shuningdek, bu tuyg’u bolalikdagi noqulay ijtimoiy sharoitlar
tufayli paydo bo’lishi mumkin. Inson mukammal emaslik tuyg’usini yengish uchun
turli ko’rinishdagi to’ldiruvchilarni izlay boshlaydi. Masalan, Adler yuqori
to’ldiruvchini ishlab chiqish imkoniyati haqida fikr yuritadi. Bu o’zining
mukammal emasligiga qarshi reaksiyaning o’ziga xos ko’rinishidir. Yuqori
to’ldiruvchanlikni ishlab chiqish malakasi, jismonan zaif va irodasiz odamlarning
matonat bilan faoliyat yuritishlariga sabab bo’ladi. Bundan tashqari, yuqori
to’ldiruvchanlikda Adler ijodkorlik mexanizmi, faollikni ko’radi. Misol tariqasida,
u Napaleon shaxsiga izoh berishni yoqtirardi, va Napaleonning sarkarda sifatidagi
alohida layoqatlarini, xususan, undagi kichik bo’y o’lchami tufayli yuzaga kelgan
mukammal emaslik tuyg’usi bilan tushuntirib berar edi. Shunday qilib,
ko’rganimizdek, mukammal emaslik tuyg’usi o’z tabiatiga ko’ra tug’ma bo’lgani
uchun, Adler Freydning nazariy qarashlarini ijtimoiylashtirishga harakat qilib
ko’rgan bo’lsada, biologiyalashtirishdan to’liq voz kecha olmadi.
Z. Freydning izdoshlaridan biri Karen Xornining fikriga ko’ra, inson
mohiyatining asosini, bolada tug’ma bo’lgan, xavotirlanish tuyg’usida ko’rish
mumkin ekan. Bu tuyg’u, Xorni fikricha, inson muntazam ravishda boshidan
kechiradigan dunyodagi qarama-qarshiliklar tuyg’usi, va uni bartaraf etish istagi
2
Buss, David M. Evolutionary psychology: the new science of the mind / David M. Buss. - 3rd ed р407

inson harakatlari motivasiyasining asosi bo’lgan xavotirlanishni yuzaga
keltirishidan hosil bo’ladi.
Xornining ta’kidlashi bo’yicha, inson ikki tendensiya: xavfsizlikka intilish
va o’z xohishlarini qondirishga intilish orqali boshqariladi. Bu ikkala intilish ko’p
hollarda bir-birini inkor etadi, shunda inson hulq-atvorning ma’lum usullarini
ishlab chiqqan holda, o’zi so’ndirishga harakat qiladigan asabiylashish holati
yuzaga keladi. Xorni hulq-atvorni to’rt turga ajratdi: birinchi turida «muhabbatga
asabiy holatda intilish» hayotda xavfsizlikni ta’minlash vositasi sifatida ifodala-
nadi; ikkinchisi qandaydir obyektiv sabablar bilan emas, balki, odamlarga nisbatan
qo’rqinch va dushmanlik bilan tushuntiriladigan «hokimiyatga asabiy holatda
intilish» da ifodalanadi; uchinchi turida hulq-atvor odamlardan yakkalanishga
intilishda ifodalanadi; to’rtinchi turi o’zning yordamga muhtojligini («asabiy
tobelik») tan olishda ifodalanadi.
Xorni yo’nalishlar sonini ko’paytirishga harakat qildi, lekin, umumiy
hisobda uch turida to’xtaldi: a) odamlarga intilish; b) odamlardan uzoqlashishga
intilish, mustaqillikka intilish; v) odamlarga qarshi harakat qilishga (tahdid)
intilish. Munosabatlarning bunday uch xil turiga mos ravishda Xorni shaxs asab
tizimining uch turini ajratadi: barqaror, bartaraf etilgan va tahdid soluvchi. Hulq-
atvorning bunday turlari sog’lom insonlarga xosdir. Sog’lom va nevrozga
chalingan odamlar o’rtasidagi farq shundan iboratki, nizoli tendensiyalari
o’rtasidagi qarama-qarshilik sog’lom odamda kasallikka chalingan odamga
nisbatan ancha kam darajada bo’ladi.
Shunday qilib, Xorni 3
Freyd ta’limotining biologiyalashtirish mohiyatini
keskin tanqid ostiga olgan bo’lsada, o’zining asosiy holatidagi «dastlabki
xavotirlik» va «negizli xavotirlanish» haqidagi fikrlari bilan Freydni takrorlaydi.
Shaxs ijtimoiy rollari nazariyasi (amerikalik ruhshunos e. Bern va nemis
ruhshunosi K. Levin). Ushbu psixologik nazariya insonning hayotda ma’lum,
o’ziga xos bo’lgan ijtimoiy rollarni ijro etishidan kelib chiqadi. Aynan, mana shu
rollar ushbu odam shaxsining asosiy xususiyati bo’lib hisoblanadi.
3
Buss, David M. Evolutionary psychology: the new science of the mind / David M. Buss. - 3rd ed р 411

Bunday nazariyaning ma’lum bo’lgan turlaridan biri amerikalik ruhshunos
erik Bern tomonidan taklif etilgan. Uning nuqtai nazariga ko’ra, odam boshqa
rollardan ko’proq quyidagi ijtimoiy rollarni ijro etadi: bola roli, ota-ona roli va
katta odam roli.
Bola roli katta odamning o’zini boladek his etishda davom etishida va bola
sifatida tutishida namoyon bo’ladi (mas’uliyasiz, xarxasha qiladi, arazlaydi, e’tibor
va g’amho’rlik talab etadi va h.k.). Ota-ona roli odamning boshqalar uchun
mas’uliyatni, ularga g’amho’rlikni o’z yelkasiga olishida, boshqalarga o’rgatishi,
jazolashi, talab qilishida va h.k.larda namoyon bo’ladi.
Ota-ona roli odam o’zini, haqiqatdan ham, katta odamlar o’zlarini bir-
birlariga nisbatan qanday tutishlari lozim bo’lsa, shunday tutishlaridan iborat. Har
kimning shaxsiy erkinligi va mustaqilligini hurmat qiladilar, huquqini tan oladilar,
ishonadilar, qo’llaydilar va sh.o’.
Fizikaviy «maydon» tushunchasi va topologiyada qabul qilingan tasvirlash
tamoyillarini qo’llagan holda, K. Levin 4
individ va muhit o’rtasidagi mutanosiblik
buzilgan holatdagi hulq-atvorning dinamik tizimi konsepsiyasini ishlab chiqdi.
K. Levin konsepsiyasida boshlang’ich holat sifatida individning «hayotiy
bo’shlig’i» ichida ma’lum yo’nalish, kattalik va tayanch nuqtasiga ega bo’lgan,
uning psixologik kuchlari (intilishlar, istaklar va sh.o’.) hosil bo’ladigan va
o’zgaradigan yaxlit maydon sifatida qabul qilinadi. «Maydon»ning bir xil
hududlari individni tortadi, boshqalari itaradi. Obyektlarning bu sifati hulq-atvor
«maydon» kuchlari bilan harakatlanadigan hulq-atvorning motivasiyali tuzilishini
xarakterlovchi valentlik (musbat yoki manfiy) deb ataladi. Valentlik shaxs va
uning maqsadlari, yo’ldagi to’siqlar va h.k.lar jamlangan psixologik «bo’shlig’ini»
o’z ichiga oluvchi yaxlit vaziyatning vazifasi bo’lib hisoblanadi.
Yuqorida sanab o’tilgan nazariyalardan tashqari, turli ilmiy-psixologik
yo’nalishlar ham mavjud. Bunday yo’nalishlardan biri bo’lib, umuminsoniy
psixologiya hisoblanadi. Umuminsoniy yo’nalish psixologlari uchun shaxs faqat
4
Buss, David M. Evolutionary psychology: the new science of the mind / David M. Buss. - 3rd ed р410

atrofdagi voqyelikka emas, balki, shaxsan o’ziga tegishli bo’lgan psixologik
hosiladir. Umuminsoniy psixologiyaning vakillari K. Rodjers va A. Masloudirlar.
Terapiyadagi o’zining metodini K. Rodjers nodirektiv, ya’ni, bemorda
jamlangan metod deb nomladi. Bu metodga asosan, shifokor bemorga bosim
o’tkazishi kerak emas. Shifokor va bemor o’rtasidagi aloqa bir-biriga nisbatan
hurmatga asoslangan bo’lishi kerak, bunda ularning ikkisi ham suhbat yoki
aloqaning teng huquqli ishtirokchisi bo’lib hisoblanadilar. Terapevtning vazifasi
shifokorning bemor uchun ikkinchi «Men»i sifatida namoyon bo’lishi va uning
ichki olamiga e’tiborli bo’lgan vaziyatni yaratishdan iborat. Bunday vaziyatda
mijoz barcha kechinmalari, hissiyotlari qiziqish va mamnuniyat bilan idrok
etilishini his etadi, bu tajribasida yangi qirralarni ochishga, ba’zida esa u yoki bu
kechinmalar ma’nosini birinchi marta anglab yetishga yordam beradi.
Keyinchalik Rodjersning nodirektiv terapiya g’oyasi nodirektiv hulq-atvor
psixologiya nazariyasigacha rivojlandi. Bu nazariyaga asosan, sog’lom
odamlarning o’zaro muloqoti ham xuddi shunday nodirektiv bo’lishi kerak.
Rodjers 5
shaxs nazariyasining markaziy halqasi bo’lib, o’zini baholash
darajasi hisoblanadi. Bolaning kattalar va boshqa odamlar, bolalar bilan o’zaro
munosabatlarga kirishishi natijasida unda o’zi haqida tasavvur paydo bo’ladi.
Lekin o’zini baholashning shakllanishi nizolilarsiz o’tmaydi. Ko’p hollarda
atrofdagilarning baho berishi o’zini baholash bilan mos kelmaydi. Inson ko’pda
atrofdagilar bahosini qabul qilish yoki o’z fikrida qolishdan birini tanlay olmay,
qiyin ahvolda qoladi. Murakkab «solishtirish» jarayoni sodir bo’ladi, buni Rodjers
«jonli baholash jarayoni» deb ataydi, chunki dastlab baholash manbai bola
organizmida bo’lib o’tadi, ya’ni, bu yerda biz yana bir bora tug’ma sifatlar
tushunchasi bilan to’qnashamiz.
Psixologiyadagi umuminsoniy yo’nalishning boshqa vakili amerikalik
ruhshunos Abraxam Xarald Maslou 6
bo’ladi. Uning nuqtai nazariga ko’ra,
insonning asosiy ehtiyoji – bu o’zini dolzarblashtirish, o’zini mukammallashtirish
va o’zini namoyon etish. A. Maslouning yozishicha: «O’zini dolzarblashtiruvchi
5
Buss, David M. Evolutionary psychology: the new science of the mind / David M. Buss. - 3rd ed р410
6
Buss, David M. Evolutionary psychology: the new science of the mind / David M. Buss. - 3rd ed р407

odamlarning barchasi qandaydir faoliyat bilan mashg’ul bo’ladi … Ular bunga
berilgan bo’lib, ular uchun bu ish juda qadrli – bu o’ziga xos layoqat»11. Bunday
turga mansub odamlar yuksak qadriyatlarni amalga oshirishga intiladilar (ular
ichida – yaxshilik, haqiqat, insoflilik, go’zallik, haqqoniylik, yetuklik va
boshqalar), bunday odamlar uchun bular hayotiy muhim ehtiyoj bo’lib xizmat
qiladi. Shaxs tuzilishi Maslou bo’yicha tartibli tizimdan yoki ehtiyojlar darajasidan
iborat. Bu ehtiyojlarni tubandan yuqoriga sanab o’tamiz: fiziologik (organik)
ehtiyojlar, xavfsizlikka bo’lgan ehtiyojlar, mansublilik va muhabbatga bo’lgan
ehtiyojlar, hurmat qilish ehtiyojlari, bilish ehtiyoji, estetik ehtiyoj va o’zini
dolzarblashtirish ehtiyojlari.
Yuksak taraqqiy etgan shaxs insonda mavjud bo’lgan o’zining barcha
qobiliyatlarini to’la rivojlantirish, ma’nan o’sish va ahloqiy yuksalishga intilish
kabi dolzarblashtirish ehtiyojlari bildiradigan xususiyatga ega bo’ladi.
Inson ehtiyojlar darajasi va u yoki bu ehtiyojning shaxs tuzilishida egallagan
o’rnining o’zgarishini belgilovchi quyidagi qonunlar mavjud: yuqoriroq darajadagi
ehtiyojlar insonning quyiroq darajadagi ehtiyojlari oz darajada bo’lsa, ham
qondirilgan holatdagina yuzaga kelib, muhim va dolzarb ehtiyojga aylanadi; agar
insonda yangi ehtiyoj yuzaga kelib, dolzarblashganida, uning yaxlit ehtiyojlar
darajasi ham qaytadan tuziladi. Maslou fikricha, o’zini dolzarblashtirish — bu
doimiy taraqqiyot va o’z imkoniyatlarini amaliyotga joriy etish jarayoni. Maslou
o’zini dolzarblashtirish – tug’ma hodisa bo’lib, inson tabiatiga kiradi deb
hisoblaydi. Inson yaxshilik, ahloqiylik, samimiylikka bo’lgan ehtiyojlar bilan
tug’iladi. Ular insonning asosini tashkil etadi, va odam bu ehtiyojlarni joriy
qilishni bilishi kerak bo’ladi.
Rossiya psixologiyasida shaxs sohasida ma’lum bo’lgan tadqiqotlar L.S.
Vigoskiy maktabi vakillarining nazariy ishlari bilan bog’liq. Shaxs muammosini
hal etishga A.N. Leontyev va L.I. Bojovich katta hissa qo’shganlar.
L.S. Vigoskiy, L.I. Bojovich tomonidan kiritilgan yetakchi faoliyat va
taraqqiyotning ijtimoiy vaziyati tushunchalariga tayanib ish ko’rish bola
hayotining turli davrlarida faoliyatning o’zaro ta’siri va shaxslararo muloqotning

murakkab dinamikasida ichki nuqtai nazar deb ataladigan dunyoga ma’lum nigoh
bilan qarash shakllanishini ko’rsatdi. Bu nuqtai nazar shaxsning muhim
xususiyatlaridan biri, faoliyat yetakchi motivlari yig’indisi sifatida tushuniladigan
taraqqiyotning sharti bo’lib hisoblanadi.
A.N. Leontyev o’zining markaziy o’rinni faoliyat tushunchasi egallagan
shaxs tuzilishi va taraqqiyoti konsepsiyasini taklif etdi. L.I. Bojovichning
konsepsiyasiga o’xshash, bu konsepsiyada ham, shaxsning asosiy ichki xususiyati
shaxsning motivasiya sohasi bo’lib hisoblanadi. Uning nazariyasidagi muhim
tushuncha inson faoliyati maqsadlarining uning motivlariga, ya’ni, ayni damda
bevosita qo’zg’atuvchiga yo’nalganlikka bo’lgan munosabatini ifodalovchi shaxsiy
mohiyatdir. Shaxsga tegishli bo’lgan faoliyat turlari qanchalik keng, turli-tuman
bo’lsa, ular shunchalik taraqqiy etgan va tartibli, shaxsning o’zi esa shunchalik
ma’nan boy bo’ladi.
Xulosa o’rnida, shaxs bo’yicha tadqiqotlar hozirda ham faollik bilan olib
borilayotganini ta’kidlab o’tish joiz. Hozirgi zamon tadqiqotlarining muhim
xususiyati nazariy qarashlar eksperimental tadqiqotlar asosida shakllanishidan
iborat.
Shaxs tushunchasi «yuz», «soxta qiyofa» so’zlaridan kelib chiqadi. Qadimgi
rus tilida «soxta qiyofa» so’zi «rol», ya’ni, odam boshqalar bilan muloqotda
bo’lganida kiyib oladigan biror-bir ijtimoiy niqob ma’nosini anglatuvchi «rol»ni
bildirar edi. Lotincha persone so’zi ham shu ma’noni anglatadi. Per sonare – niqob
ortidan so’zlashish. Qadimgi yunon, keyinchalik esa qadimgi rim teatrlarida akter
sahnaga u yoki bu – yovuz, laganbardor, payg’ambar, qahramon xarakterlari
chizilgan niqobda chiqardi. Niqobning bo’yoqlari ijtimoiy vazifani bajaruvchi, u
yoki bu rolni ijro etayotgan insonning ahloqiy belgilariga ishorat edi.
Qadimgi Yunonistonda «shaxs» tushunchasiga mos keluvchi atama ishlab
chiqilmagan edi. O’zining betakror taqdiriga ega bo’lgan shaxs haqida Aflotun
bilmas edi, bilishni ham xohlamasdi. Uning o’rnini ruh egallagan edi. Arastuning
«Jon haqida» asari hozirgi zamon psixologiyasiga yo’l ochib berdi.

Qadimgi Rim oldinga qadam tashladi. Rim huquq ilmida yunoncha boshning
yuz qismini, tashqi ko’rinish, bundan tashqari, tragediyada ishtirok etuvchi
ijrochini belgilovchi prosopon o’rniga, lotincha persona so’zi qo’llanildi, bu so’z
avvaliga, yunoncha so’zga o’xshab, tragediyadagi akterning roli va niqobini
anglatar edi. Lekin keyinchalik alohida individning nomi sifatida saqlanib qoldi.
Rim fuqarosi huquqiy va diniy zot, avlodlar ismi-sharifi va mulk egasi sifatida
ta’riflanadi.
Sharqda umuman boshqacha holat edi. Induizm va buddizmda shaxs inkor
etilib, faqatgina «o’zlik» e’tirozsiz tan olinadi.
K. Yungning 7
psixoanaliz nazariyasiga asosan «shaxs» tushunchasi
odamning jamiyatdagi ijtimoiy roli bilan bog’liq. Hayoti jarayonida u ijtimoiy
talablarga mos ravishda o’zini tutishni o’rganadi. Har bir kasb uchun, masalan,
jamiyat a’zosi taqib yuradigan ma’lum niqob xosdir. Shaxs xarakterni tashkil
etuvchi bo’lib hisoblanmaydi, lekin u bilan uzviy bog’liq bo’lib, ichki «Men»ning
himoyasi sifatida faoliyat yuritadi.
Ko’pgina tillarda mavjud bo’lgan «o’zlikni yo’qotish» iborasi o’zining
egallab turgan o’rnini va darajasini yo’qotishni bildiradi.
Sharq tillarida (xitoy, yapon) shaxs tushunchasi odamning yuzi bilan emas,
balki butun tanasi bilan bog’lanadi. Yevropa an’analarida yuz tana bilan birgalikda
o’rganiladi, chunki inson chehrasi ruhining timsolidir, xitoyliklar tafakkurida esa
«hayotchanlik» tushunchasiga individning ham ma’naviy, ham vujudiy sifatlari
kiradi.
Shu asosda, avval boshidan «shaxs» tushunchasiga ma’lum hayotiy rollarni
ijro etganda o’ziga xoslikka ega bo’ladigan tashqi, yuzaki ijtimoiy obraz –
qandaydir «shaxs», atrofdagilarga qaratilgan ijtimoiy yuz ifodasi kiritilgan edi .
Pedagogika, psixologiya va falsafada shaxsga o’xshash ko’plab qarama-
qarshi ta’riflari keltirilgan ilmiy tushunchani uchratish amri mahol. Mashhur
ruhshunos V.P. Zinchenko fikriga ko’ra: ««Inson» tushunchasi bilan faqat «shaxs»
tushunchasi raqobatlashishi mumkin». Olim D.B. Elkonin adabiyotlarda shaxsning
7
Buss, David M. Evolutionary psychology: the new science of the mind / David M. Buss. - 3rd ed р410

yigirmaga yaqin ta’rifini ko’rib chiqqandan so’ng uning o’zi shaxs emasligini
xulosa qildi.
Narx tushunchasini tilla tanga yoki qimmatli qog’ozning fizik-kimyoviy
tarkibini tadqiq qilish bilan tushuntirish qiyinchilik tug’dirgani kabi, faylasuf e.V.
Ilyenkovning yozishi bo’yicha, shaxs sir-cinoatini inson miyasi xususiyatlariga
tenglashtirib bo’lmaydi. Shaxs miya tuzilishi bilan emas, balki, insonning insonga
bo’lgan ijtimoiy munosabatlar tizimi bilan belgilanadi.
Voqyeiy shaxs o’zini «umumiy natijalar» nomini olgan ijtimoiy ahamiyatga
ega bo’lgan natijalarni yaratishda anglaydi. Aflotun va Spinoza, Betxoven va Na-
poleon, Tolstoy va Mikelandjelo – bunday, odatiy holatlarni sindiradigan ijtimoiy
ahamiyatga molik ishlar mujassam bo’lgan shaxslarni boshqalar bilan adashtirib
yuborish mumkin emas. Shaxslar ko’lami, e.A. Ilyenkovning odilona fikriga ko’ra,
faqat ularnigina emas, boshqalarni ham qiziqtiradigan o’zlarining faoliyatlari
ko’lami bilan o’lchanadi.
Yana bir mashhur faylasuf M.K. Mamardashvili tasdiqlashicha: «Shaxs – bu
turmush tarzi, uning shakli, hayotning alohida holati, evolyusiyasining noyob
topilmasi. Shaxs – bu «tabiatning yirik mushohadasi». Shunday ta’rif bergan
bo’lardim. Uning ifodalanishlarga moyilligi barcha narsalarni bilishga yoki boshqa
yuksak belgilarga bog’liq emas. Tushunsangizchi, axir insonning eng muhim
ehtirosi – bu ro’yobga chiqmoq, amalga oshmoq, sodir bo’lmoq»
Ruhshunoslar individning jamiyat hayotidagi faol ishtirokini shaxsning
asosiy belgilari, deb hisoblaydilar. B.G. Ananyev «shaxs»ga «jamiyatning insonga
uning ma’lum tarixiy rivojlanishi davrida ko’rsatadigan ko’plab iqtisodiy, siyosiy,
huquqiy, ahloqiy va boshqa ta’sirlari obyekti» sifatida ta’rif beradi. A.N. Leontyev
fikriga ko’ra, «shaxs insonning ijtimoiy-tarixiy va ontogenezdagi taraqqiyotining
nisbatan kechki mahsulotidir. Shaxs o’zlashtirib olingan rollar tizimidir («rol» – bu
biror-bir ijtimoiy guruh tuzilishida ma’lum o’rinni egallagan insonning kutilgan
hulq-atvoriga javob beradigan dastur; bu insonning jamiyat hayotidagi
ishtirokining tuzilishga ega bo’lgan usulidir)». Shaxs taraqqiyoti individning
ijtimoiylashuvi va tarbiya topishi sharoitlarida amalga oshiriladi. Umumiy psix-

ologiyada ko’pchilik hollarda shaxs sifatida qandaydir yadro, mag’iz, individning
turli ruhiy jarayonlarini birlashtiruvchi va uning faoliyatiga zaruriy ketma-ketlik va
barqarorlik bag’ishlovchi yig’indi va amodal boshlang’ich modda tushuniladi.
L.S. Vigoskiy ijtimoiy tajribasiz, uning ichki ishlanmasiz, so’ngra uni yana
qayta ishlangan shaklda ichkaridan ishlab chiqarmasdan turib, shaxsning taraqqiy
etishi mumkin emasligi (interiorizasiya va eksteriorizasiya qonunlari) haqida
yozgan edi.
Bu xususda psixologlarga tarix fanining ba’zi bir namoyondalari ham
qo’shiladilar. G.S. Knabening ta’kidlashiga ko’ra, ««shaxs» insonning jamiyat
hayotidagi ishtirok i va hayotda tutgan o’rni nuqtai nazaridan insonga
xosxususiyatdir». V.A. Shkuratov quyidagi definisiyani keltiradi: «Shaxs jamiyat
a’zosi va faoliyatdagi mavjudotning ifodalanishini ijtimoiy turlarga ajratish…
Shaxsni uning ijtimoiy va madaniy doirasi, kelib chiqishi, kasbi, o’z tipi va
h.k.larning xususiyatlaridan yig’ib olish mumkin ». Hozirgi kunda psixologiya
shaxsni insonning jamiyatdagi hayotida shakllanadigan ijtimoiy-psixologik hosila
sifatida tushuntiradi. Odam ijtimoiy mavjudot sifatida boshqa odamlar bilan
munosabatlarga kirishganida va bu munosabatlar uning shaxsini shakllantiruvchi
hal qiluvchi omilga aylanganida, u yangi sifatlarga ega bo’ladi.
Chet el psixologiyasida inson shaxsi sifatida barqaror belgilar majmuasini
tashkil etuvchi temperament, sezgirlik, motivlar, layoqatlar, mayllar, turli hayotiy
vaziyatlarga moslashayotganida aynan shu insonga xos bo’lgan fikrlar oqimi va
hulq-atvorini belgilab beradigan ma’naviyat tushuniladi. J. Godfruaning fikricha,
shaxs umumiy holda ham irsiy, ham ijtimoiy-madaniy ta’sirlar bilan belgilanadi.
«Shaxs» tushunchasi o’z ichiga tabiiy xossalar (jins, temperament va h.k.) asosida
ijtimoiy muhit (oila, maktab, «boshqa ahamiyatlilar») va faoliyat (o’yin, bilish,
mehnat) bilan faol o’zaro ta’sirlar jarayonida hosil bo’lgan individga xos bo’lgan
ijtimoiy sifatlar yig’indisini birlashtiradi.
Inson shaxsi, keng tarqalgan tasavvurlarga qarshi o’laroq, 30-yoshga
yetgunicha o’zgarmasdan qolmaydi. Misol keltiradigan bo’lsak, Kaliforniya
Universitetining bir guruh olimlari 130 mingdan ortiq odamlarning «Katta

Beshlik» (vijdoniylik, murosaga kelish layoqati, nevrotizm va ekstravertlik) nomi
bilan ma’lum shaxsiy sifatlarini tahlil qilganlar. Bu sifatlar kayfiyatga bog’liq
emas, shuning uchun yetarlicha ishonchli tarzda namoyon bo’ladi. Odamlar yosh
o’tishi bilan hayotiy ixtiloflarni tezda bartaraf etishga o’rganadilar, xususan,
shafqatliroq va mehribonroq bo’lishga intiladilar.
Aniqlanishicha, ayollarda, erkaklardan farqli o’laroq, yosh o’tishi bilan
nevroz holatlari kamayadi. Ikki jins vakillarida samimiylik bir oz kamayadi.
Olimlarning fikriga ko’ra, 20–30 yoshlilarda murakkab vazifalarni bajarishda va
tashkilotlar tuzishda ko’mak beradigan vijdoniylikning kuchayishi kuzatiladi.
Murosaga kelishga moyillik, aksincha, ko’pchilik holatlarda 30 yoshdan so’ng
yorqin namoyon bo’ladi.
Shunday qilib, faylasuflar, tarixchilar, pedagoglar va psixologlarda «shaxs»
tushunchasining turlicha talqinlari mavjud. Bizlar esa, yuqorida ko’rsatganimizdek,
R.S. Nemov tomonidan berilgan shaxsning, fikrimizcha, yanada aniq va to’liq
psixologik ta’rifidan foydalanamiz.
Shaxs asosini uning tuzilishi tashkil etadi, bu esa shaxsning yaxlit hosila
sifatida har taraflama nisbiy barqaror aloqa va o’zaro ta’sirga ega bo’lishidan
iborat. Psixologlar shaxs tuzilishida turli tarkibiy qismlarni ajratadilar. S.L.
Rubinshteyn temperament, xarakter, layoqatlarda; bilimlar, malakalar va
ko’nikmalarda; yo’nalganlikda namoyon bo’ladigan individual-tipologik
xususiyatlarni ko’rsatib o’tadi. A.G. Kovalev yo’nalganlik, xarakter, imkoniyatlar
va mashqlar tizimini ajratadi. M.I. Yenikeyev temperament, yo’nalganlik,
layoqatlar va xarakterni sanab o’tadi. Mashhur psixolog K.K. Aflotunov
yo’nalganlik tarkibini, ijtimoiy tajriba tarkibini, psixologik tarkibni va biologik
asoslangan tarkibni ajratib ko’rsatadi.
Shaxs filogenezi va ontogenezi
«Shaxs shakllanishi» tushunchasi ikki ma’noda qo’llaniladi: 1) shaxs
shakllanishi uning rivojlanishi, jarayoni va natijasi sifatida. Shaxs shakllanishi
tushunchasining xuddi shu ma’noda qo’llanilishi psixologik o’rganish predmeti
bo’lib hisoblanadi, uning vazifasiga esa mavjud bo’lganlarni (mavjud, tajribada

ma’lum bo’ladigan) va rivojlanayotgan shaxsda maqsadga yo’naltirilgan tarbiyaviy
ta’sirlar sharoitida mavjud bo’lishi mumkinlarni aniqlash kiradi. Bu shaxs
shakllanishini o’rganishga psixologik yondoshuv dir; 2) shaxs shakllanishi
maqsadga yo’naltirilgan tarbiya sifatida. Bu shaxs shakllanishiga doir masalalarni
va usullarni hal etishga bo’lgan pedagogik yondoshuv . Pedagogik yondoshuv
jamiyatning ijtimoiy talablariga mos kelishi uchun shaxsda shakllanishi kerak
bo’lganlarni aniqlashtirish zarurligini belgilaydi.
Inson shaxs bo’lib tug’ilmaydi, unga aylanadi. Shaxs taraqqiyoti
bo’ysunadigan qonunlarga doir turli nuqtai nazarlar mavjud. Turli xil shaxs
nazariyalari ko’pchilikni tashkil etadi, ularning har birida shaxs taraqqiyoti
muammosi o’ziga xos holatda ko’rib chiqiladi. Psixologik tahlil nazariyasi
rivojlanishni insonning biologik tabiatini jamiyatdagi hayotga moslashuvi, insonda
ehtiyojlarni qondirishning ma’lum himoya mexanizmlari va usullarining
ishlanmasi sifatida tushuntiradi. Xususiyatlar nazariyasiga ko’ra, shaxs
xususiyatlari hayoti davomida shakllanadi, ularning hosil bo’lish, o’zgarish va
barqarorlashtirish jarayonlari nobiologik qonunlarga bo’ysunadi. Ijtimoiy ta’limot
nazariyasiga ko’ra, shaxs taraqqiyoti jarayoni odamlar o’zaro ta’sirlashuvi ma’lum
usullarining shakllanishi sifatida o’rganiladi. Umuminsoniy va boshqa noyob
hodisalar bilan bog’liq nazariyalar «Men»ning vujudga kelish jarayoni sifatida
tushuntiradilar. Shaxs taraqqiyoti uning ijtimoiylashuvi va tarbiyasi jarayonida
sodir bo’ladi. Mavjudligining birinchi kunlaridan boshlaboq, inson o’ziga
o’xshaganlar qurshovida bo’ladi, turli xil ijtimoiy munosabatlar va o’zaro
harakatlarda qatnashadi. Birinchi ijtimoiy tajribani oilasi sharoitida orttiradi,
so’ngra turli jamoalar sharoitida shaxsining ajralmas qismiga aylangan subyektiv
tajribani to’plab boradi. Bu jarayon, shuningdek, individ tomonidan ijtimoiy
tajribaning faol tarzda ishlab chiqarilishi ijtimoiylashuv jarayoni deb ataladi.
B.G. Ananyev konsepsiyasiga ko’ra, ijtimoiylashuv jarayoni insonning
shaxs sifatida va faoliyat subyekti sifatida bunyodga kelishini ikki yo’nalishli
jarayon sifatida ko’rib chiqiladi. Bunday ijtimoiylashuvning yakuniy maqsadi

individuallikning shakllanishidan iborat bo’ladi. Individuallashtirish deganda aniq
shaxsning rivojlanish jarayoni tushuniladi.
Ijtimoiylashuv bilan birgalikda yana bir jarayon – madaniylashtirish xam
amalga oshiriladi. Agar ijtimoiylashuv – bu ijtimoiy tajribani o’zlashtirish bo’lsa,
madaniylashtirish – bu individning umuminsoniy madaniyat va turli davrlardagi
inson faoliyatining moddiy va ma’naviy qadriyatlari jamlangan tarixiy tarkib
topgan faoliyat usullarini o’zlashtirishdan iborat.
Shaxs taraqqiyoti muammosining u yoki bu nazariya nuqtai nazaridan ko’rib
chiqishdan tashqari, shaxsni turli yondoshuvlar nuqtai nazaridan
integrasiyalashtirilgan holda, yaxlitligicha ko’rib chiqish g’oyasi ham mavjud. Shu
asosda, shaxs barcha qirralarining kelishilgan holda, tizimli shakllanishi va o’zaro
bog’liq bo’lgan o’zgarishlarini e’tiboriga qabul qiluvchi bir qancha konsepsiyalar
shakllandi. Ushbu taraqqiyot konsepsiyalari integrasiya konsepsiyalariga kiradi.
Shunday konsepsiyalardan biri amerikalik ruhshunos olim e. Erikson
tomonidan ishlab chiqilgan nazariya hisoblanadi, u taraqqiyotga nisbatan o’z
qarashlarida e pigenetik tamoyil : inson o’z shaxsiy taraqqiyotida tug’ilishidan
boshlab, to so’nggi kunlarigacha majburiy ravishda bosib o’tadigan bosqichlarning
irsiy belgilanganligiga rioya qiladi. E.Yerikson har bir odamda muqarrar ravishda
ro’y beradigan sakkiz xildagi hayotiy ruhiy inqirozlarni ajratib, ta’riflab berdi:
1. Ishonch inqirozi – ishonchsizlik (hayotining birinchi yili davomida).
2. Gumonsirash va uyatchanlikka qarshi o’laroq, o’zini idora qilish (2-3
yoshlar atrofida).
3. Aybdorlik hissiga qarshi o’laroq, tashabbuskorlikning paydo bo’lishi
(taxminan uchdan olti yoshgacha).
4. Mukammal emaslik kompleksiga qarshi o’laroq, mehnasevarlik (7 dan 12
yoshgacha).
5. Individual g’o’rlik va konformizmga qarshi o’laroq, shaxsiy yo’nalishga
ega bo’lish (12 dan 18 yoshgacha).
6. Shaxsiy ruhiy yakkalanishga qarshi o’laroq, samimiylik va
muloqotchanlik (20 yoshlar atrofida).

7. «O’ziga g’arq bo’lish»ga qarshi o’laroq, yangi avlod tarbiyasi haqida
qayg’urish (30-60 yoshlar orasida).
8. Umidsizlanishga qarshi o’laroq, bosib o’tilgan hayot yo’lidan mamnunlik
(60 yoshdan katta) (7.2 jadval).
Yerikson konsepsiyasida shaxsning vujudga kelishi har bir bosqichda sodir
bo’ladigan inson ichki olami va atrofdagi odamlar bilan munosabatlarining sifat
o’zgarishlari almashinuvi tarzida tushuniladi. Buning natijasida u shaxs sifatida
rivojlanishning, aynan, hozirgi bosqichiga tegishli bo’lgan va butun umri
davomida saqlanib qoladigan yangi xususiyatlarga ega bo’ladi. Bunda yangi
shaxsiy qirralar, erikson fikricha, faqat avvalgi rivojlanish asosida yuzaga keladi.
Inson shaxs sifatida shakllanishi va rivojlanishida ijobiy sifatlar bilan birga
kamchiliklarga ham ega bo’ladi. Turli xildagi ijobiy va salbiy yangi hosilalarni
birgalikda yagona nazariyada izchil tarzda umuman tasavvur qilib bo’lmaydi.
Shuning uchun erikson o’z konsepsiyasida shaxs rivojlanishining faqat ikki keskin:
normal va anormal yo’nalishlarni aks ettirdi. Hayotda ular sof ko’rinishda deyarli
uchramaydi, lekin aniq chegaralangan qutblar yordamida inson shaxsiyati
taraqqiyotining barcha oraliq turlarini tasavvur qilish mumkin.
Shaxs taraqqiyoti muammosini o’rganishda mualliflar inson rivojlanishini
belgilab beruvchi sabablarni aniqlashga harakat qiladilar. Tadqiqotchilarning
ko’pchiligi shaxs taraqqiyotining harakatlantiruvchi kuchi sifatida turli
ko’rinishdagi ehtiyojlar majmuasini tan oladilar. Bunday ehtiyojlar orasida o’z-
o’zini o’stirishga bo’lgan ehtiyoj asosiy o’rinni egallaydi. O’z-o’zini o’stirishga
bo’lgan intilish qandaydir erishib bo’lmaydigan yetuklikka intilishni bildirmaydi.
Shaxsning aniq maqsad yoki ijtimoiy darajaga erishishga bo’lgan intilishi o’ta
muhimdir.
Shaxs taraqqiyotining umumiy muammolari qatorida o’rganiladigan
masalalardan yana biri shaxsiy xossalarning barqarorlik darajasi haqidagi masala
hisoblanadi. Ko’pchilik shaxs nazariyalarining asosida shaxs ijtimoiy-psixologik
noyob hodisa sifatida o’zining asosiy ifodalanishida hayotiy barqaror tuzilma
bo’lib hisoblanishi haqidagi faraziy tushuncha yotadi. Aynan shaxs

xususiyatlarining barqarorlik darajasi harakatlarining ketma-ketligini va ma’lum
hulq-atvorni belgilaydi, uning harakatlariga qonuniylik xususiyatini beradi. Lekin
qator tadqiqotlar natijasida inson hulq-atvori anchayin o’zgaruvchanligi aniqlandi.
Shuning uchun qonuniy ravishda inson shaxsi va hulq-atvorining barqarorligi
haqiqatdan ham nimada va qanchalik ifodalanishi haqidagi savol tug’iladi.
Tadqiqotlarning natijalariga ko’ra, tug’ma anatomik va fiziologik
xususiyatlar, asab tizimi xossalari bilan bog’liq bo’lgan shaxsning dinamik
xususiyatlari yuqori darajadagi barqarorlikka ega bo’ladi. Ularga temperament,
emosional reaktivlik, ekstraversiya – introversiya va boshqa ba’zi bir sifatlar
kiradi. Shuningdek, aniqlanishicha, shaxsning ham barqaror, ham o’zgaruvchan
real hulq-atvori doimiy ijtimoiy vaziyatlarga bog’liqdir.
«Umumiy psixologiya» (2002 y.) darsligining muallifi A.G. Maklakovning
fikriga ko’ra, inson barcha odamlarga xos bo’lganligidan o’ta barqaror hosilani
tashkil etuvchi shaxsning qator xususiyatlariga egadir. Bular integrativ
xususiyatlardir, ularga shaxsning moslashuvchanlik potensiali kiradi.
Maklakovning nuqtai nazari bilan qaraganda, har bir odam shaxsiy
moslashuvchanlik potensialiga, ya’ni, ijtimoiy muhit sharoitlariga samarali
moslashish imkonini beruvchi ma’lum psixologik xususiyatlar to’plamiga ega.
Shaxsiy moslashuvchanlik potensialining rivojlanish darajasiga ko’ra inson turli
vaziyatlarda o’z hulq-atvorini u yoki bu darajada samarali shakllantiradi. Shunday
ko’ra, hulq-atvorning muntazamliligi haqida emas, balki turli sharoitlarda
mutanosib hulq-atvorni belgilovchi qirralar doimiyligi haqida so’z yuritish lozim.
Individ, subyekt, shaxs, individualliktushunchasi
Shaxs – psixologiya fanining asosiy ilmiy tushunchalaridan biri bo’lib
hisoblanadi. Shaxsning nimaligini tushunish va uning ruhiy tuzilishini ta’riflash
imkonini beruvchi asosiy xossalarini ajratib olish uchun ushbu tushunchani «inson
individ shaxs individuallik» qatorida ko’rib chiqamiz.
Inson o’ta murakkab mavjudot sifatida cheksiz murakkab dunyoda,
aniqrog’i, ko’plab dunyolarda yashaydi, ularning ichidan zamonimizning mashhur
faylasuflaridan biri Yurgen Xabermas asosiylari sifatida uch dunyoni: tashqi

dunyo, ijtimoiy dunyo («bizning olam»), ichki dunyo («mening olamim»,
individuallik va betakrorlilik «mening mavjudligimning» betakrorligi) ajratishni
taklif etdi.
Tashqi dunyo – bu insonning tabiat qonunlarini bilishda va ularni o’z
maqsadlarida tabiatni qayta tuzish uchun qo’llashda egallaydigan tabiat olami. Bu
fan, texnika, amaliyot olamidir. Bu barcha narsa isbot talab etuvchi maqsadga
muvofiq faoliyat olamidir.
Ijtimoiy dunyo – bu insonni dunyoga kiritishning asosiy vositasi jismli
faoliyat bo’lgan olam. Insonni atrofdagi olamga va o’ziga nisbatan
munosabatlarining rang-barangligida tushunish, faolligining manbalarini topish va
yo’nalishini anglash uchun insonning olamda tutgan o’rnini aniqlab olish zarur.
Insonga shaxs sifatida yondoshish, avvalambor, insonga jamiyat tuzilishida tutgan
o’rni bilan aniqlanuvchi jamiyatning birligi sifatida qarash bilan bog’liqdir. Insonni
biologik organizm, tur birligi sifatida hayvondan farq qiluvchi tub negizli belgisi
jamiyatga tegishlilik, ijtimoiylik hisoblanadi. Bundan kelib chiqadiki, shaxsni
o’rganishda dastlabki holat bo’lib uning jamiyatdagi o’rni, ijtimoiy munosabatlar
tizimiga kiritilganligi xizmat qiladi .
Agar biz shaxs munosabatlari haqida insonning dunyoga shaxsiy tegishliligi
va bu bilan bog’liq kechinmalar ma’nosida so’z yuritadigan bo’lsak, u holda inson
mavjud bo’la oladigan keyingi – bu «mening» ichki olamim dunyosiga murojaat
qilamiz. Bu dunyo kechinmalar, shaxsiy mohiyatlar, shaxsiy dahldorlikni his etish,
u yoki bunga shaxsiy tegishlilik, boshqa odamlar bilan mavjudlikning
«hodisaviyligi» bilan to’la. Bu dunyoga jismli faoliyat o’z shaklini o’zgartirgan
holda oddiy holatdagi foydali faoliyat, shaklini yo’qotgan jismli harakat bo’lib
emas, balki, «shaxsiy» faoliyat, ijodiyot sifatida kiradi, ijtimoiy hulq-atvor esa
«mening» dunyosiga shaxslararo munosabat, boshqa odamlarning ichki dunyosiga
yaqinlashish, boshqalarga o’zini ochishning vositasi, o’zini namoyon etish sifatida
kirib keladi. «Mening» dunyosida unga xos bo’lgan maxsus faoliyat turlari: o’yin,
san’at, din, ichki dunyolar yaqinlashuvi sifatidagi muloqot paydo bo’ladi.

«Individ» tushunchasini turlicha talqin qilish mumkin. Avvalambor, individ
– bu yagona tabiat mavjudoti sifatidagi odam, Homo sapiyens turiga mansub vakil.
Ushbu holatda individ biologik turning umumiy irsiy xossalarini tashuvchi
biologik organizm (har bir odam individ bo’lib tug’iladi) sifatida tushuniladi,
ya’ni, insonning biologik mohiyati ta’kidlanadi. Lekin ba’zida «individ»
tushunchasi odamni insoniy umumiylikning alohida vakili, mehnat qurollaridan
foydalanuvchi ijtimoiy mavjudot sifatida belgilash uchun qo’llaniladi.
Agar «inson» tushunchasi o’z ichiga odamlarga xos bo’lgan barcha insoniy
sifatlarning yig’indisini, ularning ma’lum insonda mavjudligi yoki mavjud
emasligidan qat’iy nazar, jamlagan bo’lsa, u holda «individ» tushunchasi aynan uni
xarakterlaydi va qo’shimcha sifatida shaxsiy xislatlar qatori psixologik va biologik
xossalarni ham kiritadi. Bundan tashqari, ushbu tushunchaga ma’lum odamni
boshqalardan ajratib turuvchi sifatlar bilan birga, aynan shu odamga va ko’plab
boshqa odamlarga tegishli bo’lgan umumiy xossalar ham kiradi.
Shaxs tushunchasining mohiyatli tomonlarini belgilab beruvchi turli xil
ta’riflar mavjud. A.N. Leontyev ta’rifiga ko’ra: «Shaxs – faoliyat subyekti», A.G.
Kovalevning – «shaxs ijtimoiy munosabatlar subyekti va obyekti sifatida», K.K.
Aflotunovning – «shaxs – o’z o’rnini anglovchi layoqatli jamiyat a’zosi», S.L.
Rubinshteynning – «shaxs – tashqi ta’sirlarning oldini oluvchi ichki sharoitlar
yig’indisi», A.V. Petrovskiyning – «shaxs – individ tomonidan jismli faoliyat va
muloqotda orttirilgan, unga ijtimoiy munosabatlarga kirishganlik nuqtai nazaridan
ta’rif beruvchi tizimli sifat», G. Ollportning – «shaxs hayoti davomida shakllanib
boruvchi o’ziga xos psixofixiologik tizimlar – ushbu insonga xos bo’lgan tafakkur
va hulq-atvorni belgilab beruvchi shaxs qirralari yig’indisi» va boshqalarning
ta’riflari shulardan iborat.
Bizlar esa R.S. Nemov tomonidan shaxsga berilgan ta’rifni qo’llaymiz:
«Shaxs – bu ijtimoiy asoslangan, ijtimoiy tabiatga ega bo’lgan aloqalar va
munosabatlarda namoyon bo’ladigan, barqaror, odamning o’zi va atrofidagilar
uchun ahamiyatli bo’lgan ahloqiy harakatlarni belgilab beruvchi o’zining
psixologik xususiyatlari tizimidagi inson»8.

Shunday qilib, inson, birinchidan, tirik tabiat vakili, biologik obyekt sifatida,
ikkinchidan, ongli faoliyat subyekti sifatida va, uchinchidan, ijtimoiy mavjudot
sifatida o’rganilishi mumkin, bu uch darajaning yaxlit uyushmaga birlashishi
insonning yig’indi xususiyatlarini – uning individualligini shakllantiradi.
Individuallik – bu ma’lum insonning, uning noyobligi, betakrorligi nuqtai
nazaridan o’ziga xos bo’lgan ruhiy, fiziologik va ijtimoiy xususiyatlar yig’indisi.
Individuallik – bu ko’rib chiqilgan tushunchalar ichida mazmuniga ko’ra eng
tor tushuncha hisoblanadi. U o’zida insonning boshqa odamlardan farq qiluvchi
o’ziga xos va shaxsiy xossalarini jamlaydi. Individuallik turli xildagi tajriba,
bilimlar, fikrlardagi tafovutlar, xarakter va temperamentlardagi farqlar, o’zimiz
isbotlaydigan, tasdiqlaydigan o’ziga xos xususiyatlarimizda namoyon bo’ladi. Mo-
tivlar, temperament, xarakter, layoqatlar – individuallikning asosiy ko’rsatkichlari.
«Individuallik» tushunchasi individning faqat o’ziga xos ruhiy xususiyatlarini
emas, balki morfofiziologik (bo’y o’lchami, tana tuzilishi, yuz tuzilishi va h.k.)
xususiyatlarini ham aks ettiradi.
Individuallik – o’z mohiyatiga ko’ra, boshqalar tomonidan kuzatilishi
mumkin bo’lgan, tashqarida joylashgan narsa. Faqat boshqalar bir odamning
boshqasidan farqini, ya’ni, uning individualligini aytib berishi mumkin.
Shunday qilib, bizlar ko’rib chiqqan «odam, individ, shaxs va individuallik»
tushunchalari hajmiga ko’ra turlichadir. Bular orasida keng ma’no kasb etib,
boshqa tushunchalarni ham o’zida jo etadigan tushuncha «inson» atamasidir, eng
tor atama esa – «individuallik» tushunchasi.
A dabiyotlar :
1. O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. T. O’zbekiston. 2014 .
2. Karimov I.A. Asarlar to’plami. 1- 2 2 jildlar. T. O’zbekiston. 1996-201 4 .
3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. T.-Ma’naviyat. 2008.
4. Karimov I.A. “Ona yurtimiz baxtu iqboli va buyuk kelajagi yo’lida xizmat
qilish — eng oliy saodatdir”. T.: O’zbekiston. 2015.
Leontyev A.N. Leksii po obщyey psixologii: ucheb.posobiye dlya

stud.vыssh.ucheb.zavedeniy. – 5-ye izd., ster. – M.: Smыsl; Izdatelskiy sentr
«Akademiya», 2010. – 511 s.
5. Luriya A.R. Leksii po ob щ yey psixologii. –SPb.: Piter, 2006. – 320 s.
6. Lyubimov V.V. Psixologiya vospriyatiya. – M.: Eksmo, 2007. – 472 s.
7. Ob щ aya psixoloriya: v 7 t.: uchebnik dlya stud. v ы ssh. ucheb. Pod red.
B.Bratusya. – M.: Izdatelskiy sentr «Akademiya», 2007.
8. Myers D.G. Psychology. Ninth Edition. – Worth Publishers, 2010. – 910 p.
9. Buss, David M. Evolutionary psychology: the new science of the mind /
David M. Buss. - 3rd ed .

Shaxsni evolyusion jihatdan rivojlanishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish