Shaxsning hissiy irodaviy sohasi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	4.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Shaxsning hissiy irodaviy sohasi

Купить

MAVZU: SHAX SNING HISSIY
IRODAVIY SOHASI

Reja:
1.    « Shax sning hissiy holat i» t ushunchasi.
2.     « Iroda» t ushunchasi v a uning jaray onlari.
3.      Shax sning irodav iy fazilat lari v a ularning shak llanishi.

«Shaxsning hissiy holati»
tushunchasi

Hissiyotlar shaxs faoliyatining muhim jabhasi sifatida
insondagi keng emotsional sohasining rang-barangligi,
ko'p qirraligi haqida emotsional ton (yunoncha tonos -
zo'riqish, urg'u berish ma'nosini bildiradi), emotsiyalar
(lotincha emovere - qo'zg'atish, hayajonlanish
demakdir), affektlar (lotincha affectus - ruhiy hayajon,
shijoat, ehtiros ma'nosini anglatadi), stress (inglizcha
stress - zo'riqish deganidir) va kayfiyat kabi
tushunchalar orqali muayyan tasavvur berish imkoniya-
tiga ega.
Kishi idrok etish, xotirlash, xayol surish va fikrlash
jarayonlarida faqat voqelikni bilib qolmay, balki shu
bilan birga, hayotdagi u yoki bu narsalarga, qanday
bo'lmasin, munosabat bildiradi, unda bularga nisbatan
u yoki bu tarzda his-tuyg'u paydo bo'ladi.
His-tuyg'ular kishining o'z hayotida nimalar yuz
berayotganiga, nimalarni bilib olayotganiga yoki nima
bilan mashg'ul bo'layotganiga nisbatan o'ziga turli xil
shaklda bildiradigan ichki munosabatidir.

«Hissiyot» tushunchasi kundalik turmushda va ilmiy
psixologik manbalarda har xil ma'noda qo'llaniladi.
Jumladan, hissiyot o'rnida sezgilar, anglanilmagan mayllar,
anglanilmagan xohishlar, tilaklar, maqsadlar, talablar kabi
tushunchalardan foydalaniladi. Ilmiy nuqtai nazardan kelib
chiqib tahlil qilinganda, «hissiyot», odatda, tirik mavjudotlar
miyasida, ya'ni shaxslarning ehtiyojlarini qondiruvchi va
unga monelik qiluvchi obyektlarga nisbatan uning
(odamning) munosabatlarini aks ettirish ma'nosida
qo'llaniladi.
Jahon psixologiyasida «hissiyot» bilan «emotsiya» terminlari
(ayniqsa, chet mamlakatlarda) bir xil ma'noda ishlatiladi,
lekin ularni aynan bir xil holat deb tushunish mumkin emas.
Bunday nuqson ommabop adabiyotlarda, chet ellarda chop
etilgan darsliklarda ko'p uchraydi. Odatda tashqi alomatlari
yaqqol namoyon bo'ladigan his- tuyg'ularning ichki
kechinmalarda ifodalanishidan iborat psixik ja- rayon yuzaga
kelishining aniq shaklini emotsiya deb atash maqsadga
muvofiq. Masalan, ranglarning o'zgarishi, yuzlarning
tabassumlanishi, lablarning titrashi, ko'zlarning yarqirashi,
kulgu, yig'i, g'amginlik, ikkilanish, sarosima va boshqalar
emotsiyaning ifodasidir.

SHAX SNI NG EMOTSION AL – I RODAVIY
J ARAYON LARI

Lekin vatanparvarlik, javobgarlik, mas'uliyat, vijdon, mehr-oqi-
bat, sevgi-muhabbat singari yuksak xislatlarni emotsiya
tarkibiga kiritish g'ayritabiiy hodisa hisoblanadi. Ushbu
emosional kechinmalar o'zining mohiyati, kuch-quvvati,
davomiyligi, ta'sirchanligi, yo'nal- ganligi bilan bir-biridan
keskin farq qilishlariga qaramay, ularni emotsiya sifatida talqin
qilish oddiy safsataga aylanib qolgan bo'lar edi. Shu boisdan
ularning o'zaro eng muhim farqi shundaki, birisi ijtimoiy
(hissiyot), ikkinchisi esa (emotsiya) individual, xususiy ahamiyat
kasb etadi.
His-tuyg'ularning kechishi subyekt alohida his etayotgan psixik
holat sifatida gavdalanadi. Bunda biron-bir narsani idrok etish
va tushunish, biron-bir narsa to'g'risida bilib olish idrok
etilayotgan, tushunib olinayotgan, ma'lum yoki noma'lum
narsalarga nisbatan shaxsiy munosabat bilan birgalikda ro'y
beradi. Ana shu hollarning barchasida his-tuyg'ularning
boshdan kechirilishi xususida, kishining alohida emotsional
holati haqida gapiriladi. Shu bilan birga, his- tuyg'ularning
kechishi o'z rivojlanishiga ega bo'lgan joriy va o'zgarib
turadigan psixik jarayondir.
His-tuyg'uni boshdan kechirishning turli shakllari - emotsiya,
affekt, kayfiyat, kuchli hayajonlanish (stress holati) ehtiros va
nihoyat, tor ma'nodagi his-tuyg'ular kishi xulq-atvorini tartibga
solib turadi. Bilishning jonli manbai bo'lib, odamlar o'rtasidagi
murakkab va ko'p qirrali munosabatlarning ifodasi
hisoblanadi.

Kishi uchun subyektiv hisoblangan his-tuyg'ular
uning ehtiyojlari qondirilish jarayoni qanday
kechayotganligining belgisi sifatida na- moyon
bo'ladi.
His-tuyg'ular voqelikni aks ettirishning o'ziga xos
shakllaridan biridir. Agar bilish jarayonlarida narsalar
va voqelikdagi hodisalar aks etsa, his-tuyg'ularda
esa subyektning o'ziga xos ehtiyojlari bilan qo'shilib,
o'zi bilib olayotgan va o'zgartirayotgan narsalarga va
voqelikka nisbatan uning munosabati aks etadi.

Emotsiyalar tashqi ko'rinishga xosligi va muvaqqat xususiyatga ega ekanligi bilan
hissiyotdan farqlanadi. Shuni aytib o'tish joizki, hissiyot hayvonot olamiga xos kechinma
emas, u aql-zakovat subyekti sanalmish hazrati insongagina xos, xolos. Chunki empatik
(hamdard- lik) his-tuyg'ular shaxsning mukammallik bosqichiga ko'tarilishiga kafolat
negizidir.
Ehtiyojlarning qondirilishi yoki qondirilmasligi kishida turli xil shakldagi o'ziga xos
kechinmalarni: emotsiyalarni, affektlar (emotsio- nal buhronlar)ni, kayfiyatlarni, kuchli
hayajonlanish (stress holat- lari)ni va his-tuyg'ularni hosil qiladi.
Emotsiyalar. Emotsional jarayonlar, holatlar yoki tor ma'noda emotsiyalar emotsional
kechinmalarning o'ziga xos jihatga ega shakl- laridan biridir. Emotsiya u yoki bu hissiyotni
insonning bevosita kechirishidan iborat. Masalan, shaxsning musiqani sevishi emotsiyani
vujudga keltirmaydi, balki buning uchun musiqani eshitish, ijrochi mahoratiga tasanno
aytish, undan hayajonlanish yoki asar ijrosi yoq- masa, g'azabli emotsional kechinma hosil
bo'lishi ijobiy yoki salbiy emotsiya deyiladi.

Iroda haqida tushuncha
Insoniyat ijtimoiy tarixiy taraqqiyotning yirik
namoyandalari ijodi va faoliyatiga taalluqli ma'lumotlar,
qarorga kelish namunalari ular- ning ijtimoiy psixologik
qiyofalarini aks ettirish imkoniyatiga egadir. Masalan,
buyuk sarkarda Amir Temurning «Kuch adolatdadir»
degan hikmati, Alisher Navoiyning «Zanjirband sher-
yengaman der» xitobi, Cho'lponning «Xalq dengizdir,
xalq to'lqindir, xalq kuchdir» cha- qirig'i shular
jumlasidandir.
Ular javobgarlikni yuksak his etgan holda, o'z xalqining
xohish- irodasini ifoda qilib, qat'iy irodaviy xatti-
harakatlarni amalga oshir- ganlar. Shu bilan birga, ular
o'zlarining ma'naviy, ruhiy qiyofalarini chuqur va ko'p
yoqlama ochib berishga musharraf bo'lganlar. Ijtimoiy
tarixiy sahifalarimizda, yaqin o'tmishimizda va istiqlol
davrida ko'p- lab vatandoshlarimiz irodaviy xatti-
harakatlarning namunaviy ko'ri- nishlarini namoyish
qilganlar, bular rasmiy manbalarda va badiiy
adabiyotlarda keng ko'lamda yoritilgan.

Insonga tug'ilishdan beriladigan tabiiy mayllardan, aqliy va
axlo- qiy imkoniyatlardan unumli foydalanmasdan turib,
yuksak ma'na- viyatli, farosatli, ijodiy izlanuvchan shaxslarni
voyaga yetkazib bo'lmaydi. Xuddi shu boisdan insonni
bolaligidan tortib to ijtimoiyla- shuviga qadar davr oralig'ida
o'zini o'zi boshqarish usullari, vositalari bilan tanishtirish
qat'iyatlilikni vujudga keltiradi.
Odatda, iroda insonning o'z xulqi va faoliyatini ongli ravishda
boshqarishi sifatida baholanadi, maqsadga yo'naltirilgan xatti-
harakat va xulq-atvorning amalga oshishida tashqi, ichki
qiyinchiliklarni yengib o'tishi tariqasida ta'riflanadi.
Yoshlarning irodasi, eng avvalo, shaxsning ijtimoiy faolligida,
mehnat faoliyatida, ijtimoiy tajribasida va ta'lim jarayonida
namoyon bo'ladi.
Borliqni aks ettirish, faoliyatni muayyan yo'nalishda tashkil qi-
lish, muammolar yechimini egallash yuzasidan ma'lum bir
qarorga kelish, uni amalga oshirish jarayonida qiyinchiliklarni
yengish hara- katlar yordami bilan ro'yobga chiqadi. Turli
ehtiyojlar (shaxsiy, jamoaviy, tabiiy, madaniy, moddiy,
ma'naviy) tufayli vujudga kela- digan, maqsadga yo'nalganlik
xususiyatini kasb etadigan shaxsning faolligi o'zining tuzilishi,
shakli rang-barang bo'lgan sa'y-harakatlar yordami bilan
tabiat, jamiyat tarkiblarini maqsadga muvofiq kelma- ganligi
sababli qayta quradi, takomillashtiradi, ezgu niyatga xizmat
qildirishga bo'ysundiradi.

Ehtiyoj, motiv, qiziqish, anglashilmagan, anglashilgan mayllar
ne- gizidan kelib chiqadigan barcha ko'rinishdagi harakatlar
o'zlarining yuzaga kelishiga ko'ra ixtiyorsiz va ixtiyoriy
turkumlarga ajratiladi. Odatda psixologiyada ixtiyorsiz
harakatlar anglanilgan yoki yetarli darajada anglanmagan
istak, xohish, tilak, mayl, ustanovka va shu kabilarning ichki
turtki ta'sirida paydo bo'lishi natijasida ro'yobga chiqadi.
Mazkur istak va uning boshqa shakllari impulsiv (lotincha
impulsus - ixtiyorsiz qo'zg'alish ma'nosini anglatadi)
xususiyatga ega bo'lib, inson anglamaganligi uchun ma'lum
obyektga qaratish yuzasi- dan rejalashtirilmagan, hatto ko'zda
tutilmagan bo'ladi.
Insonning favquloddagi vaziyatda yuzaga keladigan
sarosimalik affekti, dahshat, hayajonlanish, ajablanish,
shubhalanish va shunga o'xshash boshqa mohiyatli, har xil
shakldagi xatti-harakatlari ixtiyor- siz turkumdagilarga yorqin
misoldir. Undagi atamalar ma'nosi, aks etish imkoniyati bundan
oldingi hissiyot to'g'risidagi ma'lumotlarda keng ko'lamda
bayon qilingan.
Boshqa kategoriyaga taalluqli harakatlar ixtiyoriy harakatlar
deb nomlanib, ular maqsad ko'zlash, maqsadni anglashni va
uni amalga oshirishni ta'minlovchi operatsiyalar, usullar va
vositalarni shaxs o'z miyasida tasavvur qilishni, samaradorligini
taxminan baholashni taqozo etadi. O'zining mohiyati bilan
tafovutlanib turuvchi ixtiyoriy harakatlarning alohida guruhini
irodaviy harakatlar deb ataluvchi turkum tashkil qiladi.

Psixologik ma'lumotlarga asoslangan holda,
ularga quyidagicha ta'rif berish mumkin:
maqsadga erishish yo'lida uchraydigan
qarama- qarshiliklarni bartaraf qilish
jarayonida zo'r berish bilan uyg'unlash- gan,
muayyan maqsadga yo'naltirilgan ongli
harakatlar irodaviy harakatlar deyiladi.
Odamlar tevarak atrofdagi narsalar va
hodisalarni bilib oladilar hamda o'zlarining
shaxsiy ehtiyojlarini va ular mansub bo'lgan
ja- miyat ehtiyojlarini qondirish jarayonida uni
qayta o'zgartirishga qara- tilgan faoliyatda
ularga nisbatan his-tuyg'uni boshdan
kechiradilar. Iroda har doim boshqa psixik
jarayonlar bilan uzviy bog'liqdir. Iroda
kishining o'z oldiga qo'ygan maqsadlariga
erishishda qiyin- chiliklarni yengib o'tishga
qaratilgan faoliyati, xulq-atvorini ongli ra-
vishda tashkil qilishi va o'zini o'zi
boshqarishidir. Iroda shaxs faolligining
alohida shakli, uning xulq-atvorini tashkil
etishning u tomonidan qo'yilgan maqsad bilan
belgilanadigan alohida turidir. Iroda tabiat
qonunlarini egallab olgan va shu tariqa uni o'z
ehtiyojlariga ko'ra o'zgartirish imkoniyatiga
ega bo'lgan kishining mehnat faoliyatida
paydo bo'ladi.

Iroda xakida tushuncha

Tabiiy va madaniy, moddiy va ma'naviy
extiyojlar tufayli yuzaga k е ladigan va
maqsadga muofiklik harakt е rini kasb
etadigan shaxs aktivligi turli harakatlarda
amalga oshiriladi. Oila shu harakatlar
yordamida odam t е varak atrofdagi olamni
qayta o`zgartiradi. Manna shu harakatlarning
xammasi ixtiyorsiz va ixtiyoriy harakatlardan
iborat ikki kat е goriyaga bo`linishi mumkin.

Iroda akti va uning strukturasi

Ixtiyorsiz harakatlar anglashilmagan yoki
е tarli darajada anglanmagan mustaqqil
(mayllar, kursatmalar vash u kabilar)ning
paydo bo`lishi natijasida amalgan
oshiriladilar. Bilan aql impulsiv harakt е rga
ega bo`lib, ularning aniq r е jasi bo`lmaydi.
Odamning sarosimalik aff е kti, daxshat,
ajalanish va shuning kabi boshka xolatdagi
xatti harakatlari ixtiyorsiz harakatlarga misol
bo`la oladi.


Ixtiyoriy harkatlar maqsadni anglashi va
maqsadning amalga oshirilshini
ta'minlaydigan op е ratsiyalarni taxminan
tasavvur qilishni taqozo qiladilar. Ixtiyoriy
harakatlarning aloxida guruxini irodaviy
harakatlar d е b atalgan harakatlar tashkil
qiladilar. Maqsadga erishish yo`lida
turgan karama krashiliklarni bartaraf qilish
uchun zur b е rish bilan bog`liq bo`lgan va
ma'lum maqsadga yunaltirilgan ongli
harakatlar irodaviy harakatlar d е b
nomlanadi.


Iroda inson aktivligining aloxida formasidan
iboratdir. Iroda odamning o`z xatti
haraktalarini o`zi boshkarshini, bir kator
boshka intilish bilan aqllarni tormozlashini
taqozo qiladi; iroda ongli ravishda kuyilgan
maqsadga muofik turli harakatlar katorini
tashkil qilishi ko`zda to`tadi. Irodaviy faoliyat
shundan iboratki, bunda odam o`z-o`zini idora
qiladi, o`zini kulga oladi, o`zining xususiy
ixtiyorsiz impulslarini nazorat qiladi va k е rak
bo`lib kolgan paytda ularni yukotadi.
Irodaning namoyon bo`lishi, ya'ni odam
tamonidan turli ishlarning va irodaviy
harakatlarning s е t е mali tarzda amalga
oshirilsh bunday ish harkatlarda ongning
ishtirok qilishi bilan bogli shaxs aktivligidir.

Shaxsning hissiy irodaviy sohasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish