Shaxsning o‘quv va kasbiy motivatsiyalarini o‘rganish - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	43.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Shaxsning o‘quv va kasbiy motivatsiyalarini o‘rganish

Купить

Shaxsning o`quv va kasbiy motivatsiyalarini o`rganish
MUNDARIJA
KIRISH……………………………………………...…................................ 3
I BOB. Kasbiy motiv va motivasiya …………………………………. 4
1.1 Motiv va motivatsiya haqida tushuncha …………………………………. 4
1.2 Pedagogik faoliyatning muhim
qismlari…………………. ......................... 9
II BOB. Shaxsning o`quv va kasbiy motivatsiyalarini
o`rganish ……………………………………………………….. 15
2.1 O’quv faoliyati motivasiyasining xususiyatlarini
o’rganish ……………... 15
2.2 Shaxsning o`quv va kasbiy motivatsiyalarini o`rganishda olimlarning
fikri ............ .................................................................................. 17
XULOSA............................................................................................. ............. 19
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI…………… ………. 21
1

Kirish
Mavzuning dolzarbligi: Insonning kasbiy yaroqliligi borasidagi nazariy va
eksperimental tadqiqotlar yo’nalishlarini o’rganish kasbiy psixologik tanlovning
mezonlarning ajratish imkonini beradi. Inson va kasbning o’zaro munosabati
borasidagi tasavvurlar ularda jarayonnini ilmiy tashkil qilish va ilmiy tushunchalar
tizimini shakllantiradi. Insonining kasbiy xulq-avorini tahlil qilish va uning kasbiy
tarjimai holi shuningdek shaxsda dastlabki kasbiy maqsadlarni shakllanishida
kasbiy hayotgacha rivojlanishni qamrab oladi. Mehnat psixologiyasining
metodlarida amaliy foydalanishni o’rganish (gnostik, konstruktiv); kadrlarni tanlash
va kasbga yo’naltirish jarayoniga psixologik hamkorlik va shaxsning kasbiy o’zini
o’zi anglash tushunchalarining mazmun mohiyatini anglab yetish ko’nikmasini
tarkib toptirishdan iborat.
Kurs ishining maqsadi: Ilmiy adabiyotlarni va ilmiy tadqiqot ishlarni
tahliliy o’rganish asosida kasbiy motivatsiya turlari va jarayonlarini o’rganish.
Kurs ishining obyekti: motivatsiya va uning asosiy xususiyatlari.
Kurs ishining predmeti: kasbiy motivatsiya haqida umumiy tushuncha
kasbiy motivatsiya turlari, kasbiy motivatsiya eksperimental o’rganishdagi
tadqiqotlar.
Kurs ishi ning vazifalari:
1. kasbiy motivatsiya ni eksperimental tadqiq qilish.
2. kasbiy motivatsiya nazariyalarini o’rganish.
3. kasbiy motivatsiya metodikalar bilan ishlash.
2

I BOB. Kasbiy motiv va motivasiya
1.1 Motiv va motivatsiya haqida tushuncha
Motivatsiya — bu odamlar va boshqa hayvonlarning ma lum birʼ
vaqtda xatti-harakatni boshlashi, davom ettirishi yoki to xtatishi sababi.
ʻ
Motivatsion holatlar odatda agent ichida harakat qiluvchi, maqsadga yo naltirilgan
ʻ
xatti-harakatlarga moyillikni yaratadigan kuchlar sifatida tushuniladi. Ko pincha
ʻ
turli xil ruhiy holatlar bir-biri bilan raqobatlashadi va faqat eng kuchli holat xatti-
harakatni belgilaydi. [1]
Bu shuni anglatadiki, biz biror narsani amalga oshirmasdan
turib, biror narsa qilishga undashimiz mumkin. Motivatsiyani ta minlovchi
ʼ
paradigmatik ruhiy holat — bu istak . Ammo boshqa turli holatlar, masalan, nima
qilish kerakligi yoki niyatlari haqidagi e tiqodlar ham motivatsiyani ta minlashi
ʼ ʼ
mumkin. Motivatsiya „motiv“ so zidan olingan bo lib, u kishining ehtiyojlari,
ʻ ʻ
istaklari yoki undovlarini bildiradi. Maqsadga erishish uchun shaxslarni harakatga
undash jarayonidir. Ish maqsadlari kontekstida odamlarning xatti-harakatlarini
kuchaytiradigan psixologik elementlar pulga bo lgan xohishni o z ichiga olishi
ʻ ʻ
mumkin.
Majoziy ko rinishda motivatsiya eshak uchun „sabzi“ dir. Motivatsiyadan tashqari,
ʻ
eshakni ko chirish usullari Rag batlantirish, vaziyatni ko rish va hayotni tashkil
ʻ ʻ ʻ
etish, kerakli his-tuyg ular va holatlarni uyg otishdir.
ʻ ʻ
Motiv (psixologiyada) — inson faoliyatida muayyan maqsadni bajarishga sabab
bo luvchi omil, vaj motiv shaxsni harakatga va faoliyatga undovchi, ehtiyojning
ʻ
yuksak shakli sifatida paydo bo luvchi ichki turtki hisoblanadi. Ehtiyoj va instinkt,
ʻ
mayl va hissiyot, ideal va boshqa motivlar jumlasiga kiradi. Hozirgi zamon
psixologiyasida Motiv atamasi sub yektni faollashtiruvchi turli hodisa va holatlarni
ʼ
ifodalash uchun qo llanadi. Xatti-harakat va faoliyat motivlarining majmuasi
ʻ
3

motivatsiya deyiladi. Motiv ehtiyoj negizida vujudga keladi va shakllanadi.
Ehtiyojning barqarorlashuvi motivatsiyaning samarali shakllanishini ta minlaydi.ʼ
Harakat faoliyatning tarkibi bo lganligi tufayli u faoliyatning maqsadi va
ʻ
Motivatsiya orqali boshqariladi. Ba zan "Motivatsiya" tu-shunchasini "emotsiya",
ʼ
"maqsad", "ustanovka" atamalari bilan almashtirish hollari uchraydi. Goho turtki,
qo zg ovchi, undovchi tushunchalari bilan aynanlashtirilad
ʻ ʻ i
Kasbiy motiv va motivasiya muammosi xorij psixologlari tomonidan keng
doirada tadqiq qilingan. Jumladan, kasbiy motivlar borasida Ye.A.Klimov,
V.A.Kruteskiy, A.N.Vasilkova, E.Disi, V.Vrum, M.V.Dmitriy va boshqalarni
kiritishimiz mumkin. Shaxsning ish faoliyati bilan bog’liq motivasiyalarni 3 guruhga
ajratish mumkin; birinchisi - mehnat faoliyati motivlari, ikkinchisi - kasb tanlash
motivlari va uchinchisi - ish joyini tanlash motivlari. Aniq faoliyat esa barchasini
jamlangan holda izohlanadi, ya’ni, bunda mehnat faoliyati motivlari, kasb tanlash
motivlarining shakllanishi, shuningdek, qolgan ikkita motiv orqali esa ish joyini tanlash
motivlari ham yuzaga keladi.
Mehnat faoliyati motivlari xilma-xil bo’lib, ular o’ziga xos omillar bilan
belgilanadi.
Birinchi guruh omillariga jamoaviy xarakterning uyg’onishi bilan bog’liqliklari
kiritilib, bunda jamoaga foyda tegishini anglash, boshqa insonlarga yordam berish
istagi, mehnat faoliyatida ijtimoiy ustanovkaning zarurligi va boshqalarga nisbatan
tobelikni xohlamaslik kabi motivlar hisoblanadi.
Ikkinchi guruh omillari o’zi va oilasi uchun moddiy mablag’ning orttirilishi,
moddiy va ma’naviy ehtiyojlarning qondirilishi uchun pul ishlab topish
motivlaridir.
Uchinchi guruhga o’zini o’zi faollashtirish, rivojlantirish, o’zini namoyon qilish
ehtiyojlarining qondirilishi va boshqalar kiradi. Ma’lumki, insonlar tabiatdan biror-
bir faoliyat bilan shug’ullanmasdan turolmaydilar. Inson nafaqat iste’molchi balki
yaratuvchi bo’lib, yaratish jarayonida u ijoddan ilhom oladi. Bu guruhga mansub
motiv jamiyat tomonidan ehtiyojlarning qondirilishi va boshqalarning hurmatini
4

qozonish bilan bog’liq. Maktab o’quvchilarining mehnat tarbiyasi ham shu motiv
bilan bog’liq ravishda shakllantiriladi.
Mehnat faoliyatining umumiy motivlari yukorida aytib o’tilganidek, aniq kasblar
doirasida amalga oshadi. Kasb tanlash anchagina qiyin va motivasion jarayondir.
Axir shaxsning to’g’ri kasb tanlashi ko’pincha insonning hayotdan qoniqishga ham
sabab bo’ladi.
Insonning qaysi faoliyatini tanlashi ko’proq tashqi omillar haqidagi karorning
kabul kilinishi jarayoni haqida tuxtalishi muhimdir. Bu asosan tashki xolat
baxolariga , o’zining imkoniyat va kobiliyatlariga, kasb tanlashdagi qiziqish va
moyilliklariga bog’liqdir. Tashqi holatini baholash, ijobiy ta’sir ko’rsatadigan
omillar, o’zida ishlab topiladigan pul mikdori, imtiyoz, taklif etilayotgan korxona,
muassasaning yashash joyiga yakin bo’lishi, transpot alokalarining kulayligi, ish
joyi estetikasi va ishlab chikarishning zararli tomonlari, jamoadagi psixologik
iklim, maktov va tartibga chakirish kabilarni kamrab oladi.
O’z imkoniyatlarini baxolash soglomligi, ishga yarokliligi, kasbi bo’yicha muhim
sifatlarga egaligi, bilim darajasi, stresslarsiz ishga moyilligi, yuqori shovkinli ishda
talab etilgan temp va xotirjam ritm bilan ishlay olish imkoniyati kabilarni uz ichiga
oladi.
Qiziqishlarga mos ravishda tanlangan ish joyini baholash, ayni vaqtda ishlayotgan
muassasasi , korxonadagi imkoniyat to’siqlari, ishni boshqarish, kasbiy o’sish,
tashabbusning paydo bo’lishi muhim ahamiyatga ega. Ba’zan qiziqish bo’yicha ish
joyini tanlash muhim ahamiyat kasb etadi.
Ish joyini va kasbni tanlash motivlari E.S.Chuchunay tomonidan klassifikasiya
qilingan. U kasb motivlarini quyidagilarga ajratadi:
1) Dominant (kasbga qiziqishning ustun turishi),
2) Vaziyat bilan bog’liq (har doim insonni qiziqtirib kelgan shart-sharoitlarni
ruyobga chiqarish).
3) Komformist.
4) Kasbiy motivasiyalar (o’ziga yaqin ijtimoiy olamning ya’ni yaqinlarini, do’st va
tanishlarining maslaxatlari bilan).
5

L.I.Bamburova musiqa ijrochilik kasbini tanlashga sabab bo’luvchi omillar sifatida
quyidagilarni ajratib ko’rsatadi:
Ijod va musiqa ijro etishga bo’lgan qiziqish.
Musiqadan zavqlanishga bo’lgan ehtiyoj.
Musiqa asarlarini ijro etishda o’zi tashabbus ko’rsatishga intilish.
Tinglovchilarning qadriyatini ko’tarish, ularga rohat baxsh etish xohishi.
Albatta yuqoridagilar musiqa ijrochilik faoliyatining to’liq motivlari emas. Ular
faqatgina musikachilik faoliyatini boshlashga olib keladi.
A.P.Vasilyev tibbiyot xodimi kasbini tanlashning quyidagi asosiy motivlarini
keltirib o’tadi:
1) Insonlarni davolash istagi.
2) Og’ir kasalliklar, qariya, yosh bolalarni og’riqlardan xalos etish istagi.
3) O’z yaqinlarining sog’lig’i haqida qayg’urish imkoniyati.
4) Ilmiy tibbiyot muammolarini hal etish.
5) O’z sog’lig’i haqida kaygurish.
6) Moddiy qiziqishlar.
Motivlarning mustaxkamlanishi mehnat faoliyatida ishlovchilarning ko’pgina
omillarini qondirilishiga bog’liq bo’ladi. G’arb psixologlaridan V.Vrum va E.Disi
mehnat faoliyati motivasiyasini tarkibiy qismlarini ajratadilar. Unga ko’ra insonlar
qanchalik uz ishidan qoniqsa, shunchalik ular o’z ishlarini bajarishga kuchliroq
xarakat qiladilar. Ularni faoliyat jarayonida ragbatlantirib borilsa, shunchalik
qattiqroq ishlaydilar. Bunday yondashuvda amalga oshiriladigan ragbatlantirish
ishchilar faoliyatining mahsuldorligiga bog’liq. Bunda ular faoliyat ko’rsatadigan
firma, kompaniya va tashkilotlardan kuch oladilar. Bu turli qo’shimcha imtiyozlar
nafaqat ta’lim olish uchun intilish, dam olish, korxona tomonidan
tashkillashtiriladi.
So’rovnoma natijalariga muvofiq ishdan bo’shashning turi - obyektiv, obyektiv -
subyektiv va subyektiv ko’rinishlarga ajratiladi. Obyektiv sabablarga sog’liqning
yomonligi va jismoniy holati, turar joyini o’zgarishi, ta’lim olishni davom ettirish,
tug’ish va bolani parvarishlash kabilar kiradi. Obyektiv - subyektiv sabablarga
6

mehnat shartnomasining shartlari, kasbiy o’sish, yuksalish imkonining yo’kligi va
boshqalarni kiritishimiz mumkin. Subyektiv sabablarga jamoadagi psixologik
iqlim, shaxslararo munosabatlar va boshqalar kiradi.
Ishsizlarning ish qidirish motivasiyalari haligacha ham o’rganilmayotgan muammo
bo’lib qolmoqda. Shu bilan birga ishsizlarning axloqi, yangi ish joyini topish
bo’yicha faoliyati ko’p jihatdan uning motivasion jabhalariga , ularning tuzilishiga
kam hollarda hayot mazmunining shart-sharoitlariga bog’liq. M.V.Dmitriy
ta’kidlaganidek, ishsizlarning motivasion jabhalarini o’ziga xos xususiyatlari ish
izlashdagi faoliyatlari motivasion tuzilishlarining xamma ko’rsatkichlariga bog’liq
holda namoyon bo’ladi. Ular ijtimoiy o’zgarishlardan mustakil bo’lish uchun kayta
xarakat kilishda uz imkoniyatlaridan foydalanishga turtki beradi. Passiv
ishsizlarning motivasion imkoniyatlarini tuzilish xususiyati aloxida motivlarning
xam xarakatlanuvchanligi bilan tavsiflanadi.
Kasbiy faoliyat motivlari tuzilishining tavsifnomasi uchun B.N.Dadanov taklif
qilgan usullarni qo’llash mumkin. U istalgan faoliyatning sabablari sifatida
quyidagi omillarni o’zida aks ettiradi, deb ko’rsatadi:
1 .Ayni faoliyat jarayonidan rohatlanish.
2.Faoliyatning to’g’ri natijalari (yaratiladigan maxsulot o’zlashtirilayotgan bilim
va xokazo).
3.Faoliyatni rag’batlatirish (maosh, mansabni oshirish, so’z vositasida va xokazo).
4.Bosh tortish xollarida yoki faoliyat yaxshi bajarilmaganda beriladigan jazodan
o’zini olib kochishga intilish.
Bu sabablar salbiy “valentlikka” xam ega bo’lishi mumkin. Masalan, faoliyatdan
uzoqlashib, qiziqishlarini so’ndirishi mumkin. Salbiy valentlikni maxsus belgi
bilan izoxlab, ularni quyidagicha ifodalash mumkin:
T-insonga ish jarayonining mashaqqatli, yoqimsiz bo’lishi;
R-erishishi kerak bo’lgan natijaga intilishdan uzoqlashish;
V-ishdan bosh tortish uchun rag’batlantirish-taklif etish;
G-ayni ish faoliyati uchun jazo belgilashi.
7

1.2 Pedagogik faoliyatning muhim qismlari
Pedagogik oliy o’quv yurtlariga kirish va pedagog kasbini tanlash motivlari
(o’qituvchi, bogcha tarbiyachisi va b.) turli xil bo’lib, bunda ulardan bir qanchasi
pedagogik faoliyat bilan bog’liq bo’ladi. Bu jihat anchadan beri pedagogik, jamoatchilik
va oliy o’quv yurtlarini o’ylantirib keladi. O’tkazilgan ko’pgina so’rovlar bo’yicha
olingan natijalarda (pedagogik oliy o’quv yurtiga kirganlarning) o’qituvchi kasbiga
ijobiy munosabat bildirgan. Taxminan 40 % u yoki bu narsa yoki predmetlarga
qiziqqani tufayli o’qituvchilik faoliyatiga qiziqmagan xolda 13 % dan 22 % talabalar
esa na o’qituvchilik faoliyatiga va na kasbiy fanga ijobiy munosabat bildiradi. Ularni
oliy o’quv yurtiga kirishidan maksad ayni vaktda xarbiy xizmatdan qochish yoki oliy
ta’lim nufuziga ega bo’lish hisoblanadi. Ko’pgina, talabalarning pedagogika o’quv
yurtiga kirish sabablari shu dargoxning ularning turar joyiga yaqinligi bo’ladi. Bu
ko’rsatkich, bunday moyillik ko’p yillar davomida saqlanib kelmoqda.
Ongli ravishda kasb tanlash insonning ijtimoiy mavqyei bilan bog’liq ravishda amalga
oshadi. Agar inson uchun asosiysi ijtimoiy nufuz xisoblansa, unda kasb xozirda mavjud
bo’lgan qoidalar, shuningdek, jamiyatdagi nufuzli kasblardan kelib chiqib tanlanadi.
Ko’pchilik kasb tanlayotganda bu kasb ularga qanchalik moddiy ragbat keltirishiga
tayanadi.
Insonlar orasida qiziqishlari tufayli kasb tanlovchilar xam bo’ladi va bu qiziqish
kamdan-kam xollarda romantik xarakter kasb etadi.
Kasb mansabga intilish asosida, xaqiqiy tashqi taassurotlar zamirida, ota-ona,
do’stlarining maslaxatlari orqali yoki omadga bog’liq xolda tanlashi mumkin. Lekin
kasbdagi romantika odatda tezda yo’qoladi va uning o’rnida inson xali na hissiy, na
8

jismoniy va na psixik jihatdan tayyor bo’lmagan “og’ir ish kunlari” qoladi. Tanlagan
kasbi o’zi uchun qiyin bo’lib, ko’p hollarda turli tusiqlarni yuzaga keltiradi va ayrim
xollarda uz kasbini o’zgartirishiga to’g’ri keladi.
Bunday hollarda kasb tanlash ko’pgina sharoitlarga bog’liq bo’lib qoladi. Lekin
xammasidan oldin kasb tanlashga e’tiborni tortish kerak. Ko’pgina, tanlangan
faoliyatlar insonning kobiliyat va moyiligiga muvofik bo’ladi.
A.K.Baymetov pedagogik faoliyat motivlarini o’rganib, ulardan 3 ta asosiylarini
birlashtiradi:
a) muqarrarlik motivi (burchli);
b) o’qitilayotgan predmetlarning qiziqarliligi va e’tiborni tortish;
v) bolalar bilan muloqotga kirishish.
Bu motivlarning ustunlik qilish xarakteriga ko’ra mualliflar 4 guruhga mansub
o’qituvchilarni ajratadilar:

Burch xissining ustunligi bilan (43 %);

o’qitilayotgan fanlarga qiziqishning ustunligi (39 %);

bolalar bilan muloqotga kirishish ehtiyojining ustunligi (11 %);

o’zi xohishlarini ruyobga chiqarish motivi.
O’rganilgan manbalarga ko’ra motivasiya tiplari o’qituvchilarning o’quvchilarga
bo’lgan pedagogik talablarining yo’nalishi va xarakteriga ta’sir ko’rsatadi.
O’qituvchining turli tomonli motivasiyasi o’quvchilarning axloqiga va ularning
o’quv materialini o’zlashtirishga talabning uyg’unligi bilan tavsiflanadi.
O’qituvchilardagi majburiyat motivlarining ustunligi o’quvchilarga fakatgina katta
9

talablar kuyib kolmasdan , balki, katiy intizomni xam talab qiladi. O’quv faniga
bo’lgan qiziqish motivlari ustun turuvchi o’qituvchilarda o’quv materialini
uzlashtirishga bo’lgan talab kuzga tashlanadi, chunki bunda eng ko’p talab
o’quvchi shaxsiga qaratilgan bo’ladi.
A.K.Baymetov ta’kidlab o’tganidek, avtoritarlikka moyillik motivining ustunligi
avtoritar o’qituvchilarda muloqot motivining ustunligi liberal o’qituvchilar u yoki
bu motivlardan xech birining ustun bo’lmasligi demokratik uslubli xos
o’qituvchilarga xos jihat hisoblanadi.
Pedagog kasbini o’zlashtirishda kasbiy bilimlarga bo’lgan ehtiyoj oshadi.
V.N.Nikitenko va B.Fidlerlarning ma’lumotiga ko’ra 25-30 yoshli o’qituvchilarda
oliy o’quv yurtida o’qiyotgan chog’ida unchalik ahamiyat bermagan pedagogik va
psixologik bilimlarni egallashga bo’lgan ehtiyoj uyg’onar ekan N.V.Jurinim
o’qituvchilarning pedagogik faoliyatidagi turli xil omillarga munosabatini
o’rgangan. Tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, o’qituvchilarning uz kasbi va ish
joyidan qoniqishi ba’zilarda birinchi navbatda maktabning moddiy bazasiga
bog’liq bo’ladi, boshqalarida esa pedagogik faoliyatda yaxshi natijalarga
erishishga, uchinchi xilida ma’muriyat bilan uzaro aloqa o’rnatishga, turtinchi
kishida oylik olish bilan bog’liq bo’ladi.
O’quv faoliyati motivasiyasining xususiyatlarini o’rganishda 2 jihatni farqlab olish
lozim:
Birinchi jihat - o’quv faoliyatini tanlash motivasiyasi. Ikkinchisi nima uchun olim
aynan shu mavzuni o’rganib chikishga qo’l urgani sababini aniqlash. Fan bilan
shug’ullanish bir necha sabablarga bog’liqligi bilan belgilanadi. Ularga yangilikka
intilish va ularni yaratish, aniq fanlarga qiziqish va qandaydir aniq masalalarga
qiziqish, o’z kashfiyotlari bilan insoniyatga foyda keltirish, istagan yoki qandaydir
xalq xo’jaligiga doir masalalarni hal etish yoki shunchaki o’z ishi bilan o’zidan
tarixda nom-nishon qoldirish; aniq bir ijtimoiy statusga intilish (ilmiy darajalariga
ega bo’lish) mashxurlikka intilish kabilar bilan belgilanadi.
Pedagogik faoliyatning muhim qismlari bo’lib, uning motivasiyasida ko’rinadi.
Pedagogik faoliyat o’quv faoliyatidagi kabi motivasion oriyentasiyalarga ajratiladi.
10

Ular tashqi motivlar bo’lib, bunga o’z faoliyati natijasi va jarayonini oriyentasiya
qilishni misol qilish mumkin. Aniq ta’lim muassasasidagi ish nufuzining tashqi
motivlari, mehnatga haq to’lashdagi adekvatlik motivlari, ko’pincha kasbiy va
shaxsning o’sish motivlari bilan mos o’zaro bog’liq.
G.A.Myurrey hokimiyatga intilishning asosiy motivlarini ularning faoliyati bilan
bog’lagan holda ajratadi. Ehtiyojning belgi yoki samaralari quyidagi istaklarda
namoyon bo’ladi;
1. O’z ijtimoiy olamini boshqarish;
2. Boshqalar xulqiga ta’sir o’tkazish va o’z maslaxatlari bilan yo’lga solish,
buyurish, o’z so’ziga ishontirish;
3. O’z e’tikodiga yo’naltirish.
Motivasiyaning barcha omillarini moddiy va nomoddiy stimullarga ajratish
mumkin. “Xayot fakat yeb ichishdan iborat emas”. Boshqa so’z bilan aytganda pul
bilan xodimlarni jalb etishning o’zi yetarli emas. Korxonada moddiy
rag’batlantirishdan tashqari xodimlar jalb qilinadiganlar motivasiyasining
qo’shimcha, nomoddiy tizimi ishlab chiqilgan bo’lishi mumkin.
Bu ularni psixologik tashqi iqtisodiy jihatlardan muhim ehtiyojlarni kondirishga
mo’ljallangan bo’lishi kerak. Tamoyilni amalga oshishi, yuqori natijalarga
erishgan ishchilarning rag’batlantirilishiga qaratilgan ijobiy motivasiyalarning
ishlab chiqilishi bilan belgilanadi. Past ega bo’lgan ishchilarga beriladigan jazolar
tizimidan joy olgan “Salbiy motivasiyalarni” aks ettiradi.
Motivlarning qaysi biri ustunlik kilishi ijobiymi yoki salbiymi? degan savolga
javobni aniq bir korxonada ishlash va xodimlar bilan munosabatga kirishish
jarayoniga bog’liq xolda xal qilish mumkin.
Shunday ekan, motivasiya adekvat bo’lishi, korxona xodimining ish natijalariga
mos bo’lishi kerak. Agar olinda xatolarga, xayot, ish natijalariga va
tartibbuzarliklarga jazo ko’zda tutiladigan bo’lsa, motivasiya tizimi samarali
bo’lmaydi.
Bundan tashqari , motivasiyaning tashqi omillari xodimlarni o’z natijalarini
baholashga o’rgatuvchi va korxona xodimlarining ishdagi muvaffaqiyati darajalari
11

bilan bog’liq ichki motivasiya omillarini xam ajratish mumkin.
Agar rahbarning bahosi, rahbarlarning o’z natijalarini baholashni shakllantirsa, bu
yaxshi ko’rsatkich hisoblanadi. Bunda raxbarning tashqaridan beradigan bahosi va
xodimlarning o’z-o’ziga beradigan baxosi muvofiq keladi.
V.A.Kruteskiy o’spirinlarda uchrash mumkin bo’lgan motivlardan quyidagilarni
alohida ta’kidlab o’tadi:
- biror o’quv faniga nisbatan o’spirinning qiziqishi;
- Vatanga foyda keltirish istagi;
- shaxsiy kobiliyatini ro’kach qilib ko’rsatish;
- oilaviy an’analariga rioya qilishi;
- do’stlari va o’rtoqlaridan o’rnak olganligi;
- ish joyining va o’quv yurtining uyga yaqinligi;
- moddiy ta’minlanganlik;
- o’quv yurti ko’rinishining chiroyliligi yoki unga joylashishining osonligi singari
motivlardir.
Yukoridagi fikrlardan ko’rinadiki, ilk o’spirinlik davrida kasbiy motivlarning
shakllanishi bir qator tashqi va ichki omillarga bog’liq. Shuningdek, kasb tanlashga
bo’lgan intilish ishtiyoqlar negizida kasbiy motiv va motivasiya shakllanadi.
Aynan xorij psixologlari kasbiy motivlar tarkibini ishlab chiqishda kasb
tanlashgacha bo’lgan va kasb tanlab bo’lgandan keyingi jihatlarini ko’rsatib
o’tadilar.
Ta'lim tizimini takomillashtirish, uning sifat darajasi va samaradorligini oshirish
bir qator omillar bilan chambarchas bog‘liq ekanligi ta'lim jarayonida yaqqol
namoyon bo‘lmoqda. Respublikamizda yuqori malakali kadrlar tayyorlash
maqsadida amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar, ishlab chiqilgan qonun va
farmoyishlar ana shu faktorlarni o‘zida mujassam etganligini alohida ta'kidlab
o‘tish joiz. Bunda umumiy ta'lim maktablarida dars berish sifatini oshirish asosiy
mazmunni tashkil etadi. O‘quvchilar jamoasini o‘rganib chiqish, ularning
qiziqishlari, intilish va xohishlarini, istaklarini inobatga olgan holda darslarni
tashkil etish yoki o‘quvchilarning o‘quv–biluv faoliyatini maqsadli yo‘naltirish
12

bilan o‘quv materiallarini o‘zlashtirishning ta'minlanishini bugungi kun maktab
amaliyoti ko‘rsatmoqda. Ma'lumki, darslarni tashkil etish va dars davomida
o‘quvchilarning faolligini ta'minlash uchun avvalo o‘quvchilardagi o‘quv–biluv
motivlarini inobatga olish yoki ularning fanga bo‘lgan motivlarini shakllantirish
zarur. Bunga asosiy sabab o‘quvchilardagi o‘quv – biluv motivlari, umuman,
motivlar faoliyatning tayanch asosini tashkil etishidadir. Motivlar – didaktik
jarayonining asosiy harakatlantiruvchi kuchidir. Harakatlantiruvchi motivlarni
o‘rganish, to‘g‘ri qo‘llash va uni to‘g‘ri yo‘naltira olish pedagogik faoliyat
mazmunining asosiy mohiyatini belgilaydi. Motiv va uning nazariy mazmun va
mohiyati yuzasidan ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Ilmiy adabiyotlarda
motivga turli ta'riflar keltirilgan bo‘lib, ular quyidagicha: Motiv – 1) insonni
o‘qishga yoki muayyan harakatlarni bajarishga undovchi turli sabablar yig‘indisi;
2) o‘quvchining ma'lum ehtiyojlarini qondirish bilan bog‘liq faoliyatga moyilligi.
Motiv – insonni o‘qishga yoki biror harakatlarni bajarishga undovchi turli sabablar
yig‘indisi. Salbiy motiv – bu majburlab o‘qitish, lekin bunda o‘quvchining
o‘qishga nisbatan qarshiligi hamma harakatlarimizni yo‘qqa chiqaradi. Motiv – bu
ma'lum ehtiyojlarni qondirish bilan bog‘liq faoliyatga moyillik. Motivlar ta'limda
samaradorlikka erishishning zarur shartidir. Psixologlarning asarlarida shunday
holatlar ham mavjudki , ularda xulq motivatsiyasi muammolari shaxsning muhim
xususiyatlarini tahlil qilish negizidan kelib chiqib qaraladi. Ushbu holat T. Olport
asarlarida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Uningcha, eng muhim jihat bu inson xulqining
o‘zgarish sabablarini ochishdir. Shuning bilan birga mazkur vaziyatga olib
keluvchi motivlar omillarini tekshirishlari ham alohida ahamiyatga ega ekanligini
anglab yetish qiyin emas.
13

II BOB. Shaxsning o`quv va kasbiy motivatsiyalarini
o`rganish
2.1 O’quv faoliyati motivasiyasining xususiyatlarini o’rganish
O‘quv faoliyati motivlari deganda o‘quv faolligi namoyon bo‘lishiga sabab
bo‘luvchi barcha omillar: ehtiyojlar, maqsadlar, ustanovkalar, burch hissi,
qiziqishlar va boshqalar tushuniladi. G.Rozenfeld o‘qish motivatsiyasining
quyidagi omillarini ajratgan. 1. Ta'lim olish uchun o‘qish, faoliyatdan qoniqmaslik
yoki o‘rganilayotgan fanga qiziqmaslik. 2. Ma'lum qiziqishlarsiz o‘qish. 3. Ijtimoiy
identifikatsiya uchun o‘qish. 4. Muvaffaqqiyatga erishish yoki
muvafaqqiyatsizlikdan qochish uchun o‘qish. 5. Majburlab yoki qo‘rqqanidan
o‘qish. 6. Umum qabul qilingan me'yorlarga yoki axloqiy majburiyatlarga
asoslangan o‘qish. 7. Hayotda maqsadga erishish uchun ta'lim olish. 8. Ijtimoiy
maqsadlarga, talablarga va qadriyatlarga asoslangan ta'lim. E. Torndayk o‘quv
jarayonini u yoki bu qo‘zg‘atuvchiga (stimulga) javob reaksiyasining holati bilan
bog‘liqligini, ya'ni ushbu reaksiya hamda vaziyat o‘rtasidagi ma'lum aloqani
o‘rnatish bilan izohlanishini aytib o‘tadi. Torndayk kishi o‘zi xohlagan
reaksiyaning takrorlanishiga nisbatan ro‘yxushlikning hamda o‘zi xohlagan
reaksiyaga nisbatan bo‘lgan moyillikning ta'sirini o‘rganishga harakat qiladi. U bir
14

xil sharoitda yuzaga kelgan jazolash omillari rag‘batlantirish omillaridan ancha
samarasiz va kuchsizdir, degan xulosaga keladi. Keyingi tadqiqotlarida esa,
rag‘batlantirish, umuman, jalb etish barcha aloqalarni saqlash va kuchaytirish
salohiyatiga, jazolash esa tez-tez (lekin har doim ham emas) aloqalarni
muayyandan noaniqlikka o‘zgartirish xususiyatiga egaligini ta'kidlab o‘tadi.
Torndayk bolaning ijobiy o‘quv motivatsiyasini uni jazolash orqali hosil qilib
bo‘lmasligini, bunday chora-tadbirlar bolada faqatgina salbiy motivatsiyani
vujudga keltirishini e'tirof etgan. O‘z tadqiqotlaridan kelib chiqib, Torndayk real
inson turli rejadagi o‘z ehtiyojlari hamda talablari orqali amalga oshiradigan, uzoq
vaqt davom etadigan jarayon hisoblangan o‘quv faoliyatiga aloqador bo‘lgan
umumiy ko‘rinishdagi xulosalarga keladi va bu xulosalar, motivlashtirish nuqtai
nazaridan qaralganda, mustahkamlashning alohida bitta tizimiga sig‘maydi.
J.Bruner o‘qish motivlari masalasiga Torndaykdan boshqacharoq yondashadi. U
o‘zining “O‘quv jarayoni” nomli kitobida o‘quvchining real, yetarli darajada uzoq
davom etadigan o‘qish jarayoni tufayli tug‘iladigan amaliy va nazariy
muammolarini e'tirof etgan. J. Bruner faqat o‘qishni motivatsiyalash, ya'ni har
doim ham o‘qish jarayoniga undovchi , anglangan omillar haqidagina emas, shu
bilan birga, o‘quvchining motivlari haqida ham fikr yuritadi. Garchi uning fikrlari
umumiy xarakterda bo‘lsa ham, ulardagi ayrim yo‘nalishlar diqqatga sazovordir.
Bu, birinchi navbatda, o‘qish jarayonida bilish xarakteridagi motivlarning
ahamiyati va yangi narsani bilishdan paydo bo‘ladigan ichki qanoat hissi, himoya
masalalarining qo‘yilishidir. Shuni e'tirof etish kerakki, ushbu ichki qanoat hissi
keyinchalik bilim olishga yo‘naltirilgan ijobiy motivatsiya bilan uyg‘unlashib
ketadi. E. Deki ichki motivlarni tug‘ma, inson tug‘ilishiga xos bo‘lgan motivlar
deb ta'riflaydi. Uning fikricha, hamma insonlar o‘zini-o‘zi baholashga nisbatan
differensiallashmagan zaruriyat bilan tug‘iladilar. O‘quvchi imkoniyatlarini
aniqlash va ularni yuzaga chiqarishdagi samaradorlik o‘qituvchining ustaligiga,
uning vaqtida yordamga kelishi, o‘quvchi bilan hamkorlik munosabatini o‘rnatish
mahoratiga bog‘liq. D.N.Uznadze boshlang‘ich ta'limning bosh vazifasi bolaning
ichki kuchlari va imkoniyatlari rivojlanishi uchun sharoit yaratib berishdan iborat,
15

deb hisoblaydi. Tahsildagi asosiy narsa ta'lim berilayotgan predmetdan ko‘ra
ko‘proq ushbu jarayonda faollashadigan kuchlarning rivojlanishiga bog‘liq.
Motivlar ehtiyojga undaydigan stimulga asosan tashqi va ichki motivlarga
ajratiladi. Shaxsning axloqiyligi, yo‘nalganligiga bog‘liq ravishda: shaxsiy va
jamoa motivlari, g‘oyaviy va axloqiy motivlarni ajratish mumkin. Shunday qilib,
ko‘p hollarda motivlar faoliyatga undovchi kuch sifatida baholanadi. Motivlarni
tasniflashda keng tarqalgan yo‘nalish bu - vaqtni hisobga olishdir. Unga ko‘ra:
vaziyatli va doimiy namoyon bo‘luvchi motivlarni, qisqa muddatli va barqaror
motivlarni ajratish mumkin. Motivning tuzilishiga ko‘ra: dastlabki – mavhum
maqsad mavjud motivlar , ikkinchi – aniq maqsad mavjud motivlarga ajratilgan.
2.2 Shaxsning o`quv va kasbiy motivatsiyalarini o`rganishda
olimlarning fikri
I.A.Vasilev va M.Sh.Magomed-Eminovning kitobida: umumlashtirilgan
barqaror motivlar (muvafaqqiyatsizlikdan qochish va muvafaqqiyatga intilish
motivlari), aniq barqaror motivlar(aniq kasbiy faoliyatdagi faollik), umumiy
beqaror motivlar va aniq beqaror motivlarga (aniq qisqa muddatli maqsadlari
mavjud) ajratilgan. Respublikamizda hozirgi kunda o‘qish faoliyatidagi motivlar
muammolarini o‘rganishga qaratilgan tadqiqot ishlarini olib borilmoqda. Masalan
M.G.Davletshin, E. G’oziev, G‘.B.Shoumarov, V.A.Tokareva R.I.Sunnatova,
A.A.Fayzullaev, A.K.Saitova, E.Z.Usmonova, M.Rasulova, F.I.Haydarov kabi
psixolog olimlar ta'lim jarayonida o‘qish motivlarini o‘rganishga oid ko‘plab ilmiy
tadqiqot ishlarini olib bormoqdalar. E. G’oziev o‘z tadqiqotlarida mustaqil
tafakkurning rivojlanishi, bilish jarayonining qiziqarli tashkil etilishi o‘quvchilar
faoliyatida yangi muvaffaqiyatlarga erishishning ijodiy manbai ekanligini aytib
o‘tadi. Olim o’quv faoliyatini boshqarishning diagnostik metodini ishlab chiqib,
psixologiya fanining kam o’rganilgan sohalaridan biri bo’lgan o’qish faoliyatini
boshqarish muammosining nazariy va amaliy, emperik tomonlarini yoritib berdi.38
V.Karimova motiv motivatsiyaga nisbatan aniqroq, torroq tushuncha hisoblanib, u
16

shaxsdagi u yoki bu xulq-atvorga nisbatan turgan moyillik, hozirlikni tushuntirib
beruvchi sababni nazarda tutadi. V.A.Tokarevaning tadqiqotlarida o‘quvchilar
o‘quv faoliyati motivlarini o‘rganishga katta e'tibor beriladi. Uning fikricha, o‘qish
motivlari o‘zgarishi uchun yasama vaziyat va sharoitlar zarur emas, bularning
barchasi kundalik hayotda va ta'lim jarayonida shakllanadi. A.A.Fayzullaev
motivatsion jarayonni bosqichma-bosqich tahlil qiladi. Bu bosqichlar quyidagilar:
1- qo‘zg‘alishning anglanishi; 2 – motivning qabul qilinishi; 3 – motivning
hayotga tatbiq qilinishi; 4 – motivning mustahkamlanishi; 5 - qo‘zg‘alishning
faollashuvi. Birinchi bosqich qo‘zg‘alishning paydo bo‘lishi va anglanishi.
Qo‘zg‘alishning to‘liq anglanishi qo‘zg‘atishni qanday predmet chaqirganligini
anglash bilan hamda mazkur harakatni amalga oshirish usullari va natijasini
tushunib yetish bilan belgilanadi. Ikkinchi bosqich motivning qabul qilinishi.
Muallif buni qo‘zg‘alishning ichki jihatdan qabul qilinishi bilan tushuntiradi. Bu
bosqichda odam o‘zining axloqiy prinsiplari, qadriyatlari va boshqalarni tahlil qilib
ko‘rib, paydo bo‘lgan ehtiyoj, mayl va uning hayoti uchun naqadar muhimligi ,
ularni qondirish kerakmi - yo‘qligi to‘g‘risida qaror qabul qiladi. Uchinchi bosqich
bu motivning amalga oshirilish bosqichi bo‘lib, bu jarayon davomida konkret
vaziyatlarga va motivning bajarilishiga bog‘liq holda motivning psixologik
mazmuni o‘zgarishi mumkin. To‘rtinchi bosqich motivning mustahkamlanishi
hisoblanib, bu bosqich natijasida motiv xarakter belgisiga aylanadi. So‘nggi
bosqich potensial qo‘zg‘alishning faollashuvi bo‘lib, bu holatda xarakterning
ma'lum belgisi anglangan va anglanmagan holda yuzaga chiqadi. E.Z.Usmonova
o‘zining tadqiqot ishlarida ikki asosiy motivatsiya toifasini ko‘rsatib o‘tgan:
muvaffaqiyatga erishish motivatsiyasi tashqi motivatsiyaga, bilish motivatsiyasini
esa ichki motivatsiyaga mansub, deydi. Biz tadqiqotimizda maktab o‘quvchilarida
yetakchi hisoblanmish o‘qish faoliyati motivlarini o‘rganishga harakat qildik.
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, psixologlar tomonidan olib borilgan
tadqiqotlar natijasiga ko‘ra o‘quv motivlari ehtiyojlar nuqtai nazaridan tahlil
qilingan. Demak, har qanday motivlarning asosida shaxsning ehtiyojlari yotadi,
17

ya'ni shaxsda avval u yoki bu ehtiyojlar bo‘ladi va aynan ularning tabiat va
zaruriyatiga bog‘liq tarzda xulq motivlari namoyon bo‘ladi.
XULOSA

Ma’lumki shaxs muommosi o’tmish davrdan boshlab ko’p bahslarga
sabab bo’lib kelmoqda va shaxsga oid bir necha nazariyalar yaratilgan . Xulosa
o’rnida shuni aytish joizki , jahon va hamdo’stlik mamlakatlari psixologlari
tomonidan bir qator ilmiy-metodologik asosga ega bo’lgan shaxsning
rivojlanishi nazariyalari ishlab chiqilgan . Ularning aksariyati ontogenezda
shaxsning shakllanishi qonuniyatlarini ochishga muayyan hiss bo’lib , xizmat
qiladi , amaliy va nazariy muommolarni yechishga keng ko’lamda
qo’llaniladi . Umumiy psixologiya fanida shaxsning shakllanishi va rivojlanishi
qonuniyatlari hamda mexanizmlarini tadqiq etiladi . Shaxs o’zini anglashga
qodir , ijtimoiy munosabatlarning subyekti , o’zini o’zi anglash imkoniyatiga
ega bo’lgan ongli mavjudot sifatida e’tirof etiladi . Shu bois insonlar jamoasi ,
ijtimoiy tarixiy jarayonlarning ta’sirida kamolga yetadi .
18

Shaxsning shakllanishida unga maqsadga yo‘naltirilgan tarzda ta’sir
o‘tkazish, tarbiya yetakchi rol o‘ynaydi. Tarbiya shaxsni rivojlantirishning
jamiyat tomonidan qo‘yilgan maqsadlarda muvofiq tarzda yo‘naltirib boradi va
uyushtiradi. Har bir inson intilish va erishishiga mujassamlashuvchi o‘zining
hayot uslubini ishlab chiqadi. Ularning shakllanishi bolalikdan boshlanib,
nomukammallik, ishonchsizlik, kattalar olamida bo‘lishga ojizlik kompleksi
sifatida shakllanib boshlaydi. Hayot maqsadi bundan himoyalanish,
qondirilmagan bugungi hayot bilan yorqin, mukammal kelajak o‘rtasidagi
ko‘prik vazifasini bajaradi.
Ins о n sha х sining psi х ik riv о jlanishi va uning shakllanishi murakkab
tadqiq о t jarayonidir. Z е r о , uning o’ziga хо s х ususiyatlari va q о nuniyatlarini
as о sli ilmiy bilish, o’quvchi sha х siga p е dag о gik jihatdan ta’sir ko’rsatashning
zarur shartidir.
Ins о n - bi о s о tsial mavjud о tdir. Uning birligi, bir t о m о ndan, kishining
psi х ik, tug’ma ravishda tashkil t о pgan х ususiyatlari (masalan, ko’rish yoki
eshitish
s е zgilarining, shuningd е k, о liy n е rv tuzilishining o’ziga хо s
х ususiyatlari), ikkinshi t о m о ndan esa fa о liyatning о ngli sub’ е kti va ijtim о iy
taraqqiyotning fa о l ishtir о kshisi sifatida uning х ulq-atv о r (masalan, a х l о qiy
о datlar) х ususiyatlarida nam о yon bo’ladi.
Shunday qilib, biz ch е t el psi хо l о giyasida sha х s riv о jlanishining
yo’nalishlari va nazariyalarini qisqacha sharhlab o’tdik. Qilingan tahlillardan
ko’rinib turibdiki, Е vr о pa mamlakatlari va AQSH psi хо l о glari о rasida bu
s о hada bitta umumiy nazariya hali ishlab chiqilmagan, Buning b о sh sababi
sha х sning tuzilishi, uni shakllanish q о nuniyatlari, uning kam о l о tida о b’ е ktiv va
sub’ е ktiv ta’sirlarning r о li, mikr о va makr о muhitning ta’siri, riv о jlanishning
tayanch manbalari bo’yicha umumiylikning yo’qligi, aniq m е t о d о l о giyaga va
ilmiy platf о rmaga as о slanmaganlikdir

19

Foydalanilgan a dabiyotlar
1. Bruner D.S. Psixologiya poznaniya. –M., 1977.
2. Brushlinskiy A.V. Psixologiya mo’shleniya i kibernetika.-M., 1970.
3. Vo’gotskiy L.S. Sobr. soch. T.3.- M., 1983.
4. Davo’dov V.V. Vido’ obobhyeniya v obuchenii.-M., 1972.
5. Galperin P.Ya. K psixologii tvorcheskogo mo’shleniya //Vopr. psix.-
1982, -№5.-S.80.84.
6. Psixologiya mo’shleniya.-M.,1965.
7. Solso R. Kognitivnaya psixologiya.-M.: 2002.
8. Tixomirov O.K. Psixologiya mo’shleniya. –M., 1984.
9. Xrestomatiya po obhyey psixologii.-M., MGU, 1981.
10. /oziyev E./. Tafakkur psixologiyasi.-T.: “O’qituvchi”, 1990.

20

209-guruh talabasi Nurmaxmadova Dilnoza Erkinjonovna “Shaxsning
o`quv va kasbiy motivatsiyalarini o`rganish” mavzusidagi
“ EKSPERIMENTAL PSIXOLOGIYA “ fanidan yozgan kurs ishiga
TAQRIZ
_____________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
21

__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
_____
Talaba:__________________________________________ning
kurs ishi_____ball bilan baholandi.
Ilmiy rahbar: __________________
22

Shaxsning o‘quv va kasbiy motivatsiyalarini o‘rganish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish