She’riy matnlarda harakat tarzi shakllarining qo‘llanilish xususiyatlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	168.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

She’riy matnlarda harakat tarzi shakllarining qo‘llanilish xususiyatlari

Купить

SHE’RIY MATNLARDA HARAKAT TARZI SHAKLLARINING
QO‘LLANILISH XUSUSIYATLARI
MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………….
I BOB. FE’LNING HARAKAT TARZI KATEGORIYASI VA UNING
O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA O‘RGANILISHI………………………………
I.1. Fe’lning harakat tarzi kategoriyasi va uning o‘ziga xos xususiyatlari………….
I.2. Harakat tarzi shakllarining o‘rganilish tarixi……………………………………
II BOB. HARAKAT TARZI SHAKLLARINING BADIIY-USLUBIY
VAZIFALARI……………………………………………………………………..
II.1. Harakat tarzi shakllarining she’riy matnlarda qo‘llanilish xususiyatlari……….
II.2. Harakat tarzi shakllarining nasriy matnlarda qo‘llanilish xususiyatlari………..
II.3. Harakat tarzi shakllari va tildagi tejamlilik
tamoyili……………………………
XULOSA……………………………………………………………………………
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI……………………………..

ISHNING UMUMIY TAVSIFI
Mavzuning dolzarbligi . So‘nggi yillarda jamiyatimizda bo‘layotgan tub
o‘zgarishlar ijtimoiy hayotning barcha jabhalarida o‘z aksini topmoqda. Ilm-fan va
texnikaning jadallik bilan taraqqiy etishi yangidan-yangi kashfiyotlarni yuzaga
keltirmoqda. “ Т urkiy tillarning katta oilasiga mansub bo‘lgan o‘zbek tilining tarixi
xalqimizning ko‘p asrlik kechmishi, uning orzu-intilishlari, dard-u armonlari
zafarlari va g‘alabalari bilan chambarchas bog‘liqdir. Ajdodlarimiz, ota-
bobolarimiz aynan ona tilimiz orqali jahonga o‘z so‘zini aytib kelganlar. Shu tilda
buyuk madaniyat namunalarini, ulkan ilmiy kashfiyotlar, badiiy durdonalar
yaratganlar ” 1
. Bu esa jamiyat taraqqiyoti uchun asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi.
O‘zbek tilshunosligi bugungi kunda til va uning birliklarini an’anaviy hamda
sistem-struktur jihatdan batafsil tadqiq etish bilan bir qatorda, kommunikatsiya,
ya’ni muloqot faoliyati bilan bog‘liq hodisalar tahliliga ham jiddiy e’tibor
qaratmoqda. Ma’lumki, nutqiy muloqot muhitida tilning yaratuvchanlik, ijodkorlik
imkoniyati to‘la namoyon bo‘ladi. Bu imkoniyat nutqiy muloqot faoliyatining
mahsuli bo‘lgan matnda o‘z aksini to‘la topadi. Bugungi o‘zbek zamonaviy
tilshunosligi til hodisalarini inson omili nuqtai nazaridan tahlil etish tamoyilini
tanladi 2
. Ma’lumki, uzoq davrlargacha tilshunoslar so‘zlovchining «mahsuloti»
bo‘lgan jumlani o‘rganishga asosiy e’tibor berdilar. Bu jumlani yaratgan shaxs
(subyekt) esa nazardan chetda qoldi. Vaholanki, har bir aniq jumlada
so‘zlovchining ruhiyati, madaniyati, dunyoqarashi va boshqalar o‘z ifodasini
topadi. Shu tufayli ham so‘zlovchining gapiga qarab, uning kimligi haqida hukm
chiqarish mumkin bo‘ladi. Bu esa til birligi bo‘lgan gapning qoliplari aniq
sharoitda jumlalar orqali yuzaga chiqib, naqadar rang-barang qo‘shimcha axborot
1
Президент Шавкат Мирзиёевнинг ўзбек тилига давлат тили мақоми берилганининг ўттиз йиллигига
бағишланган тантанали маросимдаги нутқи // “Халқ сўзи”, 2019 йил, 22 октябрь.
2
Нурмонов А. Нутқий фаолият ва сўзловчи шахс //Раҳматулла Қўнғуровнинг илмий мероси ва ўзбек
тилшунослиги масалалари. –Самарқанд, 2008. -Б. 154-156.

bildirishidan dalolat beradi 1
. M atnning hosil qilinishida aksariyat lisoniy birliklar
unga «qurilish materiali» sifatida ishtirok etadi. Harakat tarzi shakllari ham bundan
mustasno emas, ammo ularning lisoniy va nutqiy imkoniyatlari yetarli darajada
tadqiq etilmagan. Ayniqsa, ularning matn shakllantirish imkoniyatlarini o‘rganish,
she’riy hamda nazmiy matnda qo‘llanilish jihatlarini tadqiq qilish, shuningdek,
tildagi tejamlilik tamoyili bilan bog‘liqligini tahlil qilish endilikda amalga
oshirilish lozim bo‘lgan muhim ishlardandir va xuddi shu jihat tadqiqotimizning
ilmiy yangiligini belgilaydi.
Demak, fe’l so‘z turkumi va uning asosiy grammatik kategoriyalaridan
bo‘lgan harakat tarzi shakllarinini o‘rganish va uning matn mazmunning
yaxlitligini ta’minlashda tutgan o‘rnini aniqlash, shoir va yozuvchilarning o‘ziga
xos individual uslubini ochib berishda harakat tarzi shakllarining tutgan o‘rninini
izchil tahlil etish o‘zbek tilshunosligi uchun nihoyatda muhim. O‘zbek
tilshunosligida harakat tarzi shakllari ma’lum darajada O‘zbekiston fanlar
akademiyasining akademigi, professor, A.Hojiyev o‘zining «O‘zbek tilida
ko‘makchi fe’llar» nomli monografiyasida grammatik nuqtayi nazardan o‘rgangan.
Ko‘makchi fe’llarning ma’noviy ottenkalari, subyektiv munosabat ifodalash
imkoniyatlarini batafsil yoritib bergan. Hozirgi kunda tilshunoslikning alohida
sohasi sifatida shakllangan matn tilshunosligi doirasida ko‘makchi fe’llarning
ma’lum bir qismi bo‘lgan harakat tarzi shakllari va ularning matn shakllantirish
imkoniyatlari, poetik va nasriy matnning strukturaviy va mazmuniy yaxlitligining
ta’minlanishida ularning o‘ziga xos o‘rnini aniqlash va tahlil etish soha
tilshunosligining rivojlanishi uchun g‘oyat muhim sanaladi. Shuningdek, harakat
tarzi shakllarining zamon, mayl, modallik, ba’zan jins kategoriyasiga munosabati
masalasini, ularning badiiy-uslubiy vazifalarini, tejamlilik hodisasini yuzaga
keltirishdagi o‘rnini belgilash hamda nomlanishidagi sinonimlik masalasiga
munosabat bildirish ham juda muhim ishlardan hisoblanadi. Bu esa tanlangan
mavzuning dolzarbligidan dalolat beradi.
1
Нурмонов А., Ҳакимов М. Лингвистик прагматиканинг назарий шаклланиши. «Ўзбек тили ва адабиёти»,
2001, №4. – Б.56

Tadqiqot maqsadi va vazifalari. Harakat tarzi shakllarining badiiy-uslubiy
vazifalarini aniqlash, Usmon Azim she’riyatida hamda nasriy matnlarda
qo‘llanilish imkoniyatlarini ochib berish, tejamlilik hodisasini yuzaga keltirishdagi
o‘rnini tahlil qilishdan iborat. Mazkur malakaviy bitiruv ishida quyidagi vazifalarni
amalga oshirishni ko‘zda tutganmiz:
- harakat tarzi shakllarining o‘ziga xos xususiyatlarini ochib berish;
- o‘zbek tilshunosligida harakat tarzi shakllarining tadqiq etilishi bilan
bog‘liq tadqiqotlarni o‘rganish, ularga munosabat bildirish, mavzuning
o‘rganilganlik darajasidan kelib chiqib, aniq tadqiqot yo‘nalishini belgilab olish;
- harakat tarzi shakllarining leksik jihatdan o‘ziga xosligini aniqlash;
- harakat tarzi shakllarining Usmon Azim she’riyatida qo‘llanilish darajasini
aniqlash;
- harakat tarzi shakllarining nasriy matnlarda qo‘llanilish imkoniyatlarini
tahlil qilish;
- Usmon Azim she’riyatida qo‘llanilgan harakat tarzi shakllarining badiiy-
uslubiy vazifalarini ochib berish;
- badiiy matnda harakat tarzi shakllaridan foydalanish dagi o‘ziga xosliklar va
ularning stilistik hamda funksional-semantik xususiyatlariga doir muayyan ilmiy-
nazariy xulosalar chiqarish ;
- harakat tarzi shakllarining nasriy va she’riy matnlarda qo‘llanish
imkoniyatlarini tadqiq qilish, tejamlilik hodisasini yuzaga keltirishdagi o‘rni va
rolini belgilash;
Bitiruv ishining ilmiy yangiligi quyidagilar bilan belgilanadi:
Harakat tarzi shakllarining o‘ziga xos xususiyatlarini ochib berishga e’tibor
qaratildi;
o‘zbek tilshunosligida harakat tarzi shakllarining tadqiq etilishi bilan
bog‘liq tadqiqotlar o‘rganildi, munosabat bildirildi, mavzuning o‘rganilganlik
darajasidan kelib chiqib, aniq tadqiqot yo‘nalishi belgilab olindi;
Usmon Azim she’riyatida qo‘llanilgan harakat tarzi shakllarining badiiy-
uslubiy vazifalari ochib berildi;

Nasriy matnlarda qo‘llanilgan harakat tarzi shakllarining badiiy-uslubiy
vazifalari ochib berildi;
Tildagi tejamlilik hodisasining harakat tarzi shakllarining ifodalanishi
Usmon Azim she’riyati misolida maxsus tahlil etildi.
Malakaviy bitiruv ishining metodologik asoslari va tadqiq usullari .
Mavzuni yoritishda hozirgi kunda o‘zbek tilshunosligi qo‘lga kiritgan yutuqlardan,
bayon qilingan nazariy fikrlardan, semantik-uslubiy, tavsifiy hamda statistik
metodlardan foydalanildi. Shuningdek, A.G‘ulomov, A.Hojiyev, U.Tursunov,
R.Sayfullayeva, M.Qurbonova, B.Mengliyev, B.Bahriddinova, O.Shukurov,
D.Yuldashevalar va boshqalarning shu yo‘lda olib borgan kuzatishlaridagi nazariy
qarashlar va tadqiq metodlariga ham tayanildi.
Malakaviy bitiruv ishining nazariy va amaliy ahamiyati . Malakaviy
bitiruv ishinig ahamiyati quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
Tadqiqotda erishilgan natijalardan oliy o‘quv yurtlarining Filologiya
fakultetlarida harakat tarzi shakllarini o‘rganish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib
borishda, maxsus kurs va seminarlar tashkil etishda foydalanish mumkin.
Tadqiqotda to‘plangan materiallardan “Hozirgi o‘zbek tili” fanining morfologiya
bo‘limi bo‘yicha qo‘llanmalar tayyorlashda, magistrlik dissertatsiyalari va
bakalavrlar uchun malakaviy bitiruv ishlari yozishda foydalanish mumkin. Ishda
to‘plangan misollar “Hozirgi o‘zbek tili” fani bo‘yicha amaliy dars
mashg‘ulotlarini o‘tishda va mustaqil ta’limni bajarishda material vazifasini
o‘taydi.
Malakaviy bitiruv ishining tuzulishi va hajmi.
Malakaviy bitiruv ishi ikki asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxatidan iborat. Malakaviy bitiruv ishining umumiy hajmi 61 sahifani tashkil
etadi.

BIRINCHI BOB
I. FE’LNING HARAKAT TARZI KATEGORIYASI VA UNING
O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA O‘RGANILISHI
1.1. Fe’lning harakat tarzi kategoriyasi va uning o‘ziga xos xususiyatlari.
Til insoniyat tomonidan ajdodlardan avlodlarga meros qilib olingan
ma’naviy boylik, tarkibida turli elementlar, qoidalar, barcha sathlardagi
munosabatlar saqlanayotgan imkoniyatlar xazinasi hisoblanadi. Shuningdek o‘zbek
tilini ham o‘zaro uzviy bog‘liq, bir-birini taqozo etuvchi elementlar munosabatidan
tashkil topgan butunlik sifatida e’tirof etish mumkin. Tilni tashkil etuvchi
elementlar o‘zaro birikib ma’lum bir sistemani ya’ni tizimni tashkil etadi. Tilni
tashkil etuvchi lisoniy birliklar o‘rtasidagi munosabat xilma-xildir. Shuning uchun
ham ular o‘rtasidagi munosabatni yaxlit tasavvur qilish uchun munosabatlar
tizimidagi alohida-alohida munosabat turlarini o‘rganish muhim ahamiyatga
egadir. Tilga ehtirom va e’tibor bu dunyoda inson bolasi muhtaramligining
e’tirofidir. Bejiz emaski, xalqimiz tilga, xususan, o‘zining ona tiliga muntazam
muhabbat bilan qaragan, uni e’zozlab ardoqlagan, o‘zbek tilining mukammalligi va
betakror ohanglaridan faxr-u iftixor qilgan. O‘zbek tilidagi tarang mantiq va
go‘zallikni har soniya inkishof etishga ishtiyoq sezgan. Shuning uchun ham ,
o‘zbek o‘ynab gapirsa ham, o‘ylab gapiradi. Shuning uchun ham, o‘zbek qopib
emas, topib gapiradi.
So‘zga oshuftalik, so‘zning ostini ham, ustini ham ko‘ra olishga intilish,
nutqning latifligidan, nutqdagi so‘zlarning favqulodda uyg‘unligidan zavqlanish,
ona tilida ta’sirli nutq ayta oluvchiga, xitobat san’ati sohibiga ayricha havas bilan

qarash o‘zbekning azaliy urflaridandir. Aytilmoqchi bo‘lgan fikrga musallam va
mutlaqo mos libos kiydira bilish, maqsadga muvofiq lisoniy ifodalarni saylay
olish, so‘z bilan tinglovchining faqat qulog‘ini emas, balki qalbini ham zabt eta
bilish,sharqda, xususan, o‘zbeklarda tarbiyalanganlik, ma’rifatlilik, ziyolilikning
qabariq belgilaridan biri bo‘lgan. Ulug‘ bobomiz Yusuf Xos Hojib «Odobning
boshi tildir» deb bejiz o‘git bermaganlar. Zotan, nutqning go‘zalligi, tilning
burroligi, lisoniy ifodaning aniqligi inson uchun o‘ziga xos husndir, bu husn oxir-
oqibatda jamiyatning, millatning ham husni jamolini ko‘rsatadi 1
.
Ma’lumki, tilshunoslikda eng ko‘p tadqiq etilgan so‘z turkumi fe’l so‘z
turkumi hisoblanadi. Fe’l so‘z turkumining gapdagi asosiy vazifasi kesimlik ya’ni,
predikativlik hisoblanadi. Chunki kesimlik ya’ni, predikativlik vazifasini bajarish
imkoniyati va kesimlik vazifasiga xoslanganlik ma’nolarini ifodalovchi
vositalarning keng rivojlanganligi bilan xarakterlanadi. “Fe’lning leksik ma’nosi
ma’lum leksik – semantik tipning vakili bo‘lib, u o‘zida ma’lum ot kategoriyasi
bilan birlashishga xoslangan kategorial belgini ham aks ettiradi. Shu bilan birga
fe’llar o‘z ichida ma’lum ma’no asosida birlashgan mazmuniy maydonlarni ham
hosil qiladi. S hunday qilib, fe’l gapning ham mazmuniy, ham grammatik
markazini tashkil qiladi. Shuning uchun ham u faqat leksik, morfologik
jihatdangina emas, sintaktik nuqtai nazardan ham e’tibor markazida turadi ” 2
.
Fe’lning asosiy grammatik kategoriyalaridan biri bu – h a r a kat tarzi shakllari
hisoblanadi. Harakat tarzi shakli fe’lning lug aviy ma’nosi bilan zich bog langan.ʻ ʻ
Bu shaklning qo llanilishi faqat uning grammatik ma’nosi bilangina emas, balki
ʻ
yetakchi fe’lning mazmun silsilasi bilan ham belgilanadi. Chunki uning o zaro
ʻ
muvofiqligi shaklning nutqqa kiritilishiga asos bo ladi. Masalan,
ʻ yoz ko makchi ʻ
fe’li, asosan, bajarilishi lozim bo lgan, lekin to la bajarilmagan ish-harakatni
ʻ ʻ
ifodalovchi fe’lga qo shimcha ma’no beradi. Bu ma’no, o z-o zidan, bo lishli-
ʻ ʻ ʻ ʻ
bo lishsizlik ma’nosi bilan muvofiq kelmaydi. Bu esa
ʻ yiqilayozdi, tugatayozdi
kabi so zshaklining bo lishsiz shaklda bo laolmasligi sababini oydinlashtiradi.
ʻ ʻ ʻ
1
Ма ҳ мудов Н. Тилимизнинг тилла сандиғи. – Тошкент: Фан , 20 12 . – Б. 6 .
2
Нурмонов А., Махмудов Н., Аҳмедов А., Солихўжаева С. Ўзбек тилининг мазмуний синтаксиси. –
Тошкент: Фан, 1992. – Б. 51.

Harakat tarzi shakllari bittadan ortiq fe’lning birikishidan tuzilgan bo‘lib,
tarkibidagi asosiy ma’noni ifodalaydigan fe’l yetakchi fe’l deb, yetakchi fe’lning
ma’nosini izohlaydigan, to‘ldiradigan fe’l esa, ko‘makchi fe’l deb ataladi.
Masalan, o‘qiy olmoq, o‘qiy boshlamoq, o‘qib turmoq, o‘qib tashlamoq va
boshqalar. «Harakat tarzi shakli» atamasi umumta’lim maktablarining 6-sinfi
uchun «Ona tili» darsligida “Ko‘makichi fe’llar” nomi bilan qo llangan va uʻ
«harakatning davomiyligi yoki qisqaligi, muntazam yoki uzluksiz ekanligi,
kutilmaganligi hamda fe’lning harakatni bajara olmasligi kabi o nlab ma’no
ʻ
nozikligini ifodalaydi» deyilib, tarz hosil qiluvchi 12 ta fe’ldan iborat
paradigmasi berilgan. Umuman olganda, harakat tarzi atamasi ostida
o rganilayotgan hodisa tilshunoslikda yangi qo yilgan muammo emas
ʻ ʻ 1
.
Jumladan, O‘zbek tilining izohli lug‘atida “ko‘makchi fe’l ” terminiga
nisbatan qo‘yidagicha izoh berilgan: “Ko‘makchi fe’l – asosiy fe’lning ma’nosiga
qo‘shimcha ma’no beruvchi yordamchi fe’l. Masalan, o‘qib ko‘r, yozib ber, ola qol
kabilarda ko‘r, ber, qol fe’llari.” 2
Ba’zi tadqiqotlarda ham ko‘makchi fe’l terminiga
“… mustaqil birlik emas, balki o‘zi birikadigan til birligi bilan bir butunlikni hosil
qiladi va shu butunlikning tarkibiy qismi hisoblanadi ” 3
degan fikrlar bildiriladi.
“Ko‘makchi fe’l yoki yordamchi fe’l termini tilshunoslikka oid adabiyotlarda
bir muncha keng ma’noda qo‘llanilib kelinmoqda. Bu termin otlar bilan birikib,
qo‘shma fe’l yasovchi va bog‘lama vazifasida qo‘llanuvchi qil, et, ayla, bo‘l
fe’llariga nisbatan ham, ayrim adabiyotlarda -e,- edi, -ekan to‘liqsiz fe’liga
nisbatan ham qo‘llanadi.” 4
Prof. B. O‘rinboyevning ham “Ulug‘ Tursun va Samarqand tilshunoslik
maktabi” asarida harakat tarzi shakllariga nisbatan shunday fikrlar bilidirib o‘tilgan
ya’ni, ko‘makchi fe’llarning o‘ttiz uch xili mavjudligi va “e” to‘liqsiz fe’li ham
ko‘makchi fe’llar sirasiga kirishi takidlaydi. Tilshunos B. O‘rinboyevning
ta’kidlashicha, tilimizda ol, ber, qol, yur, tur, o‘tir, tashla, yubor kabi o‘ttiz uch xil
1
Неъматов Ҳ., Ғуломов А., Қодиров М., Абдураимова М. Она тили. 6-синф учун дарслик. Тошкент:
Ўқитувчи, 2000. – Б. 52.
2
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 5 жилдли . А. Мадвалиев таҳрири остида. 4-жилд. – Тошкент: “Ўзбекистон
миллий энсиклопедияси” Давлат илмий нашриёти, 2006. 2-том -455 б.
3
Жумаев Ф. Кўмакчи феъллар. // Ўзбек тили ва адабиёти , 2011. № 2. – Б 31.
4
Ҳожиев А. Ўзбек тилида кўмакчи феъллар. - Тошкент: Фан, 1966. – Б. 6.

ko‘makchi fe’llardan tashqari “…yana tilimizda qo‘yidagi ko‘makchi fe’llar ham
bor. Masalan, siqar, qotir, sur, cho‘k, tarqat, saqla, tila, keltir, ko‘tar, tort, osh va
boshqalar. Masalan, non chiqar, bosh qotir, g‘alaba qozon, davr sur, chordona qur,
tiz cho‘k, yer qazi, fikr tarqat, kek saqla, najot tila, haql keltir, bosh tort, dovon osh
va boshqalarni misol qilib keltiradi. Mazkur fe’llar ma’no tomonidan biror ish-
harakatni bajarishda buyruq, iltimos bilan bajarilganligini ko‘rsatadi” 1
deya fikr-
mulohazalarini bildirib o‘tadi. To‘g‘ri -e fe’li mustaqil fe’llar bilan birikib, shu
fe’lning ma’nosiga turli qo‘shimcha ma’nolarni ifodalash uchun xizmat qiladi,
ammo o‘ziga xos xususiyatlari bilan qil, ayla, et, bo‘l fe’llaridan ham farqlanadi.
Shuning uchun ham ularni bitta ma’noga birlashtirib bo‘lmaydi. Chunki, -e fe’li
bilan ko‘makchi fe’llar ol, ber, ko‘r, yubor kabi fe’llar o‘rtasida umumiylik va
o‘zaro o‘xshashlik yo‘q. Shuning uchun ham -e, -edi, -ekan fe’llariga nisbatan
ko‘makchi fe’l terminini qo‘llab bo‘lmaydi.
Harakat tarzi shakllarini ularning o‘ziga xos xususiyatlariga qarab
nomlanishi masalasi ham anchagina munozarali. Shu kungacha fanda va ta’limda
bu hodisaga nisbatan tilshunoslar tomonidan turlicha nomlar qo‘llanilib kelingan:
ko‘makchi fe’l, ko‘makchi fe’lli so‘z qo‘shilmasi, harkat tarzi shakllari kabi.
Mazkur atamalarning farqli jihatlari va uzaro munosabati haqida faqatgina R.
Sayfullayeva va O. Shukorovlarning fikrlarini keltirishimiz lozim. Bu haqida
tilshunos olima R. Sayfullayeva ta’kidlaganidek “Formal o‘zbek tilshunosligida
harakat tarzi shakllari kategoriyasi morfologik kategoriya sifatida qaralmas va bu
hodisaga nisbatan ko‘makchi fe’lli so‘z qo‘shilmasi, ko‘makchi fe’l atamalari
qo‘llanilar edi” 2
degan edi. Xuddi shu fikrlarni tilshunos Otabek Shukurov ham
ta’kidlaydi: Ko‘makchi fe’l atamasi ikki jihati bilan hodisa mohiyatiga unchalik
yaqin emas. Birinchidan, ma’lumki, o‘zbek va dunyo tilshunosligida lisoniy
hodisalar, odatda, ifodalanmishning ma’nosi asosida (kam hollarda vazifasiga
ko‘ra) nomlanadi: zamon. nisbat, kishilik, mayl kabi. Shunga ko‘ra, ko‘makchi
fe’llar yetakchi fe’ldan anglashilgan ish-harakatning tarzini ifodalaganligi bois
ham harkat tarzi shakli atamasini qo‘llash an’anaga muvofiq keladi: kesimlik
1
Ўринбоев Б., Ўринбоева Д. Улуғ Турсун ва Самарқанд тилшунослик мактаби. – Самарқанд, 2004. – Б. 79.
2
Sayfullayeva R. va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T oshkent : Fan, 2009. – B. 200.

shakli, nisbat shakli kabi. Shunday ekan, ko‘makchi fe’l atamasida uning shakllik,
aniqrog‘i, lug‘aviy shakllik mohiyati unchalik aks etmaydi. Bu vazifadagi ayrim
fe’llarning qo‘shimchalashib borayotganligi ham yangi atamaning oldingisiga
nisbatan qulaylikka egaligini ko‘rsatadi. Ikkinchidan, harkat tarzi shakli faqat
ko‘makchi fe’ldangina iborat emas, balki ravishdosh shakli + ko‘makchi fe’l
ko‘rinishidagi murakkab qurilishga ega bo‘lib, sintetik-analitik shakldir.
Ko‘makchi fe’l ravishdoshning tegishli shakli bilangina birikib nutqqa chiqadi.
Demak, tarz ravishdosh shakli va ko‘makchi fe’l yaxlitligi orqaali ifodalanar ekan,
an’anaviy ko‘makchi fe’l atamasi atalmishning bir parchasinigina ifodalaydi 1
.
Demak, ko‘makchi fe’l atamasi murakkab shaklning faqat bir qisminigina
qamrab oladi. “Harakat tarzi shakli” atmasini qo‘llashda asoslarning ikkita ekanligi
ham hodisaning asl mohiyatini to‘liqroq ochib berishga yordam beradi.
Ko‘makchilar bevosita harakatni ifodalagani uchun ham “ko‘makchi fe’l”,
“ko‘makchi fe’lli so‘z qo‘shilmasi” terminlarining o‘rniga “harakat tarzi shakllari”
atamasini qo‘llash maqsadga muvofiq keladi.
Harakat tarzi shakllari tarkibidagi ko‘makchi fe’llarning har biri o‘zi birikib
kelgan ravishdosh shaklidagi fe’lning, ya’ni yetakchi fe’lning ma’nosiga turli
qo‘shimcha ma’nolarni ifodalash uchun xizmat qiladi. O`zbek tilida fe’l soz
turkumi doirasiga kiruvchi harakat tarzi shakllari matnni voqelantiruvchi asosiy
komponent hisoblanadi. Shunday ekan “harakat tarzi shakllari” atamasi faqat
ko‘makchi fe’l bilangina emas, ravishdosh shakli+ko‘makchi fe’l morfologik
qolipi hosilasi asosida yuzaga chiqadi. Demak, ushbu qo‘shilma ravishdosh
shakli+ko‘makchi fe’l = harakat tarzi qolipi uni to‘liqroq ifodalaydi.

1
Шукуров О. Ҳаракат тарзи шакллари парадигмаси. Монография. – Қарши: Насаф, 2017. – Б. 9.

Tilshunos olim O.Shukurov o‘zining nomzodlik ishida ham harakat tarzi
shakllarining o‘ziga xos jihatlariga alohida to‘xtaladi. “Ko‘makchi fe’llar yetakchi
fe’ldan anglashilgan ish-harakatning tarzini ifodalaganligi bois, harakat tarzi
atamasini qo‘llash mumkin bo‘ladi. Harakat tarzi shakli faqat ko‘makchi
fe’ldangina emas, ravishdosh shakli + ko‘makchi fe’l ko‘rinishidagi murakkab
qurilishga ega bo‘lib, sintetik-analitik shakllardir” 1
, degan fikrlarini bildirib o‘tadi.
Ma’lumki, harakat tarzi shakllari harakatning boshlanishi, davomiyligi yoki
qisqaligi, muntazam yoki uzluksiz ekanligi, kutilmaganligi, fe’lning harakatni
bajara olishi yoki olmasligi kabi o‘nlab ma’no noziklilarini ifodalaydi. Harakat
tarzida nozik ma’no ifodalash va bo‘yoqlarni tasvirlash xususiyati mavjud. U
yuzga yaqin harakat va holatni ifodalovchi fe’llarni ravishdosh va sifatdosh
shakllari bilan birlashtirib, serma’no va serjilo birikmalardan iborat ulkan
sistemani tashkil qiladi.
Harakat tarzi shakllarini hosil qilishda yetakchi fe’l ,asosan, ravishdosh
shaklida bo‘lsa, ko‘makchi fe’l shaxs-son, zamon va mayl shakllarini qabul qiladi.
Ko‘makchi fe’l ,asosan, yetakchi fe’lga - a / - y hamda - (i) b ravishdosh shakllari
bilan birikadi. Tilimizda 50 ga yaqin harkat tarzi shakllari mavjud bo‘lib,
shulardan 29 tasi har ikkala - a / - y, -(i) b bilan birika olish xususiyatiga ega.
1
Shukurov O. Harakat tarzi shakllari paradigmasi. Filol.fanlari nomzodi…diss.avtoref. – Samarqand: 2005. – Б. 15.Ye takchi
fe'l
Ko'makchi
fe'l
Harakat
tarzi
shakli

Tilshunoslar harakat tarzi shakllarini ravishdoshning - a / - y, -(i) b shakllari
bilan birikish xususiyatiga ko‘ra tadqiq etishda bir qator fikrlarni bildirib o‘tishadi.
A.Hojiyev 27 ta ko‘makchi fe’lning -a/y hamda - (i)b ravishdoshlari bilan birika
olishini taqqoslab, -(i)b ravishdoshining -a/y ravishdoshiga qaraganda harakat
tarzi shakllarini hosil qilishda faol ishtirok etishini ta’kidlaydi. Shuningdek,
M.Mirtojiyev, N.Mahmudovlar ur ko‘makchi fe’lini ham mazkur qatorga kiritib,
ularning sonini 28 taga yetkazadi. O.Shukurov ham ularning sonini bittaga
ko‘paytirib, tu ga (o‘qib tugatdi, yozib tugatdi) ko‘makchi fe’lini ham kiritadi.
Yetakchi fe’lga birikish imkoniyatini boshqa ko‘makchi fe’llarga qaraganda ancha
tor ekanligini ham ta’kidlaydi. Ayrim ko‘makchi fe’llar ravishdosh shakli hosil
qiluvchi har ikki affiks bilan ham birika olish imkoniyatiga ega. Shu asosda
O.Shukurovning qarashlariga tayangan holda, birikish doirasiga va matnda
qo‘llanilish xususiyatiga ko‘ra harakat tarzi shakllarini quyidagicha jadvalda
keltirishimiz mumkin:
№ Ko‘makchi fe’l -a/y -(i)b
1. Boshla + +
2. Yot - +
3. Tur + +
4. Yur - +
5. O‘tir - +
6. Bor + +Harakat
tarzi shakli
Ko'makchi
fe'l
Shaxs-son Zamon Mayl
Yetakchi
fe'l
Ravishdosh
shakli

7. Kel - +
8. Bo‘l - +
9. Bit(bitir) - +
10. Chiq - +
11. Et - +
12. O‘t - +
13. Ol + +
14. Ber + +
15. Qol + +
16. Qo‘y - +
17. Ket + +
18. Yubor - +
19. Tashla - +
20. Sol + +
21. Tush - +
22. O‘l - +
23. Ko‘r + +
24. Qara - +
25. Boq - +
26. Bil + -
27. Yoz + -
28. Ur - +
29. Tuga - +
Demak, ko‘makchi fe’llar r avishdoshning -a, -y, -(i)b shakllariga qo‘shilib,
o‘z mustaqil ma’nolarini yo‘qotib, asosdan anglashilgan harakatning bosqichlari
(boshlanish, davom etish, tugallanishi) va tarzi(tezligi, imkoniyati)ni bildiruvchi
boshlamoq, olmoq, yubormoq, turmoq, chiqmoq kabi fe’llar ko ‘ makchi fe’llar
hisoblanadi. Ko‘makchi fe’lni qabul qiluvchi ravishdosh yetakchi fe’l
hisoblanadi. Ko‘makchi fe’llar faqat yetakchi fe’llar bilan birgalikda qo‘llanadi.
O‘zining ana shunday xususiyati bilan mustaqil holda qo‘llaniluvchi olmoq
(xatni olmoq), tugatmoq (o‘qishni tugatmoq), turmoq (o‘rnidan turmoq),
tashlamoq (qog‘oz tshlamoq) fe’llaridan farq qiladi. Ko‘makchi fe’llar
ifodalaydigan ma’nolar turlichadir. Badiiy matnda ba’zi ko‘makchi fe’llar bir
ma’noni ifodalasa, ba’zilari ko‘p ma’noni ifodalaydi hamda yetakchi fe’l bilan
birikib, harkat tarzi shakllarini hosil qiladi.

Ravishdosh shakli + ko‘makchi fe’l qolipi barcha harkat tarzi shakllari uchun
yagona qolip bo‘lsa-da, o‘z ichki bo‘linmalarida ma’lum guruhlarga ajraladi.
Harakat tarzi shakllarini tadqiq qilgan tilshunoslar ularni birikish doirasiga va
qo‘llanilishiga ko‘ra ikkita katta guruhga ajratadi:
Birikish doirasi tor va keng harakat tarzi shakllari ,asosan, matn tarkibida
qo‘llanish darajasiga ko‘ra o‘zi birikadigan birliklar bilan tor va keng doirada
birikish xususiyatiga ega. Shunga ko‘ra ularni O.Shukurov quyidagicha ajratadi 1
:
№ Harakat tarzi
shakllari Birikish doirasi tor Birikish doirasi keng
1. - a/y + bor +
2. - i(b) + bor +
3. - i (b) + bit (bitir) +
4. - a/y + bil +
5. - a/y + ber +
6. - i(b) + et +
7. - a/y + ket +
8. - i(b) + ket +
1
Шукуров О. Ўша манба. – Б. 33.Harakat tarzi
shakllari:
Birikish
doirasi keng
Birikish
doirasi tor

9. - i(b) + kel +
10. - i(b) + ko‘r +
11. - i(b) + o‘l +
12. - i(b) + o‘t +
13. - i(b) + o‘tir +
14. - a/y + ko‘r +
15. - i(b) + boq +
16. - a/y + ber +
17. - ib + boshla +
18. - a/y + boshla +
19. - ib + yur +
20. - i(b) + yubor +
21. - i(b) + yot +
22. i(b) + yur, +
23. - a + yoz +
24. - a/y + tur +
25. - i(b) + tashla +
26. - i(b) + tur +
27. - i(b) + tuga +
28. - i(b) + tush +
29. - i(b) + chiq +
30. - a/y + ol +
31. - i(b) + qara +
32. - a/y + qol +
33. - i(b) + qo‘y +
34. - i(b) + sol +
Ba’zi harakat tarzi shakllari matn tarkibida qo‘llanilish jihatiga ko‘ra
soddalashgan holatda kelishi mumkin. Soddalanish holatiga qarab,harakat tarzi
shakllarini ikkita katta guruhga ajratishimiz mumkin:

1.Qo‘shimchaga aylanayotgan harakat tarzi shakllari: boraver - a/y + ber,
kelayozdi - a+ yoz, boroladi - a/y + ol, urivordi - i(b) + yubordi.
2.Qo‘shimchaga aylangan harakat tarzi shakllari: yozayotibdi - a + yot va
boshqalar.
№ Qo‘shimchaga aylanayotgan
harakat tarzi shakllari Qo‘shimchaga aylangan harakat
tarzi shakllari
1. - a/y + ber (boraver) - a + yot
2. - a+ yoz (kelayozdi)
3. - a/y + ol (boroladi)
4. - i(b) + yubordi (urivordi)
Shuningdek, tilshunos O. Shukurov nutqimizda yetkachi fe’lga ravishdosh
shakllarisiz juftlashgan holatda birikuvchi ko‘makchi fe’llar ham mavjudligini
ta’kidlaydi. Haqiqatdan ham, nutqimizda ba’zida ravishdosh shakllarisiz juft
holatda qo‘llaniluvchi shakllar mavjud. Ularning soni 6 ta bo‘lib, nutqda
qo‘llanilishi chegaralangan. Bular ol, ber, qol, qo‘y, ket, tashla kabilardir. Mazkur
shakllar ko‘proq so‘zlashuv nutqiga mansub bo‘lib, ma’lum hudud bilan bog‘liq
hamda qo‘llanilish doirasi chegaralangandir. So‘zlashuv nutqida ko‘pincha yozdi-
oldi , aytdi-qo‘ydi kabi juftlashgan holatda qo‘llanilishi bilan birgalikda tashladi-1.Qo'shimchalashayotgan
harakat tarzi shakllari
2. Qo'shimchalashgan harakat
tarzi shakllari

vordi kabilari ham uchrab turadi. Harakat tarzi shakllarining har biri o‘ziga xos
xususiyatlarga ega bo‘lishi bilan birga, ular ma’no vazifalaridagi umumiy
tomonlari bilan ma’lum bir guruhlarga bo‘linadi. Qariyb 50 ga yaqin a’zoni o‘z
ichiga birlashtirsa-da, tarz umumiy grammatik ma’nosi asosida quyidagi holatda
birlashadi:
1. Tarz:
a) Jarayonlilik;
b) Qobiliyat.
Jarayonlilik ham o‘z navbatida 3 guruhga ajratiladi:
1. Boshlanish – harakatning boshlanishi soniyaviylik va davomiylik kabi
ma’no guruhlariga ajraladi. Soniyaviylik jarayoni harakatning to‘satdan
kutilmaganda boshlanishi ma’nosini ifodalaydi. Masalan, do‘pposlab ketdi, o‘ynay
ketdi – (i)b + ket; davomiylik bo‘lsa, harakatning boshlanishi va davom etishi kabi
ma’nolarni ifodalaydi. Masalan, O‘qiy boshladi – (i)b + ket;
2. Davomiylik – harakatning bajarilish jarayonida uzlukli va uzluksiz davom
etishini ifodalaydi. Harakatning uzlukli davom etishi takror holda ham yuz
berishini ifodalaydi. Masalan, yozib turibdi – (i) b - tur qolipi asosida shakllanadi.
Harakatning uzluksiz davom etishi , asosan, harakatning uzoq (- a/y+ tur- kuzata
tur) va muttasil davom etishi kabi ma’nolarni ifodalaydi. Masalan, - (i)b + yot –
yozib yotibdi kabi qolipda tuziladi.
3. Tugallanganlik – harakatning tugallanganligi to‘la, noto‘liq, o‘ziga olish va
soniyaviylik kabi guruhlarga ajratiladi. Harakatning to‘la yuzaga kelishi -a/y, -
(i)b+ket qolipi asosida shakllanadi. Masalan, tugab ketdi harakat tarzi shaklida
ushbu holatni kuzatishimiz mumkin. Harakatning noto‘liq yuzaga kelishida
tugallanishga yaqinlashganlik ma’nosi anglashiladi. Masalan, kelayozdi harakat
tarzi shaklida noto‘liq harakat yuzaga kelmoqda. Mazkur harakat -a+yoz qolipi
asosida shakllanadi. Bajarilayotgan harakatni o‘ziga olish holatida esa,
subyektning harakatni o‘z manfaatiga yo‘naltirish jarayoni -(i) b+ol qolipi asosida
shakllanadi. Masalan, o‘rganib oldi harakat tarzini misol qilib keltirishimiz
mumkin. Harakatning soniyaviylik asosida bajarilishida harakat yoki holatning bir

zumda bo‘lib o‘tishi yuzaga keladi. Masalan, -(i)b+tush qolipi asosida shakllangan
cho‘chib tushdi misolini keltirishimiz mumkin.
Tarz grammatik ma’nosi asosida shakllangan qobiliyat ma’nosi ham 2
guruhga ajratiladi:
1. Qodirlik; 2. Sinash.
Harakatni bajarishga qodirlik jarayoni jismoniy hamda aqliy faoliyat va aqliy
faoliyat kabi guruhlarga bo‘linadi. Jismoniy va aqliy faoliyatgaa qodirlik holatida
harakatni bajarish imkoniyatiga egalik ma’nosi anglashiladi. Masalan, - a/y + ol
qolipi asosida shakllangan ko‘tara oladi harakat tarzi shaklini misol qilib
keltiramiz. Harakatni bajarishda aqliy qobiliyatga egalik ma’nosi -a/y + bil qolipi
asosida shakllanadi. Masalan, ko‘rsata bildi, ishlay bildi kabi. Harakatni sinash
jarayonida esa, bajarilayotgan harakatning sinalishi, tekshirilishi va tajribadan
o‘tkazilishi kabi ma’nolar anglashiladi. Mazkur holat –a/y, -(i)b+ko‘r qolipi
asosida shakllanadi. Masalan, borib ko‘r, yozib ko‘r kabi. Harakatni bilish,
belgilash va aniqlash holati esa, -(i)b+boq qolipida shakllanadi. Masalan, o‘qib
boq, sinab boq kabi.
Masalan, tilshunos olim A. Hojiyev 1966- yilda e’lon qilingan “O‘zbek tilida
ko‘makchi fe’llar” asarida bu haqida shunday fikr bildiradi: … ko‘makchi
fe’llarning ayrimlari harakat tarzining belgisini ko‘rsatadi, ayrimlari modal
ma’nolarni ifodalaydi va hokazo.
Ma’nosi va vazifasidagi ana shunday umumiy tomonlariga qarab harakat tarzi
shakllarini A.Hojiyev quyidagi guruhlarga ajratadi:
1. Harakat tarzining belgisini ko‘rsatuvchi ko‘makchi fe’llar.
2. Modal ma’nolarni ifodalovchi ko‘makchi fe’llar.
3. Yo‘nalish ma’nosini ifodalovchi ko‘makchi fe’llar 1
.
Tilshunos Sh.Rahmatullayev ham harakat tarzi shakllarining etimologik
jihatlariga e’tibor bergan holda, ularning kelib chiqishiga doir quyidagi fikrlarni
keltirib o‘tadi: “O‘zbek tilida yigirmadan ortiq ko‘makchi fe’l mavjud bo‘lib, fe’l
leksemaning leksik ma’nosiga ma’lum bir grammatik ma’no qo‘shish uchun
1
Ҳожиев А. Ўша манба. – Б. 188.

ishlatiladi. Shunga ko‘ra bu ko‘makchi fe’llar shakl yasovchi morfemalarga
tenglashtiriladi. Bunday ko‘makchi fe’l bilan analitik grammatik shakl yasaladi.
Ko‘makchi fe’l mustaqil fe’ldan ma’no taraqqiyoti yo‘li bilan o‘sib chiqqan
2
”degan edi. Demak, harakat tarzi shakllari ravishdosh shakli+ko‘makchi
fe’l=harakat tarzi qolipidagi murakkab ko‘rinishga ega bo‘lib, undagi lisoniy
morfologik qolip o‘zining shakliy va mazmuniy tomonlariga ega. Ravishdosh
shakli+ko‘makchi fe’l=harakat tarzi qolipining chap qismi uning shakliy tomonini
belgilasa, o‘ng qismi esa uning mazmuniy tomoniga bevosita dahldor bo‘ladi.
Shuningdek, harakat tarzi shakllari grammatik va morfologik qolipiga ko‘ra
o‘ziga xos ko‘rinishga ega bo‘lsa-da, ba’zan ularni qo‘shma so‘z va so‘z
birikmalaridan farqlash qiyin bo‘lib qoladi. Shuning uchun ham ba’zi
tilshunoslikka oid adabiyotlarda harakat tarzi shakllarini “so‘z birikmasi”
ayrimlarida esa “qo‘shma fe’l” termini qo‘llanadi. To‘g‘ri harakat tarzi shakllari
tashqi ko‘rinishi, shakli jihatdan ham qo‘shma so‘z va so‘z birikmalariga
o‘xshaydi. Ammo ularning bir-biridan butunlay farqli xususiyatlari mavjud. So‘z
birikmasi tilshunoslikning sintaksis bo‘limida o‘rganilsa, ikki yoki undan ortiq
mustaqil so‘zning ma’no, grammatik va ohang jihatdan birining boshqasiga tobe
bo‘lib bog‘lanishi tushuniladi. Qo‘shma so‘z ikki yoki undan ortiq mustaqil
so‘zning ma’no, grammatik va ohang jihatdan birikishi hisoblanadi. Harakat tarzi
shakllari esa tilshunoslikning morfologiya bo‘limida o‘rganiladi. Ushbu o‘ziga xos
jihatlariga ko‘ra bir-biridan butunlay farqlanadi. So‘z birikmasi hamma vaqt birdan
ortiq mustaqil so‘zning o‘zaro birikuvidan hosil bo‘ladi. Masalan, jo‘shib
kuylamoq - har ikkala fe’l ham leksik-grammatik jihatdan mustaqil. Harakat tarzi
shakllari esa, hamma vaqt mustaqil fe’l bilan ko‘makchi fe’lning birikuvidan hosil
bo‘ladi. Masalan, yonib ketmoq, eshitilib turmoqda esa, yonmoq - mustaqil fe’l,
ket- ko‘makchi fe’l, eshitilmoq- mustaqil fe’l, tur- ko‘makchi fe’l. Bundan tashqari
so‘z birikmasini hosil qiluvchi so‘zlar o‘rtasida hamma vaqt grammatik aloqa
mavjud bo‘ladi, jo‘shmoq-tobe, kuylamoq- hokim so‘z hisoblanadi. Harakat tarzi
shakllari o‘rtasida esa, sintaktik aloqa bo‘lmaydi. Ularni bog‘lab keluvchi
2
Raxmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o‘zbek tili. – T oshkent : Universitet, 2006. – B . 200.

ravishdosh shakli o‘z ma’nosini yuqotib, birikuv komponentlari bir butun holda
gap bo‘lagi vazifasida keladi. Masalan, mazkur she’riy matnda harakat tarzi
shakllari inversiya holatida qo‘llanilgan bo‘lib, har ikki shakl – ko‘makchi fe’l
ham, yetkachi fe’l ham bir butun holatda gap bo‘lagi ya’ni kesim vazifasida
qo‘llanilmoqda.
V а tomosh а chiqar avjig а,
Endi qurbon kutmagay shafqat .
Nog‘oralar zarbi mavjida
Titray boshlar ufqda shafaq (U. Azim. Saylanma. 13-b) .
Harakat tarzi shakllarining qo‘shma so‘zlardan ham bir qator farqli
xususiyatlari mavjud. Qo‘shma so‘zlarda birdan ortiq mustaqil so‘zning
birikishidan yangi ma’noli boshqa so‘z hosil bo‘ladi. Masalan, suzib o‘tmoq , borib
kelmoq kabi so‘zlar qo‘shma fe’l hisoblanadi. Sababi, suzmoq va o‘tmoq
fe’llarining ikkisi ham suzib o‘tmoq fe’lidan farqlanuvchi yangi so‘z hisoblanadi.
Borib kelmoq ham qo‘shma fe’l hisoblanadi. Ya’ni bormoq va kelmoq fe’llaridan
farqlanuvchi yangi so‘z hisoblanadi. Harakat tarzi shakllari komponentlari yetakchi
va ko‘makchi fe’lli so‘z qo‘shilmasidan boshqa bir yangi so‘z hosil bo‘lmaydi.
Yetakchi fe’l o‘z ma’nosini saqlab qoladi va u asosiy fe’l hisoblanadi. Ikkinchi fe’l
yetakchi fe’lga qo‘shimcha ma’no berib kelganligi sababli ham ko‘makchi fe’l
hisoblanadi. Masalan, yura boshladi, kutib tur kabi birikuvlarda yur va boshla
yangi ma’no ifodalamaydi. Balki, yur fe’li o‘z ma’nosini saqlaydi, boshla fe’li esa
yur fe’lining ma’nosiga qo‘shimcha ma’no beradi (yurish harakatining boshlanishi
ma’nosini ifodalaydi). Ba’zan esa, ko‘makchi fe’lli so‘z qo‘shilmasida yetakchi
fe’l bilan ko‘makchi fe’lning o‘rtasida yuklamalar ham qo‘llanishi mumkin.
Qo‘shma so‘zlar orasida esa, hech qanday so‘z qo‘llanmaydi. Chunki,
qo‘shma so‘z necha komponentdan tashkil topishidan qat’iy nazar, bir so‘z
hisoblanadi. Bir so‘zning ichida esa, boshqa so‘zning qo‘llanishi mumkin emas.
Ko‘makchi fe’lli so‘z qo‘shilmalaridan asosiy farqli jihati ham shunda. Xullas,
harakat tarzi shakllari o‘ziga xos xususiyatlariga ko‘ra so‘z birikmasidan ham,

qo‘shma so‘zlardan ham qo‘llanilishi va vazifasiga ko‘ra farqlanadi. Ularga xos
umumiy jihat esa,shakliy tomonidadir.
1.2. Harakat tarzi shakllarining o‘rganilish tarixi
Tilning imkoniyat sifatida nutqda ro‘yobga chiqishi, nutq orqali voqe
bo‘lishi-til va nutq dialektik munosabati so‘zda – til va nutq birligida amalga
oshadi. Demak, til nutq orqali, nutq esa til boyligi (materiali) orqali namoyon
bo‘ladi. Til boyligi, asosan, so‘z (leksima)lar bo‘lib, ular shakl va mazmun
tomoniga,ya’ni tovush va ma’no tarkibiga egadir. So‘z o‘zining anashu eng muhim
ikki tomoni bilan ijtimoiy-amaliy, ilmiy qiymatga ega bo‘ladi. So‘zning semantik
tuzilishi bevosita ma’no (semema) bilan bog‘lanadi. Chunki, semantik tuzilishga
ega bo‘lmagan ma’no yo‘q 1
. To‘g‘ri, bevosita so‘z sema bilan bog‘lanadi. Har bir
ma’no o‘z tarkibiga ko‘ra bog‘lanadi. U muayyan so‘zning mazmun tomonini hosil
qilib, tovush asosi-ifoda tomoni bilan birgalikda, bir butun holda til va nutqda
muayyan bir vazifani bajarishga xizmat qiladi. Agar ma’no bo‘lmasa, so‘zning
hech qanday ahamiyati ham qolmaydi. So‘z lug‘aviy ma’noga ega bo‘lib,
leksemaga aylanadi. Leksema ham o‘z navbatida ham shakl, ham mazmun
tomoniga ega bo‘ladi. So‘zning ma’nosi, ma’no tarkibi muayyan mantiqiy
bo‘laklardan, tarkibiy qismlar(semalardan) tashkil topadi. Bu tarkibiy qismlar so‘z
ma’nosini shakllantirib, har bir ma’noning alohida til birligi sifatida mavjudligini
ta’minlaydi. So‘z ma’nosining tarkibiy qismlari nutqda muayyan xabar tashiydi.
…So‘zning ma’no tarkibini o‘rganish, tahlil qilish so‘z ma’nosining tarkibiy
qismlarining xillarini belgilash, har bir semaning ma’no (semema) tarkibidagi
o‘rni, ahamiyatini yoritish, boshqa semalarga bo‘lgan munosabatini ochish -
ma’nolar orasidagi mantiqiy aloqani topish-shunga ko‘ra so‘zlarning o‘zaro
paradigmatik va sintagmatik munosabatlarga kirishish, so‘zlar qatorini tuzish,
paradigmatik munosabatdagi so‘zlarni bir-biridan farqlab turuvchi semalarni
aniqlash, topish imkoniyatini beradi. Buning natijalari esa, semasiologiya,
leksikografiya, leksikologiya, umuman, tilshunoslar uchun katta ilmiy-amaliy
1
Расулов Р. Ўзбек тили феълларининг маъно тузилиши. - Тошкент: Фан, 2005. – Б. 4.

ahamiyatga ega 1
. So‘zning ma’no tarkibini o‘rganish jarayonida uning tarkibiy
qismlarini e’tibordan chetda qoldirib bo‘lmaydi. Matnda, asosan, shaklan
ixchamlikka va qisqalikka, mazmunan esa, ma’noni aniq ifodalash asosiy o‘rinda
turadi. Ma’noni bunday ifodalashda til birliklari asosiy vazifani bajaradi. Bunday
jihatlar har bir millatning tilida va madaniyatida aks etadi. Til birliklarisiz nutqning
o‘ziga xos imkoniyatlarini to‘laligicha aks ettirib bo‘lmaydi. O‘zbek tili ham
o‘zining ko‘p asrlik tarixi, so‘zga boyligi, ma’no serjiloligi hamda mavjud
durdonalari bilan dunyo yuzini ko‘rgan tillardan hisoblanadi. Bu tilning shunday
ifoda xosliklari ham borki, ularni boshqa hech bir tilda bu tarzda ixcham va go‘zal
ifodalab bolmaydi. O‘zbek tilshunosligida fe’llarning harakat tarzi shakllari orqali
ish-harakat va holatning bajarilish davri (boshlanishi, vaqti-vaqti bilan yoki
muntazam davomiyligi, to‘la yoki to‘kis tugallanganligi), tarzi (tezligi, imkoniyati)
yoki bajaruvchining ish-harakat va holatga turlicha munosabati (xayrixohligi,
manfaati) kabi qo‘shimcha ma’nolar ifodalanadi 2
.
Harakat tarzi shakllarining o‘rganilishi XX asrning 40-50-yillariga to‘g‘ri
keladi. Dastlabki tadqiqotlarda harakat tarzi shakllari o‘rniga ko‘makchi fe’llar
nomi ishlatilgan. Tilshunoslik sohasida bu borada S.Akbarov, A.G‘ulomov,
A.Hojiyev, U.Tursunov, J.Muxtorov, B.Jo‘rayev, B.Bahriddinova, F.Sharipov,
O.Shukurov, D.Yuldashevalar 3
tomonidan tadqiqot ishlari olib borilgan.
O‘zbek tilshunosligida harakat tarzi shakllari (ko‘makchi fe’l, ko‘makchi
fe’lli so‘z qo‘shilmasi) mavzusida bir qancha nomzodlik dissertatsiyalari himoya
qilingan, monografiyalar yaratilgan bo‘lsa-da, dastlabki asosiy tadqiqot prof. A.
Hojiyevning “O‘zbek tilida ko‘makchi fe’llar” nomli monografiyasi hisoblanadi.
1
Расулов Р. Ўша манба. – Б. 4-5.
2
Yuldosheva D., Ortiqova G. Harakat tarzi shakllari – o‘zbekona nutq ko‘rki // So‘z san’ati. – Toshkent, 2021. № 2.
– B. 7-13.
3
Акбаров С. Ўзбек тилида қўшма феъллар. Ҳозирги замон ўзбек тили курсидан материаллар. – Тошкент:
Фан, 1953. – Б. 20-23.; Ғуломов А. Феъл. – Тошкент: Фан, 1954. – 88 б.; Ҳожиев А. Ўзбек тилида кўмакчи
феъллар. – Тошкент: Фан, 1966. – 222 б.; Турсунов У., Мухторов Ж. Ҳозирги замон ўзбек тили. Морфология.
– Самарқанд, 1960. – 194 б.; Жўраев Б. Ҳозирги замон ўзбек тилида кўмакчи феълларнинг қўлланилиши ва
маъноси // Ўзбек тили грамматикаси ва пунктуацияси масалалари. – Тошкент, 1953. – Б. 255-266.;
Баҳриддинова Б. Феъл луғавий шакллари тизими. Феълнинг тур категорияси: Филол. фан. ном. дис. –
амарқанд, 2002. – 135 б.; Шарипов Ф. Ҳозирги ўзбек адабий тилида ҳаракат тарзини ифодаловчи феъл
шакллари // Тил ва адабиёт таълими. 2005. № 5. – Б. 34-37.; Шукуров О. Ҳаракат тарзи шакллари
парадигмаси. Монография. – Қарши: Насаф, 2017. – 100 б.; Yuldosheva D., Ortiqova G. Harakat tarzi shakllari –
o‘zbekona nutq ko‘rki // So‘z san’ati. – Toshkent, 2021. № 2. – B. 7-13.

Mazkur manbada ko‘makchi fe’llarning ma’noviy ottenkalari, subyektiv
munosabat ifodalash imkoniyatlari batafsil yoritib berish bilan birgalikda, o‘zbek
tilshunosligida shu vaqtga qadar harkat tarzi shakllariga nisbatan ishlatilgan
qo‘shma fe’l, yordamchi fe’l, ko‘makchi fe’l kabi terminlarga izoh beradi.
Ularning o‘xshash hamda farqli jihatlarini ochib berib, yagona ko‘makchi fe’l
atamasi to‘g‘ri kelishini ta’kidlaydi. Azim Hojiyev o‘zining monografiyasida
harakat tarzi shakllariga quyidagicha ta’rif beradi: “O‘zbek tilida ma’lum
ko‘makchi fe’llar guruhi borki, ular mustaqil fe’llar bilan birikib, asosiy fe’lning
ma’nosiga turli qo‘shimcha ma’nolar berish uchun xizmat qiladi:
Yozib yurmoq – harakatning davomliligi; Yozib bermoq – harakatning o‘zga
uchun bajarilishi; Yozib bo‘lmoq – harakatning tugal bajarilishi;
Yozib ko‘rmoq – harakatning sinash, bilish uchun bajarilishini 1
ta’kidlab
o‘tadi. Shuningdek, monografiyasining kirish qismida ko‘makchi fe’l terminiga,
yetakchi va ko‘makchi fe’ldan tashkil topuvchi birikuvlarning asosiy jihatlariga,
yetkachi va ko‘makchi fe’ldan tashkil topuvchi birikuvlarning so‘z birikmalari va
qo‘shma fe’llardan farqiga to‘xtaladi. Monografiyaning asosiy qismini esa, 4
bo‘limga ajratadi. Birinchi bo‘limda harakat tarzi shakllarining leksik-grammatik
xususiyatlariga to‘xtaladi. Ikkinchi bo‘limda harakat tarzi shakllarining ma’nosi,
qo‘llanilishidagi asosiy xususiyatlari va ular ifodalaydigan ma’nolariga alohida
to‘xtaladi. Ushbu bo‘limda boshla, yot, tur, bo‘l, bor, kel, bit, chiq, ol, ber qol kabi
harakat tarzi shakllariga alohida to‘xtaladi hamda ularning uslubiy xususiyatlarini
ochib beradi. Uchinchi bo‘limni ko‘makchi fe’llarning semantik klassifikatsiyasiga
bag‘ishlaydi va unda asosiy e’tiborini harakat tarzi shakllarining xarakteristikasini
ko‘rastuvchi, modal ma’noni ifodalovchi hamda yo‘nalish ma’nosini ifodalovchi
harakat tarzi shakllariga qaratadi. Oxirgi to‘rtinchi faslida ko‘makchi fe’llarning
vid kategoriyasiga munosabati haqida fikr yuritadi.
Shuningdek, tilshunos o‘z tadqiqotida harakat tarzi shakllarini qo‘shma fe’llar
va so‘z birikmalaridan farqli jihatlarini izohlab beradi. Nomlanishi masalasiga ham
alohida to‘xtalib, qo‘shma fe’l, yordamchi fe’l istilohlarning o‘rniga ko‘makchi
1
Ҳожиев А. Ўзбек тилида кўмакчи феъллар. – Тошкент: Фан, 1966. – Б. 3.

fe’l atamasini qo‘llashni kiritadi. Hozirgi kunda keng iste’molda bo‘lgan 27 ta
ko‘makchi fe’lning yetakchi fe’lga -a/y, -(i)b ravishdoshlari bilan birikuvchi
shakllarni tahlil qiladi. Turkiy tillar oilasiga kiruvchi tillarda harakat tarzi
shakllarining qo‘llanilishiga ham to‘xtalib, miqdor jihatdan farqlanishiga alohida
to‘xtaladi. Shuningdek, tilshunos A.G‘ulomov o‘zining “Fe’l” nomli
monografiyasida harakat tarzi shakllarini fe’l+fe’l tipidagi qo‘shma fe’l deb ataydi
hamda ikkinchi element o‘z o‘rnida asl ma’nosini yo‘qotib, birinchi elementning
ma’nosiga turli qo‘shimcha ma’nolar orttiradi. Undagi turli otenkalarni, bu
ma’noning modifikatsiyasini ifodalashini ta’kidlaydi 1
.
Tilshunoslar A.G‘ulomov va B.Jo‘rayevlar o‘z tadqiqotlarida ko‘makchi
fe’llar vositasida ifodalanadigan ma’nolarni farqlab beradi. Ko‘makchi fe’llar
guruhlarga ajratilib, harakatning davomi – ishlab yuribdi, ishning takrori – o‘qib
turibdi, ishning endi boshlanganligi – kuylay boshladi, tugallanganligi – o‘qib
chiqdi kabi turlari ko‘rsatiladi. Ularni analitik yo‘l bilan ifodalanuvchi vid
kategoriyasini tashkil qilishini aytib o‘tadi hamda sintetik yo‘l bilan yasaluvchi vid
kategoriyasiga turt-turtkila kabi misollarni keltirib o‘tadi 2
.
Ма zkur fikrlarga keyinchalik A.Hojiyev ham o‘zining munosabatini bildiradi.
O‘zining “O‘zbek tilida ko‘makchi fe’llar” monografiyasida ko‘makchi fe’llar
tadqiqini davom ettirib, ularning vid kategoriyasiga munosabatini oqlamaydi. Olim
shunday fikrlarni bildirib o‘tadi: Agar o‘zbek tilida ham grammatik vid
kategoriyasi mavjud bo‘lganida va bu tilda ham fe’llarning ikki xil vidi bo‘lganida,
fe’llar hamma vaqt vidning ana shu ikki turidan biriga mansub hold abo‘lar edi.
Vid kategoriyasi bor ekan, fe’llar shu kategoriyalardan holi bo‘lmaydi va vidning
ikki turi mavjud ekan, barcha fe’l shu ikki turdan biriga mansub bo‘lishi kerak
deya ta’kidlaydi 3
.
Keyingi yillarda harakat tarzi shakllarini o‘rgangan tilshunoslardan
B.Bahriddinova o‘zining “Fe’l lug‘aviy shakllari tizimi” (Fe’lning tur kategoriyasi)
nomli nomzodlik ishida ularga alohida to‘xtalib, yo‘nalma harakat fe’llarini tahlil
1
Ғуломов А. Феъл. – Тошкент: Фан, 1954. – Б. 76.
2
Ғуломов А. Ўша манба. – Б. 52-28.
3
Ҳожиев А. Ўша манба. – Б. 210.

qiladi. Keyinchalik mazkur tadqiqotlarga suyangan holda harakat tarzi shakllarini
tilshunos O.Shukurov davom ettirdi. Tilshunos o‘zining “Harakat tarzi shakllari
paradigmasi” monografiyasida hamda shu nomli nomzodlik ishida batafsil tahlil
qiladi. Tadiqiqotida o‘zbek tilshunosligida harakat tarzi shakli atamasining
kiritilish sabablari, ularning grammatik ma’nolari va parchalanishi asosidagi
paradigmasini aniqlash kabilarga asosiy e’tiborini qaratadi. Shuningdek, ishda
harakat tarzi shakllaridagi ichki va tashqi paradigmalari, ular o‘rtasidagi
paradigmatik munosabatlari, harakat tarzi shakllarining lug‘aviy ma’noga ta’siri,
uning grammatik ma’nosini voqelantirishda boshqa omillarning ta’siri ilmiy
asoslanadi. Tadqiqot 3 bobdan iborat bo‘lib, 1-bob “Harakat tarzi shakllari
xususida” deb nomlanib, unda harakat tarzi shakllari tushunchasining mohiyati va
uning ta’lim tizimiga kiritilishi, harakat tarzi shakllarining o‘rganilish tarixiga
e’tibor qaratilgan. 2-bob “Harakat tarzi shakllarining paradigmatik qatorlari” deb
nomlanadi. Unda harakat tarzi shakllarining nisbatlanish, sinonimik, darajalanish,
uslubiy paradigmalariga e’tibor berilgan va tahlil qilingan. Shuningdek, ushbu
bobda harkat tarzi shakllarining giponimik munosbati tahlil qilingan. 3-bob
“Harakat tarzi shakllari lisoniy tizim yaxlitligida” deb nomlanib, bobda harakat
tarzi shakllaridagi morfonologik kuzatishlarga hamda ularning badiiy-uslubiy
vazifalariga e’tibor qaratilgan.
Shuningdek, tilshunos olima D. Nigmatova ham o‘z tadqiqotida ayrim harakat
tarzi shakllarini tadqiq qilib, ularning turli ma’no tovlanishlari badiiy asar
qahramonlari nutqi misolida ko‘rib chiqadi. Tadqiqotda ravishdoshning –(i)b
shakli bilan birikuvchi ol harakat tarzi shaklini rus tilidagi variant bilan qiyoslaydi.
Hozirgi kunda tilshunoslikning alohida sohasi sifatida shakllangan matn
tilshunosligi doirasida ko‘makchi fe’llarning ma’lum bir qismi bo‘lgan harakat
tarzi shakllari va ularning matn shakllantirish imkoniyatlari, matnning strukturaviy
va mazmuniy yaxlitligining ta’minlanishida ularning o‘ziga xos o‘rnini aniqlash va
tahlil qilish soha tilshunosligining rivojlanishi uchun g‘oyat muhim sanaladi.

II. BOB. HARAKAT TARZI SHAKLLARINING BADIIY-USLUBIY
VAZIFALARI
1.2. Harakat tarzi shakllarining she’riy matnlarda qo‘llanilish
xususiyatlari .
O‘zbek she’riyatining yorqin vakili, ko‘plab xalqaro mukofotlar sohibi
Usmon Azim ijodi ko‘plab adabiyotshunos va tilshunos tadqiqodchilar tomonidan
o‘rganilmoqda. Shoir o‘zbek she’riyatiga XX asrning 70- yillarida kirib keldi va
o‘ziga xos uslubi, she’rlari, balladalari va dramalari bilan adabiyotimizda o‘z
o‘rniga ega bo‘ldi. She’rlarini nafaqat uslubiy jihatdan, balki til xususiyatlari
jihatidan ham o‘rganish ancha keng quloch yoydi. Chunki ijodkor she’rlarida til
imkoniyatlaridan o‘rinli va unumli foydalanadi. Yaratgan asarlarining ta‘sir kuchi
ham shundadir balki. Harakat tarzi shakllariga nutqimizdagi eng nozik ma’nolarni
ifodalash, aks ettirish yuklangan bo‘lib, o‘quvchilardan mazkur ma’nolarni payqab
topish bilan birgalikda, ularni ifodalovchi vositaning tezda ajrata bilish ham talab
etiladi [3.86]. Biz ham shoirning “Saylanma”si tarkibiga kirgan she’rlarida
qo‘llanilgan harakat tarzi shakllarini tahlil qilishga harakat qildik.
She’rlarining jozibadorligini oshiruvchi omillardan biri bu qofiyalarning
xilma-xilligidir. Qofiayalarida harakat tarzi fe’llaridan juda ham salmoqli
foydalangan. Uning ijodida o‘t, qol, ket, tur kabi bir qancha fe’llarni ko‘plab
uchratish mumkin. Masalan, quyidagi she’rlariga e’tibor qaratsak:
Ishq dedik – yo‘lida ado bo‘ldik biz
Ishq qayda? Bilmadik – xato bo‘ldik biz
Ishqimizu ishq so‘rab gado bo‘ldik biz
Ishq jondan do‘zaxni boshlab o‘tadir [Usmon Azim. Saylanma. 83-b.].
She’rda o‘t ko‘makchi fe’li qo‘llanilgan bo‘lib, mazkur ko‘makchi fe’l
ravishdoshning -i(b) affiksi bilan yasalgan turiga birikkan va quyidagi ma‘nolarni
ifodalagan:
1.Harakatning boshlanish;
2.Subyektning yetakchi fe’ldagi harakatga to‘xtalishi va davomiyligi
ma‘nosini ifodalab kelmoqda.

Misrada harakat tarzi shaklining ikkinchi ma’noviy guruhini ko‘rishimiz
mumkin. Ishq bu yerda subyektdir. She’rda lirik qahramon shoirning o‘zi bo‘lib,
ishqning qayerda ekanligini bilmasdan joni halakda ekanligi tasvirlanadi. Ya’ni,
ishqni so‘rab hatto gado bo‘lish darajasigacha boradi. Ishq esa unga rahm
qilmasdan jonidan do‘zaxni boshlab o‘tayotganligi harakat tarzi shakli orqali
ifodalangan. Shu o‘rinda aytish kerakki, she’r a-a-a-b tarzda qofiyalangan bo‘lib,
banddagi harakat bajaruvchi subyekt ishqdir. Maxsus qolipi quyidagicha: [-
yetakchi fe’l -i(b)+o‘t].
Mazkur misralarda esa, ket ko‘makchi fe’li qo‘llanilgan.
Bir gul eding – shamol bo‘lib
Chamaningni ko‘rib ketdim
Shamolligim darding bilan
Ado bo‘ldi – qurib ketdim [Usmon Azim. Saylanma. 11-b.].
Ket ko‘makchi fe’li ravishdoshning -i(b), -a, -y qo‘shimchalari orqali
yasalgan turiga qo‘shiladi. Harakatning to‘la bajarilganligi, harakatning normal
holatdan kuchliligi, harakatning davomiyligi kabi ma‘nolarni ifodalab keladi.
Misrada keltirilgan ket fe’li harakatning normal holatdan kuchli ekanligini bildirib
kelyapti. Shoir tomonidan qo‘llanilgan ket fe’lining ma’nosi butkul yo‘qolib,
ko‘rib va qurib yetakchi fe’lining manosini bo‘rttirishga hamda kuchaytirishga
xizmat qilyapti. Qolipi quyidagicha: [yetakchi fe’l + – ib + ket; yetakchi fe’l + –
ib+ ket]. Shunindek, mazkur harakat tarzi shakllari qofiya va vazn talabini ham
bajarib kelmoqda. She’rda lirik qahramon muallif bo‘lib, ikkinchi va to‘rtinchi
misralarda harakatni bajaruvchi subyekt sifatida yoriga “Gul” deya murojaat
qilmoqda.
Shamol qo‘zg‘almay turar -
Bargni uchirmoq nega?
Faqat sukunat yurar,
Yo‘laklarda beega [Usmon Azim. Saylanma. 42-b.].

Ravishdoshning i-(b) affiksli turiga birikkanda deb yozadi A.Hojiyev
harakatning ma’lum konkret vaqt ichida davom etishini bildiradi 1
. Ravishdoshning
-a/y turiga birikkanda esa, davomiylik asosida harakatning uzoq davom etishini
ifodalaydi. Mazkur misralarda ham shamolning ma’lum vaqtga qadar davomiylik
asosidagi uzluksizligini qo‘zg‘almay turar harakat tarzi shakli ifodalab kelyapti.
Tur fe’li ravishdosh –a/y ning bo‘lishsiz shakliga birikib kelyapti.
Ayriliq shamolida
Kechalar uchqun otdim,
Kechalar olib ketdi ,
Shamimni zarra – zarra [Usmon Azim. Saylanma. 323-b].
Misrada olib ketdi harakat tarzi shakli qo‘llangan bo‘lib, ravishdoshning -
i(b) shakli bilan yasalgan turiga birikkan. She’rda lirik qahramonning ayriliq
azobidagi holati tasvirlangan bo‘lib, umid uchqunlarini ayriliqning shamoli tunlari
navbat bilan zarra-zarra holatda olib ketilgani tasvirlanadi. Shoir mazkur holatni
olib ketdi harakat tarzi shakli orqali ochib beradi. Ya’ni, harakatning kutilmaganda
to‘la bajarilganligi va davomiyligi ma’nosi harakat tarzi shakli orqali ifodalangan.
Harakat tarzi shakli she’rda ifodalangan lirik qahramonning holatni to‘liqroq ochib
berishga yordam bergan
Sabrim tolib ketmoqda
Ishqim yonib ketmoqda
Ko‘nglim to‘lmadi manim-
Ko‘nglim qolib ketmoqda ...[Usmon Azim. Saylanma. 341-b]
Misrada tolib ketmoqda, yonib ketmoqda, qolib ketmoqda kabi harakat tarzi
shakllari qo‘llangan bo‘lib , barchasi ravishdosh yasovchi -i(b) affiksi bilan
yasalgan turiga birikib kelmoqda. Bu yerda ket ko‘makchi fe’li harakatning
boshlanishi va davom etishi ma’nosini ifodalagan. Ko‘makchi fe’l tarkibidagi –
moq harakat nomi shakli harakatning to‘la bajarilganligi ma’nosiga qo‘shimcha
tarzda ma’lum vaqtga xos davomlilik ma’nosini ham iildirib kelmoqda. Har to‘rt
misrada qo‘llanilgan harakat tarzi shakli shoir tomonidan lirik qahramonning sabri
1
Ҳожиев А. Ўша манба. – Б. 19.

tolganligi, ishqda yonganligi holatidan ko‘ngli to‘lmay oxirida ko‘ngli qola
boshlaganligini ifodalab kelgan. Shunday bo‘lsa-da, hali ham lirik qahramonning
ko‘ngli butunlay qolmaganligi holati tasvirlanadi. Shuningdek, vazn va qofiya
talabi bilan ham ushbu holatda qo‘llanilgan.
Qiynaladi oftobni kutib
Yomg‘irlardan charchagan shahar…
… Uxlab qolding , yig‘lab, qon yutib
Ko‘ringanda ufqda sahar [Usmon Azim.Saylanma. 110 -b].
Qol . Bu ko‘makchi fe’l boshqa fe’llardan ko‘plab ma’no ottenkalariga ega
ekanligi bilan ajralib turadi.Bu ko‘makchi fe’l uxla yetakchi fe’liga ravishdosh
yasovchi -i(b) shakli orqali yasalgan turiga birikib kelgan. Misrada qol ko‘makchi
fe’li uxlash holatini kutilmaganda ro‘y berayotganini bildirib kelmoqda. Uchinchi
bandda harakat bajaruvchi subyekt, ya’ni oshiqning yori kuta-kuta yig‘lab, qon
yutib oxiri uxlab qolish holati tasvirlangan. Harakatning kutilmaganda bajarilishi
va natijada holatning yuzaga kelishi tasvirlangan.
Ko‘p qavat binolar charaqlab turar ,
Sassiz hayqirishar: “Bizlar –baxtiyor!”…
Tunga cho‘kib ketgan to‘rt taraf tubsiz
Nochor kema kabi so‘zlar deraza [Usmon Azim. Saylanma.168-b].
Tur. Bu ko‘makchi fe’l ravishdoshning , asosan, -i(b) va –a affiksi orqali
turiga birikib kela oladi va bir qancha ma’nolarni ifodalaydi.Misrada keltirilgan
charaqlab turar ko‘makchi fe’lli so‘z qo‘shilmasi charaqlash holatini ma’lum vaqt
ichida sodir bo‘lib turganligini anglatib kelmoqda.Birinchi misrada qo‘llanilgan
tarz fe’lini bajaruvchi obkekti bu- bino.She’rda binoga jon kirgizadi muallif. Uning
charaqlash holati boshlangan va u hali ham nihoyasiga yetgani yo‘q.
Ko‘kka boqdim, o‘t tutashdi jonim aro…
qat-qat bulut qatlarida ne sir –asror?
Hayrat ichra o‘ldirguvchi meni samo,
Ona zamin, ucha qolay qo‘yib yubor! [Usmon Azim. Saylanma. 5-b]

Qo‘yib yubor harakat tarzi shakli fe’li ravishdoshning -(b) affiksi orqali
yasalgan turiga birikib kelgan bo‘lib, harakat yoki holatning to‘la yakunlanganligi
yoki kutilmaganda sodir bo‘lishi kabi ma’nolarni ifodalab keladi. Misrada
qo‘llangan yubor ko‘makchi fe’li qo‘ymoq fe’lidan anglashilgan harakatni to‘la
bajarilganligini ifodalab kelmoqda. Lirik qahramon she’rda asosan tabiat hilqatlari
bilan so‘zlashmoqda. Oxirgi misrada esa, ona zaminga murojaati keltrilgan bo‘lib,
undan o‘z holiga qo‘yishini iltimos qilyapti. Yubor ko‘makchi fe’li esa yetakchi
fe’l ifodalagan harakatni tugallanishiga xizmat qilib kelmoda xolos.
Balki tongni uta boshladi…
Kuz oldidan o‘ta boshladi…
…U qopqonga tushgan oyog‘in
G‘ajib-g‘ajib uzib tashladi [Usmon Azim. Saylanma. 34-b].
Uzib tashladi harakat tarzi shakli ravishdosh yasovchi -i(b) affiksi orqali
yasalgan bo‘lib, harakatning to‘la yakunlanganligi ma’nosini ifodalagan. She’r
qish manzarasi bilan boshlanib, nogohon bo‘rining qopqonga tushishi voqeasi
bilan davom etadi. Qopqonga tushgan bo‘rining ovchidan qo‘rqib, oyog‘ini g‘ajib
tashlash holati tasvirlanadi. She’rdagi uzib tashladi harakat tarzi shakli mazkur
jarayondagi harakatning qay tarzda davom etishini va qay tarzda yakunlanganligini
ifodalagan. Tashla ko‘makchi fe’li ko‘pincha o‘timli fe’llarga bog‘lanib, uzish
harakatiga qo‘shimcha ma’no yuklab kelmoqda.
Gap bo‘laklari tartibi o‘zbek tilida, asosan, erkin. Shuning uchun ham nutq
egasi istalgan bo‘lak ma’nosini o‘zgartirib qo‘llashi mumkin. Bunda biror
bo‘lakning tartibi o‘zgarishi gapning mazmun-mohiyatiga ta’sir et adi. Masalan:
biror bo‘lakning tartibini o‘zgarishi shu bo‘lakdan anglashilgan tushunchaga
tinglovchini diqqatini jalb qiladi. Gap bo‘laklarining tartibini o‘zgarishi inversiya
nomi bilan yuritiladi. She’riyatda biror bo‘lakka urg‘u berish yoki qofiya, vazn
talabidan kelib chiqib ishlatiladi. Inversiyani qay maqsadda qo‘llash esa she’r
mahorati va talabi bilan bog‘liq.
Ma’lumki, harakat tarzi shakllarining qolipiga asosan, yetkachi fe’l birinchi,
ko‘makchi fe’l ikkinchi o‘rinda keladi. Mazkur holat ularga xos asosiy jihatlardan

biri hisoblanadi. Ko‘pincha she’riy matnlardagi birliklar inversiya holatida
qo‘llaniladi. Inversiya harakat tarzi shakllarini ham chetlab o‘tmaydi.
Usmon Azim o‘zining “Saylanma”si tarkibidagi she’rlarida inversiya
hodisasidan ham unumli foydalanadi. Bunda shoir gap bo‘laklari o‘rnini
almashtirib qo‘llaydi. Shu orqali esa biror bo‘lak ma’nosiga urg‘u beradi. Yoki
she’rning qofiya, vazn, ritm talabalaridan kelib chiqib, bo‘laklarning o‘rnini
almashtiradi. Bu esa she’rning poetik kuchini yanada oshiradi, o‘quvchiga estetik
ta’sir ko‘rsatadi. Xususan, ayrim she’rlarida yetakchi va ko‘makchi fe‘llarni o‘rnini
almashtirib qo‘llagan holatlariga ham duch kelamiz. Bunda asosiy maqsad biror
bo‘lakka urg‘u berish emas, balki qofiya talabiga javob berishdir.”Saylanma”
tarkibidagi ayrim she’rlari misolida yuqorida aytilgan fikrlarni tahlilini ko‘rib
o‘tamiz:
Masalan,
Sen-bog‘lar qo‘ynida qiynalgan shamol,
Senga yo‘l bermaydi bog‘lar chalkashib…
Yam-yashil bog‘larda adashgan ayol,
Men olov ichida qoldim adashib [Usmon Azim. Saylanma. 290 -b].
Yana bir she’rida esa:
Mening tashvishim ko‘p bechoralarim,
Axir, yashayapman sizga baxt tilab,
Axir, men osmonni qanday tashlayin,
Osmon boshingizga tushar-ku qulab [Usmon Azim. Saylanma. 252 -b].
Shoir ayrim she’rlarida inversiyani so‘zga urg‘u berish uchungina emas,
qofiya talabi bilan ham qo‘llaydi, nazarimda.
Yana bir o‘rinda:
Chavandoz xo‘rsinar…Tong otar edi,
Eng so‘nggi yulduzlar borardi botib ,
Xotini shivirlar: “Hech xafa bo‘lmang,
Sizga ot olamiz uy-joyni sotib…” (Usmon Azim. Saylanma. 35- b.)

Shoir she’rida bor ko‘makchi fe’lini inversiya holatida qo‘llaydi. Mazkur
ko‘makchi fe’l bir qancha ma’nolarga ega hamda boshqa bir qancha (tur,yur)
fe’llar bilan ma’nodoshlikni ham yuzaga keltiradi. Ushbu misrada qo‘llanilgan
ko‘makchi fe’l ravishdoshning –i(b) affiksi bilan yasalgan turiga birikib, harakatni
(botmoq) yo‘nalish nuqtasini ifodalab kelmoqda. Shuningdek, harakatning ma’lum
muddatdan beri to‘liq davom etayotganligi xuddi lirik qahramonning ichki
kechimasini ya’ni, chavandozning eng aziz narsasini yo‘qotishi va umidlari ham
xuddi yulduzlarga o‘xshab botib borayotganligini ifodalab kelgan. Ma’noni
kuchaytirish va vazn talabi uchun ham inversiya holatida qo‘llaydi.
“Saylanma” tarkibidagi she’rlarni tahlil etish chog‘ida bu kabi bir qancha
inersiyaga uchragan harakat tarzi shakllarini uchratishimiz mumkin. Ba’zan esa,
ko‘makchi fe’l tarkibida ta’kid yuklamasining ham qo‘llanilishi kuzatiladi.
Masalan:
U kezgan xo‘rsinib, ko‘zini artib-
Ko‘zlariga ko‘nmish ne achchiq gaplar?-
Shoirni dunyodan oldi-ku tortib ,
Xalqiga aytmagan muqaddas gaplar (Usmon Azim. Saylanma. 102- b.).
She’rdagi ol ko‘makchi fe’li harakatni bajaruvchi tomonga yo‘nalganligi va
manfaati uchun amalga oshirilishi ma’nosini anglatadi. Inversiya holatida
qo‘llanilib, -ku ta’kid yuklamasi bilan qo‘llanilgan. Shoir lirik qahramonning ichki
kechimlarini to‘liqroq ochib berish maqsadida, vazn hamda qofiya talabi bilan
qo‘llaydi.
Yana bir o‘rinda:
Bizning o‘rtamizda hali yillar bor…
Uning orzulari qolganda qurib ,
Men olib boraman qalbimda bahor,
Sekin shivirlayman: “Keldim. Men tirik!... (Usmon Azim. Saylanma. 114-
b.).
Boshqa bir o‘rinda :
Farishta aktyorlar qotishadi dong

Kamonday tortilar direktorqoshi.
O‘zim qo‘rqib ketib kulaman:
-Shaton!
Sahna bilan hayot ketdi adashib …(Usmon Azim. Saylanma. 132- b.).
Shoir ayrim she’rlarida inversiyani so‘zga urg‘u berish uchungina emas,
qofiya talab bilan ham qo‘llaydi, nazarimda. Yuqorida keltirilgan she’rlardagi
misollar ham balki shu maqsadda qo‘llangandir. Bu shoirning o‘zigagina ayon.
Shoir she’rlarining ta’sirchanligi, o‘quvchini chuqur falsafiy fikrlashga undashi
uning individual mahoratining qay darajada yuqori ekanligini ko‘rsatib turadi.
Ba’zida harakat tarzi shakllari inkor shaklida ham kelishi mumkin. Yetakchi
fe’l tarkibida ham, ko’makchi fe’l tarkibida ham inkor shakli – ma kelishi mumkin.
Har ikkisining tarkibida kelganda esa, harakatning bajarilish mazmuni
anglashiladi.
Men bora olmayman . Yurak to‘la tosh.
Ayt, qachon vaznsiz bo‘lmoqlik mumkin?
Qanday oy nuriga aylansa bo‘lar
Va qachon oy nuriday sarg‘aygan qo‘llarim
Qaro sochlaringni silab titragay? (Usmon Azim. Saylanma. 117- b.).
Ol ko‘makchi fe’l ravishdoshning - i(b) va – a/y affiksi bilan yasalgan turiga
birikib keladi. Misrada bu ko‘makchi fe’l - a affiksli turiga birikib kelmoqda.
Aslida mazkur harakat tarzi shakli harakatni bajara olishga imkoniyat ma’nosi ni
ifodalaydi. M azkur holatda ol ko‘makchi fe’li - ma affiksli inkor shaklini olib,
harakatning davomli lik holatdagi inkor ma’nosini ifodalab kelmoqda. Harakat tarzi
shakllarining inkor shaklida kelishi Usmon Azimning she’rlarida ko‘plab uchraydi.
Masalan,
Ro‘parangda u bosh egdi jim,
Xorib keldi-uzoq edi yo‘l.
Sen yoshingni arta bilmading .
“Salom” ham deb uzatmading qo‘l (Usmon Azim. Saylanma. 163- b.).

Misradagi arta bilmading harakat tarzi shaklidagii ko‘makchi fe’l yetakchi
fe’lga ravishdoshning -a affiks i bilan birikib ke lgan. Misrada qo‘llangan arta
bilmading harakat tarzi shakli s ubyektning yetakchi fe’l ifodalagan harakatni
bajarishga qodir emaslik ma’nosini anglatmoqda.Ya’ni bilmoq fe’li - ma inkor
shaklini olib, harakatni ma’lum vaqt ichida bajarilmaganligi ma’ nosini
ifodalam oqda.
Usmon Azim she’rlarida qo‘llanilgan harakat tarzi shakllari lirik
qahramonning ichki kechinmalarini, voqelikni, harakatning bajarilish jarayonini,
davomlilik va boshqa xususiyatlarini ochib berishga xizmat qilgan. Usmon Azim
asarlari tilini tadqiq qilgan tilshunos S.Umirova shoirning “Yurak”, “Fonus” va
“Saylanma” kabi asarlarining alfavitli, chappa va chastotali lug‘atlarini yaratgan.
“Saylanma”ning alfavitli lug‘atini yaratadi hamda matndagi so‘zlarning soni:
39394, so‘z shakllari soni 13666 ta ekanligini ta’kidlaydi 1
. Shu asosda biz ham
tadqiqotimizda harakat tarzi shakllarini qo‘llanilish jihatdan statistik tahlilini
amalga oshirdik.
Shunga ko‘ra quyidagicha jadvalga joylashtirdik:
Ko‘makchi
fe’llar -(i)b bilan
qo‘llanishi -a/(a)y bilan
qo‘llanishi Qo‘shimchalar
bilan
qo‘llanilmaganligi
Boshla - 21 -
Yot 4 - -
Tur 12 - -
Yur - - -
O‘tir 4 - -
Bor 19 - -
Kel 2 - -
Bit - - -
Chiq - - -
Et - - -
O‘t 2 - -
Ol 7 39 -
Ber 3 - -
Qol 13 2 1
Qo‘y 5 - 1
Ket 31 1 -
1
Умирова С. Усмон Азим асарлари тилининг лугати. - Самарканд. СамДУ нашри, 2019. -180.

Yubor 4 - -
Tashla - - -
Sol - - -
Tush - - -
Ko‘r 1 - -
Qara - - -
Boq - - -
Bil - - -
Yoz - - -
Ur - - -
Tuga - - -

Ko‘rinadiki, shoir she’rlarida harakat tarzi shakllari qo‘llanilish jihatdan
boshla, tur, bor, ol, qol va ket kabilar yetakchi o‘rinda turadi. Ko‘r, kel, ber, o‘t
kabilar kam qo‘llaniladi. Ayrim harakat tarzi shakllari: tuga, ur, yoz, bil, boq, qara,
tush, sol, tashla, bit, chiq, et yur kabilar qo‘llanilmaydi balki, mustaqil va qo‘shma
fe’l sifatida qo‘llaniladi. Yetakchi o‘rinni qo‘llanilishi jihatdan – ol egallaydi.
2.2. Harakat tarzi shakllarining nasriy matnlarda qo‘llanilish
xususiyatlari .
Badiiy asar tili adabiy tilning o‘ziga xos ko‘rinishlaridan biridir. Unda
qo‘llaniluvchi birliklar yozuvchining o‘ziga xos individual uslubini ochib berishga
xizmat qiladi.
Badiiy adabiyot tili adabiy tilning o ziga xos ko rinishiga va xususiyatlarigaʻ ʻ
ega bo lgan shakllardan biridir. Badiiy adabiyot tili ham til taraqqiyotining
ʻ
umumiy qonuniyatlariga buysunadi. Boshqacha qilib aytganda, adabiy til kabi
omma uchun aloqa vositasi bo lishdek xususiyatga egadir. Badiiy adabiyot tilining
ʻ
o ziga xosligi va murakkab yo nalishi shundaki, u tilning adabiy bo lmagan xilma-
ʻ ʻ ʻ
xil ko rinishlarini, qatlamlarini ham keng ravishda o ziga singdirib olib,
ʻ ʻ
umumxalqqa namoyish etadi 1
.
Harakat tarzi shakllari ham nasriy matnlarda shoir va yozuvchilar tomonidan
keng qo‘llaniladi. Ma’lumki, nasriy matnlarda muallif va personajlar nutqi asosiy
g‘oyani ochib berishda asosiy rol o‘ynaydi. Badiiy ijodning talablaridan biri
1
Қурбонов Т. Бадиий асар тили ва услуби. – Самарқанд, 2006. – Б. 10.

shundayki, unda xalqonalik, tushunarlilik, soddalik, ixchamlik, mazmunlilik va shu
asosda gapirish va yozish asosiy o‘rinni egallaydi. Bunda badiiy til vositalaridan
o‘rinli foydalanish ham asosiy o‘rinda turadi.
Muallif nutqi bilan personaj nutqi orasida katta tafovut bor, albatta. Muallif
nutqi sof adabiy tilga asoslansa, personaj nutqida esa har qanday til birliklari
qo‘llanlishi mumkin. Adabiy asarning muzika, rassomlik, va boshqa ijod
sohalaridan farqi-uning ohanglar, chizgilar, bo‘yoqlar vositasi bilan yaratilishida
ko’rinadi. Demak, badiiy til har qanday badiiy asarning spesifikatsiyasini
belgilaydigan eng asosiy ko‘rsatkichlardan biri hisoblanadi. 1
Xoh nasriy asari bo‘lsin, xoh nazmdagi asarlari bo‘lsin kitobxonni
mushohada qilishga undaydi, o‘ylantiradi. Asar personajlari nutqida ko‘p
qo‘llanadigan til birliklaridan biri bu - harakat tarzi fe’llaridir.
Ma’lumki, badiiy nutq muallif nutqi, personajlar nutqi va hikoyachi
bayonidan iboratdir. Badiiy nutqning bu elementlari tuzilishi, ohang va tarkibidagi
til vositalarining qo llanilishiga ko ra bir - biridan farq qiladi. Agar badiiy ijoddaʻ ʻ
bu elementlar birlashtirilsa, ma’lum bir badiiy asarning yagona uslubi vujudga
keladi. Ana shu uslubning shakllanishida muallif nutqi obrazi asosiy o rin
ʻ
egallaydi 2
.
Badiiy asar qahramonlarining xarakterini ularning nutqi, gapirish uslubi
orqali ochib berish ijodkor mahoratining asosiy kuchi hisoblanadi. Adibning xoh
nasriy asari bo‘lsin, xoh nazmdagi asarlari bo‘lsin kitobxonni mushohada qilishga
undaydi, o‘ylantiradi. Chunki uning ikkala janrda yozilgan asarlarida ham
qahramonlarning ichki kechinmalarini chiroyli bo‘yoqlar bilan tasvirlab beradi.
Shoir asarlarida til birliklaridan o‘z o‘rnida va unumli foydalanadi. Asar
personajlari nutqida ko‘p qo‘llaydigan til birliklaridan biri bu harakat tarzi
shakllaridir. Usmon Azim o‘zining “Bir qadam yo‘l” dramasida ham qahramonlar
xarakterini ochib berish maqsadida ham harakat tarzi shakllarini personajlar
nutqida qo‘llaydi. She’riy matnlarga qaraganda, nasriy asarlari matnida personajlar
nutqida harakat tarzi shakllarining qo‘llanilishi ko‘pchilikni tashkil qiladi.
1
Адабиёт назарияси. 1-том. - Тошкент : Фан, 1978. – Б. 321.
2
Қурбонов Т. Ўша манба. – Б. 48.

Personajlar nutqida, asosan, so‘zlashuv uslubidan foydalanadi. So‘zlashuv
uslubida esa ko‘plab til birliklari (vulgar so‘zlar, varvarizmlar, shevaga oid so‘z va
birikmalar) qo‘llaniladi. Bu orqali personaj haqida uning xarakteri, yashagan
hudududi, kasb-kori kabi bir qancha ma’lumotlar olish mumkin. Asosan, epik asar
qahramonlari nutqida bu hol kuzatiladi. Lirik asarlarda esa lirik qahramon
ko‘pincha muallifning o‘zi bo‘lanligi sababli bu til birliklarini ko‘p ham
qo‘llanilmaydi. Usmon Azimning “Saylanma”si tarkibidagi she’rlar va “Bir qadam
yo‘l” dramasidagi personajlar nutqini taqqoslab ko‘rilganda ham xuddi shu holni
ko‘rishimiz mumkin. Drama bosh qahramoni cholning va boshqa bir qator
qahramonlarning nutqidagi harakat tarzi shakllarini tahlil qilib, farqli jihatlariga
oydinlik kiritamiz. Dramadan olingan quyidagi jumlalarga e’tibor qaratsak,
Chol. Ке chirimli bo‘l .
Qosim . Хo‘p. Faqat aytib qo‘yay xudojo‘ylaringizning ko‘pi menga
yoqmaydi.
Chol . Xudojo‘ylar senga nima qildi ?
Qosim. Menga hech kim hech narsa qilolmaydi. Eshagim bu dunyoning
suvlaridan qariyb o‘tib bo‘lgan .
Chol. Bolam, og‘zingga kelgan har xil gapni tong sahardan gapiraverma.
Yaxshi niyat qil... [ Usmon Azim. Bir qadam yo‘l. 292-b.].
Mazkur matnda aytib qo‘yay harakat tarzi shakli asar qahramoni Qosim
tilidan aytilgan. Ko‘makchi fe’l yetakchi fe’lga ravishdosh yasovchi -i(b) affiksi
yordamida bog‘langan. Drama qahramoni Qosimning xarakterini hamda o‘ziga xos
xususiyatlarini ochib berish uchun yozuvchi harakat tarzi shaklidan foydalangan.
Ya’ni, ayiruv-chegaralov yuklamasi faqat bilan harakat tarzi shaklini qo‘llab, asar
qahramoniga xudojo‘ylarning yoqmasligini ta’kidlab ko‘rsatgan. H arakatning
qat’iylik bilan bajarilishi va uning natijasida holatning yuzaga kelishi ma’nosi
anglashilgan.
Shuningdek, ushbu parchada o‘tib bo‘lgan harakat tarzi shakli ham
qo‘llanilgan. Mazmunidan ham anglashiladiki, Qosimning umri qariyb o‘tib
bo‘lganligi, ko‘p qiyinchiliklarni boshdan o‘tkazganligi, hech kimdan hatto

xudojo‘ylardan ham endi qo‘rqmasligi harakat tarzi shakli yordamida ochib
berilgan. O‘tib bo‘lgan harakat tarzi shaklining morfologik qolipi quyidagicha: [-
i(b) + bo‘l = harakat tarzi] bo‘lib, harakat-holatning tugalligini va to‘la bajarilib
bo‘lganligini ifodalab kelmoqda. Birikish doirasiga ko‘ra keng harakat tarzi
hisoblanadi.
Ushbu parchada gapiraverma harakat tarzi ham qo‘llanilgan bo‘lib,
harakatning bajrilishi uchun to‘siq, monelik yo‘qligi, to‘siqsiz bajarilishi hamda
davomlilik ma’nosini anglatadi. Ba’zan esa, matn tarkibida Harakatning to‘siqsiz,
qarshilikasiz, cheklanmay davom etish ma’nosini ham anglatadi. Mazkur
ma’nolarni anglatganda matnda hadeb, buncha so‘zlari qo‘llaniladi.
Chol. Choriboyning uyi, bir qadam yo‘l… Qizning nomusi yomon bo‘ladi,
bolam. Chorib oyning suyagiga pichoq qadalib yuribdi …Sen mo‘min-musulmon
yigitsan … [Usmon Azim. Bir qadam yo‘l. 293-b.].
Bosh qahramon tilidan aytilgan gapda qo‘llanilgan tarz fe’li ibora tarkida
kelmoqda. Qadalib yuribdi harakata tarzi shakli yur ko‘makchi fe’lining
ravishdosh yasovchi - i(b) affiksi bilan yasalgan yetakchi fe’lga bog‘lanishidan
hosil bo‘lgan. Harakatning ayni paytda ma‘lum vaqt oralig‘ida davom
etayotganligini anglatib kelmoqda. M orfologik qolipi [-i(b) + yur = harakat tarzi]
shaklida bo‘ladi. Asar qahramoni Choriboyning og‘ir vaziyatda va qiyinchilikdagi
holatining ma’lum vaqtdan beri davom etayotganligini harakat tarzi shakli ochib
bergan.
Eshmamatov. Avvalambor, bir muhim narsani ta’kidlab o‘tay . Bozor
iqtisodi sari dadil borayotgan mustaqil O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni
bosqichma-bosqich amalga oshira borib , katta yutuqlarni qo‘lga kiritmoqchi
[Usmon Azim. Adibning umri. 307 - b.].
Mazkur matnda ta’kidlab o‘tay va oshira borib harakat tarzi shakllari
qo‘llanilgan bo‘lib, asar qahramoni Eshmamatov tilidan aytilgan. Takidlash,
to‘xtalish ma’nosi bilan birga, yo‘l-yo‘lakay harakatning davom etishi mazmuni
anglashiladi. Siyosatga oid fikrlarida ravishdosh yasovchi -(i)b orqali yasalgan

turiga birikib, harakatni ifodalab kelmoqda. Mazkur holatda harakat tarzi shakli
mazmunga qo‘shimcha ma’no yuklamoqda.
Parchadagi bor ko‘makchi yetakchi fe’lga ravishdosh yasovchi -a affiksi
yordamida birikib kelmoqda. Mazkur holatda yetakchi fe’l qo‘shma fe’l shaklida
(amalga oshirmoq) kelgan bo‘lib, harakatning ma’lum vaqt oralig‘ida sodir bo‘lib
turishini va davomlilikni ifodalamoqda. Ba’zan yur, tur ko‘makchi fe‘llari bilan
ham ma’nodoshlik hosil qiladi. Masalan , amalga oshira turib-amalga oshira
borib - amalga oshira yurib kabi.
Chol . Borishga bordimu madorim ketib qaltiray boshladim . Uydagilar
yo‘qligimni payqashib, izlashga tushishgan ekan [Usmon Azim. Adibning umri.
308-b.].
Mazkur parchada qaltiray boshladi harakat tarzi shakli qo‘llanilgan bo‘lib,
harakat-holatning boshlanishini ma’nosini anglatib kelmoqda. Asar bosh
qahramoni cholning holdan toygani va naqtijada qaltirashining boshlanish
nuqtasini hamda davom etishini ifodalab kelmoqda. Ko‘makchi fe’l hisoblangan
boshla , asosan, ravishdoshning - ay affiksi bilan yasalgan turiga birikib kelgan.
Morfologik qolipi [- -y + bosh l a = harakat tarzi] shaklida qo‘llanilgan.
Tejamlilik hodisasi faqat she’riy matnda emas, balki nasriy matnlarda ham
qo‘llaniladi. Usmon Azimning “Bir qadam yo‘l” dramasida ham bu holat
kuzatiladi. Masalan, Chol . Shularni o‘ylab ba’zan sizlarga bir gaplarni aytgim
keladi. Ammo ichdagi dard so‘zga aylanavermas ekan. Keyin aytgan bilan
tushunasizlarmi, yo‘qmi…Inson zoti borki, o‘zi borib boshini devorga
urmaguncha, birovdan o‘tganini anglamaydi [Usmon Azim. Adibning umri. 310 -
b.].
Mazkur matnda ham Ber(ver). Bu ko‘makchi fe’l ravishdoshning - a affiksi
orqali yasalgan turiga birikib kelmoqda. Bu ko‘makchi fe ’l yetakchi fe’l ifodalagan
harakatning takrorlanib turishini anglatadi. Asar qahramoni tilidan aytilgan ushbu
gapda mas shakli orqali hosil qilingan bo‘lishsiz, ya’ni inkor shaklini ko‘rishimiz
mumkin . Ver ko‘makchi fe’lining yetakchi fe’l bilan bilan birikib kelish

holatlarini asar bosh qahramoni cholning tilidan ko‘p bora ishlatilganligiga guvoh
bo‘lamiz.
Yana bir misolga diqqat qilaylik, matnda berilgan harakat tarzi shakllarida
harakatning uzluksiz, muttasil davom etish mazmuni o‘tgan zamonda ifodalangan.
Xorijlik. Odamlarga shuncha jabr-zulm o tkazgan saltanatni parvardigoriʻ
egam sog qoldirmaydi. Agar Vatan ozodlikka erishganini eshitsam, oyoq-qo lim
ʻ ʻ
shol bo lib yotgan
ʻ ersam ham, Vatan sari o n qadam o rmalab, so ng o laman» ʻ ʻ ʻ ʻ
deb g ujur bilan lutf etardilar. Istiqlolni men Amerikada eshitdim. Makkalik
ʻ
birodarlarimizning aytishlaricha, bu mujda yetganda, Muzaffar maxsum jon
uzayotgan ekanlar. Quloqlariga qichqirib aytishibdi. «Jon berayotgan
bechoraning ko zi yarq ochildi — xuddi payg ambarni ko rgan odamning ko ziday
ʻ ʻ ʻ ʻ
yaraqlab ketdi» deyishadi. [Usmon Azim. Adibning umri. 313-b.].
Uchuvchi. Savdolashgan ham bo ldim, yalindim ham — bermadi, nomard.
ʻ
Xo rligim
ʻ kelib ketdi . Yig lab yubordim ʻ ... Otangiz chetdan bu mashmashani
kuzatib turgan ekanlar. Shitob bilan kelib, sotuvchining qo lidan qovunni shartta
ʻ
yulib oldilar-da, menga tutqazdilar. Xuddi sovuq qotganday qaltiraydilar deng...
Bir dasta pulni haligi sho rlikning tumshug iga tiqib
ʻ ʻ urusha ketdilar, urusha
ketdilar... «Qancha pul kerak senga! Insofing bormi? Koshki shu go dakning bir
ʻ
qatra yoshiga arzisang...». [Usmon Azim. Adibning umri. 320-b.].
Ko‘rinadiki, mazkur matnda kelib ketdi, yig‘lab yubordim, kuzatib turgan,
urusha ketdi, urusha ketdi kabi 5 ta harakat tarzi shakli qo‘llanilgan. Harakatning
to‘satdan boshlanishi, harakatning uzlukli holda davom etishi, harakatning
to‘satdan boshlanib ketishi ma’nolari ifodalangan. Matnda urusha ketdi harakat
tarzi shakli ikki marta ketma-ket qo‘llanilgan bo‘lib, ma’noni kuchaytirishga
hamda davomlilik holatini to‘liqroq ochib berishga xizmat qilgan.
Chol. (Kulimsirab). Kitob o‘qigan shaharlik kelinimizning savolini qarang!
Urganlar. Ikki marta urganlar. O‘zimdan o‘tgan… Ikki marta ukalarimni urganim
uchun… “O‘zingdan kuchsizni yana urasanmi” deb rosa orqamga tushirganlar…
O‘zidan kuchsizni xafa qilish gunoh ekanligi o‘shanda bir umr yodimda qolgan. …
E hammasi o‘tdi-ketdi [Usmon Azim. Adibning umri. 309-b.].

Mazkur parchada asar bosh qahramonining nutqida o‘tdi-ketdi harakat tarzi
shaklining hech qanday ravishdosh yasovchi qo‘shimchalarsiz holatda birikishiga
guvoh bo‘lamiz. Mazkur holat faqat so‘zlashuv nutqiga xos bo‘lib, personajlar
nutqida kuzatiladi. Matnda harakatning tugallanganligi, to‘la darajada bajarilishi
va tezlikka nisbattan kuchayishi ma’nosi ifodalangan. Ya’ni, harakatning bajarilish
tezligi ortishi ifodalangan. Dramada vaziyatni bo‘rttirish va kuchaytirish
maqsadida mazkur holatda qo‘llanilgan. Qahramonning hayotida bo‘lib o‘tgan
ta’sirli voqea hodisani ma’lum davrda bo‘lib o‘tgani va bunga uning munosabatini
ifodalashda harakat tarzi shakllaridan foydalanilgan.
Usmon Azimning dramatik asarlaridan biri “Bir qadam yo‘l” tanlab olingan.
Mazkur dramatik asarda yozuvchi turli xil personajlar nutqida ularning o‘ziga xos
xarakterini, yashash tarzini, turli xil ma’no nozikliklarini ifodalash uchun
qo‘llaydi.

Ko‘makchi fe’llar -(i)b bilan qo‘llanishi -a/(a)y bilan qo‘llanilishi
Boshla - 2
Yot 2 -
Tur 15 -
Yur 12 -
O‘tir 3 -
Bor 3 1
Kel 8 1
Bit 2 -
Chiq 13 2
Et - -
O‘t 5 -
Ol 6 1
Ber 2 -
Qol 2 -
Qo‘y 1 1
Ket - 1
Yubor 3 -
Tashla 5 3
Sol 1 -
Tush 5 -
Ko‘r 2 1
Qara 3 1
Boq - -

Bil 3 2
Yoz - -
Ur - -
Tuga - -
Jadvaldan ko‘rinadiki, asar qahramonlari nutqida tur, yur, chiq, kel kabi
harakat tarzi shakllarining qo‘llanilishi mahsuldor bo‘lib, et, yoz, ur, tuga kabilar
qo‘llanilmaydi.
Demak, asarda jarayonning ma’lum muddatdan beri takror va muntazam
davom etayotganligi, to‘liq tugallanganligi mazmuni anglashiladi. Dramada
qo‘llanilgan harakat tarzi shakllari qahramonlarning harakat-holatiga qo‘shimcha
ma’no yuklashga xizmat qiladi.
2.3. Harakat tarzi shakllari va tildagi tejamlilik tamoyili
Ma’lumki, til hamisha o‘zgarishda bo‘ladi, rivojlanadi va shular qatorida til
birliklari ham ma’lum shart-sharoit natijasida turli xil hodisalarga uchraydi. Ana
shunday hodisalardan biri - tildagi tejamlilik hodisasidir. Ushbu til hodisasi faqat
og‘zaki nutq yoki nasriy asarlarda uchrabgina qolmasdan, poetik matnda ham o‘rni
bilan ishlatilib turadi. Shoir yoki yozuvchi o‘z asarida turli xil o‘xshatishlar,
metaforalar, qiyoslashlar, so‘z o‘yinlari, shuningdek, xalq jonli tilining rang-
barang iboralari, shevaga xos so‘zlaridan mohirona tarzda foydalanadi va shu
qatorda bunday birliklarni qo‘llashda ijodkor ma’lum bir maqsadni ham ko‘zlagan
holatda til birliklarini tejab qo‘llaydi. Shunisi e’tiborliki, muayyan yozuvchining til
birliklaridan o‘rinli, maqsadga muvofiq tarzda qo‘llay olishi shu ijodkorning ulkan
tajribasi, o‘zigagina xos uslubidan darak beradi. Jumladan, Usmon Azim she’rlari
falsafiylikka, ohangdorlikka yo‘g‘rilganligi bilan bir qatorda til nuqtayi nazaridan
ham bir qancha hodisalarga boyligi bilan xarakterlanadi. Shoir she’rlarida
fonemalarning tejab qo‘llanilganligiga guvoh bo‘lamiz.
Tejamlilik tushunchasi haqida filologiya fanlari doktori, professor J.
Eltazarov “ Tildagi tejamlilik tamoyili va qisqaruv” nomli monografiyasida
shunday fikrlarni bildiradi: “ Tilshunoslikda tejamkorlik tamoyili xususida so‘z
ketganda asosan til (nutq) birliklarining qisqarishi tushunilsa-da, ushbu qonuniyat

doirasiga boshqa til hodisalarini kiritish hollari ham uchraydi. Masalan, Y. D.
Polivanov turkiy tillardagi singarmonizm qonuniyatini, V. A. Bogorodskiy
so‘zlarning yangi ma’no kasb etish xususiyatini, E. A. Zemskaya metonimiya
hodisasini tildagi tejamlilik tamoyili ta’sirida yuz beradi, deb hisoblaydilar” 1
.
Ko‘rinadiki, tejamlilik tamoyili haqida tilshunoslar orasida turli xil qarashlar,
fikrlar mavjud. Tildagi tejamlilikning maxsus ko‘rinishi qisqaruv usuli hisoblanib,
professor J. Eltazarov o‘z fikrlarini shunday davom ettirgan: “ …qisqaruv
hodisasining asosiy belgisi – nutq birliklarining miqdor jihatdan qisqarishi,
tovushlar, bo‘g‘inlar va boshqa bo‘laklarning tushib qolishidir” 2
.
Poetik matnda ayniqsa, fonemalarning qisqarishga uchrashi kuzatiladi.
Fonemalarning bunday qisqarishga uchrashi ya’ni, tejamlilikni yuzaga keltirishi
ma’lum fonetik hodisalar asosida yuzaga chiqadi. Ana shunday fonetik
qonuniyatardan biri bu eliziya hodisasi hisoblanadi. Tilshunoslikdagi eliziya
hodisasi tejamlilikni yuzaga keltiruvchi fonetik hodisalardan biri hisoblanadi.
Eliziya – unli biloan tugovchi va unli bilan boshlanuvchi ikki so‘zning
qo‘shilishi natijasida unli tovushdan birining tushib qolish hodisasi. Bunda bir
necha holat kuzatiladi:
a) birinchi so‘z oxiridagi unli tushib qoladi: yoza oladi – yozoladi, bora oladi
– boroladi;
b) unli bilan boshlanuvchi ikkinchi so‘zning bosh unlisi tushib qoladi: borar
ekan – borarkan, borar emish – borarmish;
v) Abdusalom so‘zining Absalom, Abdujabbor so‘zning Abjabbor, olib kel
so‘zining opke tarzida talaffuz qilinishi natijasida bir unli va bir undoshning tushib
qolishi ham eliziyaning yuqori, murakkablashgan ko‘rinishi hisoblanadi. Bunday
holda so‘zning qisqargan shakli hosil bo‘ladi 3
.
Tejamlilik hodisasiga xos bunday jihatlar poetik matnda fe’lning asosiy
grammatik kategoriyalaridan biri harakat tarzi shakllarida ham kuzatiladi. Ba’zan
yetakchi fe’lning yoki ko‘makchi fe’lning qisqargan holatda ishlatilishiga guvoh
1
Элтазаров Ж. Тилдаги тежамлилик тамойили ва қисқарув. – Самарқанд, 2004. – Б. 26.
2
Элтазаров Ж. Тилдаги тежамлилик тамойили ва қисқарув. – Самарқанд, 2004. – Б. 35.
3
Сайфуллаева Р. ва бошқалар. Ҳозирги ўзбек адабий тили. – Тошкент, 2009. – Б. 63.

bo‘lamiz. Ya’ni, yetakchi fe’lning qisqarishi, ko‘makchi fe’lning qisqarishi yoki
har ikkisining ham qisqargan holda kelishi kuzatiladi.
Quyida Usmon Azim ijodida uchraydigan tejamlilik tamoyilining bir qancha
ko‘rinishlariga to‘xtalib o‘taylik: Shoirning “Lo‘li qiz qo‘shig‘i” deb nomlangan
she’ridan olingan ushbu parchada harakat tarzi shakllarining tejamlilik tamoyili
asosida qo‘llanilganligiga guvoh bo‘lamiz:
O tar edim bir qishloqdan, ʻ
Aqlim oldi bir o g lon.
ʻ ʻ
Qololsaydim shu qishloqda,
Yashar edim bearmon 1
.
Ayonki, fonetik tejamlilik so‘zda biror tovushning yoki bo‘g‘inning
tushirilgan holda qisqartirilishidir. Ko‘rishimiz mumkinki, yuqoridagi misralarda
qo‘llangan qololsaydim harakat tarzi shakli fonetik tejamlilikka uchragan holda
qo‘llangan. – Ol ko‘makchi fe’li ravishdoshning – a, – y affikslari yasalgan turiga
birikkanda quyidagi ma’nolarni anglatadi:
a) harakatni bajarish qobiliyatiga egalik ma’nosini bildiradi;
b) harakatni bajarish imkoniyatiga egalik, qodirlik ma’nosini bildiradi 2
.
Mazkur misrada harakatni bajarish imkoniyatiga egalik, qodirlik ma’nosi
anglashilib, ravishdosh yasovchi – a qo‘shimchasi orqali birikib kelgan. Aynan
ushbu affiks qisqarib, eliziyaning ko‘rinishlaridan biri: birinchi so‘z oxiridagi
unlining tushib qolishini yuzaga keltirmoqda. Aslida, qololsaydim – qola
olsaydim shaklida qo‘llanilishi lozim edi. Bu bir tomondan yetakchi fe’lning
qisqargan holatda ko‘makchi fe’l bilan birikib, fonetik tejamlilikni yuzaga
keltirishi bo‘lsa, ikkinchi tomondan esa, vazn talabi asosida, bo‘g‘inlar miqdori
teng bo‘lishi uchun, lirik qahramonning (harakat bajaruvchisining) ichki
kechinmasini yanada to‘liqroq ochib berish uchun ham qo‘llanilgan. She’rning
mazmunidan ham anglashiladiki, ko‘makchi fe’l tarkibida shart mayli shakli – sa
qo‘llanilishi, harakat tarzi shakllarining inversiya holatida jumla boshida kelishi
vaqtincha bo‘lsa ham, harakatni bajarish imkoniyatiga egalik, istak xohish
1
У.Азим. Сайланма. – Тошкент: Шарқ, 1995. – Б. 11.
2
Ҳожиев А. Ўзбек тилида кўмакчи феъллар. – Тошкент: Фан, 1973. – Б. 109.

mazmuni imkonsizlik bilan zid qo‘yiladi. Chunki she’r lo‘lilar haqida bo‘lib,
ularning yashash tarzi muqim emas. Ma’lum joyda yashashni istasa ham,
ko‘chmanchilikda hayot kechirishga majbur. Aynan lo‘li qizning istak-xohishini,
ichki kechinmalarini, shaklan soddalik va ixchamlikni, mazmunan rang-
baranglikni ifodalashda harakat tarzi shakllari asosiy vazifani bajarib kelgan.
Shuningdek, harakat tarzi shakllarining tejamlilik holatida qo‘llanilishi so‘zning
ma’nosiga hech qanday putur yetkazmagan.
–Javon kelgan ekan... Yuring... Ketdik... Tez!
Usiz odammiz deb aytolamizmi?
–Sevgilim, olislab ketmaymizmi biz,
Sevgilim, orqaga qaytolamizmi? (U. Azim. Saylanma. 14-b)
Mazkur parchada ham harakat tarzi shakllarining tejamlilik asosida
qo‘llanilishi kuzatiladi. Shoir mol-dunyoga xirs qo‘ygan insonlarning ayanchli
holatini tasvirlashda ohangdorlikni ifodalash uchun kesimga urg‘u beradi. Kesim
vazifasida esa ikkita holatda harakat tarzi shakllaridan foydalanadi. Vazn va qofiya
talabi bilan aynan har ikkisi ham tejamlilikni yuzaga keltirgan. She’rdagi – a + ol
harakat tarzi shakli tarz-qobiliyat-qodirlik-jismoniy va aqliy faoliyat- harakatni
bajarish imkoniyatiga egalik-a+ol tarzidagi qolipi asosida shakllantirilgan.
Lobar qiz davraga yaxshi qoling der,
Va jo nar hammani qoldirgancha lol, ʻ
Ishqiboz yigitcha topolma s tadbir:
–Nimaga? He bo ldi? Shunday tunda... Bas…[U. Azim. Saylanma. 16-b]
ʻ
She’rda qo‘llanilgan harakat tarzi shakli ham yuqoridagi qolip asosida
o‘zining xususiy grammatik ma’nosini ifodalalab kelgan. Faqatgina, harakatni
bajarish imkoniyatiga ega emaslik holati bilan farqlanib turadi. Shoir parchada
harakat bajaruvchisining kechinmalarini yanada aniqroq ifodalab berish uchun ham
bo‘lishsiz shaklda qo‘llaydi. Istak-xohishni amalga oshirish imkoniyati boru, lekin
ayni pallada imkonsizlik holati mavjudligini ta’kidlab kelgan.
Ucholmasdan qoldi jon-u tan,
Osmon qayda? Qaradim ilkis...

Sochin yoyib falakda, sho x-sha n ʻ ʼ
Porlar quyosh – Barchinday bir qiz [U. Azim. Saylanma. 42-]
Baxshi bobongizni bilmaysiz ammo,
Bu ayyor o yinda sizlarni yutdim!
ʻ
Menga berolmaysiz hech qanday baho –
Oyoqyalang bo lib dunyodan o tdim...
ʻ ʻ [U. Azim. Saylanma. 42-b]
Kutib oldi uni ham sho xlik.
ʻ
Ochganicha keng quchog ini,
ʻ
Nimagadir sho xlik ham qiziq!
ʻ
Bosolmadi dil chanqog ini
ʻ [U. Azim. Saylanma. 50-b]
Portlay dedi nogahon ko ksim,
ʻ
Ko zlarimga urildi quyosh.
ʻ
Sen nedandir og rinib, o ksib,
ʻ ʻ
O ltirarding
ʻ ko tarolmay ʻ bosh [U. Azim. Saylanma. 50-b]
Misralar da ham harakat tarzi shakllari ucholmasdan, berolmaysiz ,
bosolmadi, ko tarolmay
ʻ bo‘lishsiz holatda qo‘llanilgan. Faqatgina harakatni
bajarish imkoniyatiga va qobiliyatiga egalik jihatidan farqlanadi. Aynan mazkur
xususiyatlarni bajara olmaslik jihatini ifodalash uchun harakat tarzi shakllarini
bo‘lishsiz shaklda qo‘llaydi. Ya’ni, harakatni bajaruvchisining kuchli istak-xohishi,
orzu-armonlari, ichki iztiroblari mavjud bo‘lsa-da, imkonsizlik holati tasvirlanadi.
Baxtiqaro Medeya, kechir!
Boshqa safar yig laydurman senga qo shilib,
ʻ ʻ
Ammo hozir men shunchalar baxtiyormanki,
Agar senga quvonchimni tushuntirolsam ,
O layotgan ishq azasin bir dam unutib,
ʻ
Lablaringda xanda o ynab qolsa ajabmas (U. Azim. Saylanma. 71-b)
ʻ
Havo quyuq edi. Kecha bejon, keng...
Hech umid yo q edi oydin ro zimdan.
ʻ ʻ
Vaqtga (o n yil avval)
ʻ kelolmadim teng,
Vaqt uchdi ajratib meni o zimdan (U. Azim. Saylanma.
ʻ 89 -b)

Asli kasbi bo lsa ham firoq ʻ
Chidolmadi keksa kapitan,
Xotinini to lqinday oppoq,
ʻ
Sochlariga ko mildi birdan
ʻ (U. Azim. Saylanma. 92-b)
Bu osmon – zil-zambil. Juda zil. Juda.
O, yana bo yimga osilgan hayot.
ʻ
Yunus Misqol pari shirin uyquda,
Tablaning eshigin ocholmas G irot
ʻ (U. Azim. Saylanma. 415-b)
Mazkur misralarda ham harakat tarzi shakllari kelolmadim, chidolmadim,
ocholmas bo‘lishsiz holatda qo‘llanilgan bo‘lib, harakatni bajarish imkoniyatiga
ega emaslik jihatdan bir xil xususiyatga ega. Harakatni bajaruvchisining kuchli
istak-xohishi, orzu-armonlari, ichki iztiroblari, ayriliq, firoq, g‘azab, nafrat,
quvonch kabi hissiyotlarini ifodalash uchun ham, shoir harakat tarzi shakllarining
ichki rang-baranglikni ifodalash jihatlarini inobatga olib ulardan foydalanadi.
Tejamlilik asosida qo‘llanilishi esa, shaklan sodda va ixchamlikni, mazmunan
ohangdorlikni ta’minlaydi.
Bandalikda chohga tushsang,
Chiqolmaysan, Qorajon –
Chunki sening peshonangda
Boychiborday oting yo q,
ʻ
Bekligingda oq o tovni
ʻ
Tikolmassan , Qorajon –
Chunki sening taqdiringda
Barchinoyday xotin yo q.
ʻ
Lashkar tortib, yov ustiga
Yurolmaysan, Qorajon –
Chunki senga qismat dushman –
Omad yo qdir, burding yo q.
ʻ ʻ
Boshingda toj – shohlik gashtin
Surolmaysan , Qorajon –

Chunki sening madadkoring –
Qo ng irotday yurting yo qʻ ʻ ʻ (U. Azim. Saylanma. 411-b).
Mazkur she’rda esa, harakat tarzi shakllarining 4 o‘rinda fonetik tejamlilik
asosida qo‘llanilishi kuzatiladi. Chiqolmaysan , t ikolmassan , y urolmaysan ,
surolmaysan kabi harakat tarzi shakllarida eliziya hodisasi unli bilan tugovchi
yetakchi fe’lning unli bilan boshlanuvchi ko‘makchi fe’lga birikishi natijasida
ravishdosh yasovchi – a affiksining tushib qolish holatini ko‘rish mumkin.
Shoir Usmon Azim she’riyatida tejamlilik tamoyilining fonetik qisqaruv
hodisasi ham keng qo‘llanilgan. Fonetik qisqaruv ravishdosh shakli yasovachi -a / -
y affikslari bilan yuzaga chiqqanligini kuzatamiz. Shoirning bunday qo‘llashiga
sabab vazn o‘lchoviga qat’iy rioya qilgani, bo‘g‘inlar miqdorining teng bo‘lishini
ta’minlagan. Shuningdek, so‘zlarni bunday shaklda qo‘llash orqali harakat tarzi
shakllarining semasiga putur yetkazmagan holda she’rdagi ma’noni yanada aniq
ifodalashga erisha olgan. Ba’zi she’rlarida esa, shoir misraning ma’nosini yanada
konkret ifodalash, ta’kidlash hamda ochib berish maqsadida harakat tarzi
shakllarini inversiya asosida qo‘llaydi. M azkur she’rda ham inversiya asosida
qo‘llanilib, kesim misra boshida qo‘llaniladi.
Fe’lning leksik ma’nosi ma’lum leksik – semantik tipning vakili bo‘lib, u
o‘zida ma’lum ot kategoriyasi bilan birlashishga xoslangan kategorial belgini ham
aks ettiradi. Shu bilan birga fe’llar o‘z ichida ma’lum ma’no asosida birlashgan
mazmuniy maydonlarni ham hosil qiladi. Fe’l gapning ham mazmuniy, ham
grammatik markazini tashkil qiladi. Shuning uchun ham u faqat leksik, morfologik
jihatdangina emas, sintaktik nuqtai nazardan ham e’tibor markazida turadi 1
.
Harakat tarzi shakllari ayni shu jihati bilan poetik matnning ohangdorligini,
jozibadorligini, harakat-holat bajaruvchisining belgi-xususiyatlarini, turli ma’no
nozikliklarini, lirik qahramon his-tuyg‘ularini o‘quvchi qalbiga yetib borishiga
yordam beradi. Shu bilan birgalikda shaklan sodda va ixchamlikni, mazmunan esa,
rang-baranglikni ta’minlaydi.
1
Нурмонов А. ва бошқалар. Ўзбек тилининг мазмуний синтаксиси. – Тошкент: Фан, 1992. – Б. 51.

№ Harakat tarzi shakli Ravishdosh shakli
va ko‘makchi fe’l Tejamlilik holatida
qo‘llanilishi
1 . qol a olsaydim -a + ol qololsaydim
2. qayta olamizmi -a + ol qaytolamizmi
3. topa olmas -a + ol topolmas
4. ucha olmasdan -a + ol ucholmasdan
5. ber a olmaysiz -a + ol berolmaysiz
6. ol a olmay -a + ol ololmay
7. tushuntira olsam -a + ol tushuntirolsam
8. ko tarʻ a olmay -a + ol ko tarolmay ʻ
9. kel a olmadim -a + ol kelolmadim
10. c hid ay olmadi -a + ol chidolmadi
11. och a olmas -a + ol ocholmas
12. chiq a olmaysan -a + ol chiqolmaysan
13. tik a olmassan -a + ol tikolmassan
14. y ur a olmaysan -a + ol yurolmaysan
15. sur a olmaysan -a + ol s urolmaysan
16. bo l
ʻ a olmadi -a + ol bo lolmadi ʻ
Yuqorida tahlil qilib o‘tganimizdek, saylanmada harakat tarzi shakllarining
tejamlilik holatida qo‘llanilishi ja’mi 16 tani tashkil qiladi. 15 tasida ol ko‘makchi
fe’lining yetakchi fe’lga ravishdosh yasovchi -a bilan, faqatgina 1 tasida -y bilan
tejamlilik asosida birikishi kuzatiladi. Ol ko‘makchi fe’li misollarning barchasida
kelsa-da, xususiy grammatik ma’nolari o‘z umumiy grammatik ma’nolariga yetib
borishi uchun darajalangan oraliq grammatik ma’nolar bosqichini bosib o‘tishi
jihatdan farq qiladi. Quyidagi jadvalda harakat tarzi shakllarining ayni shu jihatini
ko‘rsatib o‘tamiz: Tarz – qobiliyat – qodirlik ketma-ketligidan jismoniy va aqliy
faoliyat – aqliy qobiliyat tarzida davom ettiriladi.

Aynan mazkur jadval asosida har bir harakat tarzi shaklini kontekst bilan
bog‘liq holatda xususiy grammatik ma’nolarini aniqlashga harakat qildik. Ma’lum
nutqiy jarayonda yetakchi fe’l leksema, ravishdosh shakli va sintaktik omillar
ta’sirida o‘ziga xoslik kasb etib, turlicha rang-barang ma’nolarni ifodalab keladi.
Har bir harakat tarzi shaklining yuqorida ta’kidlaganlar ta’sirida turlicha ma’no
ifodalashini keying jadvalda ko‘rsatib berishga harakat qilamiz.
№ Harakat tarzi shakli harakatni bajarish
imkoniyatiga egalik
(ega emaslik) harakatni bajarish
qobiliyatiga egalik
(ega emaslik)
1 . qol a olsaydim qololsaydim
2. qayta olamizmi qaytolamizmi
3. topa olmas topolmas
4. ucha olmasdan ucholmasdan
5. ber a olmaysiz berolmaysiz
6. ol a olmay ololmay
7. tushuntira olsam tushuntirolsam
8. ko tarʻ a olmay ko tarolmay ʻ
9. kel a olmadim kelolmadim
10. c hid ay olmadi chidolmadi
11. och a olmas ocholmas
12. chiq a olmaysan chiqolmaysan
13. tik a olmassan tikolmassan
14. y ur a olmaysan yurolmaysan
15. sur a olmaysan s urolmaysan
16. bo l
ʻ a olmadi bo lolmadi ʻ
jismoniy va
aqliy faoliyat
harakatni bajarish
imkoniyatiga egalik
-a/y+ol
aqliy faoliyat
harakatni bajarish
qobiliyatiga egalik
-a/y+bil

Jadvaldan ko‘rinadiki, ol ko‘makchi fe’lining konteks bilan bog‘liq
holatdagi xususiy grammatik ma’nosi obyektning harakatni bajarish imkoniyati va
qobiliyati jihatdan 11/ 5. Xususiy garmmatik ma’nosiga ko‘ra harakatni bajarish
imkoniyati kengroq ekan.
Xulosa qilib aytish mumkinki, shoir Usmon Azim she’riyatida uchraydigan
harakat tarzi shakllaridagi fone t ik tejamlilik hodisasi alohida ahamiyatga ega.
Tildagi mazkur hodisalardan shoirlar she’riy matnda ma’lum o‘rinlarda vazndagi
o‘lchovlilik hamda nutqiy ixchamlikka, ma’no tomondan esa aniqlikka erishish
maqsadida foydalangan.

Umumiy xulosalar
Harakat tarzi shakllarining she’riy matnlarda qo‘llanilish xususiyatlarini
o‘rganish yuzasidan olib borilgan kuzatishlar bizni quyidagi xulosalarga olib keldi.
Harakat tarzi shakllari matnni hosil qiluvchi asosiy komponentlardan biri bo‘lib,
matn hosil bo‘lishida asosiy rol o‘ynaydi va ma’noni kuchaytirish, to‘ldirish uchun
xizmat qiladi. Asosan, barcha harakat tarzi shakllari birikishiga ko‘ra quyidagi
guruhlarga ajraladi:
a) -a/y va -(i)b ravishdoshi bilan birikib, alohida-alohida ma’no ifodalovchi
harakat tarzi shakllari;
b) -a/y va - (i)b ravishdoshi bilan birikib, bir xil ma’no ifodalovchi harakat
tarzi shakllari;
v) faqat -a/y ravishdoshi bilan yasaluvchi harakat tarzi shakllari;
g) faqat - (i)b ravishdoshi bilan yasaluvchi harakat tarzi shakllari aniqlandi.
O‘zbek tilidagi ja’mi 16 ta ko‘makchi fe’l: qo‘y, tush, chiq, yot, yur, o‘tir, kel,
yubor, tashla, bo‘l, yot, o‘l, bit, o‘t, boq, qara kabilar faqat ravishdosh yasovchi –
(i)b qo‘shimchasi bilan biriksa, -a, -y bilan 3 tasi: boshla, yoz, bil kabilar birikib
keladi. Qolgan 8 ta ko‘makchi fe’l: ol, ber, qol, bor, ko‘r tur, ket va sol kabilar esa,
ravishdosh yasovchi har ikkala qo‘shimcha bilan birikib kelishini kuzatdik.
Harakat tarzi shakli atamasini qo‘llanishiga kelsak, ko‘makchi fe’llar matn
tarkibida yetakchi fe’ldan anglashilgan ish harakatning tarzini ifodalaganligi bois
ham harakat tarzi atamasini qo‘llash mumkin bo‘ladi. Harakat tarzi shakli faqat
ko‘makchi fe’ldangina iborat emas, balki ravishdosh shakli +ko‘makchi fe’l
ko‘rinishidagi murakkab qurilmaga ega bo‘lib, sintaktik-analitik shakl hisoblanadi.
Ba’zan esa ko‘makchi fe’llarni mustaqil fe’ldan farqlash qiyin bo‘lishi mumkin.
Bunday holatda ko‘pincha matn tarkibida aniq bo‘ladi. Ba’zan esa, matn tarkibida
yetakchi fe’l juft va takroriy holatda, shunigdek uyushiq holatda ham kelishi
mumkin. Bunday holatda yetakchi fe’l asosan, matn tarkibida bir xil so‘roqqa
javob bo‘ladi, bir xil vazifani bajaradi va asosiy matn hosil qiluvchi komponent
bo‘lib keladi. Ya’ni, ba’zan uyushiq holatda kelib, ma’noni kuchaytirish uchun

xizmat qilib keladi. Matn tarkibida barcha ko‘makchi fe’llar turli xil leksik-
semantik ma’nolarni ifodalab keladi.
Harakat tarzi shakllari bo‘yicha bir qator tilshunoslar tomonidan jumladan,
A.G‘ulomov, A.Hojiyev, U.Tursunov, R.Sayfullayeva, M.Qurbonova,
B.Mengliyev, B.Bahriddinova, O.Shukurov, D.Yuldasheva singari olimlarning
harakat tarzi shakllarining paradigmasi, ularning leksik-semantik xususiyatlariga,
matn strukturasi tarkib topishida va kommunikativ mazmunning hosil qilinishida
harakat tarzi shakllarining o‘rniga doir yaratilgan bir qancha darsliklar,
monografiyalar, nomzodlik ishlari himoya qilingan bo‘lib, ana shu to‘plangan
tajribalar asosida harakat tarzi shakllarining nazmiy va nasriy matn strukturasi
tarkib topishida va kommunikativ mazmunning hosil qilinishidagi o‘rnini aniqlash
bo‘yicha kuzatishlar olib borildi.
Nazmiy va nasriy matn tarkibida qo‘llaniluvchi harakat tarzi shakllarining har
biri o‘zining xususiy va umumiy grammatik ma’nolariga ko‘ra turli xil rang barang
qo‘shimcha ma’nolarni ifodalash uchun xizmat qiladi. Matn tarkibida harakat tarzi
shakllarining har biri o‘ziga xos xususiyatlari bo‘lishi bilan birga ma’no va
vazifalariga ko‘ra ma’lum guruhlarga bo‘linadi. Semantik xususiyatiga ko‘ra
harakat tarzi shakllari uch guruhga ya’ni, harakat tarzining belgisini ko‘rsatuvchi,
modal ma’nolarni ifodalovchi va yo‘nalish ma’nosini ifodalovchi kabi. Harakat
tarzining belgisini ifodalovchi ko‘makchi fe’llar matn tarkibida ma’no va
vazifasiga ko‘ra o‘zaro yana guruhlarga bo‘linadi. Mazkur ko‘makchilar
harakatning qay tarzda bajarilish nuqtasiga ko‘ra, harakatning bir martaligini
ifodalashiga ko‘ra, harakatning bir lahzada bajarilishiga ko‘ra va boshqa bir qator
ma’nolarni ifodalashiga ko‘ra guruhlarga bo‘linishi aniqlandi.
Usmon Azimning dramatik asarlaridan biri “Bir qadam yo‘l” tanlab olingan.
Mazkur dramatik asarda yozuvchi turli xil personajlar nutqida ularning o‘ziga xos
xarakterini, yashash tarzini, turli xil ma’no nozikliklarini ifodalash uchun
qo‘llangan. Asarda jarayonning ma’lum muddatdan beri takror va muntazam
davom etayotganligi, to‘liq tugallanganligi mazmuni anglashilgan. Dramadagi

harakat tarzi shakllari qahramonlarning bajargan biror harakatiga qo‘shimcha
ma’no yuklashga xizmat qilgan.
Usmon Azimning “Bir qadam yo‘l” dramatik asari va “Saylanma”si
tarkibida qo‘llanilgan harakat tarzi fe’llari taqqoslab ko‘rilganda, she’riy matn
tarkibida harakat tarzi fe’llari( yetakchi fe’l+ ko’makchi fe’l) ning inversiya
holatini uchratishimiz mumkin. Bu holat esa, narsiy matnlarda qo‘llanilmagan.
She’riy matn tarkibida esa, qofiya va ritm talabidan kelib chiqib, inversiyadan
unumli foydalanilgan. Qofiya va ritm talabiga to‘la erishish uchun adib ko‘makchi
fe’lga yuklamaning ayrim turlarini ham biriktirib qo‘llagan.
Har ikkala asarni tahlil qilish mobaynida tarz fe’llari faqatgina harakatga
emas, balki holatga nisbatan ham qo‘llanilganligini ko‘rishimiz mumkin.Masalan,
matnlarda qaltiray boshladi , tushkunlikka tushib qoldi kabi bir qancha holat
fe’llarini ko‘rishimiz mumkin.Yuqoridagi fikrlarga tayanadigan bo‘lsak, tarz
fe’llarini “harakat tarzi shakllari”, deb atash u qadar to‘g‘ri bo‘lmaydi, nazarimda.
Chunki, ko‘pgina o‘rinlarda holat fe’llarining ham tarzini ham ifodalab keladi.
Usmon Azim she’riyatida uchraydigan harakat tarzi shakllaridagi fonetik
tejamlilik hodisasi alohida ahamiyatga ega. Tildagi mazkur hodisalardan shoir
she’riy matnda ma’lum o‘rinlarda vazndagi o‘lchovlilik hamda nutqiy
ixchamlikka, ma’no tomondan esa aniqlikka erishish maqsadida foydalangan.
Fe’lning harakat tarzi shakllari sintaktik vazifasiga ko‘ra kesim vazifasida keladi.
Shoir “S aylanma ”si da harakat tarzi shakllarining tejamlilik holatida qo‘llanilishi
ja’mi 16 tani tashkil qiladi. 15 tasida ol ko‘makchi fe’lining yetakchi fe’lga
ravishdosh yasovchi -a bilan, faqatgina 1 tasida -y bilan tejamlilik asosida birikishi
kuzatiladi. Ol ko‘makchi fe’li misollarning barchasida kelsa-da, xususiy
grammatik ma’nolari o‘z umumiy grammatik ma’nolariga yetib borishi uchun
darajalangan oraliq grammatik ma’nolar bosqichini bosib o‘tishi jihatdan farq
qiladi. Quyidagi jadvalda harakat tarzi shakllarining ayni shu jihatini ko‘rsatib
o‘tamiz: Tarz – qobiliyat – qodirlik ketma-ketligidan jismoniy va aqliy faoliyat –
aqliy qobiliyat tarzidagi xususiy grammatik ma’nolari aniqlandi.

Umuman olganda, barcha harakat tarzi shakllari matn strukturasi tarkibida va
kommunikativ mazmunning hosil qilinishida o‘ziga xos xususiyatlari bilan alohida
o‘rin egallaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
I. Ijtimoiy siyosiy adabiyotlar:
1. Мирзиёев Ш. Ўзбек тилига давлат тили мақоми берилганининг ўттиз
йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги нутқи // “Халқ сўзи”, 2019
йил, 22 октябрь.
2. Мирзиёев Ш. Ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги нуфузи ва
мавқеини тубдан ошириш чора-тадбирлари тўғрисидаги 2019 йил 21
октябр даги ПФ-5850-сон Фармони.
II. Илмий – назарий адбиётлар:
3. Абдураҳмонов Ғ. Ўзбек тили грамматикаси. – Тошкент: Ўқитувчи,
1996. – 246 б.
4. Аъламова М. Ўзбек тилидаги феъларда нисбат категорияси. –
Тошкент: Фан, 1992. – 144 б.
5. Баҳриддинова Б. Феъл луғавий шакллари тизими: Феълнинг тур
катигорияси. Филол. фан. номз. дис. – Самарқанд, 2002. – 135 б.
6. Баҳриддинова Б. Ҳаракат тарзи луғавий шакллари хусусида // Тил ва
адабиёт таълими. 2002. – № 1. – Б. 51-54.
7. Ваққосова Д., Дўстматова Ғ. Тур феълининг нутқий хусусиятлари
ҳақида. // Ўзбек тили ва адабиёти. 2001. – № 3. – Б. 70-72 б.
8. Жўраев Б. Ҳозирги замон ўзбек тилида кўмакчи феълларнинг
қўлланиши ва маъноси // Ўзбек тили грамматикаси ва пунктуацияси
масалалари. – Тошкент, 1953. – Б. 255-266.
9. Йўлдошев Б. Матнни ўрганишнинг лингвостатистик методлари. –
Самарқанд, 2008. – 90 б.
10. Йўлдошев М. Бадиий матн ва унинг лингвопоэтик таҳлили асослари.
– Тошкент: Фан, 2007. – 123 б.

11. Искандарова Ш. Тил системасига майдон асосида ёндашув. –
Тошкент: Фан, 2007. – 121 б.
12. Йўлдошев М. Бадиий матн ва унинг лингвопоэтик асослари. –
Тошкент: Фан, 2007. – 123 б.
13. Каримова Г. Айрим феълларнинг кўмакчилашуви ҳақида. // Тил ва
адабиёт таълими. 2002. – № 2. – Б. 27-29.
14. Маҳмудов Н. Тилимизнинг тилло сандиғи. – Тошкент: Ғафур Ғулом
номидаги нашриёт-матбаа уйи, 2012. – 152 б.
15. Махмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. –
Тошкент: Ўқитувчи, 1995. – 228 б.
16. Менглиев Б.Р. Морфологик воситаларнинг маъновий хусусиятлари
ва синтактик имкониятлари. Фил. фан. номз. дис. – Бухоро, 1995. – 144 б.
17. Муҳаммедова С. Ўзбек тилида йўналма ҳаракат феълларининг
предикативлиги ва валентлиги. Фил. фан. номз. дис. ... автореф. – Тошкент,
1999. – 22 б.
18. Муҳамедова С. Ўзбек тилидаги вертикал ҳаракат феълларининг
хусусиятлари. // Тил ва адабиёт таълими. 2003. – № 3. – Б. 47-51.
19. Муҳамедова С. Ўзбек тилидаги ҳаракат феълларининг семантик
таснифи // Ўзбек тили ва адабиёти. 2004. – № 4. – Б. 54-59.
20. Неъматов Ҳ. Феъл, унинг форма ва категориятлари // Ўзбек тили ва
адабиёти. 1972. – № 1. – Б. 39-47.
21. Нурмонов А. Нутқий фаолият ва сўзловчи шахс // Раҳматулла
Қўнғуровнинг илмий мероси ва ўзбек тилшунослиги масалалари. –
Самарқанд, 2008. – Б. 154-156.
22. Нурмонов А., Махмудов Н., Аҳмедов А., Солихўжаева С. Ўзбек
тилининг мазмуний синтаксиси. – Тошкент: Фан, 1992. – 292 б.
23. Нурмонов А., Шаҳобиддинова Ш., Искандарова Ш., Набиева Д.
Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2001. –
164 б.

24. Расулов Р. Ўзбек тили феълларининг маъно тузилиши. – Тошкент:
Фан, 2005. – 143 б.
25. Расулов Р., Муҳамедова С. Муайян ҳаракат феълларининг маъно
тузилиши // Ўзбек тили ва адабиёти. 2003. – № 3. – Б. 26-29.
26. Раҳматуллаев Ш. Ўзбек тилида феъл фраземаларнинг боғлашуви. –
Тошкент: Университет нашриёти, 1992. – 128 б.
27. Раҳматуллаев Ш. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Дарслик . – Тошкент:
Университет нашриёти , 2006. – 464 б.
28. Сайфуллаева Р., Менглиев Б,, Боқиева Г., Қурбонова М., Юсупова З.,
Абузалова М. Ҳозирги ўзбек адабий тили. – Тошкент, 2009. – 288 б.
29. Султонсаидова С. Феъл лексемаларда ўтимли-ўтимсизлик ва
бошқарув. – Тошкент: Фан, 1992. – 97 б.
30. Содиқов Б. Бўл кўмакчи феълининг макон келишикларидаги сўзлар
билан қўлланиши // Ўзбек тили ва адабиёти. 1983. – № 1. – Б. 61-64.
31. Содиқова М. Феъл стилистикаси. – Тошкент: Фан, 1975. – 107 б.
32. Турсунов У., Мухторов Ж. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Морфология.
–Тошкент: Фан, 1992.
33. Ўзбек тили грамматикаси. 1-том. Морфология. – Тошкент: Фан,
1975. – 610 б.
34. Ўринбоев Б., Ўринбоева Д. Улуғ Турсун ва Самарқанд тилшунослик
мактаби. – Самарқанд, 2004. – 79 б.
35. Шукуров О. Ҳаракат тарзи шакллари парадигмаси. Филол. фанлари
номзоди. дисс. ... автореф. – Самарқанд, 2005. – 24 б.
36. Шарипов Ф. Ҳозирги ўзбек адабий тилида ҳаракат тарзини
ифодаловчи феъл шакллари. // Тил ва адабиёт таълими. 2005. – № 5. – Б. 34-
37.
37. Шоабдурахмонов Ш., Асқарова М., Ҳожиев А., Расулов И., Дониёров
Х. Ҳозирги ўзбек адабий тили. – Тошкент: Ўқитувчи, 1980. – 447 б.
38. Шукуров Ш. Феъл тарихидан. –Тошкент: Фан, 1970. – 107 б.

39. Шукуров Ш. Ўзбек тилида феъл замонлари тараққиёти. – Тошкент:
Фан, 1976. – 158 б.
40. Шукуров Ш. Ўзбек тилида феъл майллари тараққиёти. – Тошкент:
Фан, 1980. – 141 б.
41. Ғуломов А. Феъл. – Тошкент: Фан, 1954. – 88 б.
42. Ҳожиев А. Ўзбек тили аналитик феълларининг моҳияти // Ўзбек тили
ва адабиёти , 2012. № 5. –Б. 18-19.
43. Ҳожиев А. Ўзбек тилида кўмакчи феъллар. – Тошкент: Фан, 1966. –
222 б.
44. Ҳожиев А. Феъл. – Тошкент: Фан, 1973. – 192 б.
45. Ҳожиев А. Тўлиқсиз феъл. – Тошкент: Фан, 1970. – 263 б.
46. Ҳожиев А. Ўзбек тилининг изоҳли луғатида феълларнинг
берилиши // Ўзбек тили ва адабиёти. 1962. – № 5. – Б.27-31.
47. Ҳожиев А. Ўзбек тилшунослигнинг долзарб муаммолари // Ўзбек
тили ва адабиёти. 2009. – № 2. – Б. 25-35.
48. Ҳожиев А. Тўлиқсиз феъл. –Тошкент: Фан, 1970. – 261 б.
49. Ҳожиев А. Ўзбек тилшунослигининг долзарб муаммолари (олтинчи
мақола) // Ўзбек тили ва адабиёти. – Тошкент, 2007. № 3. – Б. 3-13.
III Lug‘atlar:
50. Ҳожиев А. Тилшунослик терминларининг изоҳли луғати. Тошкент:
Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2002. – 168 б.
51. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 5 жилдли. А. Мадвалиев таҳрири
остида. 4-жилд. – Тошкент: “Ўзбекистон миллий энсиклопедияси” Давлат
илмий нашриёти, 2006. 1 -том . – 680 б.
52. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 5 жилдли. А. Мадвалиев таҳрири
остида. 2-жилд. – Тошкент: “Ўзбекистон миллий энсиклопедияси” Давлат
илмий нашриёти, 2006. 2 -том – 671 б.

53. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 5 жилдли. А. Мадвалиев таҳрири
остида. 3-жилд. – Тошкент: “Ўзбекистон миллий энсиклопедияси” Давлат
илмий нашриёти, 2006. 3 -том – 687 б.
54. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 5 жилдли. А. Мадвалиев таҳрири
остида. 4-жилд. – Тошкент: “Ўзбекистон миллий энсиклопедияси” Давлат
илмий нашриёти, 2006. 4-том – 606 б.
55. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 5 жилдли. А. Мадвалиев таҳрири
остида. 5-жилд. – Тошкент: “Ўзбекистон миллий энсиклопедияси” Давлат
илмий нашриёти, 2006. 5-том – 597 б.
IV Badiiy adabiyotlar:
56. Усмон Азим. Сайланма. Шеърлар. – Тошкент: Шарқ, 1995. – 432 б.
57. Usmon Azim. Adibning umri. – Toshkent, 2005. – 433 b.

She’riy matnlarda harakat tarzi shakllarining qo‘llanilish xususiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish