Шикастланиш. Травматизм. Организмнинг шикастланишга умумий реакцияси хакида тушунча. Травматик шок

Шикастланиш. Травматизм. Организмнинг шикастланишга умумий реакцияси хакида тушунча. Травматик шок Шикаст деб ташки мухит омилларининг инсон организмига таъсири натижасида аъзо ва тукималарда кузатилувчи анатомик ва физиологик узгаришлар йигиндисига айтилади. Куйидагича шикастловчи агентлар мавжуд:  механик  электрик  термик  кимёвий  нурли  рухий ШИКАСТЛАРНИНГ ТАСНИФИ: 1. Ишлаб чикариш билан боглик булмаган: - транспорт: темир йул, автомобил ва трамвай - Пиёдаларда кузатилувчи - маиший - спорт  Табиий ходисалар (катастрофалар) вактида олинган шикастлар 2. Ишлаб чикариш билан боглик булган шикастлар: саноат, кишлок хужалиги 3. Атайлаб килинган шикастлар: харбий, касддан килинган шикастлар, уз-узига килинган суикасдлар Шикастланишни келтириб чикарувчи факторга кура : механик, термик, кимёвий, электрик, нурланиш, рухий, операцион, тугурук ва бошкалар. Ташки куринишига кура : очик ( тери ва шиллик каватларни очилиши) ва епик, юзаки ва и тешиб кирувчи. Шикастланган тана кисмига кура : бош мия, кукрак кафаси, тана, оек ва куллар. Шикастланган тукимага кура: тери, шиллик кават, пайлар, мушак, суяк, бугим, аъзолар Оддий шикастланиш – бир хил тукималар шикастланишига айтилади. Мураккаб шикастланиш - хар хил тукималар шикастланишига айтилади Бир хил (однородная) травма – шикастланиш сабаби битта булган шикастланиш Комбинациялашган – шикастланиш сабаблари бир неча хил булса ( масалан механик ва термик шикастланиш бир вактда булса) Механик шикастланиш Электрдан шикастланиш Термик шикастланиш Кимёвий шикастланиш Нурлардан шикастланиш Очик,операцион шикаст Кушма шикастланиш – бир вактни узида бир неча тизимларни шикастланиши (масалан, бош мия чайкалиши, суякларни синиши ва бугимларни чикиши). Бевосита (тугридан тугри) шикастланиш – шикастловчи агентнинг таъсир килган жойида хосил булади. Билвосита шикастланиш – шикастловчи агент таъсир килиш жойидан маълум бир масофада шикаст хосил булади. Шунингдек алохидалашган ва кушма шикастланишлар (политравма) булиши мумкин. Шикастланишлар уткир ва сурункали булади. Шикастланишнинг хавфи ва асоратлари Шикастланишнинг хавфлари куйидаги гурухларга булинади : Шикастланган вактда руй берадиган хавф: а) кон кетиш б) коллапс в) хушдан кетиш г)травматик шок д) хает учун мухим аъзоларни шикасти Якин вакт ичида руй берадиган хавф, (бир неча соат дан ва хафта ичида руй беради) а) маххаллий йирингли инфекция б) умумий йирингли инфекция в)травматик токсикоз Кеч руй берадиган хавф ва асоратлар а) сурункали остеомиелит б) трофик яралар в)контрактура, г) тукима ва аъзоларнинг хар хил анатомик ва функционал етишовчилиги (дефекты) Шикастланишни огирлик даражаси ва асоратларини куйидаги шарт шароитларга кура аникланади - Шикастланишга олиб келган омил ва унинг таъсир механизми. - Шикастланиш вактида аъзо ва тукималарни анатомо-физиологик холати - Шикастланувчи аъзо еки тукимада патологик холатларни бор еки йуклиги - Шикастланиш содир булган вактда атроф мухитнинг холати. Шикастланиш травматизм хакида тушунча Шикастланиш деб – маълум бир мухитда маълум бир вактда, маълум бир ахоли гурухида (кишлок хужалиги, ишлаб чикаришда, спортда ва хоказо) кузатилувчи шикастларнинг йигиндисига айтилади. Шикастланишни аниклаш учун шикастларни учрашини, сабабини ва содир булган атроф мухитини урганиб чикиш лозим. Юкорида курсатилган сабабларни урганиш, шикастланиш профилактикаси учун катта ахамиятга эга. Шикастланиш турлари: 1) ишлаб чикаришга боглик 2) ишлаб чикаришга боглик булмаган Ишлаб чикаришга боглик шикастланишлар куйидагича булади: Саноат билан боглик Кишлок хужалиги билан боглик Ишлаб чикаришга боглик булмаган шикастланишлар куйидагича булади: Транспорт Кишлок-хужалик Болалар Спорт Темир йул Шикастланган беморлар умумий хирургик беморларнинг 30-35% ини ташкил килади. Улим даражасига кура шикастланиш кон- томир касалликларидан кейин, усма касалликлари билан бир каторда 2-3- уринни эгаллайди. Шикастланиш мехнат кобилиятини йукотиш сабабларининг ичида учинчи уринни эгаллайди. Эркакларда травматизм аёлларга нисбатан икки марта купрок учрайди. Умумий касалланиш структураси ичида шикастланиш 40 ёшгача булган одамлар ичида биринчи уринни эгаллайди. Шикастланган беморларнинг 8-10% кисми госпитализация килишга мухтож буладилар. Хар хил шикастланишлардан улим даражаси Узбекистонда 100.000 ахолига 230 та кишига, АКШ да – 80 та, оврупо мамлакатларида эса – 40-50 кишига тугри келади. Узбекистонда барча холатларнинг тахминан ярмини маиший, 40% кисмини транспорт, 5- 6% кисмини ишлаб чикариш билан боглик булган шикастланиш ташкил килади. Аькоголизмга чалинган беморлар орасида айникса шикастланишлар куп учрайди. Шикастланишни купайиши сабаблари:  Саноатни ривожланиши  Кишлок хужалиги индустриализацияланиши  Транспорт йул харакатини ошиши Шикастланишни хисобга олиш ва профилактикаси учун куйидаги курсаткичлар ахамиятга эга:  - шикастланиш вактидаги холат  - шикастланиш жойи ва вакти  - шикастланиш тури Шикастланишни профилактика ишларида катнашадилар:  - Ишлаб чикариш корхонасининг рахбарлари  - Техника хафвсизлиги инженерлари  - Давлат автоинспекцияси ходимлари  - Яшаш учун курилган биноларни эксплуатация килиш ходимлари  - Мактаб, богча хизматчилари  - Согликни саклаш тизими ходимлари Травматизм профилактикаси учун килиниши керак: ишга кабул килиш вактида :  Таллукли укув ишларини утказиш  Техника хавфсизлиги кон коидалари билан таништириш  Машины турли химоя воситалари билан таъмирланади  Ишчилар химоя кийимлари, кулкоп, кузойнаклари билан таъминланадилар йул харакати хавфсизлиги учун:  Чоррахаларда светофорлар урнатилади  Пиеда юрувчи ахоли учун утар жойлари ва туннеллар курилади  Транспорт воситаларини доимий равишда техник назоратдан утказилади - Мактабда йул коидалари ургатилади Шикастлари булган беморларни текширишни узига хослиги 1. Шикастланган соханинг ташки куриниши- шикастланиш огирлик даражасига хар доим хам тугри келмайди. Масалан, кукрак кафасидаги кичик тешиб кирувчи жарохат, ички аъзоларнинг шикастланиши билан кечади. 2. Симптомлари яккол булган шикастланиш, хар доим хам инсон хаетига хавф солавермайди. Кушма шикастланишларда ахамиятли булган шикастланишлар тананинг бошка кисмларида булиши мумкин. Масалан кул ва оёклардаги катта яккол жарохатда , бош мия шикасти еки жигар ёрилиши хам учраши мумкин. 3. Шикастланишларда умумий узгаришлар (шок, уткир анемия, травматик токсикоз) содир булади. Уларни уз вактида аниклаш бахолаш ва даволаш лозим. Шикастланиш касаллиги Шикастланиш касаллиги – бу шикастланиш натижасида организмнинг хает фаолиятини бузилишидир. Бу бузилишлар асосида гомеостазнинг бузилиши етади, ва комплекс узгаришлар билан намоен булади. Бу узгаришларни маркий регуляцияси бузилганда хетга хаф тугдирувчи асоратларни келтириб чикаради. (И.И.Дерябин). Шикастланиш касаллигининг турлари 1. Асоратланмаган шикастланиш касаллиги 2. Асоратланган ижобий тугайдиган шикастланиш касаллиги 3. Асоратланган салбий окибатга олиб борувчи шикастланиш касаллиги Шикастланиш касаллигини даврлари: Биринчи давр – травматик шок (уткир давр) – бир неча соат давом этиб, АКХ камайиши, юрак кон томир тизимининг етишмовчилиги, микроциркуляцияни бузилиши ва гипоксияни ривожланиши билан характерланади. Бу даврда аденогипофиз ва буйрак усти безларининг пустог кисми гармонларини ортиши кузатилади. Будаврда беморга шошилинч даволаш чоралари курсатилади. Иккинчи давр – нисбий адаптация ва эртанги асоратлар булиш даври- 7 суткагача давом этади, гипоксиянинг камайиши ва беморнинг ахволи яхшиланиши билан характерланади. Бу даврда асоратлар профилактикаси олиб борилади. Учинчи давр – кечки асоратлар даври (кечки постравматик) – факатгина асратлар ривожланган беморлардла булади. Бу даврда асоратларни даволаш ишлари олиб борилади Туртинчи давр – согайиш даври . Шикастланганларнинг тулик согайиши бир неча ойдан кейин булади. Бу даврда беморда реабилитация ишлари олиб борилади. . Тери ости ег кавати, мушак, фасция, пай, боглам, кон ва нерв томирларини тери ва шиллик каватлар бутунлиги сакланган холда шикастланиши еппик шикастланиш дейилади Ёпик шикастланишларга: лат ейиш, чайкалиш, пайлар чузилиш , йиртилишлар киради  Лат ейиш – тукима еки аъзоларни бутунлиги сакланган холда шикастланиши. Симптомлар шикастланган тана кисмига, шикастловчи факторнинг огирлиги ва таъсир тезлигига боглик.  Клиникачи – огирик, шиш, кон куйилишлар, терининг кизариши еки кукариши ва шу тукима еки аъзонинг функциясини буизилиши.  Даволаш – огриксизлантириш, 2-3 кун давамида совук ва сикувчи боглам. Гематома хосил булган холда пункция килиш, бушликни бушатиш ва у ерга антибиотиклар юбориш лозим. Гематомалр сурилиши еки йиринглаши мумкин.  Чузилиш – мушак ва пайларни епик шикастланиши хисобланади. Чузилишлар асосан икки карама карши куч еки тана фиксация вактида тортувчи куч таъсирида руй беради. Чузилишлар клиникаси ва даволаниши лат ейишга ухшаш. Чайкалиш – юмшок тукиманинг еппик механик шикастланиши булиб, тукималар функциясининг бузилиши ва морфологик узгаришларнинг булмаслиги билан характерланади. Чайкалиш огирлиги шикастловчи сабабнинг кучига, таъсир вактига, консистенциясига боглик. Патологоанатомик куриниши – махаллий кон куйилишлар, хужайрап органелларининг деструкцияси ва майда кон томирларда кон котишлари аникланади.  Чайкалиш клиникаси - тукимадаги микроскопик узгаришларга боглик.  Махаллий симптомлари: огрик, сезувчанликни сусайиши ва тери рангини узгариши. Шикастловчи сабабни таъсири узок вакт давом этади (айникса вибрацион ускуналарнинг) тукимадаги морфологик узгаришлар якколрок, шунга кура тукима функцияси хам бузилади.Шу вактда вибрацион касаллик бошланади. Юмшок тукималарни чайкали жуда кам учрайди. Шикастловчи сабаби кучли булганида бош мия чайкалиши ва кукрак кафаси аъзоларининг чайкалиши кузатилади.  Узилиш – тукималрни анатомик бутунлиги бузилиб кечадиган шикастланишга айтилапди. Тукима эластлигидан оргик куч таъсирида узилиш руй беради. Терининг эластиклиги кучли булганлиги сабабли тери узилиши кам учрайди, лекин териости ег тукимаси, мушак, фасция , пайлар ва бойламлар узилиши купрок учрайди. Клиникаси. Узилиш сохаси огрик, шиш ва кон куйилишлар кузатьилади. Узилишлар тулик еки тулик булмаган булади. Тулик узилишлар оператив даволанади. ШОК КЛАССИФИКАЦИЯСИ  1. Келиб чикишига кура :  - гиповолемик (травматик, куйиш, операцион, геморрагик)  - анафилактик, кардиоген, септичек  2. ОГирлик даражасига кура  - компенсирлашган  - декомпенсирлашган  - паралитик  3. Ривожланиш вактига кура:  - бирламчи, эрта  - иккиламчи, кечки еки токсик  4. Даврларига кура:  - эректил  - торпид ТРАВМАТИК ШОК Травматик шок – айланувчи кон хажмини ва капилляр кон айланишини кескин сусайиши билан кечувчи шок. Микроциркуляциянинг кескин камайиши натижасида хаетий зарур тукима ва аъзолардаги гипоксия холатидан улим холати вжудга келади. (гиповолемия, гипотензия, гипоксия – учта «Г», Fine таърифига кура).  Эректил давр шокнинг бошланиш вактида булиб, кучли огрик ва беморнинг психик безовталаниши билан кечади. Бу давр киска муддатли бир неча сониялардан ярим соатгача давом этиши мумкин. Н.И.Пирогов бу даврни куйидагича тарифлаган: « агарда шикастланган , еморда кийкирик эшитилса, юзлари чузинчок, уткир, окарган булиб колса ва тортишишлар кузатилса, пульсини тезлашиши ва таранглашиши кузатилса, нафас олиши киска ва юзаки булса, шикастланишнинг кандай булишига карамай даволашга шошилиш керак». Торпид даврни Н.И.Пирогов куйидагича тасвирлайди: «боглов пунктида кул еки оеги узилган котиб колган бемор кимирламай етибди: у бакирмайди ва товуш чикармайди, шикоят килмайди, хеч кандай харакат килмайди ва харакатни талаб килмайди; танаси совук, юзи уликникидек окарган; караши узокка такалган, пульси ипдек булиб зурга пайпасланади. Берилган саволларга жавоб бермайди еки шивирлаш бил жавоб беради, нафас олиши хам жуда суст эшитилади.Жарохат ва тери сезувчанликни йукотган, агарда осилиб турган катта невр томири бирор нарса билан таъсирланса бемор юзидаги мимик мушакларни кискариши билан жавоб беради. Базилари да бундай холат улимгача давом этади». Шокнинг клиник куринишига кура куйидаги даражалари мавжуд:  - I даража – умумий ахволи уртача огирликда, пульс 80-100 марта, юкори АКБ 90 мм см уст.  - II даража – беморнинг ахволи огир, пулснин тезлашиши 100-140 мартагача минутига , АКБ пасайиши 90-70 мм см. уст.  - III даража - беморнинг ахволи жуда огир, пульс 120-160 марта минутига, АКБ 70-50 мм см.уст.  - IV даража (агония олди) беморнинг ахволи жуда огир, пульс факатгина магшисмтрал кон томирларда пайпасланади, максимал АКБ 50 мм см. уст. еки аникланмайди.  Травматик шокни даволаш патогенетик ва комплекс равишда олиб борилиши керак.  Шокни даволашнинг асосий боскичлари:  МНС кузгалувчанлигини пасайтириш лозим (наркотиклар, антигистамин дари воситалари, новокаин блокадалари, даволовчи наркоз).  Гемодинамикани нормаллаштириш ва кон хажмини тулдириш (полиглюкин, реополиглюкин, макродекс, альбумин, желатинол, гелафузоль, физиологик аралашалар).  Кислород ингаляцияси, СУВ, гипербарик оксигенация. Травматик шокка учраган беморни комплекс даволаш