Shimoliy afrika va yaqin sharq davlatlari rivojlangan o‘rta asirlarda - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	405.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pdf
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Shimoliy afrika va yaqin sharq davlatlari rivojlangan o‘rta asirlarda

Купить

MAVZU: SHIMOLIY AFRIKA VA YAQIN SHARQ DAVLATLARI
RIVOJLANGAN O‘ RTA ASRIARDA
Reja:
1. Suriya va Misr Fotimiylar hokimiyati ostida.
2. Fotimiyiar xalifaliginirtg qulashi.
3. Salohuddin Ayy ubiy. Suriya va salib chiiar.
4. Mamluklar boshqaruvi davrida Misr va Yaqin Sharq.
5. XIII -XV asrlarda Misrda ijtimoiy -iqtisodiy hayot.
6. XI -XV asrlarda Misrda madaniy hayot.
Tayanch atama va iborala r: Tuluniyiar, Fotimiylar, ismoiiiyiik imom,
berber,fallo hlar, Ayyublar, Mamlu klar, Bahriylar, Burjiylar.
Suriya va Misr Fotimiylar hokimiyati ostida
Misr Tuluniylar boshqaruvi davrida (868 -905) amalda Abbosiylar
xalifaligidan mustaqil edi. Sulola asoschi si Ahmad ibri Tulun (868 -884) b o‘ lib,
uning davrida turkl ar, berberlar va zanj ilardan iborat muntazam q o‘ shin tuzildi. U
o‘ z nomidan tanga zarb qildirdi, 905 -yiIga kelib Abbosiylar Fustat (Qohira) da
hukmronligini tikladi. Ammo tez fursatda bu yerda Abbosi ylar noibi Abu Bakr
Muhammad ibn Tu g‘ j Ixshid* (935 -946) mustaqil lxshidlar su lolasiga (953 -969)
asos soldi. Shu bilan birga Ma g‘ ribda ismoiliyiarning Fotimiylar xaiifaligi (910 -
1171) ham yuzaga kelib, Misming katta qismini egallab oldi.
X asr boshlarida h ozirgi Tunis hududida r o‘ y bergan tartibsizliklardan
foyd alangan Abu Abdulloh hamda o‘ zini Ali va Fotima avlodi deya da'vo qilgan
Ubaydulloh boshliq kishilar isyon k o‘ tarishdi, 909 -yilda isyonchilar Qayruvon
shahrini bosib olishdi. Ubaydulloh Mahdiy nomi b ilan taxtga o‘ tirdi. Fotimiylar
o‘ zlarini Ali ibn Abu Tol ib va uning xotini Fo tima avlodlari deb da'vo qilganlar.
Ularga muxolif b o‘ Iganlar mazkur da'voni inkor etib, ularni sulola asoschisi nomi
bilan ubaydiylar deb nomlashadi. Fotimiylar shialikning ismo iliy oqimi tarafdori
bo‘ lib, taxtga Ali avlodlarigina mun osib deb hisoblagan. Ubaydiylar taxtga
kelgandan s o‘ ng, Misrni abbosiylardan tortib olishga harakat boshladi. 914 -yilda
Iskandariya egallandi. Ammo tezda abbosiylar qaytarib egallab oldi. 969 -yilda

Fotimiy xalifa Mu'iz (Ma'ad) (953 -975) ning Javhar boshchi ligidagi q o‘ shini Mis rga
bostirib kirdi. Giza jangida g‘ alaba qozongan q o‘ shin Fustatni egalladi. Xalifa
poytaxtni Nil b o‘ yida joylashgan Fustat shahriga k o‘ chirdi. Shahar al Qohira
(Maftunkor) deb n omlandi. Tezda u Yaqin Sharqdagi katta shaharga aylandi. 972 -
yilda Xalifa Ma'a d Qohiraga k o‘ chib keldi. X asr oxiriga kelib, Falastinni hamda
Suriyaning katta qismini bosib oldi. Fotimiylar boshqaruvi g‘ arbda Marokko
chegaralarigacha, sharqda Suriya ch o‘ llarigacha b o‘ lgan hududda tarqaldi.
Fotimiylarda ismoiliyl ik davlat dini b o‘ isa da, ammo barcha dinlarning tengligi
ta'minlangandi. Diniy e'tiqod tengligi siyosatini xalifa Hokim (Xakim) (996 -1021)
buzdi. Uning musulmon jamoalarini kuchsizlantirish uchun qil gan soliq siyosati
musulmonlarning noroziligiga sabab b o‘ ldi. Shu bilan birga u musulmonlarga qul
saqlashni taqiqladi, xristianlar va yahudiylarni ta'qibga oldi. Oxir oqibatda unga
qarshi b o‘ lganiar tomonidan 1021 -yilda xalifa sirli tarzda y o‘ q qilinadi. S hu boisdan
ham Livan to g‘ larida yashovchi druzlar* orasid a xalifa Xakimning os mondan
tushishi haqida tushuncha shakllangan. Xalifaning vorisi Zoxir (1021 -1036) diniy
tenglikni tiklab, cherkov faoliyatiga ruxsat beradi, tortib olingan mulklarni egalariga
qa ytaradi.
X -XI asrlarda Suriya va Falastinda iqtisodiy o‘ sish r o‘ y berdi. Suriy a va
Falastin shaharlari hunarmandchilik mahsulotlari ishlab chiqarish markazlariga
aylandi. Ayniqsa Damashq rivoj topdi. XI asrga kelib, Fotimiylar Suriyaning
Tripoli. Bayrut, S idon, Tir, Akra, Qaysariya, G ‘azo shaharlari hamda Shimoli y
Afrika, Vizantiya, Sitsiliya va Italiya bilan dengiz savdosini jadal olib bordi.
Fotimiylar xalifaligining qulashi
X asrning oxirigacha harbiylar ichida yetakchilik berber hamda asosan
fotimiyiarn i hokimiyatga olib kelgan ketam qabilasiga tegishli edi. A mmo
keyinchalik asosi y rolni quliardan tashkil topgan g‘ ulomlar (boshqacha nomi
mamluklar) egalladi. Ularning soni 60 mintagacha yetib, asosan qora tanli (sudanlik)
va turklardan iborat cdi. Mavqeyi oshib borgan mamluklar XI asrning o‘ rtalariga
kelganda ka tta iqto yerlari olis h huquqiga ega b o‘ ldi.

Xalifa Mustansir (1036 -1094) davrida ular nihoyatda kuchaydi. Oxir oqibatda
uning davrida berber, turk va Sudan mamluklarining o‘ zaro qonli urushlari
bosh lanib ketdi. Urushda g‘ olib b o‘ lgan turklar 1062 -yilda dav lat xazinasini talayd i.
Kuchsizlanib qolgan Fotimiyiar Jazoir va Tunisni q o‘ ldan boy berdi. 1071 -yilda
normannlar tomonidan Sitsiliya bosib olindi. Suriyaga esa saljuqiylar bostirib kirdi.
Fotimiyla r xalifaligi parchalanish arafasiga kelib qoldi. Bunday o g‘ ir vaziyatda
xalifa Mustansir suriyalik harbiy yetakchi Badr al Jamol (kelib chiqishi arman
bo‘ lib, Suriya amirlaridan birining quli edi) dan yordam s o‘ raydi. Badr al Jamoi
1073 -yilda Qohiraga kiri b keladi, birlashgan arman va suriyalik q o‘ shinlar
yordami da ahvolni o‘ nglab, b ir kechada boshqaruvni o‘ z qoiiga oldi.
Badr nafaqat bosh q o‘ mondon, shu bilan birga bosh vazir va imom - xatiblikni
ham egalladi. U xalifalikda yarim hokimiyatni q o‘ lga oldi. Xa lifa qo‘ lida faqat
tashqi ishlar qoldi. 20 yillik boshqaruv dan s o‘ ng xalifaning roziligi bilan Badr
barcha huquqlarini o‘ g‘ li Shohanshohga berdi.
Fotimiylar xalifaligida diniy jamoaga imom boshchilik qilgan, Xalifa
Mustansir Badr al Jamoining maslahati bil an boshqaruvining s o‘ nggi yillarida imom
- xalifa etib katt a o‘ gii Nizorni emas, kichik o‘ gii Mustalni tayinlaydi. Bu esa
Fotimiy ismoiliyiaming ikki guruhga -mustaliylar va nizoriylarga b o‘ linishga sabab
bo‘ lib, amalda bu xalifalikning diniy mavqeyiga salb iy ta'sir etdi.
Badr al Jamolning mamlakatni mustahkamlashi va iqtisodiy faoliya ti
vaqtinchalik xarakterga ega b o‘ ldi. Doimiy ravishda armiyani pul bilan ta'minlab
turishga ehtiyoj moliya devonini muntazam soliqlar yi g‘ ishga majbur qilardi. Bu esa
mamlakat iqtisodini va oddiy xalq ahvolini battar o g‘ irlashtirib yu bordi.
XII asr o‘ rtal ariga kelib salibchilar Askalon va G ‘azo ni egallashdi. Endi Misrga
yoi ochildi. 1163 -yil Quddus qiroli Amalrix (Amori) Suvaysh hududlariga kirib
keladi. Misrga hujum boshlaydi. Magiub b o‘ lgan fotimiylar unga har yili o‘ lpon
to‘ lash majburiyatini oldi. Ammo uni bajarmaydi. Shu boisdan 1167 -yi lda Amalrix
Misrga yana yurish qildi. U Qohira ostonalarigacha yetib bordi. Tinchlik kelishuvi
tuzilib, oipon toiash majburiyati yana yuklat iladi.

Suriyaning qolgan hududlari alohida arab saljuq feodallari qo‘ lida edi. Ula ming
oxirgi qudratlaridan biri Mosu l hukmdori Zangiylar hisoblanadi. Salibchilarga
qarshi muvaffaqiyatli kurashni otabek Imomiddin Zangi (1127 - 1146) amalga
oshirdi. XI asr o‘rtalarida amir Imomiddin Zangi Iroq va
Shimoliy Suriyani o‘ z q o‘ i ostiga oldi. Un ing armiyasi 1144 -yilda Edessa
graf ligining katta qismini bosib olib, 1146 -yilda Edessani egailadi. Bu ikkinchi salib
yurishi (1147 -1149) ni keltirib chiqardi. Damashqni qama l qilish t o‘ liq
muvaffaqiyatsiz tugadi. 1146 -yili Suriyani birlashtirish siyosatin i amalga oshirgan
Imomiddin Zangi v afot etadi. Uning o‘ gii va vorisi Nuriddin (1146 -1174) "e'tiqod
uchun muqaddas urush" (jihot) eion qildi. Salibchilarga qarshi kuchli armiy a luzib,
muvaffaqiyatli janglar olib bordi. 1154 -yili Damashqni egalladi. Uning mo hir
lashkarboshilari ichida ikkita aka -uka - Asaddin Shirkux vaNajmiddin Ayyublar
(kelib chiqishi kurdlardan b o‘ lgan) bor edi. U lashkarboshilariga yuqori iavozimlar
berdi. Xu susan, Ayyubni Damashq amiri etib tayinladi. Nuriddin Zangi Shirkux va
uning voris i Salohuddin Ayyubni Fotimiylarning o‘ zaro urushlariga chek q o‘ yish va
Quddus qiroli Amalrixga qarshi kurashda yordam berish uchun yubordi. Misrga
salibchiiarning tazyiqini y o‘ qota olgan Shirkuxning dono siyosati uning Qohira
saroyida ta'sirini oshirdi. Nu riddinga vassal sifatida tobe boiga n fotimiylarning
oxirgi xalifasi Odid 1168 -yilda Shirkuxni vazir etib tayinladi. Kelgusi yili taomdan
tasodifiy (sirli) zaharlanishdan Shir kux vafot etdi. Vazirlik Shirkuhning oxirgi
yurishlarida ishtirok etgan Salohuddin ga o‘ tdi. Salohuddin uzoq vaqt vazi rlikni
qo‘ lida tutib turolmaydigandek tuyuldi. U fotimiylar vaziri sifatida Nuriddin
xizmatida b o‘ lgan. Salohuddin real q o‘ shinlarga ega em as edi, binobarin fotimiy
qo‘ shinlari 40 ming otliq askarlarga, 30 ming qora tanli piyodalarga ega bo‘ lsa ham,
unga b o‘ ysunmagan. Salohuddin o‘ zining shaxsiy "salohiya" otryadini tuza
boshlaydi. Ularni ta'minlash uchun Misr amirliklari yeriarini musodara q iladi. Bu
esa qora tanli q o‘ shin boshliqlarining noroziligiga olib keldi. 1169 -yili ularning
otryadi q o‘ zg‘ olon k o‘ tard i, Salohuddin uni bartaraf etdi, q o‘ shinlarning qolgan
qismi Yuqori Misrga ketdi. Nuriddin Zangi Saiohuddinning yuksalishini q o‘ rquv
bila n kuzatib turdi. o‘ z ukalari tomonidan qoilab quwatlangan Salohuddin Misr

boshqaruvi ni toialigicha qoiga olishga haraka t qildi. Nuriddin o‘ z vassalining
rejalaridan xabar topib, unga ishonmay q o‘ ydi. Salohuddinning Misrdagi
pozitsiyasini zaiflantirish uchu n Suriyaga o‘ z otryadi "nuriya"ni chaqirib oldi.
Salohuddinning Suriya iqtolarini mu sodara qildi. Undan tashqari o‘ z va ssalini
kuzatish uchun Nuriddin Misrga Salohuddinning otasi Ayyubiylar uru g‘ ining
boshli g‘ i, unga sodiq b o‘ lgan Najmiddin Ayyubni j o‘ nata di. Najmiddin Nuriddin ya
Salohuddin o‘ rtasidagi sovuqlikni bartaraf qildi. Salohudd in otasiga iqto sifatida
Aleksandri ya va Dometta portlaridan tushgan daromadlarni in'om ctdi.
Qora tanii q o‘ shinlarni y o‘ q qilish bilan birga fotimiylar o‘ zining bosh harbi y
tayanchini y o‘ qotadi. 1171 -yilda g‘ ayratli sarkarda Salohuddin armiya va feodallar
qo‘ shini k o‘ magida harbiy t o‘ ntari shni amalga oshirdi. S o‘ nggi fotimiy xalifa
Odidni taxtdan a g‘ darib, o‘ zini sulton dcb e'lon qildi. Shu tariqa rasman Ayyubiylar
sulolasi (1171 -1250) hukmronligi boshlandi. U diniy tarafdan Bo g‘ dod xalifasiga
buysunardi.
Salohuddin Ayyubiy. Suriya va salib chilar
Suriya va salib yurishlari. XI asr oxiriga kelib, Sharqiy o‘ rtayer dengizi
mamlakatiari siyosiy hayotiga yangi omil - salib yurish lari kirib keldi. Birinchi salib
yurishlaridan s o‘ ng Suriya va Falastinda salibchila rning t o‘ rtta davlati: Quddus
qirol ligi, Tripoli grafligi, Antioxiya knyazligi va Edessa grafligi yuzaga keldi.
Salibchilar davlati G ‘arbiy Yevropa feodal huquqlari asosida boshqarilgan. Bunda
asosan Quddus qirolligida yaratilgan "Quddus assislari"ga tayani lgan. Birinchi salib
yurishlaridan so‘ ng Vizantiya salibchilarning yordamida saljuqiylardan Kichik
Osiyoning qir g‘ oq b o‘ yi hududlarini olib q o‘ ydi. Uchinchi salib yurishla ri davrida
salibchilar Kipr orolini egallashdi. Bu yerda fransuz feodaliari tomonidan Kipr
qirolligiga (1191 -1489) asos solindi. Salibchilar Suriyaning sharqiy qismlarinigina
egallay olishmadi.
Birinchi salib yurishidan s o‘ ng yuzaga kelgan salibchilar davl atlari Yaqin
Sharqda yuz yiidan ortiq davrda saqlanib qolishining asosiy sabablaridan biri bu

hududdagi amir va otabekl ar o‘ zlarining ichki ishiari bilan band b o‘ lgani,
saljuqiylarda esa o‘ zaro urushlar avj olganida edi.
Shirkuxning o‘ limidan s o‘ ng Misrda hokimiyatni Salohuddin Ayyubiy q o‘ lga
oldi. Salohuddin hukmronligining birinchi yilid ayoq bosqinchilik yurishlarini
ama lga oshirdi. 1172 -1173 -yilIar q o‘ mondon Baxouddin Qaraqamush Afrikadagi
Barku va Tripolini istilo qildi. 1174 -yilda Misr armiyasi Salohud dinning akasi
Turonshoh boshchiligidagi Yamanni bosib oldi. Bu yurishiardan maqsad N uriddin
bilan kurashdagi tasodifiy niagiubiyatdan qutulish edi. Ammo ushbu yili Nuriddin
vafot etdi. Uning vassallari Suriya uchun kurashdi. Nuriddinning vorisi voyaga
yetm agan Solihning taxt merosligi huquqini himoya qilish bahonasida Salohuddin
qo‘ shinni Suriyaga yubordi. Kuehli qarshili k boimadi. 1174 -yil Damashq,
Hama, barcha Suriya hududlari egailandi. Xaiabdan tashqari Suriyada uning
birinchi noibi etib Turanshoh tayin landi. Keyinchalik esa Zangilarning qoigan
hududiarini bosib yoki q o‘ shib oldi. Shun day qiiib, Misr va Suriyani q o‘ l o stida
birlashtirgan Salohuddin salibchilarga qarshi kurashni davom ettirdi. Salohuddin
awaliga Tibermasga hujum uyushtirib, 1187 -yil 1 -iyu lda uni ish g‘ ol qildi. Bunga
javoban nasroniylar katta q o‘ shin bilan hujumga o‘ tdila r. 4 -iyulda b o‘ iib o‘ tgan
to‘ qnash uvda nasroniylar 20.000 jangchi bilan qatnashgan b o‘ lsa, Salohuddin
askarlari soni ancha k o‘ p edi. U raqiblari ustiga shunday vajohat bila n yopirildiki,
natijada ular t o‘ da -to‘ da b o‘ lib qochib qoldi. Sulton Quddusning q o‘ lga tushgan
qiroli Gay Lusaynanskiy ga haqiqiy qirollarga xos iltifot k o‘ rsatdi. Biroq chatillonlik
Rejinaldga nisbatan nasroniy zodagonlardan chiqqan xoin sifatida juda qatt iq
munosabatda b o‘ ldi, Sababi Rejinald Salohuddinga bergan s o‘ zi ustidan
chiqmasdan, musulmonlar bilan yomon muomala q ilar, ziyoratchilar karvonlarini
talab, aybsiz va bechora kishilarga zulm o‘ tkazar edi. Salohuddin shaxsan o‘ zi uning
boshini tanasidan ju do qilishga bergan va'dasini bajardi. Salohuddin Askal, Akka,
Sidonni egallaydi. U Q uddusga hujum qilib, yuz yildan be ri nasroniylar tasarrufida
bo‘ iib kelayotgan bu shaharni ham bosib oldi. Gotfrid Buionskiydan farqii ravishda
u hech kimni qatl ettirmadi.

1187 -yilning oxiriga kelib Salohuddin q o‘ liga Quddus qirolligning deyarli
barcha yerlari o‘ tdi. Faqatgina mustahkam T ir shahri salibchilar qo‘ lida qoldi.
Quddusning qulashi Yevropda uchinchi salib yurishining (1189 -1192)
boshlanishiga sabab b o‘ ldi. Unga A ngliya qiroii Richard I Sh eryurak, Germaniya
imperatori Fridrix I Barbarossa, Fransiya qiroli Filipp II Avgust boshchi lik qildi.
Ushbu yurish o‘ zt maqsadiga erisha olmadi. Salibchilar faqatgina Falastinning
dengiz b o‘ yida joylashgan Akka, Sidon va Beyrut h ududlarini egalladi. Falastinning
qolgan qismi Quddus bilan musulmoniar qo‘ lida qoldi. Musulmoniar g‘ aiabasi
tufayli Ri chard I Sheryurak Salohuddin bilan Ramle sulhi imzolaydi. Unga k o‘ ra,
Turdan - Yaffagacha b o‘ lgan dengiz b o‘ yi hududlari salibchilarga ber ildi, G ‘arbiy
Yevropalik ziyoratchilarning Quddusga erkin kelishi kelishib olinadi.
Shu tariqa Salohuddin qisqa vaqt Mi sr, Hijoz, Falastin, Suriya va Yuqori
Mesopotamiyani birlashtirishga muvaffaq boidi. Nil irrigatsiya tizimi
yaxshilanganligi hamda dehqon chi likning rivoji Misrning iqtisodiy hayotini ham
jonlantirdi. Tashqi savdo rivoj topdi. Ayyub sultonlari G ‘arbiy Yevro pa davlatlari
bilan savdo aloqalarini y o‘ lga q o‘ ydi. 1193 -yilda Salohuddin Damashqda bezgak
kasalligidan o‘ ldi. U o‘ limidan s o‘ ng o‘ zaro urus hlarga y o‘ l q o‘ ymaslik hamda
daviati butunligini ta'miniash maqsadida o‘ z daviatini hayotlik paytidayoq t o‘ rtga
bo‘ lib bcrgandi. Vasiyatiga k o‘ ra davlat yerlari uning o‘ g‘ illari o‘ rtasida b o‘ lindi.
Katta o‘ gii Afzaiga Damashq, Azizga Misr, Zohirga Xala b, u kasi Odilga
Mesopotamiya yerlari berildi. Amrno 1196 -yilda Damashqni Afzaldan Odil tortib
oldi. Odil shuningdek 12 0l-yilda Azizning vorisi Mansurdan Qohirani ham olib
qo‘ ydi. Faqat Xalabni Zohir va uning vorislari mustaqilligini 1260 -yilgacha saqlab
qo ldi. Shu tariqa parchalanib ketgan Salohuddin davlatini Odil bir qadar birlashtirdi.
Ayyubiylarning avvalgi qudratini t ikladi. Yuksak ma ’lumot li bu hukmdor
Yevropadagi k o‘ plab davlatlar bilan elchilik va savdo aioqalarini bogiab turdi. U 26
yil (1192 -1218 yilla rda) hukmronlik qilib, Ayyubiylar nomi va shon -shuxratini
ulu g‘ lab keldi. Odil davrida saiibchilar tomonidan t o‘ rti nchi salib yurishi
tayyorlandi. Ammo bu salib yurishi Enrike Dandalo tomonidan Vizantiyaga burub

yuborildi. Undan keyin taxtga o‘ tirgan o‘ g‘ li Komil ham davlatni yaxshi boshqardi.
Lekin Komildan s o‘ ng ayyubiylar o‘ zaro nizolar sabab asta -sekin holdan toydi .
Natijada Salohuddin vafotidan 40 yil o‘ tgach, nasroniylar o‘ z vaqtida boy berilgan
ko‘ pgina shaharlarni qaytarib olishga erishdi.
Misr ni bo shqargan Ayyubiylarning keyingi hukmdorlari ham o‘ zlarining
qudratini saqlab keldi. 1250 -yiIda Damettada salibchila r q o‘ shini ustidan qiiingan
g‘ alaba buni misoli edi. Jangda Lyudovik IX ham asir tushib, faqat katta toiov
evaziga ozod qilinadi. Salib yuris hidan k o‘ p o‘ tmay, As -Solih (1240 -1249) vafot
etdi, uning iste'dodli bevasi, malika Shajar ad -Dur o‘ g‘ li Turonshoh Eron
sayohatidan qaytib kelguniga qadar davlatni boshqarib turdi. Turonshoh kelgach,
rahbarlikni unga ishonib topshirdi. Turonshoh o‘ z m avqey ini saqlab qolish uchun
ko‘ p harakat qildi, lekin podshohning turk qullaridan tashkil topgan mamluklar deb
atalmish soqchilari unga nisbatan ancha kuchli edi. K o‘ p o‘ tmay, soqchilar boshqa
talaygina musulmon hukmdorlarga nisbatan ishlatgan usullarini Saloh uddinning
nochor vorisiga ham qarshi q o‘ iladi. Turonshoh oidirilib, Shajar ad -Dur muvaqqat
hokim qilib tayinlandi. Aslida uning nomidan davlatni mamluklar rahnomasi Oybak
boshqarardi. Tez orada mamluklar butun ayyubiylar imperiyasi ustidan
hukmronlikn i och iq -oshkora o‘ z qoilariga oldi.
Mamluklar boshqaruvi davrida Misr va Yaqin Sharq
Mamluklar*ning hokimiyati ayyubiyl ar davrida ham kuchayib bordi. 1250 -yil
Damettada salibchilar ustidan qozonilgan g‘ alabadan keyin s o‘ nggi Ayyubiy sulton
Turonshoh (1249 -1250 ) q o‘ lga olinib, mamluklar tomonidan o‘ ldiriladi. Damashq
va Xalabda saqlanib qolgan ayyubiy hukmdorlar 1260 - yili o‘ z hududlarini
m o‘ g‘ ullarga boy berib q o‘ ydi. Arabistondagi ayyubiylarni 1228 -yilda rasuliylar
siqib chiqarishgan. Faqat Hamada ayyubiy lar s ulolasi 1341 -yilgacha huknt surdi.
Qohira shahri egallangandan s o‘ ng ikki yuz ellik yildan ziyod davomida Misrni
bo shqargan mamluklar sulolasining boshqaruvi boshlandi. Mamluklarda o‘ tgan bu
davrda ikki suloia hukmronlik qiidi. Bular Bahriylar (dengiz iylar ) (1250 -1390) va
Burjiyiar (qal'aliylar) (1390 -1517) edi. Bahriy sultonlarining dastlabki istiqomat
joylari Nil dar yosidagi ar -Raud oroli (al -Bahr)da b o‘ lganligidan "Bahriy sultonlar"

deb nom olgan, ikkinchisi Qohiradagi ai -Burj istehkomidan b o‘ lganli gi uc hun
Burjiy sultonlar deb atalgan. Bahriylar umuman hokimiyatni hukmdor oila a'zolariga
meros qilib beraverganlar. L ekin burjiylar o‘ rtasida esa, hokimiyatning meros
qolishiga ijozat berilmagan; qadimiy turkiy odatlarga binoan hukmdorlar saylangan.
Bah riyla r etnik jihatdan Rossiyaning janubiy dashtiarida k o‘ chib yuradigan m o‘ g‘ ul
va kurd aralash qipchoqlardan iborat edi . Burjiylar esa, asosan, Kavkazdan kelgan
cherkaslar edi. Bahriylardan b o‘ lgan Shajar ud -Dur 1250 -yilda mamluklar taxtiga
o‘ tirdi.
Suriy a, Mi sr sultonligi va m o‘ g‘ ullar. o‘ rtayer dengizining sharqiy
qir g‘ oqlarida joylashgan davlatlar - Misr, Suriya va Kich ik Armanistoni XIII asrda
bosqinchilik harakatlarining markaziga aylandi. Sharqdan m o‘ g‘ ullar, G‘ arbdan G ‘
arbiy Yevropa davlatlarining f eodalla rining hujumlari boshlandi. M o‘ g‘ ullaming
Xulagular davlatining tashkil topishi va Bo g‘ dodni egallanishi Suriya, Falastin va
Mismi m o‘ g‘ ul bosqinchiligi xavfi ostida qoldirdi. M o‘ g‘ ul q o‘ shinlari salibchilar
ko‘ magida Suriya hududlarini egalladi. Bi roq mam luk sultoni Qutuz (1259 -1260)
1260 -yilda Aynjalut (Falastin) da b o‘ lgan jangda m o‘ g‘ ullarni ma g‘ lub etadi.
Dastlab mamluk tu g‘ ma quldan farqli ravishda faqat q o‘ lga kiritilgan qulga
nisbatan ishlatilgan Keyinc halik mamluklar deb harbiy q o‘ shinda xiz mat qil uvchi
qul -jangchilar atalgan Ular k o‘ pincha yuqori harbiy lavozimlarni egallab, bu bilan
hatto ozodlikka ham erishganlar. IX asrdan g‘ ulom ( o‘ smir, qu! -jangchi) s o‘ zining
sinommi sifatida, lekin odatda oq g‘ ul omlarga nisbatan q o‘ llanilgan; XII -XIII
aslarda mamluk atamasi Suriya va Misrda g‘ ulom s o‘ zini siqib chiqargan.
Ayyubiylardan b o‘ lgan Mamluk amirlari 1250 -yil Misrda hokimiyatni q o‘ lga olgan.
Mamluklar o‘ z ichki va tashqi siyosatida Ayyubiylarning an'anal arini davom
cttirdi. Mamluklaming ilk su ltonlar idan Baybars (1260 -1277) o‘ zini ikkinchi
Salohuddin deb hisoblagan. Baybars qipchoq qullaridan b o‘ lib. sulton Saloh
tomonidan sotib olingan va uning q o‘ shinida jang qilgan. Lyudovik IX ning salibchi
armiyasi b ilan b o‘ lgan jangda Misr amiiyasiga q o‘ m ondonli k qilgan. S o‘ ngra
Muazzam Turonshohga qarshi fitnada ishtirok etgan. M o‘ g‘ ullar armiyasi

Suriyaning ichkari qismiga kirib borgach. sulton Qutuz boshchiligidagi mamluklar
armiyasini magiub qilgan (1260). S o‘ ngr a sulton etib saylangan Baybars bor kuch ini
sal ibchilaming qolgan qismiga qaratdi. Asosiy yurish 1265 -yil boshlandi 1268 -yilda
Antioxiyani egallab. knyazlikni tugatdi.
1265 -yil Beybars Kichik Armanistondagi m o‘ g‘ ullarga qarshi muvafiaqiyatli
yurish qildi. Poytaxt Sis vayron qilindi. Arman podsho si Misr ga vassalligini tan oldi.
Xulagularga qarshi kurashda Beybars Oltin o‘ rda bilan ittifoqchilikdan foydalandi.
Oltin o‘ rda bilan oxiriga qadar ittifoqchilik qildi. Mamlakatlar armiyasi 1275 -yil
Nubiyaga qarshi y urish qildi. 1277 -yilda Albiston jangida m o‘ g‘ ullar Beybars
qo‘ shinlarini ma g‘ iub etdi.
1289 -yilda mamluk sultoni Mansur Sayfuddin Qulovun (1279 -1290)
tomonidan Tripoli egallandi. 1291 -yilga kelib sulton Ashraf Salohuddin Xalil (1290 -
1293) salibchilardan A kka, Tir, Sidon, Bayrutni tortib oldi. S hu tari qa salibchilar
Suriyadan tamoman quvib chiqarib tashlandi.
1287 -yilda Xulagular hukmdori Ar g‘ unxon nasroniy rohibi, uy g‘ ur Rabbin
Sauma boshchiligida Fransiya, Angliya hukmdorlari, Genuya va Rim papasi oldiga
elchi yubordi. Undan k o‘ zlangan maqsad. birgali kda Suriya va Falastinga yangi
salib yurishini amalga oshirish edi. Xulagu hukmdor Ar g‘ unxonning o‘ gli G ‘
ozonxon Suriyaga bostirib kiradi. Xalab va Damashqni egallaydi. Ammo, 1303 -
yiIda Marj as Saffarda b o‘ lgan jangda inamluklardan magiub b o‘ ladi. A bu Said
Elxonlar sulolasining eng s o‘ nggi atoqli vakili edi. 1323 -yilda u mamlukiar bilan
sulh tuzdi va shu bil an Suriya uchun kurashga chek q o‘ ydi.
XIV asming ikkinchi yarmiga kelib Xulagular Suriya va Misrga yurish qilmay
qo‘ ydi. Bu hududlar mamluklar q o‘l ostid a XVI asming boshiga qadar qoldi.
Misr mamluklari nafaqat m o‘ g‘ ullar hujumini qaytarish bilan birga ula rni
uloqtirib tashlashga erisha oldi. Mamluk sultoniarining Xulagu hukmdorlariga
qarshi kurashi "islomni himoya qilish" g‘ oyasi ostida amalga osh iriidi. Chunki,
Bo g‘ dod egallangandan s o‘ ng, Qohiraga o‘ zini s o‘ nggi xalifaning amakisi deb
tanishtirgan qochqi n keladi. Lini xalifa qilib k o‘ tarib, diniy jihatdan uiu g‘ iaydi.

Baybars II (1308 -1309) davrida Barka q o‘ shib olinib, Nubiya b o‘ ysundirildi. Hijo z
va uni ng muqaddas shaharlari Makka hamda Madina ustidan mamluk sultonlarining
hukmronligi saqlab qolindi. 137 5-yilga kelib, Kichik Armaniston poytaxti Sis qafasi
egallandi. 1365 - yilda Kipr floti ma g‘ lub etilib, Aleksandriya talon -taroj qilindi.
1382 -yil da mamlu klar davlatida yangi sulola -burjiylar boshqaruvi boshlandi.
Yangi sulolaning birinchi sultoni Zohid Say fuddin Barquq (1382 - 1399) va uning
vorisi Nosir Faraj davrida Shimoliy Suriyaga Temuming yurishi amalga oshirildi.
Misr armiyasi 1426 -yili Ashra f Sayfid din Barsbey (1422 -1438) boshchiligida
Kipr orolini egalladi. Kipr hukmdori Misrga vassallikni tan oldi. Bu vassallik Kipr
1489 -yilda Venetsiya boshqaruvi ostiga o‘ tguncha davom etdi.
Mamlukiarning mansablar tizimi ancha murakkab bo ’lib , eng yuqori
mansablam i sultonning shaxsiy mamluklari egallab turgan. Qul maqomi hokimiyat
pillapoyalaridan k o‘ tarilishning m uhim sharti b o‘ lgan, chunki erkin odamlar, shu
jumladan, sobiq mamluklarning o‘ g‘ illari q o‘ shinda eng quyi mansablami
egallashgan. (Usmonli turk lar salta natida ham turklaming holati shu tarzda b o‘ lib,
mansabga k o‘ tarilish uchun eng qulay imkoniyatlar k o‘ pi qullarida b o‘ lgan). Sulton
yakka hokimligi bosh amirlar va t o‘ rachilik mulozimlari tomonidan cheklab
turilgan, hukmdorlarning tez -tez almashini b turishi va bir kishining bir necha bor
hukmdor boiishi sultonlikning barqarorligiga putur yetkazgan, jumladan, an -Nosir
Muhammad ibn Qalavun hokimiyat tepasiga uch marta kelgan. Mamluklar
ayyubiylaming sunniylik siyosatini davom ettirganlar.
XIII -XV asrl arda Misr da ijtimoiy -iqtisodiy hayot
Yer egaligi munosabatlari. Bu davrda Misrda yerga egalikning turli shakllar i
mavjud edi. Sultonning shaxsiy yerlari - xos, amirlar va bir qancha harbiylar yeri -
junda (iqto), diniy muassasalaming yeri - vaqf, merosiy y erlar - m ulk q o‘ riq va
su g‘ orilmaydigan yerlar - mavat mavjud edi.
Fotimiylar davrida harbiylarga berilgan yerla r hisobiga davlat yer tuzilishi
o‘ zgardi. XIII asming oxiriga kelib, amirlar iqto yerlarining katta qismini egallab
turardi. Amirlami kuchsizlan tirish ma qsadida sulton Mansur

Lojin (1296 -1299) yerlarni ular q o‘ lidan tortib olib, yangi tartib asosida b o‘ lib
chiqdi. Ammo tezda amirlar sultonni o‘ ldirdi. XV asrning boshiga kelganda ham
yerlar asosan sulton va amirlar q o‘ lida turardi. Suv ta minot dav lat ixtiy orida
bo‘ lgan.
Mamluklar davrida Misr dehqonlari (falloxlar) yerga biriktirilgan b o‘ lib,
qullardan deya rli farq qilmagan. Ularning qashshoqligi nafaqat yerlari uchun
to‘ laydigan t o‘ lovlar, balki boshqa t o‘ lovlar hisobiga ortib bordi. Oqibatda XII -XIV
asrla rda rivoj topgan qishloq x o‘ jaligi XV asrga kelib keskin pasayib ketdi.
Mamluklar davrida o g‘ ir ahvolda gi falloxlar tez -tez isyonlar k o‘ tarib turdi. 1253 -
yilda kamba g‘ al badaviylar isyon k o‘ tardi. XIV asr o‘ rtalarida Yuqori Misrda katta
xalq q o‘ zg‘oloni b o‘ lib o‘ tdi. Lekin, shunday b o‘ lsada keng koiamda qul -asirlarning
Suriya. Kichik Armaniston, Nubiya va b oshqa shaharlardan keltirilishi natijasida
ulardan nafaqat uy x o‘ jaligida, baiki hunarmandchilikda ham foydalanishgan.
X III -XV mrlarda Misrda sh aharlar v a savdo. M o‘ g‘ ullar bosqiniga qadar
o‘ rtayer dcngizi va Hindiston o‘ rtasidagi karvon, dengiz savdosida Bo g‘ dod asosiy
tranzit markaz sifatida qoldi. Bo g‘ dod egallangandan s o‘ ng tranzit savdo Misr, Qizil
dengiz va Hind okeani orqali o‘ tadigan b o‘ ld i XIII - X IV asrda Misrda savdo
aylanmasi jadallik bilan rivojlandi. Mamluklar davrida Misrning Hindiston bilan
tranzit savdosida asosiy rolni karmatlarning savdo tashkilotlari o‘ ynay boshladi.
Venetsiya, Genuya va Piza hamda Italiyaning boshqa shaharlari s avdogarla ri
o‘ zlarining kvartallarini, cherkovlarini, gospitallarini, savdo omborlarini
Aleksandriya, Dametta va Qohira shaharlarida bunyod etishdi. Aleksandriyadagi
Venetsiya konsuli mamiuk sultonlarining tashqi siyosatiga muntazam ta'sir etib
turgan. U m amluklarn ing o‘ rtayer dengiz davlatlari bilan tuziladigan
shartnomalarida vositachi vazifasini ham bajargan. Gen uya savdogarlaridan biri
hatto sulton Baybarsning yaqin d o‘ sti b o‘ lib, uning nomi bilan Qrim, Konstantinopol
va boshqa hududlarda savdo ishlarin i olib bo rgan.
XIII asrda Yaqin Sharq tranzit savdosining 15 % Misr hududidan o‘ tardi. Bu
ko‘ rsatgich XV asrda 3 5 % ni tashkil etgan. Ammo Hindistonga boradigan dengiz
yoiining ochilishi va portugallar tomonidan bu y o‘ ldagi muhim savdo portlari

(Hurmuz, Ad an va bos hqalar) egailanishi bilan XVI asr boshiga kelib yoi o‘ z
ahamiyatini y o‘ qotdi.
Arxitektura.Mam 1 ukiar. ayniqsa, ularning bahriylar Shohobchasi masjid va
yodgorliklar bunyod etishga katta e'tibor berdilar, Osma quvurlar o‘ tkazib,
ko‘ priklar, bo g‘ la r, shahar ga darvozalar, masjidlar, maktablar, xonaqohlar qurdirgan
Bahri Sulton an -Nosir ular orasida eng niashh uri edi. U 1304 -yiida bunyod etgan
Nosiriya maktabining binosi me'morchilikning eng yaxshi namunalaridan
hisoblanadij Barquq. Qayt Bey (ular bun yod ctgan masjid va madrasalar hali ham
mavjud) va Al -G ‘ur iy mamlukiarning eng buyuk binokorlari sanalardi. Ular bunyod
etgan binoiar uslubiy g o‘ zalligi jihatidan musulmon mc'morchiligida o‘ ziga xos
hisoblanadi.
Ayyubiylar va mamluklar hadis va fiqh ilmida n taiim beradigan madrasalar
qurdirgan. Bu davrdagi xon aqo hlarning vazifalaridan biri g‘ arib musulmon
kishilarga saxovat k o‘ rsatish va ularning o g‘ irini yengil qilish edi.
^0'rta asr tarixchisi Maqriziyning ta'kidlashicha, tasavvuf Misrda XII asrdan
boshla b rivojlangan, Salohuddin Ayyubiy birinchi xonaqohni qu rdi rgan. Shundan
so‘ ng xonaqoh, rabotlar k o‘ plab qurila boshlacji. ^Ayniqsa, bahriy mamluk
sultonlari hukmronligi davrida ularning soni k o‘ payib, ularda s o‘ fiylar istiqomat
qilishgan. Davlat arboblari bu xonaqohlarni qurish bilan shayxlarning e'tiborini
qo zon ardilar. Davlat hech qachon xonaqoh molini o‘ z manfaatlari y o‘ lida ishlatmas,
shuningdek boshqa yoilar bilan foydalanishga ruxsat bermas edi. Xonaqohlarda
kutubxona ham mavjud boigan. Mamluklar davr ida xuddi hozirdagidek kitoblarni
saqlab, bir yoki bir nec ha oyda qaytarib beradigan va ularning o‘ z vaqtida berilishi
va y o‘ qolmasligiga mas'ul shaxs b o‘ lgan. Kutubxonada kitoblar tartibi, jildlanishi
bir tizimga solingan. Qur'on o‘ quvchi qori yoki voiz y axshi ovozga va qiroatga ega
boiishi kerak edi.
Mamlukl ard a XV asr o‘ rtalariga qadar markaziy hokimiyat kuchli bo ’lib keldi.
Sulton katta buyruqbozlikka asoslangan boshqaruvni y o‘ lga q o‘ ygan edi. Davlat
boshqaruv apparati harbiylashtirilgan edi. Bu tizimni tepasida sulton yordamchisi -

noib turardi. XV asrning ikk inchi yarmiga kelib, Misr suitoniga qarshi amirlar
isyonlari avj oldi. Shu bilan birga XV asrning oxirlarida Venetsiya bilan ittifoqda
Usmoniy turklarga qarshi kurashlarni boshladi.
Sulton Qonsuh G ‘avriy (1501 -1516) davrida portugallar bilan dengiz urushi
bolib o‘ tdi. Qizil dcngiz bilan b o‘ lgan savdoda ustunlik saqlanmadi va boy berildi.
1509 -yil Misr floti ma g‘ lub etildi. XV asr o‘ rtalaridayoq mamluklar armiyasi
Shimoliy Suriya hududlarida turkman sulolalari bilan doimiy urush olib bordi.
Sulton Qoyitboy (1 468 -1496) Turkiya biian t o‘ qnashuv muqarrarligi sababli, bitim
imzoladi.
XV asrga kelib Mamluklar Usmonli sultonlarni o‘ zlarining asosiy dushmanlari
deb bilishardi. Mamluklar g‘ arbiy Diyorbakrdagi oraliq davlati sifatida Zul g‘ adir
o‘ g‘ ullari degan turkman xonligini saqlab qoldilar va
Qaramoniylarni q o‘ llab -quvvatladi. Ammo o‘ zlarining beqiyos g‘ ayratu
shijoatlari. zambaraklar va miltiqlardan mohirona foydalartishiari bilan ajraiib
turuvchi Usmonlil arning q o‘ shini ulardan ustun edi. 1516 -yil turk atmiyasi Sa lim I
boshchiligida Suriyaga yurish qildi. 1516 -yilda Xalab yaqinidagi Marj Dabik degan
joyda b o‘ lgan jangda mamluklarning nufuzli s o‘ nggi sultoni Qonsuh G ‘avriy
o‘ ldirildi. Shundan keyin Saiim Yo vuz Suriya bilan Mismi egalladi. Endi ular
Usmonlilar saltana tidagi bir podsholikka aylandi, Shunga qaramay, 1811 -yilda
Muhammad Ali ulami uzil -kesil bartaraf qilmaguncha, mamluklarning harbiv
boshliqlari amalda Mismi boshqarishni davom ettirdi.
XI -XV asrl arda Misrda madaniy hayot
X -XI asrlarda Suriya va Misrda mad aniy rivojlanish r o‘ y berdi. Qohira bunyod
etilgandan s o‘ ng tezda muhim madaniy markazga aylandi. Fotimiylar shoirlar va
olimiarni q o‘ llab -quwatlagan. Xususan,,xalifa Aziz (975 -996) ning o‘ zi ham shoir
bo‘ lib, uning davrida al -Azxar masjitida o‘ ziga xos mu sulmon universitetiga asos
solingan. Saroyda kutubxona bunyod etib, unda 200 ming kitob jamiagan. Xalifa
Xokim davrida esa akademiya - Dor al - Xikmaga asos solingan.^

Fotimiylar davrida mashhur as tronom Ali ibn Yunus (1009 -yil vafot etgan),
faylasuf, matem atik va fizik Ali al -Xasan ibn al Xaysamlar faoliyat olib borgan. Al -
Xaysamning optikaga oid ishi o‘ z davrining eng z o‘ r ishi b o‘ lib, keyinchalik lotin
tiliga tarjima qilingan.
Misr va Suriyada Ma mluklar hukmronligi davrida iqtisod va madaniyat bilan
san'a t, ayniqsa, me'morchilik, kulolchilik va ma'danlarni qayta ishlash ravnaq topdi.
Tibbiyot sohasida bir qancha buyuk shaxslar b o‘ lgan. Ibn Abi Usaybiah (1203 -
1270) tibbiyot tarixi bobida tanilgan . U yaratgan «Tabobat ilmi tarixi» aksariyati
ayni bir paytd a faylasuf va olim b o‘ lgan 400 tabibning hayoti hamda faoliyatini o‘ z
ichiga oladLjShu jihatdan ham uning asari arab fanlarining qomusi sanaladi.
Qalavun kasalxonasining tabibi b o‘ lgan Ali ibn an -Na fis qon aylanish tartibini
tushuntirib berdi. Ai -Baytariy jonivorlami davolash sohasida yirik mutaxassis edi
Halablik Ibn Abi al -Mahosin hamda Abdul Fadl ibn an -Na g‘ id k o‘ z shifolovchi katta
tabiblar b o‘ lgan. Ibn an - Na g‘ id (XIII asr) k o‘ z kasalliklarga oi d asar yaratdi. Sulton
Salohuddin saroyida hakimlik qilgan Hibatulloh ibn Jumay tana jismoniy holatiga
ruhiyatning ta'sirini ifodalab, ruhiy jihatdan shifolashga doir shu davrgacha butunlay
noma'lum b o‘ Igan yangicha davolash usulini tashkil qiluvchi tavs iy aiar ishlab
chiqdi. Al -Kift b o‘ lsa falsafa va aniq fanlar tarixiga oid asar yaratdi.^farix sohasida
ibn Xaldun (1406 -yil vafot etgan) "Al -Muqaddima" asarini yaratdi. Xulosa qilib
aytadigan b o‘ lsak, siyosiy jihatdan qudratga erishgan mamluklar davrida mad an iyat
ham taraqqiy etdi.
Foydalanilgan va tavsiya etiladiga n asosiy hamda q o‘ shimcha
adabiyotlar:
1. Matthew B. Encyclopedia of the middle ages. New York 1995.
2. Roberts J.M., Westad O.A. The history ofthe World. Oxford . 2013.
3. История стран зарубежной А зии в средние века. M ., 1970
4. История стран Азии и Африки в средние века. M ., 1987
5. Мец А. Мусульманский реннесанс. M ., 1973.
6. Фильштинский И.М. История арабов и халифата (750 -1517 гг.) M , 2006.
7. Семенова Л.А. Салах ад -дин и мамлюки в Египте. М ., 1 966 .

N azorat uchun savollar.
1. Tuluniylarning boshqaru vi davri haqida gapirib bering?
2. Fotimiylar qay tariqa hokimiyat tepasiga keldi?
3. Ayyublar hokimiyatga kelishiga qaysi voqea sabab boidi?
4. Salohuddin Ayyubiy hukmronligi yillarida Yaqin Shar qdagi siysoiy
ahvol qanday edi.
5. Salohuddin Ayyubiy Yevrop aning qaysi qirollari bilan aloqalar olib
borgan?
6. Suriya va salibchilar haqida t o‘ xtalib o‘ ting?

Shimoliy afrika va yaqin sharq davlatlari rivojlangan o‘rta asirlarda

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish