Dokument ma'lumotlari

Narxi 9000UZS
Hajmi 109.5KB
Xaridlar 4
Yuklab olingan sana 19 Sentyabr 2023
Kengaytma doc
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Tarix

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Shimoliy Afrika xalqlari ustidan Yevropa davlatlari protektoratining o'rnatilishi

Sotib olish
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI KURS ISHI Mavzu: Shimoliy Afrika xalqlari ustidan Yevropa davlatlari protektoratining o’rnatilishi Tayyorladi: ______________ Qabul qildi: ______________ Toshkent – 2023 Mundarija: Kirish 1-Bob. 1830 yildan keyin Shimoliy Afrikada Yevropa mustamlakachiligi paydo bo’lishi 1.1 Jazoir Fransiya tomonidan bosib olinishi 1.2 Tunisning bosib olinishi 2-Bob. Shmoliy Afrika davlatlarining mustaqillik uchun kurasi 2.1 Millatchilik harakatlari 2.2 Misr va Livianing bosib olinishi Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati Kirish Mavzuning dolzarbligi. XIX asr boshlarida Shimoliy Afrika davlatlarining aksariyati Usmonlilar imperiyasiga tegishli edi. Ammo bu imperiyaning parchalanishi allaqachon boshlangan va turk hokimiyatining o’rnini asta-sekin Yevropa davlatlari egallab olgan. Shunday qilib, Fransiya Jazoirni, undan keyin Tunis va Marokashni o’ziga bo’ysundirdi. Bu erda sahroda yashovchi afrikalik qabila jangchilarining mashhur Chet el legioni askarlari tomonidan himoyalangan fransuz qal’asiga hujumi epizodi ko’rsatilgan. Hukmdorga pul kerak edi va shuning uchun Suvaysh kanalidagi o’z ulushini Buyuk Britaniyaga sotdi, bu esa Misrning ichki ishlariga ta’sir qilishi va uni butunlay o’z hokimiyatiga bo’ysundirishi mumkin edi. Misr, o’z navbatida, Sudanda hukmronlik qildi. 1883-yilda bir musulmon voizi u yerda Misr hukmronligiga qarshi qo’zg’olon ko’tardi. Uni bostirish uchun ingliz qo’shinlari yuborildi, ammo ular Xartum yaqinida mag’lubiyatga uchradilar. XIX asrning yetmishinchi yillariga kelib. Afrika qit’asida Evropa kuchlari butun hududning 10,8% ga egalik qildilar. 30 yildan kamroq vaqt o’tgach, 1900 yilga kelib, Afrikadagi Evropa davlatlarining egaliklari allaqachon qit’a hududining 90,4 ° / 0 qismini tashkil etdi 1 . Afrikaning imperialistik bo’linishi yakunlandi. O’z yeri va mustaqilligini himoya qilgan yuz minglab afrikaliklar mustamlakachilar bilan tengsiz kurashda halok bo’ldi. Imperialistlarga esa mamlakatning tabiiy boyliklarini talontaroj qilish, uning xalqlarini cheksiz ekspluatatsiya qilish va misli ko’rilmagan boyitish uchun keng imkoniyatlar berildi. Mavzuning o’rganish davri. XVIII asirning birinchi yarmi – XIX o’rtalarigacha bo’lgan davrni qamrab oladi . Mavu o’z ichiga Shimoliy Afrika xalqlari ustidan Yevropa davlatlarining Protektoratining o’rnatilishidan Afrika xalqlarining mustaqil bo’lgunigachga davrni qamrab oladi. 1 ? Abun-Nasr, Jamil. Islom davridagi shom tarixi. Nyu-York: Kembrij universiteti nashriyoti.2007.21-Bet. Mavzuning o’rganilish darajasi. Yevropa davlatlarining Shimoliy Afrika davlatlari ustidan o’zlarining protektoratlarini o’rnatishadi natijada ijtimoiy-iqtisodiy hayoti yomonlasha bordi. Shu davrni yoritishda tarixchi olimlar tomonidan o’rganish ishlari olib borildi. Shimoliy Afrika xalqlari tarixini yoritishda nafaqat su yerda yashaydigan maxalliy olimlar bundan tashqari boshqa davlat olimlari ham tadqiqot ishlarini olib borishgan bularga misol tariqasida Abun-Nasr “Islom davridagi shom tarixi”, Sezari Joselin “Musulmon demokratiyasining uyg’onishi: Din, zamonaviylik va davlat”, Falola, Toyin, Jeyson Morgan va Bukola “Liviya madaniyati va urf- odatlari”, Maykl R. “Zamonaviy Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikaning biografik ensiklopediyasi”, Piter N. va boshqalar “Jahon sivilizatsiyalari”, Azad "Afrika inqilobini izlashda", Jeong "Qadimgi DNKni o’rganishning hozirgi tendentsiyalari" kabi olimlar o’z asarlarida shu davr tarixni ochib berishadi. 1855 yilda Tunisning shuhratparast islohotchisi Ahmad Beyning vafoti va 1877 yilda uning iste’dodli, islohotchi bosh vaziri Xayriddin ishdan bo’shatilishi o’rtasida Tunis bu bosimlarga Ahd al Aman yoki Fundamental fakt bilan javob berdi 2 . 1855 yilda Tunisning shuhratparast islohotchisi Ahmad Beyning vafoti va 1877 yilda uning iste’dodli, islohotchi bosh vaziri Xayriddin ishdan bo’shatilishi o’rtasida Tunis bu bosimlarga Ahd al Aman yoki Fundamental fakt bilan javob berdi. Kurs ishining maqsad va vazifalari . Kurs ishining maqsadi va vazifasi sifatida shuni aytish mumkinki, aynan Shimoliy Afrika xalqlarining shu davrda Yevropaga mustamlakaga qanday aylanganligi va mustaqil bo’lganligi, iqtisodiy holati va siyosati yani qaysi davlat bilan qanaqa aloqalar olib borganligi, qaysi davlatga qarshi yurishlar uyishtirganili hamda ichki urushlar va uning oqibatlari haqida malumotlar beradi. 2 Sezari, Joselin. Musulmon demokratiyasining uyg'onishi: Din, zamonaviylik va davlat (Kembrij universiteti nashriyoti, 2014). 68-Bet. Kurs ishining obyekti va pretmati. Kurs ishi materiallari tarixiylik, ilmiy xolislik va obektivlik prinsiplari asosida taxlil qilindi. Shuningdek, Tarixiy-qiyosiy taxlil, qadriyatlr uyg’unligi kabi tamouillarga amal qildi. Tarixiy va arxeologik manbalardan foydalanish va taqqoslash usullari qo’llanildi. Kurs ishining strukturasi. Kurs ishi ikkita bob, tort paragrif, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat 1-Bob. 1830 yildan keyin Shimoliy Afrikada Evropa mustamlakachiligi paydo bo’lishi 1.1 Jazoir Fransiya tomonidan bosib olinishi 1830-yilda Fransiyaning Jazoirni bosib olishi, 1835-yilda Usmonlilar tomonidan Tripolini qayta bosib olish Shimoliy Afrika hukmdorlarining Misr podshosi Muhammad Alidan o’rnak olish va Yevropa chegaralarida o’z kuchini oshirishga urinishlarini qo’pollik bilan to’xtatdi. XIX-asr boshlarida Shimoliy Afrikadagi to’rtta davlatdan faqat Tunis va Marokash mustaqil davlatlar sifatida asrning ikkinchi yarmida omon qoldi va Yevropa mintaqaga erkin savdo va huquqiy islohotlar uchun olib kelgan og’ir bosimlarga duch keldi. Choralar dastlab Usmonli imperiyasi va Misrga qarshi qaratilgan 3 . 1855 yilda Tunisning shuhratparast islohotchisi Ahmad Beyning vafoti va 1877 yilda uning iste’dodli, islohotchi bosh vaziri Xayriddin ishdan bo’shatilishi o’rtasida Tunis bu bosimlarga Ahd al Aman yoki Fundamental fakt bilan javob berdi. , 1856 yilda va qisqa muddatli 1860 yilgi konstitutsiya, arab dunyosida birinchi. Asosiy fakt barcha sub’ektlarning - musulmonlar, nasroniylar va yahudiylarning qonun oldida tengligini kafolatlagan bo’lsa, konstitutsiyada maslahat yig’ilishi va adolatni amalga oshirish nazarda tutilgan. Konstitutsiya 1864 yilda to’xtatildi, ammo uning asosiy tarafdori Xayriddin 1869 yilda Xalqaro Moliya Komissiyasining prezidenti, mamlakat tashqi qarzini boshqarish uchun tayinlangan guruh va 1873 yilda bosh vazir sifatida hokimiyatga 3 Azad . "Afrika inqilobini izlashda". Al-Jazira.2011. 73-Bet. keldi. Xayridinda. 1877 yilda al-Dinning ketishi bilan Tunis ichki jihatdan kuchli, ammo xalqaro miqyosda zaif edi. Marokash sultoni, aksincha, 1855 yilda Tunisning shuhratparast islohotchisi Ahmad Beyning vafoti va 1877 yilda uning iste’dodli, islohotchi bosh vaziri Xayriddin ishdan bo’shatilishi o’rtasida Tunis bu bosimlarga Ahd al Aman yoki Fundamental fakt bilan javob berdi. 1844 yilda Isli jangida Frantsiya va 1860 yilda Tetuan (Tetuan) da Ispaniya tomonidan mag’lubiyatga uchragan bo’lsa-da, Marokash Evropa bilan munosabatlarida Buyuk Britaniyaning yordamiga tayanishga muvaffaq bo’ldi. Natijada - bu davrda Marokashning muhojir evropaliklari o’zlarining konsullari himoyasi ostida o’zlarini jazosiz olib borishgan bo’lsalar ham - 1859 yildan 1894 yilgacha Marokashni boshqargan sultonlar Muhammad va Hasan mamlakat mustaqilligini saqlab qolishdi va asta-sekin kaidlar tarmog’ini kengaytirdilar. , yoki tuman hokimlari, mamlakatning uzoq janubiga. 20-asr boshlarida - 1881 yilda Tunis Frantsiya nazorati ostiga tushganidan keyin - Shimoliy Afrikadagi mustamlakachilikdan yagona istisno Marokash edi 4 . Yevropa va Osiyo oralig’ida joylashgan Afrika butun tarix davomida jahon davlatlari uchun strategik ahamiyatga ega bo’lgan. Bundan tashqari, Qizil dengiz muhim savdo arteriyasi va g’oyalar tarqalishi uchun magistral edi. Shimoliy Afrikada Yevropaning mavjudligi yunon-rim davridagi Aleksandr, Tsezar va Ptolemeyning bosqinlari davridan boshlangan. Bizning davrimizga yaqinroq bo’lsak, Shimoliy Afrikada Evropaning mavjudligi XV asrga to’g’ri keladi, Ispaniya Shimoliy Afrika qirg’og’ida o’z o’rnini o’rnatgan va Mellila (1494) va Seutani (1580) egallagan. Ispaniya 1859-1860 yillarda Marokashni yana bosib oldi. O’n to’qqizinchi asrda Evropaning mavjudligi Shimoliy Afrikaning status-kvo va tarixini o’zgartirdi. Shimoliy Afrikada Yevropaning mavjudligi islom amaliyotiga, Afrika an’analariga va ijtimoiy amaliyotning turli shakllariga ta’sir qildi. Bu mahalliy xalqlar 4 Abun-Nasr, Jamil . Islom davridagi shom tarixi. Nyu-York: Kembrij universiteti nashriyoti.1987.21-Bet. va mustamlaka ma’muriyatlari o’rtasida to’qnashuvlarga olib keldi. Mustamlaka hukmronligiga qarshilik musulmonlarga nisbatan irqchilik va diskriminatsiyani kuchaytirdi. O’qimishli elita boshchiligidagi Shimoliy Afrikaliklarning tarqoq guruhi (ham diniy, ham dunyoviy) Evropaning mavjudligiga qarshi isyon ko’tarishi ajablanarli emas. Qarshilik, ayniqsa mehnat va resurslarni ekspluatatsiya qilish, irqchilik va Shimoliy Afrika iqtisodlari ustidan nazoratga munosabatda barqaror va shiddatli edi 5 . Yevropaliklar Shimoliy Afrikadagi eng unumdor yerlarni nazorat qilishgan. Masalan, Jazoirda 26 153 yevropalik oila 2 345 666 gektar (5 796 375 akr), 630 732 musulmon oilasi 7 349 100 gektar (18 160 361 akr) yerga egalik qilgan. Kobiliya (1871) va boshqa hududlardagi (1880-yillar) qo’zg’olonlarga qaramay, fransuz mustamlakachilari jazoirliklarni qirg’oq tekisliklari va vodiylaridan Jazoirning baland tog’lari va dashtlariga ko’proq ko’chirdilar. Shuningdek, fransuzlar to’lovlarni kechiktirganlik uchun qattiq jazolarga qaramasdan soliq tushumlaridan foyda ko’rmagan jazoirliklarga 3 foizlik to’g’ridan-to’g’ri soliq qo’ydi. Bundan tashqari, shimoliy afrikaliklar musulmonlardan ruxsatnoma olib yurishlari kerak bo’lgan mahalliy qonunlarga bo’ysungan. Millatchilik tashviqoti dekolonizatsiya boshlanishidan oldin boshlangan, ammo Ikkinchi jahon urushidan keyin tezlashdi. Turli Yevropa kuchlari urushda qatnashish uchun 160 000 dan ortiq Shimoliy va G’arbiy Afrikaliklarni yollashdi. 1940-yilda Fransiyaning mag’lubiyati va 1942yilda Shimoliy Afrikaga ittifoqchi kuchlarning bostirib kirishi frantsuzlarning yengilmaslik aurasini zaiflashtirib, millatchilarni jasoratga soldi. Magribda - Jazoir, Marokash va Tunisda - mustaqillik uchun tashviqot 1942 yildan keyin kuchaydi. Millatchilik kurashi uzoq, shiddatli va qonli bo’ldi, chunki ko’p, ko’pincha zo’ravon irqchi Evropa aholisi har qanday holatda ham hokimiyatda qolishga qaror qildi. 5 Sezari, Joselin. Musulmon demokratiyasining uyg'onishi: Din, zamonaviylik va davlat (Kembrij universiteti nashriyoti, 2014). 68-Bet. Fransiya Jazoirni Charlz X davrida (1830) bosib oldi va bu bosqinchilik Frants Fanon o’zining klassik "Yerning bechoralari" (1961) asarida yozgan uzoq va shafqatsiz urush bilan yakunlandi. Shimoliy Afrikadagi Yevropa aholisi Birinchi jahon urushi davrida Fransiyaning urush davridagi ehtiyojlarini qondirishga yordam berdi va Ikkinchi jahon urushidan keyin ham siyosiy nazoratni saqlab qoldi. 1940 yilga kelib, evropaliklar 1890 yilda egalik qilgan 1,6 million gektarga (3,5 million akr) nisbatan 2,7 million gektar (5,94 million akr) yerga egalik qilishdi 6 . Aholining 2 foizini tashkil etuvchi yevropalik muhojirlar yerning uchdan bir qismini nazorat qildilar. barcha foydali qishloq xo’jaligi erlari. Umuman olganda, ko’chmanchilar ham, metropollar ham Jazoirning teng huquqlilik talablarini e’tiborsiz qoldirdilar va frantsuz hukumati boshlagan har qanday cheklangan er islohotlari kuchli Jazoir ko’chmanchilari tomonidan bloklandi 7 . Jazoirning turli rahbarlari dekolonizatsiyaga turlicha yondashuvlarni ilgari surdilar. Ferhat Abbos (1922 yildan 1926 yilgacha mustamlakachilikni qoralovchi maqolalar chop etgan) Fransiya bilan federatsiyani yoqlagan. Biroq 1940 yilda Shayx Ahmad Ibn Badis (1928 yilda millatchi islohotchi diniy harakat asoschisi) vafot etib, Massali al-Haj (Parti du Peuple Algérien) qamoqqa tashlanganida, Abbos jangariroq bo’lib qoldi. Ferhat Abbos marshal Pétain (Jazoir general-gubernatori, 1941) va Amerika elchisi Richard Merfiga agrar islohot, ta lim, hukumatda ishtirok etish vaʼ mustaqillik talablari bilan murojaatlar (masalan, “Jazoir xalqi manifesti”) yubordi. Frantsiyaning To’rtinchi Respublikasi cheklangan islohotni boshladi, ammo Jazoirdagi frantsuz ma’muriyati barcha sa’y-harakatlarni to’xtatdi. Ko’ngilsizlik jazoirliklarni milliy kurashni davom ettirish uchun 6 Stearns, Piter N. va boshqalar. Jahon tsivilizatsiyalari: Global tajriba (AP Edition DBQ Update. Nyu-York: Pearson Education, Inc., 2006). 174-Bet. 7 Falola, Toyin, Jeyson Morgan va Bukola Adeyemi Oyeniyi. Liviya madaniyati va urf-odatlari (Abc- clio, 2012). 158-Bet. Mustaqillik Deklaratsiyasining do’stlari (Amis du Manifest de la Liberté yoki AML, 1944 yilda Setifda asos solingan) kabi yangi tashkilotlar tuzishga olib keldi. 1945- yilda Jazoir Xalq partiyasi (Parti du Peuple Algérien yoki PPA) Fransiya bilan federatsiyani rad etdi va 1945-yil 1maydan boshlab Setif shahrida fransuzlarga qarshi namoyishlar bo’lib o’tdi, bu 1945-yil 8- mayda jiddiy to’qnashuvlarga olib keldi. Politsiyaning shafqatsiz taktikasi Namoyishlarni bostirish Setifning qurolli garnizoniga hujum qilgan olomonni g’azablantirdi. Tartibsizliklar Annaba, Gulma va Oranning bir qismiga tarqaldi va bunga javoban frantsuzlar qishloqlarni havo va dengizdan bombardimon qildilar. Abbos va boshqa rahbarlar tartibsizliklarda ayblanib, hibsga olindi va Setif Jazoir milliy kurashining ramziga aylandi 8 . 1945 yilda jazoirliklar Fransiya Ta’sis Assambleyasiga o’n uchta vakilni saylash huquqini qo’lga kiritdilar. Keyingi yili qamoqdan ozod qilingan Abbos Jazoir mustaqilligi uchun Demokratik ittifoqni (Union Démocratique du Manifest Algérien yoki UDMA) tashkil qildi, u Jazoirni Fransiya bilan federativ respublikaga aylantirishga harakat qildi. UDMA Fransiya Ta’sis Assambleyasidagi o’n uchta o’rindan o’n bittasini qo’lga kiritdi. Shuningdek, 1946 yilda Massali al-Haj Jazoir milliy assambleyasini o’tkazish va Fransiyaning Jazoirdan chiqib ketishini targ’ib qilish uchun (Demokratik erkinliklar g’alabasi uchun harakat yoki MTLD) partiyasini ochdi. To’rtinchi Fransiya Respublikasi millatchilarning talablariga javoban Jazoir statutini (1947) qabul qildi, u Jazoirga moliyaviy, lekin siyosiy muxtoriyat bermadi. Mohamed Belouizdad, Ahmad Ben Bella va boshqalar 1948 yilda Jazoirdagi parlament saylovlaridagi saylovlardagi firibgarliklarga va Jazoir rahbarlarining repressiyalariga qarshi norozilik bildirish uchun Tashkilot Secrète (Maxfiy tashkilot yoki OS)ni tuzdilar. OS mustamlakachilik hukmronligiga qarshi jangari harakatlarni 8 Fischbach, ed. Maykl R. Zamonaviy Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikaning biografik ensiklopediyasi (Gale Group, 2008). 41-Bet. yoqladi. Ben Bella va boshqa OS rahbarlari Oran pochta bo’limiga qilingan hujumdan so’ng hibsga olingan, ammo Ben Bella qochib, Qohiraga qochib ketgan. 1954 yilda inqilobchilar Jazoir mustaqilligi yo’lida harakat qilish uchun Revolutionnaire d’Unité et d’Action (Birlik va harakat inqilobiy qo’mitasi yoki CRUA) ni tuzdilar. 1954 yil 10 oktyabrda CRUA Milliy ozodlik fronti (Front de la Libération Nationale yoki FLN) deb o’zgartirildi; bu nom ostida u Jazoir ozodligi uchun eng kuchli kuchga aylandi. FLN Jazoirdagi nishonlarga hujum qildi, infratuzilmani (politsiya stantsiyalari va kazarmalarni) vayron qildi va Jazoirda bombalarni portlatib yubordi. Fransiya hukumati MTLD va FLN rahbarlarini hibsga oldi va "isyonchilar"ga qarshi jazo reydlarini boshladi 9 . 1956 yilda bir guruh liberal evropaliklar va FLN vakillari sulh e’lon qilish va tinch aholini himoya qilishga va’da berish uchun yig’ilishdi. O’sha yilning iyul oyida FLN Jazoir Kommunistik partiyasini o’zlashtirdi va Kasbahni muhim harbiy bazaga aylantirdi. Jazoirda ham, Qohirada ham FLN mustaqillik uchun kurashni kuchaytirib, Jazoirdagi ulkan fransuz armiyasini tor-mor qildi. Yana olti yillik to’qnashuvlardan so’ng, 1962 yil maydagi Evian kelishuvlari Jazoirning mustaqillik uchun urushini tugatdi. 1.2 Tunisning bosib olinishi 1930-yilda Karfagenda bo’lib o’tgan Eucharistik kongressdan so’ng (Karfagen arxiyepiskopi Monsenyor Lemer tomonidan Jazoirdagi bir asrlik frantsuz/katolik faolligini nishonlash maqsadida tashkil etilgan) Tunisda millatchilik g’alayonlari kuchaydi. Habib Burgiba, Mahmud Matiriy va Desturning (Liberal Konstitutsiyaviy partiyasi) boshqa rahbarlari o’zlarining millatchilik xabarlarini tarqatish uchun L’Action Tunisienne gazetasini ochdilar. 1933 yil 27 aprelda L’Action taqiqlanganidan keyin Burgiba va boshqa rahbarlar 1934 yilda Neo-Destour 9 Ilahiane, Hsain. Berberlarning tarixiy lug'ati (Imazighen) (Rowman & Littlefield, 2017). 132-Bet. partiyasini tuzdilar. Bu fransuz mustamlaka ma’muriyati tomonidan bostirildi va Burgiba Bordj Le Boeufdagi tartibsizliklardagi roli uchun qamoqqa tashlandi. 1938 yil yanvar oyida Neo-Destour va Tunis ishchilarining umumiy konfederatsiyasi (Confédération Générale des Travailleurs Tunisiens yoki CGTT) Bizertada tartibsizliklar uyushtirdilar. Politsiya 112 kishini o’ldirdi, 62 kishini yaraladi va Burgiba va boshqa rahbarlarni hibsga oldi, bu esa millatchilik faoliyatini bo’g’ib qo’ydi 10 . 1942-yilda Tunisning yangi hukmdori Munsif Bey o’z saroyida millatchi yetakchilarni qabul qilib, ko’pchilik Tunisdan iborat maslahat yig’ilishi tashkil etishni talab qilgach, millatchilik umidlarini qaytadan uyg’otdi. Nemis qo’shinlari o’sha yilning oxirida Tunisga kelganidan so’ng, Munsif Bey Neodestour tarafdorlari (ularning orasida Muhammad Shannik) bilan yangi hukumat tuzdi. Biroq, Erkin Fransiya hukumati ittifoqchilar 1943 yilda Tunisni qaytarib olgandan so’ng, bekni Axis tarafdori sif atida lavozimidan chetlatishdi 11 . 1943 yilda Burgiba nemislar tomonidan ozod qilingandan so’ng, u Tunisga qaytib keldi va italyan fashizmini qoralovchi bayonot chiqardi. 1945 yil mart oyida Burgiba millatchilarni qo’llab-quvvatlash uchun Shimoliy Afrika va Shimoliy Amerika safari uchun Tunisni yashirincha tark etdi. Bir yil o’tgach, politsiya 1946 yil 23 avgustda Destour, NeoDestour va Union General Tunisienne du Travail (UGTT) tomonidan millatchilik faoliyatini muvofiqlashtirish uchun tashkil etilgan Kongressni tarqatib yubordi. Namoyishlar, ish tashlashlar va zo’ravonliklar davom 10 Stearns, Piter N. va boshqalar. Jahon tsivilizatsiyalari: Global tajriba (AP Edition DBQ Update. Nyu-York: Pearson Education, Inc., 2006). 174-Bet. 11 Savi, Charlz. Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikaning iqtisodiy tarixi (Routledge, 2013). 95-Bet. etganda, 1947 yil iyul oyida frantsuzlar Mustafo Ka’akdan yangi Tunis hukumatini (o’zi bosh vazir sifatida) tuzishni so’radilar, unda frantsuz va tunis vazirlari hokimiyatni bo’lishishdi. Ammo birgalikda suverenitet amalga oshirilgandan so’ng tez orada muammoli bo’lib qoldi, chunki frantsuzlar de-fakto nazoratni ushlab turishni talab qilishdi. Bosh vazir Shannik va boshqa Tunis vazirlari 1951 yil oktyabr oyida Tunis mustaqilligini talab qilish uchun Parijga bordilar; fransuz general-rezidenti Shannik hukumatini ishdan bo’shatishni talab qilganda, 1952 yil 15 yanvarda Tunisda tartibsizliklar boshlandi. Burgiba 1952 yil 18 yanvarda hibsga olindi, mart oyida Shannik va boshqa Tunis vazirlari ham hibsga olindi. Qo’rqib ketgan bek fransuz talablarini qondira oladigan ketma-ket ikki bosh vazirni (1952 yil mart va 1954 yil mart oylarida) tayinladi, ammo bu 1952 yil yanvaridan keyin har qanday murosaga kelishdan voz kechgan millatchilar uchun nomaqbul edi. Neodestour partiyasi birlashgan frontni tuzdi. UGTT bilan politsiya harakatlariga qarshi kurash olib bordi, ammo Neo-Destour rahbarlarining aksariyati hibsga olindi. Tunis partizanlari ko’chmanchilarga hujum qildi va o’z navbatida ko’chmanchi terror tashkiloti "Qizil qo’l" Tunis siyosiy rahbarlariga hujum qildi. Qizil qo’l 1952-yil 5-dekabrda Farhat Hashdodga suiqasd uyushtirganida, sodir bo’lgan zo’ravonliklar oxir-oqibat Fransiya hukumatini Tunisga muxtoriyat berish jarayonini boshlashga majbur qildi. 1955 yil 22 aprelda fransuzlar Burgiba bilan shartnoma tuzdilar, biroq bir qancha Tunis rahbarlari uni qoraladilar, chunki u Tunisning tashqi aloqalari, armiyasi, politsiyasi va yuqori ma muriy lavozimlari hamdaʼ iqtisodiyot tarmoqlari ustidan frantsuz nazoratini ta minladi. 1955 yil iyunʼ oyida Burgiba Frantsiyadan Tunisga qaytib keldi va 1956 yil 20 martda frantsuzlar Tunisga mustaqillik berishga rozi bo’ldi. Neo-Destour partiyasi 1956 yil 25 martdagi saylovda to’qson sakkizta o’rinning sakson sakkiztasini qo’lga kiritdi va 1957 yil 25 iyulda assambleya monarxiyani bekor qildi va Burgiba davlat rahbari bo’lgan respublikani e’lon qildi 12 . Marokashda iqtisodiy tushkunlik mustamlakachilikka qarshi va millatchilik talablarini qo’llab-quvvatlashni kuchaytirdi, ayniqsa 1934 yildan keyin. Buyuk Depressiya va undan keyingi ochlik va ishsizlik marokashliklarga qattiq ta’sir qildi. Hatto badavlat savdogarlar va professionallar ham frantsuz ko’chmanchilari va bizneslari tomonidan chetga surildi. Allal al-Fasining Harakat Qo’mitasi (1937 yil yanvar oyida Marokash mustaqilligini qo’llab-quvvatlash uchun tuzilgan) tashkil etilganidan beri hukumat tomonidan doimo ta’qibga uchragan. Marokash erlarini o’zlashtirib olish va frantsuzlarning Sebu daryosi suvini boshqa tomonga yo’naltirish rejalari zo’ravon namoyishlar uyushtirgan millatchilarni g’azablantirdi. Fransuzlar Fezning medinasini (musulmonlar kvartalini) egallab, Qarauiyine universitetini qurshab oldilar va Allal alFassiy va al-Vazzaniy kabi millatchi yetakchilarni surgunga majburladilar. Uning rahbarlari hibsga olinishi va surgun qilinishi bilan ham millatchi muxolifat davom etdi. Abderssalem Bennouna va Abdel Xolid Torresning Milliy islohot partiyasi va Mekki Nacrining Magrib birlik 12 Neylor, Phillip C. Shimoliy Afrika, Qayta ko'rib chiqilgan nashr: Antik davrdan hozirgi kungacha bo'lgan tarix (Texas Press universiteti, 2015). 343-Bet partiyasi (Frantsiya hududida joylashgan) yangi millatchilik harakati rivojlandi. Marokashning shimoliy va janubidagi millatchilar Ikkinchi jahon urushi boshlanganidan keyin birgalikda harakat qila boshladilar. 1940-yilda Fransiyaning mag’lubiyati, 1942-yilda ingliz va amerikalik qo’shinlarning desantga tushishi, Marokashda Vichi tarafdori (natsistlar tarafdori) Fransiya ma muriyatining yo’q qilinishi millatchilik g’oyasiniʼ kuchaytirdi. Shu bilan birga, cheklangan urush iqtisodiyoti behisob qiyinchiliklarni keltirib chiqardi 13 . Marokashdagi millatchilik tashviqoti faqat gollist fransuz generali general Puauxning moslashuvchan boshqaruvi ostida kuchaydi. 1943-yil dekabriga kelib savdogarlar va professionallar koalitsiyasi “Istiqlol” partiyasiga asos soldi. “Istiqlol” 1944-yil 11-yanvarda Fransiya, Amerika, Britaniya va Sovet hukumatlariga taqdim etgan mustaqillik manifestiga imzo to’pladi. Millatchilar Atlantika Xartiyasiga va Marokashning Vichi rejimiga qarshi qo’llab-quvvatlashiga ishora qilib, Sulton Muhammad Ibn boshchiligida Marokash muxtoriyatini talab qildilar. 13 O’sha kitob 247-Bet. 2-Bob. Shimoliy Afrika davlatlarining mustaqillik uchun kurasi 2.1 Millatchilik harakatlari 1830 yilda Karl X davrida fransuzlar Jazoirga bostirib kirib, Shimoliy Afrika mamlakatining 130 yildan ortiq davom etgan ishg’olini boshladilar. Frantsuz ko’chmanchilari mamlakatga ko’chib o’tdilar va mavjud ekin maydonlarining katta qismini dehqonchilik qilishni boshladilar va bu jarayonda mahalliy jazoirliklarni siqib chiqardilar. Yuqori daromadli mustamlaka bo’lgan Jazoir asosan iqtisodiy va siyosiy jihatdan mustamlaka sifatida tanilgan frantsuz mustamlakachilari tomonidan nazorat qilingan. Yigirmanchi asrning birinchi yarmida mamlakat boshqaruviga ko’proq jazoirliklarni jalb qilish uchun cheklangan harakatlar qilingan bo’lsa-da, bu harakatlar samarasiz deb topildi. O’z mamlakatlarida ma’noli ovozga ega bo’lmagan ko’plab jazoirliklar Fransiya tomonidan qo’llab-quvvatlangan hukumatni ag’darishga harakat qilishdi; Oxir-oqibat, turli muxolifat yetakchilari Ozodlik milliy frontini yaratish uchun birlashdilar. 1954 yil oxirida jazoirlik qo’zg’olonchilar frantsuz inshootlariga hujum qila boshladilar, ammo ularning harakatlari 123 kishi halok bo’lgan Filippvil qirg’inlaridan boshlab, ko’proq e’tiborni jalb qilish umidida frantsuz fuqarolariga hujum qilishga yo’naltirildi 14 . Fransuz kuchlari o’z navbatida 1000 dan ortiq 14 Stearns, Piter N. va boshqalar. Jahon tsivilizatsiyalari: Global tajriba (AP Edition DBQ Update. Nyu-York: Pearson Education, Inc., 2006). 174-Bet. jazoirlikni o’ldirdi va butun mamlakat bo’ylab yangi zo’ravonlik spiralini boshladi. Fransiya tezda javob berib, 1958 yil boshiga kelib mamlakatni umuman nazorat qilgan 500 000 ga yaqin askarni yubordi. Ammo tez orada dunyo fikri jazoirning mazlum aholisi tomoniga o’ta boshladi va Fransiyada ko’pchilik harbiy operatsiyadan va juda ko’p yosh askarlarni yo’qotishdan charchadi. To’rtinchi Fransiya Respublikasi qo’zg’olonchilar bilan muzokaralar olib borgan va boshqa paytlarda ularga qarshi jiddiy kampaniyalar olib borganida, fransuz mustamlakachilari va harbiylari Jazoir mustaqilligiga qarshi turishda qat’iy qaror qilib, Fransiya materikiga hujum qilish bilan tahdid qilishdi. Ushbu tahdidlar amalga oshirilmagan bo’lsa-da, To’rtinchi Respublikaning qulashiga yordam berdi 15 . Diplomatik yoki harbiy rezolyutsiyaga umid bog’lamagan holda, 1960 yilda De Goll Frantsiyada Jazoir fuqarolariga mustaqillik uchun ovoz berish imkoniyatini berish uchun referendum o’tkazishni taklif qildi va bu chorani to’rtdan uch qismi ma’qullagan holda keyingi yil o’tdi. Fransuz mustamlakachilari va harbiylari o’zlarini xiyonat qilganini his qilib, yana hukumatni ag’darishga harakat qilishdi, ammo bu safar to’sqinlik qilishdi. 1962 yil 1 iyulda jazoirliklar mustaqillik uchun ovoz berishdi, ikki kundan keyin esa Sharl de Goll tomonidan berilgan. Urushni rasman hal qilgan Evian kelishuvlariga ko’ra, frantsuz mustamlakachilariga Jazoir fuqaroligini olish yoki Fransiyaga qaytish imkoniyati berilgan; minglab odamlar materikga qaytishga qaror qilishdi. Jazoir hukumatiga moliyaviy yordam berishga va’da berish evaziga Fransiya Sahroi Kabirdagi neft 15 Stearns, Piter N. va boshqalar. Jahon tsivilizatsiyalari: Global tajriba (AP Edition DBQ Update. Nyu-York: Pearson Education, Inc., 2006). 174-Bet. konlariga kirish huquqini qo’lga kiritdi, bu kelishuv mamlakat mustaqillikka erishganidan keyin ham Jazoirdagi frantsuz ta’sirini saqlab qoldi. Sulton general Puauxning nafaqaga chiqishini va oxir-oqibat Allal alFasi va al-Vazzaniy kabi millatchi liderlarning surgunidan qaytishini ta’minladi. Ibn Yusuf o’zi (va Istiqlol) qarshi bo’lgan Frantsiya islohoti to’g’risidagi bir qancha farmonlarga imzo chekishi evaziga, Ibn Yusuf fransuzlarni, keyinroq esa inglizlarni yutib, Tanjerni ziyorat qilish uchun Ispaniya zonasi bo’ylab sayohat qilishga rozilik beradi. Marokash suvereniteti tomonidan 1899 yildan beri birinchi marta amalga oshirilgan ushbu tashrif frantsuz zonasida mashhur bo’ldi. Marokashning taniqli shaxslari, frantsuz va ispan rasmiylari va diplomatik hamjamiyat oldida qilgan nutqida (1947 yil 10 aprelda) Sulton frantsuz hukmronligi haqida kutilgan so’zlarni aytishdan ko’ra, Marokashda islohotlar o’tkazish zarurligini ta’kidladi 16 . 1951 yilga kelib, Milliy front raqib partiyalarni birlashtirdi va Arab Ligasi, Misr va Birlashgan Millatlar Tashkilotidan yordam oldi. Katta shaharlarda ishchilar ish tashlashlar va zo’ravonliklarni qo’llashdi, qishloqda esa dehqonlar islohot talablarini qo’llab-quvvatladilar. Kasaba uyushmalari faoliyati Kasablankada jiddiy boshlandi, garchi kasaba uyushmalari taqiqlangan edi. Abderrahim Bouabid va Tayyib Buazza 1949 yilda milliy kasaba uyushma harakatini tashkil qila boshladilar, ammo 16 Sezari, Joselin. Musulmon demokratiyasining uyg'onishi: Din, zamonaviylik va davlat (Kembrij universiteti nashriyoti, 2014). 65-Bet. Ferhat Hashdadning (Tunis kasaba uyushmasi rahbari) o’ldirilishi haqidagi xabar uning o’rniga Kasablankada tartibsizliklarga olib keldi. 1952-yil 8dekabrda mahalliy fransuz ma muriyati Sulton Ibn Yusufni taxtdanʼ ag’darib, uning o’rniga Ben Arafani tayinladi. Millatchilar fransuz harakatini islomga hujum sifatida talqin qilishdi va Kasablankada va Fez, Port Lyautey va Marrakesh kabi boshqa shaharlarda zo’ravonlik boshlandi. Marokashning ko’plab shaharlarida ommaviy norozilik namoyishlari bo’lib o’tdi va ko’plab faollar fransuz qo’shinlari bilan to’qnashuvlarda halok bo’ldi. Keyin 1955 yilda partizanlar urushi boshlandi 17 . Ushbu tartibsizliklarga duch kelgan va Sulton Ben Arafaga yoki bir nechta Berber boshliqlarining (masalan, Marrakesh al-Glaui) antimilliy yordamiga umid qila olmay, Fransiyadagi Fore hukumati Marokash vakillarini birlashtirgan Eks-le-Beyn konferentsiyasini uyushtirdi. Konferentsiya ishtirokchilari Ben Arafaning ketishi (taxtdan voz kechmasdan), taxt kengashini tuzish va Fransiya bilan muzokaralar olib borish uchun milliy ittifoq tuzish haqida kelishib oldilar. Shundan so’ng frantsuzlar Sulton Muhammad ibn Yusuf bilan muzokaralar boshlab, uni mustaqil Marokash qiroli Muhammad V sifatida taxtga tikladilar. Istiqlol bilan muzokaralardan so’ng Marokash 1956-yil 2-martda mustaqillikka erishdi. Ikkinchi jahon urushi Shimoliy Afrikaga katta o’zgarishlar olib keldi va milliy mustaqillik ishini ilgari surdi. Ko’p yillik mustamlakachilikka munosabat mintaqaning to’rtta davlatining har birida kuchli millatchilik 17 Maroc - history: A Taste of Maghribi History . 15-Bet. tendentsiyalari paydo bo’ldi va avj oldi. Urush paytida Qohirada surgun qilingan sanusiylar yetakchisi Sidi Muhammad Idris al-Mahdiy as-Sanusiy inglizlar tomonidan Kirenaikada hokimiyatga qayta tiklandi va 1951 yilda birlashgan Liviya qiroli Idris I bo’ldi. 1920 yilda Destur (Konstitutsiya) partiyasi va 1934 yilda Xabib Burgiba boshchiligidagi Neodestour partiyasi tashkil etilganda u yanada rivojlandi. Marokashda 1930-yillardagi kuchli millatchilik harakati Mustaqillik (Istiqlol) partiyasining tashkil topishi bilan yakunlandi. 1943. Jazoirda fransuzlarning islohotchi yosh jazoirliklarning frantsuz fuqaroligi talablarini rad etishi Ahmad Messali Hodjning radikal separatistik harakati va Shayx Abdul-Hamid Ben Badisning arab islom millatchi harakati uchun yo’l ochdi. Urushdan keyin fransuzlar mudofaa holatida bo’lib, 1956 yilda o’z sa’y-harakatlarini Jazoirda jamlash uchun Tunis va Marokashga mustaqillikni berishdi, bu erda 1954 yilda Milliy ozodlik fronti (FLN) boshchiligidagi keng ko’lamli qo’zg’olon boshlandi. Bu uzoq va uzoq davom etdi. 1962 yilda Jazoir mustaqillikka erishgan va keyinchalik Jazoirning Yevropa aholisining ommaviy chiqib ketishiga olib keldi 18 . 1950-yillarda Liviyada neftning topilishi u erda keyingi o’zgarishlarni oldindan belgilab berdi. Liviya monarxiyasi 1969-yilda harbiy to’ntarish natijasida ag’darilib, uning o’rniga polkovnik Muammar al-Qaddafiyning xalq respublikachiligi keldi. Mamlakatning ulkan neft va gaz zaxiralariga asoslangan sanoatlashtirish dasturi foydasiga qishloq xo’jaligi e’tibordan chetda qolgan Jazoir iqtisodiyotida neft ham hukmronlik qildi. Biroq, bu 18 Jeong, Choongwon (2020). "Qadimgi DNKni o'rganishning hozirgi tendentsiyalari". Mumiyani o'rganish bo'yicha qo'llanma. SpringerLink. Mumiyani o'rganish bo'yicha qo'llanma. 1–16-betlar. siyosat umidsizlikka uchradi va xalqning umidsizliklari 1990-yillarda FLNning bir partiyaviy prezidentlik rejimining tugatilishiga olib keldi. Tunisda g’arbparast Burgiba 1987 yilga qadar prezident sifatida saqlanib qoldi, u o’z bosh vaziri Zine al-Obidin Ben Ali tomonidan taxtdan olindi. Tunisning 1960-yillarning o’rtalaridan beri turizmga qattiq iqtisodiy tayanishi, bundan tashqari, qishloq xo’jaligi eksportiga urg’u berish uchun shubhali va xavfli o’rinbosar bo’ldi. Tunis singari, mustaqillikka erishgandan beri alaviylar monarxiyasi hukmronlik qilgan Marokashda ham neft deyarli yo’q, ammo u ko’proq fosfat zahiralariga va yanada gullab-yashnagan qishloq xo’jaligiga ega. 1976 yilda Marokash G’arbiy Sahroning sobiq Ispaniya hududining bir qismini anneksiya qildi, shundan so’ng u Sahroi millatchi tashkiloti Polisario bilan uzoq davom etgan partizan urushida qatnashdi. 2.2 Misr va Livianing bosib olinishi Liviya boshqa Yaqin Sharq davlatlariga qaraganda ancha kechroq va qisqa vaqt ichida Yevropa nazoratiga o’tdi. 19-asrning o’rtalaridan boshlab Liviya turklar hukmronligi ostida edi. 1880-yillarga kelib u Tripoli (Tripolitaniya va Fezzan) va Bing’ozi (Kirenaika bilan) viloyatlariga bo’lingan va Usmonlilar nazorati ostidagi mahalliy gubernatorlar tomonidan boshqarilgan va 8000 kishilik garnizon tomonidan qo’llabquvvatlangan. Turk amaldorlari Sanusiylar birodarligi (1830- yillarda asos solingan) yordami bilan mahalliy boshliqlar bilan birgalikda soliq yig’ishgan. Sanusiylar va uning zoviylari (lojalari) tinchlikni saqlab, turk hokimiyati va xalqi o’rtasidagi kelishmovchiliklarni hal qilgan. Ikkinchi jahon urushidan keyin ham Liviya o’zining siyosiy holatini o’ziga xos qiladigan ko’plab xususiyatlarga ega edi. Norozi odamlarning tayyor saylov okrugi bo’lmasa, Liviyadagi millatchilik harakatlari mustamlaka ma’muriyati bilan ishlashga majbur bo’ldi. Biroq fashistik Italiya Liviyaga bostirib kirib, mamlakatni mustamlaka qilganidan keyin vaziyat o’zgardi. Turkiya ma muriyatiga qarashli davlat yerlari italyanʼ mustamlakachilari tomonidan tortib olindi. General de Bono (Italiyaning Tripolitaniya gubernatori) demografik mustamlakachilik dasturini boshlaganidan so’ng, erlarni egallab olish tezlashdi, bu esa italiyalik dehqonlarni sinchkovlik bilan ta’minladi. Tajura tekisliklari, Xums tepaliklari, Tarxuna tog’lari va markaziy Jaffara tekisliklari tortib olindi va Liviya erlarining katta qismi italiyaliklarga (va boshqa yevropaliklarga) qishloq xo’jaligi maqsadlarida berildi. 1938 yilda 20 000 ga yaqin italiyalik Liviyaga joylashdi, 1939 yilda esa yana 12 000 kishi. Shunday qilib, 1939 yilga kelib Liviyada taxminan 120 000 italiyalik yashagan, bu aholining 12 foizini tashkil qilgan 19 . Bundan tashqari, Italiya istilosidan keyin ko’plab badaviylar kontslagerlarga o’xshash sharoitlarda saqlandi. 1930-yilda Kirenaik qarshilik harakati yetakchisi Umar al-Muxtor qo’lga olinib, osib o’ldirilgan. Italiyaning Liviyadagi hukmronligi 1943-yil boshida Britaniya qo’shinlari Tripolitaniya va Kirenaika ustidan nazoratni qo’lga kiritguniga qadar davom etdi. Ikkinchi jahon urushidan keyin Britaniya harbiy ma’murlari Tripolitaniya va Kirenaikani, fransuzlar esa Fezanni boshqargan. 1949 yil 19 Essa, Azad . "Afrika inqilobini izlashda". Al-Jazira. 2011.163-Bet. noyabr oyida BMT Bosh Assambleyasi Liviya ikki yildan keyin mustaqillikka erishadi, degan qarorga keldi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining yordami bilan Sanusiylar yetakchisi Sayid Muhammad Idrisni Tripolitanliklar, keyinroq esa Kirenaikaliklar o’z rahbari sifatida qabul qildilar. 1951 yil dekabrda Liviya mustaqillikka erishgan Shimoliy Afrikadagi birinchi mustamlaka bo’ldi. Misrda urushlararo yillar mustamlakachilikka qarshi kurashning kuchayishi va mustaqillik uchun samarali siyosiy tashkilotning guvohi bo’ldi. Iqtisodiy mahrumlik ish tashlashlar va namoyishlarga olib keldi, ular 1919 yil 8 martda Saad Zag’lul va ikki hamkasbining hibsga olinishi bilan yanada kuchaydi. Al-Azhar universiteti talabalari transport xodimlari, sudyalar va advokatlar tomonidan qo’llab-quvvatlanib, 1919 yilda qo’zg’olon ko’tarishdi 20 . Buning natijasida Britaniya 1922-yil 28-fevralda to’rt shart bilan o’z protektoratini bekor qildi va Misr mustaqilligini tan oldi: ya ni Misr orqali va O’rta er dengizi va Qizil dengiz o’rtasidagiʼ imperator aloqa liniyalari ustidan Britaniya nazorati, Misrni tashqi hujumdan himoya qilish uchun javobgarlik, Britaniya. Misrda xorijiy manfaatlarni himoya qilish va Sudanning "Angliya-Misr kondominiumi" ni nazorat qilish. Misr millatchilari bu qisman mustaqillikni qabul qildilar, chunki Vafd partiyasi (1918 yilda Zag’lul Posho tomonidan tuzilgan) kuchsiz edi. Buyuk Depressiya xalq noroziligi va fuqarolar nizolarini kuchaytirdi va 20 Azad . "Afrika inqilobini izlashda". Al-Jazira.2011. 56 -Bet. 1936 yilda Angliya-Misr shartnomasi (Zag’lulning vorisi Nahas Posho bilan) Misr millatchilariga yon berdi. Angliya Ikkinchi jahon urushi paytida Misrdan harbiy baza sifatida foydalangan va 1943 yilga kelib Germaniyani Shimoliy Afrikadan quvib chiqargan. Urushdan keyin Misrda millatchilik kuchaygan. Isroil davlatining yaratilishi va kengayishi Angliya-Misr munosabatlarini keskinlashtirdi, chunki arablar Britaniyani arab Falastinini Isroilga berganlik uchun javobgar deb hisobladilar. Bundan tashqari, Britaniyaning Suvaysh kanali zonasini davom ettirishi (1952-yilda qayta tiklangan) 1940yillarning oxiri va 1950-yillarda Misr siyosatida kuchga aylangan Musulmon Birodarlar tashkilotiga (1922-yilda asos solingan) quvvat berdi 21 . 1948-1949 yillarda Isroilning Misrni mag’lub etishi Misr monarxi va Nahas Poshoni obro’sizlantirdi. 1952 yilda monarxiyaga va Britaniyaning Suvaysh kanali zonasi ustidan nazoratiga qarshi bo’lgan bir guruh yosh harbiy ofitserlar qonsiz davlat to’ntarishi natijasida hokimiyatni egallab olishdi va general Muhamed Nagib boshchiligida yangi hukumat tuzdilar. 1953-yil 10-fevralda Misr respublika deb e’lon qilindi; 1954 yilda ko’plab millatchilar o’ta konservativ deb hisoblagan general Naguib saroy to’ntarishidan so’ng podpolkovnik Gamal Abdel Nosir (1918–1970) bilan almashtirildi. 22 Keyin Gamal Abdel Nosir prezident bo’ldi. Britaniya 1954 yil iyul oyida o’z qo’shinlarini yigirma oy ichida evakuatsiya qilishga rozi bo’ldi. Ular bu kelishuvni saqlab qolishdi, ammo Qo’shma Shtatlar va turli 21 Azad . "Afrika inqilobini izlashda". Al-Jazira.2011. 45-Bet. 22 G’arbiy Evropa kuchlari Nosirning G’arbga qarshi ritorika va siyosatiga tobora ko’proq dushmanlik qila boshladilar. Amerika Qo’shma Shtatlari va Angliya Asvan to’g’onini qurish uchun moliyaviy yordam ko’rsatish takliflaridan voz kechganidan so’ng, Nosir Sovetlarga yordam so’rab murojaat qildi va Suvaysh kanalini milliylashtirdi. Nosirning xatti-harakatlari Angliyaning undan har qanday yo’l bilan qutulish qarorini kuchaytirdi. Uning radikal millatchiligi kommunizmning bir turi va shuning uchun G’arb ustunligiga tahdid sifatida qaraldi 23 . Shu bilan birga, Isroil rahbariyati Misrni Isroil xavfsizligiga tahdid deb hisobladi. Xulosa 23 Maroc - history: A Taste of Maghribi History . 18-Bet. Shimoliy Afrikaning 1956 va 1962 yillardagi rejimlari mustamlakachilik davrining qanday shakllanganligidan, ayniqsa Mag’rib millatchiligining yuksalishidan keyingi davrni qayta tiklashga kelganda, qonuniylik olganligi aniq. Ammo bu millatchi rejimlar tomonidan ko’tarilgan umidsizliklar, hech bo’lmaganda, ushbu davlatlar sub’ektlari uchun, bu tarixlar (shuningdek, tegishli milliy davlatlarning kelib chiqishi bo’yicha tarixiy tadqiqotlar) tomonidan olib kelishi mumkin bo’lgan tortishish yoki qonuniylikni pasaytirdi. Marokash, Jazoir va Tunis jamiyatida bugungi kunda asosiy munozaralar o’zlarining milliy davlatlarining mustaqillikka erishgan payti va bu avtoritarizm, ta’lim, ayollarning maqomi va boshqalar kabi masalalarga ta’siri bilan bog’liq. Shimoliy Afrikaning biron bir davlatida rejim yoki hukumatning qonuniyligi va millatga bo’lgan bog’liqlik hali ham chuqur shubha ostiga olinmaydi: vaqti-vaqti bilan bo’lib o’tadigan munozaralarga qaramay, bayroq va buyuk tarixiy shaxslarga sig’inish siyosatning tarkibiy elementlari bo’lib qolmoqda. inqilobdan keyingi Tunis faqat juda yaxshi ko’rsatadi 24 . Biroq chuqurroq ma’noda Shimoliy Afrika tarixshunosligida mustamlakachilik davrining hukmron mavqei shu davrdagi jarohatlar va uning mustaqillik uchun kurashdagi yakuniy kunlari tufayli saqlanib qolmoqda. Tarixchilarning e’tiborini Jazoir Mustaqillik urushi (yoki Jazoir 24 Stearns, Piter N. va boshqalar. Jahon tsivilizatsiyalari: Global tajriba (AP Edition DBQ Update. Nyu-York: Pearson Education, Inc., 2006). 174-Bet. urushi yoki Jazoir inqilobi) va simmetrik tarzda 1830-yillardan (sohil bo’yida) XX asr boshlarigacha bo’lgan frantsuz harbiy istilosi o’ziga tortdi. Sahroi Kabirning ichki qismida). Ikkala voqea ham chuqur zo’ravonlikni keltirib chiqardi va vaqt o’tishi bilan xotira va tarix o’rtasidagi o’zgaruvchan munosabatlarga olib keldi va shu bilan Shimoliy Afrika tarixshunosligining umumiy arxitekturasining asoslarini tuzdi. Ispaniyalik tarixchilar Marokash va Rif urushiga qarashgan. Italiya tarixchilari asosiy e’tiborni Liviyani zo’ravon bosib olish va qayta bosib olish davriga qaratishgan. Frantsiyada va boshqa Evropa va Shimoliy Amerika akademik doiralarida Shimoliy Afrika tarixi Jazoir va u erda sodir bo’lgan zo’ravonlik holatlarini o’rganish atrofida tashkil etilgan. Jazoir urushi, shuningdek, tarixiy manbalarni baholash yoki kashf qilish, turli metodologik yondashuvlarni boyitish va avlodlarni qayta qurish orqali, birinchi navbatda Omar Karlier (1995), Benjamin Stora va Muhammad Harbining ishlaridan so’ng katta yutuqlarga olib keldi. Ushbu jarohatlar, millatchilik kurashlari, Shimoliy Afrika va Jazoirning o’ziga xosliklari hamda Yevropa va Shimoliy Afrika traektoriyalari o’rtasidagi tafovut oqibatlari atrofida keng akademik bilimlar jamlanmasi shakllangan. Bu soha Yevropa institutlarida tayyorlangan akademiklar ta’sirida qurilgan. U 1950-yillarning oxirida Shimoliy Afrika tarixi bo’limlarining paydo bo’lishi bilan, so’ngra 1970yillarning oxirida, ayniqsa ingliz tilida so’zlashuvchi dunyoda, sharqshunoslik bilimi va yo’llarini shubha ostiga qo’ygan. 25 25 ? Jeong, Choongwon (2020). "Qadimgi DNKni o'rganishning hozirgi tendentsiyalari". Mumiyani o'rganish bo'yicha qo'llanma. SpringerLink. Mumiyani o'rganish bo'yicha qo'llanma. 18-bet postkolonializmning paydo bo’lishi bilan qayta tuzilgan. tarix tomonidan mustamlaka qilingan qaysi "quyidagilar" ovozga ega bo’lishlari mumkin edi. Ushbu ilmiy ishlarda va mustamlaka davri tarixiy manbalarini o’qishda Yevropa tillari va arab tillaridan foydalanish ham sohaning o’zgaruvchan dinamikasiga hissa qo’shdi, chunki bu sohada frantsuz va boshqa tillar bilan ishlaydigan olimlar o’rtasida taqsimlangan mehnat taqsimoti o’rnatildi. Yevropa (ingliz, italyan va ispan) manbalari va arab tilidagi hujjatli materiallar bilan ishlay oladigan olimlar (asosiy yoki ikkinchi darajali). dan kelib chiqadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati: I. Asosiy adabiyotlar: 1.1. Abun-Nasr, Jamil (1987). Islom davridagi shom tarixi. Nyu-York: Kembrij universiteti nashriyoti. -378 b. 1.2. Sezari, Joselin. Musulmon demokratiyasining uyg’onishi: Din, zamonaviylik va davlat (Kembrij universiteti nashriyoti, 2014). -475 b. 1.3. Falola, Toyin, Jeyson Morgan va Bukola Adeyemi Oyeniyi. Liviya madaniyati va urf-odatlari (Abc-clio, 2012). 462 b. 1.4. Fischbach, ed. Maykl R. Zamonaviy Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikaning biografik ensiklopediyasi (Gale Group, 2008). -354 b. 1.5. Stearns, Piter N. va boshqalar. Jahon tsivilizatsiyalari: Global tajriba (AP Edition DBQ Update. Nyu-York: Pearson Education, Inc., 2006). 762 b. 1.6. Azad. "Afrika inqilobini izlashda". Al-Jazira. 20011.-348 b. 1.7. Jeong, Choongwon (2020). "Qadimgi DNKni o’rganishning hozirgi tendentsiyalari". Mumiyani o’rganish bo’yicha qo’llanma. -287 b. 1.8. Stearns, Piter N. va boshqalar. Jahon tsivilizatsiyalari: Global tajriba (AP Edition DBQ Update. Nyu-York: Pearson Education, Inc., 2006). -526 b.

Shimoliy Afrika xalqlari ustidan Yevropa davlatlari protektoratining o'rnatilishi

Sotib olish