Shimoliy amerika daryolarining quyilish havzalari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	3.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Shimoliy amerika daryolarining quyilish havzalari

Купить

SHIMOLIY AMERIKA DARYOLARINING
QUYILISH HAVZALARI
T
I
N
C
H A
T
L
A
NT
IK
A SH
IM
OL
I
M
UZ I
CH
K
I
KOLUMBIY
A,
YUKONG,
KOLARADO
FREZER, REO-
GRANDE,
MISSISIPI,
AVLIYOLA
VRENTI KALVILL,
MAKKEN
ZI,
KOPPER
MAYN,
BAK

SHIMOLIY AMERIKANING ICHKI
SUVLARI
Shimoliy Amerika ichki suvlarining
harakterli xususiyatlari: daryo va
ko‘l xavzalarining maydoni,
makondagi geografik taksimlanishi,
sersuvligi, gidrologik rejimi, xalq
xo‘jaligidagi ahamyati bevosita
uning relef va iqlim sharoiti bilan
belgilanadi.

DARYOLARNING TO’YINISH
MANBA’LARI
Atmosfera yog‘inlari ko‘p
tushadigan dengiz va
musson iqlimli joilarda
daryolar tizimi va
gidrografik tur yaxshi
rivojlangan, yil davomida
sersuv va to‘lib oqadi,


DARYOLARNING TO’YINISHIDA YER OSTI
SUVLARINING AXAMIATI
yer osti suvlari yaxshi to‘yingan va
yer yuzasiga yaqin yotadi,
yoysimon chukmalar qor va
yomg‘ir suvlari bilan to‘lgan.
Yog‘inlar kam yog‘adigan
kontinental iqlimli yerlarda
aksincha, daryolar siyrak,
gidrografik tur kam rivojlangan,
daryolarning sersuvligi axyon-
axyonda kuzatiladi, yer osti
suvlari yer yuzasidan chukurda
yotadi, botiqlar suvsiz, kontinental
rejim xukmronlik qiladi

•
Shimoliy Amerika ichki suvlarining
harakterli xususiyatlari: daryo va ko‘l
xavzalarining maydoni, makondagi
geografik taksimlanishi, sersuvligi,
gidrologik rejimi, xalq xo‘jaligidagi
ahamyati bevosita uning relef va iqlim
sharoiti bilan belgilanadi. Atmosfera
yog‘inlari ko‘p tushadigan dengiz va
musson iqlimli joilarda daryolar tizimi va
gidrografik tur yaxshi rivojlangan, yil
davomida sersuv va to‘lib oqadi, yer osti
suvlari yaxshi to‘yingan va yer yuzasiga
yaqin yotadi,


yoysimon chukmalar qor va yomg‘ir
suvlari bilan to‘lgan. Yog‘inlar kam
yog‘adigan kontinental iqlimli yerlarda
aksincha, daryolar siyrak, gidrografik
tur kam rivojlangan, daryolarning
sersuvligi axyon-axyonda kuzatiladi,
yer osti suvlari yer yuzasidan chukurda
yotadi, botiqlar suvsiz, kontinental
rejim xukmronlik qiladi.


Atlantika okeani xavzasiga Missisipi Missisipi-
Missuri daryo tizimi Atlantika xavzasi va
materikning eng uzun daryosi bo‘lishi bilan
birga, u Yer yuzidagi eng uzun daryolardan biri
ham hisoblanadi. Missisipi-Missuri daryo
tizimining uzunligi 6800 km, suv yigish maydoni
3268 ming km2 va o‘rtacha yillik suv sarfi 19800
m3/sek. ni tashkil etadi. Suv sarfi jixatdan
Osiyoning Yenisey daryosiga (bu yerda ham
o‘rtacha yillik suv sarfi 19800 m3/sek) to‘g‘ri
keladi


Missisipi daryosi shimolda Yuqori ko‘lning
Fapb tomonidagi muz ko‘llardan va
botqoqliklardan boshlanib, janubda Meksika
qo‘ltig‘iga kuyiladi. Uning uzunligi 3750km.
Missisipi morfologik jixatdan uch qismga
bo‘linadi. Yukori qismi ensiz o‘zanlardan, tor
vodiylardan iborat bo‘lib, mayda-mayda ko‘llar
orqali oqib o‘tadi. Kristall jinslar yer yuziga
chiqib qolgan joylarda ko‘plab ostonalar hosil
bo‘lgan. Missurining kuyilish joyigacha 20 dan
ortiq to‘g‘onlar qurilgan. o‘rta kismida daryo
vodiysi 10-15 km gacha kengayib, buyuk daryo
asosan bitta o‘zandan oqib o‘tadi.


Daryoning kuyilish joyida o‘rtacha yillik suv
sarfi 19000 m3/sek, maksimal sarfi 50000-80000
m3/sek va minimal sarfi 3000-5000 m3/sek. ni
tashkil etadi. Suv satxinint ko‘tarilib-pasayish
farqi 14-18 m gacha boradi. Missisipining yuqori
oqimi qishda 3-4 oy davomida muzlaydi.

Missisipi atamasi mahalliy indeeslar tilidan
olingan bo‘lib, "Suvlar otasi", "Buyuk daryo"
degan ma’noni anglatadi. Xuddi shunday Misuri
atamasi ham mahalliy axrli tilidan olingan
bo‘lib, "Loyka daryo" demakdir.


Materikning Shimoliy Muz okeani xavzasiga
quyiladigan daryolari - Kolvill, Makenzi,
Koppermayn, Bak va boshqalar Atlantika va
Tinch okeanlari xavzalariga kuyiladigan
daryolardan o‘zining iqlim xususiyatlari va
gidrologik rejimi bilan keskin farq qiladi. Ular
arktika va subarktika iqlim mintaqalariga xos
tipik shimol daryolaridir. Bular orasida eng
yirigi Makenzi daryosi bo‘lib, u Kanadaning
Koyali tog‘larini sharkiy yon bag‘ridan
boshlanib, Makenzi pasttekisligini kesib o‘tadi
va suvini Shimoliy Muz okeanining Bofort
dengiziga kuyadi


Daryoning uzunligi (Atabaska daryosi bilan)
4600 km, xavzasining maydoni 1804 ming km2,
o‘rtacha suv sarfi 15000 m3/sek. Makenzi daryo
tizimi Atabaska, Katta (Nevolniche) Ko‘l, Kichik
(Nevolniche) Ko‘l, Katta Ayik va bir necha
mayda ko‘llar bilan tutashgan Yaryo o‘zining
gidrologik xususiyatlariga ko‘ra Osiyoning
Sibir daryolariga o‘xshab ketadi. Kishda qariyb
6-7 oy mobaynida qor bilan koplanadi.
Sentyabr-oktyabrda muzlab, yukori oqimida
Mai va quyi oqimida iyunnnig boshlarida
muzdan ozod bo‘ladi. Daryo asosan qor
suvlaridan va qisman yomg‘ir hamda grunt
suvlaridan to‘yinadi. Makenzi xavzasining
yukori qismida va uning irmoqlarida tosh
ostonalari juda ko‘p.


Shimoliy Amerikaning yirik daryolaridan biridir.U
Kanadaning Qoyali tog’laridan boshlanib,shimolga
qarab oqadi va suvini Shimoliy Muz okeaning
Bofort dengiziga quyadi.Daryoning uzunligi 4600
km bo’lib bir necha ko’llar bilan tutashgan.

Makkenzi-shimol daryosi bo’lib u 6 oy mobaynida
muz bilan qoplanadi va may oyining boshlarida
muzdan ozod bo’ladi.


Shimoliy Amerikaning Tinch okean xavzasiga
kuyiladigan barcha daryolari Kordilera tof
tizimining g‘arbiy yon bag‘ridan boshlanadigan
qisqa, sersuv, tezoqar va gidroenergiya
resurslariga boy daryolardir (Yukon, Freyzer,
Kolumbiya, Sakramento, Kolorado va boshkalar).
Bular orasida eng yirigi va Alyaska xayotida
katta ahamiyatga ega bo‘lgan Yukon daryosi
Koyali tog‘larning g‘arbiy yon bag‘ridan boshlan


Yukon yassi tog‘ligi orqali oqib o‘tib Tinch
okeanning Bering dengizidagi Norton qo‘ltig‘iga
kuyiladi. Uning uzunligi 3700 km, xavzasining
maydoni 855 ming km2. Eng katta suv sarfi 5000-
7000 m3/sek. ni va o‘rtacha suv sarfi 2000 m3/
sek. ni tashkil etadi. Kor suvlaridan tuyinadi va
yozda toshib oqadi. Kishda qariyb yarim yil
davomida muzlab yotadi. Yukonning baliq
boyligi mahalliy axrli xayotida katta rol o‘ynaydi.


Kolumbiya (2250 km) va Kolorado (Grin-River
irmog‘i bilan 3200 km) daryolari Kordilera tog‘
tizimining sharqiy qismidagi Koyali tog‘lardan
boshlanib, ichki yassi tog‘liklardan va
platolardan chuqur kanonlar hosil qilib oqib
o‘tadi va g‘arbiy tof tizmalarini kesib o‘tib
okeanga kuyiladi. Kolorado daryosidagi Katta
Kanon butun dunyoga mashxur, u daryo oqimi
bo‘ylab 320 km masofaga cho‘zilgan.
Kanonning devorlari turli geologik davrlarda
paydo bo‘lgan har xil rangli jinslardan tarkib
topgan.

Kolorado daryosi materikning g’arbiy
ismida joylashgan.U Kordilyera tog’laridan
boshlanib,Tinch okeaniga quyiladi.Kolorado
daryosining uzunligi 320 kmga cho’zilgan Katta
Kanoni bilan butun dunyoga mashhur.Tabiatga
ajoyib hushmanzara tuhfa etgan bu kanonning
yon bag’irlari turli davrlarda paydo bo’lgan har
xil rangli jinglardan tarkib topgan.
Kolumbiya daryosi ham Kolorado daryosiga
o’xshab ketadi.U Kordelyera tog’ining sharqiy
qismidan boshlanib,ichki yassi tog’liklarni kesib
o’tib,o’z suvini okeanga quyadi.

Kolumbiya (2250 km) va Kolorado (Grin-
River irmog‘i bilan 3200 km) daryolari
Kordilera tog‘ tizimining sharqiy qismidagi
Koyali tog‘lardan boshlanib, ichki yassi
tog‘liklardan va platolardan chuqur kanonlar
hosil qilib oqib o‘tadi va g‘arbiy tof
tizmalarini kesib o‘tib okeanga kuyiladi.
Kolorado daryosidagi Katta Kanon butun
dunyoga mashxur, u daryo oqimi bo‘ylab 320
km masofaga cho‘zilgan. Kanonning
devorlari turli geologik davrlarda paydo
bo‘lgan har xil rangli jinslardan tarkib
topgan.

SHIMOLIY AMERIKA KO’LLARI
Kullari. Shimoliy Amerikaning yirik kullari kelib
chikishiga ko‘ra muz-tektonik ko‘llar tipiga
mansub bo‘lib, ular Kanada qalqonining
g‘arbiy va janubiy chegaralarida joylashgan.
Bularga Katta Ayik, Katta (Nivolyiche) Ko‘l,
Atabaska, Vinnipeg va Buyuk ko‘llar guruxi
qaraydi. Buyuk ko‘llar tarkibiga Yukori, Guron,
Michigan, Eri.

YUQORI
GURON
MICHIGAN
ERI
ONTARIOBUYUK KO’LLAR

Ontario va bir qator mayda
ko‘llar kiradi. Bu ko‘llar bir-
birlari bilan tutashib, yagona
va ulkan (maydoni 246 ming
km 2
) chuchuk suv xavzasini
hosil qiladi. Ular orasida eng
kattasi Yukori ko‘l (maydoni
82414 km 2
) hisoblanadi.

Buyuk kllar Kanada kalkonining ucht a
yirik kr ist alli zinapoyasida vujudga
kelgan bo‘lib, ular g‘ar bda Y ukori
ko‘ldan shar qda Ont ario ko‘li t omon
ket ma-ket , bosqichma-bosqich pasayib
boradi. Balandligi dengiz sat x idan 183
m bo‘lgan birinchi zinapoyada Y ukori
ko‘l ( maksimal chuk urligi 307 m)
joylashganBUYUK KO’LLAR
TASNIFLARI

M I CH I G A N
Balandligi 177 m bo‘lgan
ikkinchi zinapoyada Michigan
(chukurligi 265 m) va Guron
(chukurligi 222 m) ko‘llari
joylashgan. Yukori ko‘ldan
Sent-Meri daryosi oqib chiqib
Guronga quyiladi. Guron ko‘li
Michigan bilan Makino bug‘ozi
orkali tutashgan. Bu
zinapoyaning 174 m balandl1-
1gida boshqa ko‘llardan
o‘zining sayozligi bilan farq
qiladigan Eri ko‘li (chuqurligi
64 m) joylashgan.

O N T A R I O
Eng past, balandligi dengiz satxidan 75 m
ko‘tarilib turgan uchinchi zinapoyada
Ontario ko‘li joylashgan. Eri ko‘lini
Ontario bilan uzunligi 54 km bo‘lgan
Niagara daryosi tutashtirib turadi. Bu
dare Eri kulidan oqib chiqadi va Ontario
ko‘liga quyiladi. O‘rtacha yillik suv
sarfi 5900 m 3
/sek. Dolomitli ohaqtoshdan
va gilli slanendan tuzilgan vodiy,
ostonalar, sertepa qirlar suv oqimi
ta’sirida yemirilib bormoqda

NIAGARA Dar yo suvi kat ta
balandlikdagi kuest -t ik
jarlikdan ot ilib t ushib,
dunyoga mashx ur
bo‘lgan Niagara
sharsharasini hosil
qiladi. Kozi oroli
sharsharani ikki
okimga bulgan.
Kanadadagi chap
qismini kengligi 800 m,
balandligi 48 m va
AKSH dat a unt qismini
kengligi 300 m,
balandligi 51 m

Sharshara ohaqtosh va gilli
slaneslarning suv oqimi ta’sirida
yemirilishi hisobiga yiliga 1,5 m
gacha tezlik bilan Eri ko‘li tomon
chekinib bormoqda. Niagara
sharsharasi vujudga kelgan
davrdan to xozirga kadar 11 km
masofaga chekingan. NIAGARA NING CHEKINISHI

BUYUK KO’LLARNIN ATLANTIKAGA
QUYILISHI
Ontario ko‘lidan boshlanuvchi
Avliyo Lavrentiy daryosi Buyuk
ko‘llar tizimini Atlantika okeani
bilan boglaydi va o‘z suvini Avliyo
Lavrentiy qo‘ltig‘iga quyadi.
Daryoning estuariy bilan
birgalikdagi uzunligi 3130 km.
Estuariyning uzunligi 400 km va
kengligi 50 km.

Avliyo Lavrentiy daryosi ko‘l
suvlaridan tuyinib juda to‘lib
oqadi. Kup yillmk o‘rtacha suv
sarfi 6748 m 3
/sek. Dare
dekabrdan to aprelgacha
muzlaydi, kemalarning qatnovi
140 kungacha to‘xtaydi. Qolgan
paytlarda dare va ko‘llar
tizimidagi navigatsiya tuliq,
davom etadi.

KICHCHIK
KO’LLAR
Kanada qalqonining ichki xududlarida
Fennoskandiya ko‘llariga o‘xshash materik
muzligi ta’sirida hosil bo‘lgan mayda ko‘llar
juda ko‘p. Markaziy va Buyuk tekisliklarda
aksincha, ko‘llar kam tarqalgan.
Kordilera tog‘ tizimida tog‘-muzlik,
tektonik, vulkan tipidagi ko‘llar keng
tarqalgan. Eng chuquri Serra-Nevadadagi
Taxo (chukurligi 500 m) va Kaskad
topshridagi Krater (chukurligi 600 m)
ko‘llardir. Ichki yassi tog‘liklarda sayoz sho‘r
ko‘llar ko‘p.

Sh o’ r k o’ l l a r
Ular o‘rta Osioning Orol ko‘liga
o‘xshab, kadimiy suv xavzalarining
qoldiqlari hisoblanadi. Shulardan eng
yirigi Katta Xavza yassi tog‘ligidagi
2181 m balandlikda joylashgan Katta
Shur ko‘lidir. Uning maksimal
chuqurligi 15 m ga boradi. Suvining
shurligi 137°/
00 dan 300°/
00 gacha
ko‘tarpladp. Ko‘ldagi osh va glauber
tuzi qazib olinadi.

SHIMOLIY AMERIKA SUV RESURSLARINING
IFLOSLANISHI
Shimoliy Amerika suv resurslariga juda boy, lekin
shunga qaramasdan ba’zi rayonlarda toza chuchuk
suv yetishmaydi. Bunta sabab sanoatda va kishlok
xujaligida suvdan tobora kuprok, foydalanish
darajasini oshishidir. Ko‘p daryo va ko‘llar fabrika
va zavodlarning iflos chikindilaridan, ekin
maydonlaridan yuvilib tushayotgan petitsidlar va
turli xil kimyoviy o‘g‘itlardan ifloslangan.

Yaqin vaqtlargacha suvining tozaligi
va katta miqdordagi chuchuk suv
zaxirasiga ega ekanligi bilan ajralib
turgan Buyuk ko‘llar tizimi ham
xozirgi kunda asta-sekin ifloslanib
bormokda. Bu ko‘llarga tevarak-
atrofdagi ishlab chikarish
korxonalaridan turli xil zararli
moddalar tashlanmoqda.

Ular suv tagiga cho‘kib, tirik
organizmlarga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Bunday xol
materik ichki suvlarini
ifloslanishiga qarshi tadbir
choralarni izchillik bilan olib
borishni va ularni har
tomonlama muxofaza qilishni
taqozo etadi.

Shimoliy amerika daryolarining quyilish havzalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish