Sho‘rlangan tuproqlar xaritasini tuzish - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	42.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sho‘rlangan tuproqlar xaritasini tuzish

Купить

Sho‘rlangan tuproqlar xaritasini tuzish
Reja
1. Sho‘rlangan tuproqlar тш xaritasini tuzish zaruriyati
2. Sho‘rlangan tuproqlarni xaritalash va operativ baho berishning an’anaviy
uslubi
3. Ko‘p zonali kosmik fotosyomkalar ma’lumotlari asosida tuproq
sho‘rlanishini aniqlash asoslari
4. "Tuproqning sho‘rlanishi" xarita-chizmasini yaratish texnologiyasi

O‘rta Osiyoning, jumladan, O‘zbekistonning sug‘orish sistemasini samarali
funksiyalashni aniqlovchi muhim omillardan biri sho‘rlanish hisoblanadi. Bu
sug‘oriladigan hududlarda vaqt o‘tishi bilan joylarda va tuproq qoplamining profili
bo‘yicha tez o‘zgaradigan tuproqning dinamik jarayonlaridan biridir. Tuproq
sho‘rlanishining darajasiga bog‘liq holda uning fizikaviy, agrokimyoviy, biologic
xususiyatlari yomonlashadi va qishloq xo‘jalik madaniy ekinlarining hosildorligini
pasayishiga olib keladi.
Bugungi kunga qadar O‘zbekiston va boshqa Markaziy Osiyo
respublikalarining sug‘oriladigan yerlaridagi tuproq sho‘rlanishining soni, sifati va
xarakteri haqidagi asosiy axborot "O‘zdaverloyiha" instituti tomonidan bajarilgan
tuproq tekshiruvlariga oid katta masshtabli ma’lumotlar hisoblanadi. Biroq 10-15
yilda bir marta bajariladigan bu ishlar sug‘oriladigan yerlarning meliorativ holatini
operativ ravishda nazorat qilib borish masalalarini yechishda yetarli emas
(Shukshin, Shulyak, Zeman, Tojiyev, Vaksman va boshqalar, 1990).
Keyingi yillarda kosmik fanning rivojlanishi bilan masofaviy uslublar,
jumladan, ko‘p zonali kosmik foto syomkalari borgan sari kengroq tarqalmoqda.
Masalan, V.V.Dokuchayev nomidagi Tuproqshunoslik instituti tomonidan
tayyorlangan aero va kosmik fotosyomkalarning ma’lumotlaridan foydalanish
uslubiyatlari mavjud. Katta masshtabli aerofoto tasvirlarni meliorativ qurilmalari
ustida tadqiqot olib borishda konturlarni aniq belgilash uchun foydalanish ko‘rib
chiqilgan. Mirzacho‘l yerlardagi sho‘rlangan tuproqlarning tahlili belgilash
belgilari to‘g‘risidagi ma’lumotlar yig‘ish uslubi hamda har bir joyning detal
kartinasini tuzish ishlari olib borilgan. VNIIGIM uslubida aerokosmik tasvirlar va
ularni ishlab chiqishning asosiy bosqichlari detalma-detal ko‘rib chiqilgan.
O‘zbekistonning Farg‘ona va Buxoro viloyatlaridagi sug‘oriladigan yerlardagi
tuproqlarning sho‘rlanishini o‘rganish asosida aerokosmik syomkalar
ma’lumotlaridan foydalanish maqsadli effekti ko‘rsatilgan.
Mazkur bobda 1:100000 masshtabli ko‘p zonali kosmik fotosyomkalarning
vizual instrumental ishlab chiqish ma’lumotlarining texnologiyasi bayon etilgan
bo‘lib, bu sug‘oriladigan yerlarda «Sho‘rlangan tuproqlar» xarita chizmasini

operativ ravishda korrektirovka qilish uchun mo‘ljallangan, qiyosiy belgilashning
zaruriy andazaviy kataloglari va ularni xaritalash ishlari olib borilgan.
Respublikaning sug‘oriladigan yerlarida tuproq sho‘rlanishi holati va
dinamikasini operativ ravishda nazorat qilish gidrologiya-meliorativ ekspeditsiya
tomonidan ilmiy tadqiqot va loyihalash tashkilotlarini zarurat tug‘ilganda jalb etish
bilan amalga oshiriladi. Sho‘rlangan tuproqlarning obyektiv bahosi va hisob kitobi
sug‘oriladigan yerlarni meliorativ holatini nazorat qilishning masalalaridan biridir.
Shuning uchun ham mualliflar sug‘oriladigan yerlarda tuproq sho‘rlanishini
xaritalash va hisobkitobini qilishning operativ baho berishdagi an’anaviy
uslublarini qayta tahlil qilib chiqdilar, ko‘p zonali kosmik foto tasvirlarni qiyosiy
belgilashning fizikaviy asoslarini qisqa bayon etdilar, kosmik tasvirlarni ishlab
chiqish texnologiyalarini kiritdilar.
Sho‘rlangan tuproqlarni xaritalash va operativ baho berishning an’anaviy
uslubi
O‘zbekiston Respublikasinining sug‘oriladigan yerlarida tuproqning
sho‘rlanishi odatda "O‘zdaverloyiha" Davlat loyihalash instituti tomonidan amalga
oshirilgan sho‘rlangan tuproqlar syomkalarining ma’lumotlari bo‘yicha aniqlanadi.
Sho‘rlangan tuproqlarning rekognossirovkali tadqiqotlari yiliga bir marta
vegetatsion davrining oxirida (avgust oxiri-oktabr boshi) tuproqning o‘simlik ildiz
bilan qoplangan (metrli) qatlamlarida yuqori darajada tuzlarning to‘planish davrida
olib boriladi.
Sho‘rlanishning asosiy manbai-tuproqning o‘simlik ildiz bilan qoplangan
qatlami-yer yuzasida yaqin joylashgan minerallashgan sizot suvlari hisoblanadi.
Tuproqning sho‘rlanishi ta’sirida uning ko‘rinishi va kimyoviyligi darajasiga
bog‘liq holda tuproqning fizikaviy, kimyoviy va agrokimyoviy xususiyatlari
yomonlashadi, natijada sezilarli darajada qishloq xo‘jaligi madaniy ekinlarning
hosildorligi pasayadi.

Sho‘rlanish darajasiga qarab tuproqlarning bo‘linish belgilari
rekognossirovkali tadqiqotlarda vegetatsion davridan so‘ng quyidagicha
ifodalanadi.
Sho‘rlanmagan tuproqlar.
Qishloq xo‘jaligi madaniy ekinlari normal o‘sadi va rivojlanadi.
Tuproqlarning yuza qismi ranglari bo‘yicha quruqlikdagi kabi nam holatda ham bir
xil. Tuproq yuza qismida tuzlarning rangi o‘chishi kuzatilmaydi.
Kam sho‘rlangan tuproqlar.
O‘simliklarning kam darajada ezilishi, fragmentli yoki butunlayicha seziladi.
Qirrali joylarning baland qismi pastlikka nisbatan namlangan holatda; quruq
holatdagi qirrali joylarda tuzlarning rangi kam o‘chganligi seziladi.
O‘rtacha sho‘rlangan tuproqlar.
Madaniy ekinlarni o‘rtacha ezilishi dala konturlarining katta qismida
seziladi. Unchalik katta bo‘lmagan bir necha o‘n kvadrat metrlargacha bo‘lgan
yerlarda o‘simliklarga dog‘ tushishi mumkin. Qirralar va qatorning yon tomoni
qisman rangi o‘chgan tuzlarning katta dog‘lari bilan qoplangan.
Kuchli sho‘rlangan tuproqlar.
Yetishtiriladigan qishloq xo‘jalik madaniy ekinlarining kuchli ezilishi
seziladi. Dala konturlarining butun bo‘yi bo‘ylab madaniy ekinlarga turlicha
o‘lchovdagi (10 dan 100 km gacha) rangi o‘chgan tuzlar bilan qoplangan katta,
ba’zan butun dog‘larning rivojlanishishi kuzatiladi. Qishloq xo‘jalik ekinlari
maydonlaridagi qatorlarda ham shunday rangi o‘chgan tuzlarning katta dog‘lari
rivojlangan. Yovvoyi o‘tlar tarkibida galofitlarning maysali ko‘rinishlar mavjud.
Yotib qolgan maydonlarga esa galofitli butalar (yulg‘unlar, sho‘rhoklar va
boshqalar) ham uchraydi.

Sho‘rxoklar.
Qishloq xo‘jalik madaniy ekinlari butunlay nobud bo‘ladi. Tuproqning yuza
qismi tuz bilan to‘ydirilgan qobiq bilan qoplangan. Sodali sho‘rlangan tuproq yuza
qismi intensiv qora rangga ega. Bunday maydonlarda galofitli o‘simliklar o‘sadi
(sho‘r o‘simliklar, yulg‘unlar va boshqalar). Tuproqlarning bo‘linish belgilari
ularning qay darajada sho‘rlanishiga qarab, rekognossirovka tadqiqotlarida butun
dala yoki fragmentli, alohida maydonlar bo‘yicha paxta hosildorligining foizli
ko‘rsatkichlari orqali ham ifodalanishi mumkin (8-jadval).
8-jadval
Tuproqlarning sho‘rlanish darajasi bo‘yicha paxta hosildorligining
Kamayishi
Tuproqning sho‘rlanish darajasi Paxtaning kam hosilligi, %
Sho‘rlanmagan -
Kam sho‘rlangan 20-50
O‘rtacha sho‘rlangan 50-70
Kuchli sho‘rlangan 70-90
Sho‘rhoklar 90-100
Tuproqlar sho‘rlanishining vizual kuzatuv natijalari yerdan foydalanish
rejalarida 1:10000 masshtabli xaritalarda qayd qilinadi. Bajarilgan ishlarning sifat
bahosi maxsus aktlar bilan rasmiylashtiriladi. Rekognossirovka tadqiqotlarining
ma’lumotlari bo‘yicha sug‘oriladigan yerlar va tuprog‘i o‘rganiladigan boshqa
tashkilotlar-"O‘zdaverloyiha" institutining tuproq sho‘rlanishi haqidagi
ma’lumotlari korrektirovka etiladi (tuzatiladi). Buning uchun sho‘rlangan

tuproqlarning yerdan foydalanish rejalari bilan birga vizual kuzatuvlarini 1:50000
va 1:100000 masshtabda o‘tkazish amalga oshiriladi. Ma’lum rayonning
sug‘oriladigan yerlari tuproq sho‘rlanish darajasiga qarab eksplikatsiya bo‘yicha
1:10000 masshtabdagi xaritalarda aniqlanadi va kuzatuv jurnaliga kiritiladi.
Maydonlarning o‘zgarish darajasi bilan tuproqning turli darajada sho‘rlanishini
xarakterlaydigan jadvallar to‘ldiriladi; sug‘oriladigan yerlarda sho‘rlanish
rejimining o‘zgarishi operativ ma’lumotlarda tuziladi.
Sug‘oriladigan yerlarda tuproq sho‘rlanishini baholash ma’lumotlarining
yillik hisoboti sug‘oriladigan yerlarning meliorativ holati bahosi bo‘yicha joriy yil
uchun hisobot yilining birinchi oyidan boshlab oxirgi oyi mobaynida o‘tkaziladi.
Ayrim axborotlar o‘z vaqtida xo‘jaliklar, qishloq xo‘jaligi va suv xo‘jaligi
tashkilotlari tomonidan yuboriladi. Hisobotlar ilmiy, loyihalash, foydalanish va
qurish (qurilayotgan obyekt bo‘yicha), meliorativ, qishloq va suv xo‘jaligi
tashkilotlarga beriladi.
Ko‘p zonali kosmik fotosyomkalar ma’lumotlari asosida tuproq sho‘rlanishini
aniqlash asoslari
Tabiiy xo‘jalik obyektlar holatini kosmik axborotlar bo‘yicha aniqlash
fizikaviy asoslar, ularning qobiliyati bo‘lib, ularning elektromagnit energiyasini
o‘rgangan holda chetdan kirayotgan kuchni ham aks ettiradi. Yerning balandligi
oralig‘i bilan atmosfera qatlamidan o‘ta turib va tarqatuvchi kuchlar ta’sirlanish
qatlami bilan fotoplyonkalar tasviri yerga tushadi. " Suratga olish " yoki
" Tasvirlash " terminlari bilan yassi obyektlarni belgilaymiz. Ularning ko‘rinishi
nuqtadan nuqtagacha o‘zgarib boradi. (Shukshin, Shulyak, Zeman, Tojiyev,
Vaksman va boshqalar, 1990 yil). Oq-qora (yarim tonli kulrang) tasvir uchun
bunday ko‘rinish bir parametr yordamida yozilishi mumkin-optik qalinlik
(yorug‘lik) energiya tarqalish salmog‘iga mos ravishda yer yuza qismiga
koordinatlar (x,u) bilan birga fotokameraning optik sistemasiga tarqatuvchining
bortiga kelib tushadi:

9= 9 (x, u)
Nazariy jihatdan kosmik axborotlarni olish kosmik yerni boshqarish
masalalari bortda o‘lchangan tarqatuvchining xarakteristikasi bilan dala o‘rganish
chambarchas bog‘langan bo‘lib, yer ko‘rinishlarining optik o‘ziga xosliklarini
topish zarur qoidaga ko‘ra, hisob-kitobsiz o‘lchov natijalariga ko‘p hollardagi
atmosfera va o‘lchov vositalarining noma’lum xarakteristikalaridir. Bu masalaning
tuzatish qarori boshlang‘ich shart-sharoitlar bilimini talab etadi-tabiiy
obyektlarning holati haqidagi bir qancha yer ustidagi ma’lumotlaridir.
Aniq va obyektiv ravishda xarita tuzish uchun ko‘p zonali kosmik foto
syomka amalga oshiriladi, shuningdek, bir qancha fotokameralar bilan turli ko‘rish
zonalaridagi (KD ko‘rinish diapozoni) va yaqin infraqizil (IQ) diapazonli
spektrining bir paytning o‘zidagi syomkada olib boriladi. KD – bu diapazon spektr
oblastini λ =0.40-0.70/mkm (bu diapazonda odam ko‘ra oladi); IQdiapazon istalgan
diapazonning boshlang‘ich oblastida joylashadi ( λ =0.75-0.90 mkm).
Bunday vaziyatda kosmik fotoga olishni amalga oshirish uchun uch zonali
fotografiya sistemasidan foydalaniladi, u rangli filtrlarning tiniq yotug‘liklar
(qo‘yib yuborish) chiziqlari quyidagi effektli (o‘rtacha) to‘lqin uzunligiga ega:
0.50; 0.67; 0.8 mkm (spektrning yashil, qizil va infraqizil zonalariga yaqin bog‘liq
holda) 18 va 19 rasmlarda shartli ravishda yorug‘lik chiziqlari ko‘rsatilgan va 1k,
2k, 3k bilan belgilangan.
Mavzuli nuqtai nazardan kosmik tasvirlar bo‘yicha sug‘oriladigan yerlardagi
sho‘rlangan tuproqlarni aniqlash ma’lum tizimda tarqaladigan, quyidagi tabiiy
elementlar: o‘simlik-tuproq-suvdan iborat bo‘lib o‘zaro harakat oqimlarini
o‘rganishdir. Bular quyidagi tizimlar:
-bir elementli (qalin zich o‘simlik qoplami quruq tuproqning ochiq yuza
qismi, suvning yuza qismi); - ikki elementli (o‘simlik-suv, o‘simlik-tuproq,
tuproqsuv);
-uch elementli (o‘simlik - tuproq-suv);
Masalan, o‘sish davrining boshida, sholi dalasi-bir elementli tizim (suvning
yuza qismi), paxta ekiladigan sug‘oriladigan dala-ikki elementli (nam tuproq

fonidagi zich bo‘lmagan o‘simlik qoplami). Bunday bo‘linish bir qadar shartli,
ammo yer ko‘rinishlarining optik modelini tuzishga imkon beradi. 18-rasmda
(Krilov, 1947 yil) spektral koeffitsiyent yorug‘ligining √l to‘lqin uzunligidan
tarqatuvchi bortga "o‘simlik-tuproq-suv" sistemasining alohida elementlarini
o‘rganish uchun olib o‘tilgan. Tuproqlarning spektrli xarakteristikasi keng atrof
hududlarida o‘zgaradi, shuning uchun misol sifatida o‘ta och va to‘q rangli
tuproqlar uchun egri-bugri joylar keltirilgan. Bu bog‘liqlikning fizikaviy
mohiyatiga qisqacha to‘xtalib o‘tamiz.
O‘simlik. 18-rasmda g‘o‘zaning o‘sish davri oxiridagi spektrli
xarakteristikasi berilgan. O‘simlik deyarli butunlay quruq tuproqni qoplab oladi
(tuproqning o‘simlik bilan loyihaviy qoplanishi 100% ga yaqin o‘simlik
biomassasi maksimumga yaqin). Yaqin masofadagi to‘lqin uzunligi 0.40 mkm
(spektrning moviy zonasi) va 0.67 mkm (spektrning qizil zonasi yashil o‘simliklar
pigmentlarini qamrab oluvchi chiziqlarga ega xlorofillasi ksantofillosi va
boshqalar).
Buning ustiga, orqa tomondagi qat’iy bog‘liqlik kuzatiladi: loyihaviy
qoplanish yoki o‘simlik biomassasini alohida shakllanishi bilan bog‘liq holda
o‘rganish qanchalik ko‘p bo‘lsa, shunchalik katta darajada nur tarqalib, yutiladi,
shuningdek, spektrli koeffitsiyent yorug‘ligi kam bo‘ladi, (3.2 1k dan chaproqda va
chiziqda 2k). Kosmosdan turib syomka qilinayotganda spektrning moviy qismini
o‘rganish atmosfera ozoni tomonidan kuchli ravishda yutiladi, shuning uchun
syomkalar uchun yashil, qizil va infraqizil zonalardan foydalaniladi.
IQ zonasida o‘simliklarning yorug‘lik xarakteristikasi ulkan, ammo
yorug‘lik o‘zgarish diapazoni loyihaviy o‘zgarishining va biomassa funksiyasi
sifatida qizil zonadagiga qaraganda sezilarli darajada kamroq(18-rasm, 3k
chiziqda).
Tuproq. To‘lqini uzunligining ko‘payishi bilan quruq tuproqning aks
ettirish qobiliyati asta-sekin o‘sib boradi (18-rasm).
Suv. To‘lqin uzunligining ko‘payishi bilan suv nur tarqalishini borgan sari
ko‘proq o‘chiradi va IQ diapozonida aks etmay qoladi: amaliy jihatdan nur

tarqalishi uchun "qora tonga" aylanib qoladi. Tabiiy ko‘rinishlarni ilg‘ab olish
imkoniyatlarini uch zonali kosmik suratga olish tizimda foydalanilgan fototon
tasvirlarni ishlab chiqish yo‘li bilan ko‘rib chiqamiz. Birdan ta’kidlash lozimki,
yashil va qizil zonalarning tasvirlari KD diapozonida bir-biri bilan (o‘zaro) kuchli
bog‘lanadi va vizual shartli belgilash uchun qizil zonadagi ko‘proq ziddiyatli
tasvirlardan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Vegetatsion davrining oxirida
olingan qizil zonadagi tasvirlardan tabiiy-xo‘jalik shart-sharoitlari ajratiladi (18-
rasm):
-tog‘lar, qumlar, o‘zlashtirilmagan yerlar (yorug‘lik xarakteristikasi o‘ta och
kulrangdan och ranggacha);
-lalmi yerlar (kulrang, och kulrang tasvir toni);
-sug‘oriladigan yerlar (to‘q kulrang ton).
Ik-diapozonida boshqa tabiiy ko‘rinishlar fonida barcha suvli yoki suv
chiqarish obyektlari (ko‘llar, daryolar suv omborlari, suv bilan to‘ldirilgan sholi
dalalari, sug‘orilgan dalalar).
Sug‘oriladigan massivlarda tuproq sho‘rlanishining aniqlash asoslari ko‘p
zonali kosmik fotosyomkalar ma’lumotlari bo‘yicha navbatdagi tabiiy xo‘jalik
omillari xizmat qiladi.
Sug‘oriladigan massivlarda asosan paxta o‘stiriladi, u respublikadagi
sug‘oriladigan maydonlarning 60-80 foizini egallaydi.
Paxta-sho‘rlangan tuproqlarni shartli belgilashda yaxshi indikator.
O‘simlikning yer osti qismining holati (loyihaviy qoplanish, biomassa, hosildorlik)
qoidaga ko‘ra, bir ma’noda tuproq sho‘rlanishining darajasi bilan bog‘liq:
sho‘rlanish qanchalik ko‘p bo‘lsa, g‘o‘zaning ezilishi shunchalik ko‘payadi.
Kosmik fotografiya va yer usti sinxronik kuzatuvlari avgust oxiri-sentyabr
boshlarida o‘tkazilib, unda tuproqning metrli (ildiz bilan qoplangan) qatlamlarida
maksimal darajada toksik (zaharli) tuzlarning yig‘ilishi sodir bo‘ladi.
G‘o‘zaning bir qator boshqa ekinlar (makkajo‘xori, shakarqamish va
boshqalar) dan ajratib turadigan xususiyati shundaki, istalgan biomassada

(hosildorlikda) tuproqning o‘simliklar bilan loyihaviy qoplanishi 100 % ga teng
bo‘lmaydi.
"Tuproqning sho‘rlanishi" xarita-chizmasini yaratish texnologiyasi
Mazkur bo‘limda suratga olish jarayoni va ko‘p zonali kosmik tasvirlarni
sug‘oriladigan yerlarda “Sho‘rlangan tuproqlar” operativ xarita-chizmasini tuzish
maqsadida ishlab chiqish qarab chiqiladi. Xaritalash hujjatlariga kirishning asosiy
talablari bayon etilgan; o‘rinli shartli belgilash, o‘ziga xoslik xususiyatlarini
o‘rnatish va ularni xaritalash asosida aks ettirishni rasmlar bilan ko‘rsatuvchi
bo‘lim egallaydi.
Ko‘rib chiqilayotgan texnologiyaning asosiy bosqichlariga tayyorgarlik
ko‘rish, dala va kameral davrlari bilan ishlash kiradi. Tayyorgarlik ko‘rish
bosqichida “Sho‘rlangan tuproqlar” xarita-chizmasini tuzish uchun barcha zaruriy
an’anaviy xaritalash ma’lumotlari va kosmik tasvirlar olish va foydalanish
ta’minlanadi.
Kosmik tasvirlarning tanlab olingan komplektlarida qiyosiy belgilash
bajariladi. Dastlabki “Sho‘rlangan tuproqlar”xarita-chizmasi tuziladi. Dala
tadqiqotlari sug‘oriladigan xududlardagi asosiy maydonlarda tuproq qoplami
meliorativ holatini vizual baho berish maqsadida tipik va aniq bo‘lmagan
konturlardagi tuproq namunalari sonlarini aniqlash va tushuntirib berish uchun olib
boriladi. Kameral ishlar tuproq namunalarini suvli so‘rim kimyoviy tahlillar
o‘tkazishda, obyektiv rivishda sho‘rlangan tuproqlar shartli belgilarini ko‘p zonali
kosmik tasvirlarda o‘rnatish, “Sho‘rlangan tuproqlar” xarita-chizmasining
mualliflik orginalini tayyorlashda rejali xaritalash asosida kosmik tasvirlarni tahlili
ma’lumotlarining maydonlarni hisoblab chiqish kabi tadqiqotlar amalga oshiriladi.
Tayyorgarlik ishlari. Tayyorgarlik ishlari bosqichida quyidagilar bajariladi:
a) sug‘oriladigan massivlarda kosmik fotosyomkalardan foydalanish uchun
talabnoma yuboriladi;

b) asosiy maydonlarda tanlab olingan sho‘rlangan hududlarning obyektlarida
kerakli tasvirlarning sonlari o‘rnatiladi;
c) dala va kamerali ishlarning salmog‘i aniqlanadi;
d) tuproq namunalarini suvli surim kimyoviy tahlili va ishlab chiqarish
yig‘indisi bo‘yicha dasturi va chiqimlar smetasi tuziladi;
d) ishlarning kalendar asosidagi rejasi tuziladi;
e) xaritalash, statistik va adabiyot ma’lumotlarini yig‘ish, o‘rganish va
tizimlash olib boriladi;
j) kosmik tasvirlarni shartli belgilash tahlili amalga oshiriladi;
z) sho‘rlangan tuproqlarning shartli belgilash belgilarining jadvali tuziladi;
i) obyektlar tadqiqoti uchun dastlabki mualliflik “Sho‘rlangan tuproqlar”
xarita-chizmasi tayyorlanadi;
k) zaruriy jihozlar va qirollar tayyorlanadi;
l) sug‘oriladigan obyekt va massivda sho‘rlangan yer syomkasini olib borish
uchun rejalashtirilgan har bir dala tadqiqotlari uchun chizmalar tuziladi.
Tanlab olingan sho‘rlangan joylardagi syomkalar bo‘yicha ishlarni
rejalashtirish ayrim sug‘oriladigan massivlarning meliorativ holatlarini hisob-kitob
qilish bilan olib boriladi. Bular adabiyotlar manbai bo‘yicha hamda
«O‘zdaverloyiha» instituti tomonidan bajarilgan yirik masshtabli sho‘rlangan
joylar xaritasi ma’lumotlari bo‘yicha to‘plagan meliorativ kadastr natijalari va
kosmik tasvirlarni shartli tahliliy ishlarining dastlabki tuzilgan xarita-chizmalar
asosida olib boriladi. Tanlab olingan sho‘rlangan yerlar syomkalarining
murakkabligini quyidagi hududlar toifalariga ajratib ko‘rsatadi:
1-toifa – sho‘rlangan umumiy maydonning 15% gacha egallaydigan
sug‘oriladigan massivlar toza sho‘rlanmagan va kam minerallashgan sizot suvlari
turli chuqurliklarda joylashadilar.
2-toifa –a) 15% dan 40% gacha sho‘rlangan sug‘oriladigan massivlar, kam
va o‘rta minerallashgan sizot suvlari turli chuqurliklarda joylashadilar. Qoidaga
ko‘ra, sun’iy zovurlar keng rivojlangan; b) unchalik katta bo‘lmagan tog‘lar
oralig‘idagi vodiylarda katta qalinlikdagi talqonli tuproqli yangidan sug‘oriladigan

massivlar sug‘orish boshlanganligiga qadar sizot suvlari katta chuqurlikga
joylashadilar, tuproq qoplami sho‘rlangan yoki faragmentli ravishda sho‘rlangan.
Sug‘orish boshlanishi bilan ko‘pgina maydonlarda sizot suvlarining yer yuzasiga
ko‘tarilishining darajasi ortadi va tuproqlarda sho‘rlanish jarayonlari kuzatiladi.
3-toifa –sho‘rlangan tuproqlarning miqdoriy maydon konturlari umumiy
maydonning 40% dan ko‘prog‘ini egallaydigan massivlar. Yer osti sizot suvlari
turli darajada minerallashgan va ayniqsa tuproqning yuza qismidan 3-0 m dan
yaqin joylashadilar. Bu hududlarning butun maydonlaridagi sizot suvlarning
oqqovaligi sun’iy ravishda ta’minlanadi. Tanlangan yer usti dala syomkalari
1:50000 masshtabda olib boriladi. Sho‘rlangan joylardagi syomkalar bo‘yicha dala
ishlarini xaritalash asosi sifatida xo‘jaliklarning 1:10000 masshtabli yer rejalari
yoki xo‘jalikning chizmalari xizmat qiladi. Xaritalash aniqligini oshirish uchun
xaritalash asosiga qo‘shimcha ravishda kosmik foto tasvirlarning oldingi yildagi
1:200000-1:300000 masshtabli kattalashtirilgan namunalaridan foydalanish
mumkin. Ma’muriy rayon hududi dala tadqiqotlari davrida hosil bo‘lgan tuproq
kesmalarining (razrezlarining) soni bitta gradatsiyadagi sho‘rlangan tuproqqa 3-6
kesmalar hisobida aniqlanadi. Tanlab olingan tuproq namunalarining soniga
qaraganda tuproq kesmalarining soni 4 marta ko‘proq. Respublika bo‘yicha yaxlit
saralab olingan tuproq namunalarining umumiy soni tuproq namunalarini suvli
so‘rim o‘tkaziladigan kimyoviy tahlillarning chiqimlar smetasi va dala ishlarining
miqdori bilan belgilanadi.
Tayyorgarlik davri yanvardan iyulgacha davom etadi. Hududdagi dala
tadqiqotlari, tuproq namunalarini saralash tuproqning bir metrli qatlamiga
maksimal darajada tuz yig‘ilishi davrida olib boriladi –bu davr avgustning ikkinchi
yarmidan oktyabrning birinchi dekadasigacha bo‘lib, kosmik syomkalar bilan
sinxronlangan muddatlarga to‘g‘ri keladi. Tuproq namunalarining tahlili, kosmik
fotosekalar ma’umotlarini olish oktyabr-noyabrning birinchi yarmida bo‘lib o‘tadi;
tasvirlarni dastlabki shartli tahlilini belgilash, “Sho‘rlangan tuproqlar” xarita-
chizmasining mualliflik nusxasini tuzish –noyabrning ikkinchi dekadasi-

dekabrning birinchi dekadasida o‘tkaziladi. Axborot ma’lumotlarini tayyorlash har
joriy yilning dekabr oyi mobaynida olib boriladi.
Kosmik tasvirlarni ishlab chiqish boshlanishiga qadar ma’muriy rayonlarda
yerdan foydalanishning blankali rejalari tayyorlanadi, ularda joriy yilda
“Sho‘rlangan tuproqlar” xarita chizmasini chizish nazarda tutiladi. Dala
tadqiqotlari olib borish kuzatilayotgan ma’muriy rayonlarning har birida bosh
mutaxassislar otryadi ichidan ma’sul va gidrogeologiya-melioratsiya
stansiyalarining partiyasi tayinlanadi. Dala ishlari uchun quyidagilar tayyorlanadi:
0-30, 30-50, 50-75, 75-100 sm chuqurliklar namunasi bilan tuproq burg‘usi;
matodan qilingan qoplar yoki neytral kimyoviy qog‘ozlarni o‘rash, bo‘laklangan
tuproq namunalarini paketlash uchun o‘rama material, namunalarni saqlash uchun
quti yoki yashiklardan foydalaniladi.
Dala tadqiqotlarining chizmasi sug‘oriladigan massivlardagi maydonlarni
turli darajada faraz qilingan tuproq sho‘rlanishlari bilan egallaydi. Tadqiqot
yo‘nalishlari avvaldan aniqlangan dala nuqtalarida kuzatuvlarning har yili
qaytarilishi bilan ta’minlanadi.
Hududda dala tadqiqotlari . Dala ishlari davrida tanlab olingan yer usti
sho‘rlangan joylar syomkasi bo‘yicha sug‘oriladigan massivlarning asosiy
maydonlarida, ma’muriy rayon chegarasida quyidagilar bajariladi:
a) sho‘rlangan joylarni syomka qilish obyektlari aniiqlanadi;
b) sug‘oriladigan massivning tekshiriladigan maydoni qayd etiladi;
shuningdek tuproq kesmalarini parmalash, tuproq namunalarini olish miqdorlari
aniqlanadi;
v) “Sho‘rlangan tuproqlar” xarita chizmasining dastlabki varianti tuziladi;
g) dala ishlarini qabul qilish va topshirish olib boriladi.
Dala ishlari partiya xizmatchilari va ekspeditsiya otryadiga tanlab olingan
sho‘rlangan joylar syomkasini olib borish ishlari bilan boshlanadi. Bir vaqtning
o‘zida tashkiliy va amalga oshirilishi kerak bo‘lgan ishlarga bog‘liq masalalar
kelishib olinadi. Tanlab olingan sho‘rlangan joylar syomkasi quyidagi
materiallarning tahlili asosida aniqlanadi: -1:50000 masshtabli ma’muriy hudud

rayonida tuzilgan yig‘ma “Sho‘rlangan tuproqlar” xarita-chizmasi avvaldan
«O‘zdaverloyiqa» Davlat loyihalash instituti tomonidan amalga oshirilgan
sug‘oriladigan yerlarning meliorativ holatlari katta masshtabda xaritalash ishlari
asosda amalga oshiriladi:
-har joriy yilda shartli ravishda tahliliy belgilab quyilgan kosmik foto
tasvirlar va shu ma’lumotlar asosida tuzilgan “Sho‘rlangan tuproqlar” xarita-
chizmasi tuziladi;
-yer osti sizot suvlarini joylashish chuqurligi va ularning minerallashgan
darajasining xaritasi va oxirgi yildagi vegetatsion davrida o‘zgarishining 1:50000
masshtabda xaritasi gidrogeologiya-melioratsiya stansiya mutaxassislari
tomonidan
tuziladi;
-relyef elementlarini aks ettiruvchi topografik xarita.
Kosmik foto tasvirlarda ajratilib ko‘rsatiladigan sho‘rlangan tuproqlarning
joriy yildagi konturlarni asoslash uchun yoriqlar (skvajinalar) o‘rganilib chiqiladi:
asosiy yoriq 1,0 metr chuqurlikda, undan 10-15 metr oraliqdagi qarama-qarshi
tomonda 30 sm chuqurlikdagi 2 ta yarim chuqur qaziladi. Tuproq namunalarni
saralash uchun tuproq burg‘usidan (parmasidan) foydalaniladi. Agar bir metrlar
atrofida toshli-shag‘alli qatlamlar yoki yer osti oqiziq suvlari joylashsa, yoriqlar
chuqurligi o‘tib bo‘lmas toshli shag‘alli qatlamlarning hosil bo‘lish chuqurligi
bilan chegaralanadi.
Qoidaga ko‘ra, tuproqlarning sho‘rlanishi xaritada ifodalanishi kerak bo‘lgan
konturlar odatda kompleksli va dog‘li ko‘rinishda bo‘lib, turli darajada sho‘rlangan
tuproqlar birikmalarini hosil etadi. Shuning uchun ham tuproq kesmalari nisbatan
bir jinsli maydonlarda joylanishishi kerak, natijada ular orasidagi tipik fon deb
ataluvchi sho‘rlanish konturi ajratib olinadi va xaritada uninng aniq ayirmasi
ko‘rsatiladi.
Yoriqlarning joylashish o‘rni xaritalash asosida 1:10000 masshtabda 3 mm
aniqlikdagi diametri 3 mm aylana shaklida qayd etiladi, kichraytirilgan
nusxalardagi yer tuzish rejalari va foto tasvirlarga ±1mm aniqlikdagi nuqta bilan,

foto tasvirning orqa tomonidan belgilanadi. Aylananing chap tomonidan yoki
nuqtadan tartib sonlari ko‘rsatiladi.
Joylashgan yoriqlarning hammasidan 200 g ga yaqin massadagi tuproq
namunasi olinib, ular suvli so‘rim kimyoviy tahlillardan o‘tkaziladi. Asosiy
yoriqlardan tuproq namunalarini saralab olish 0-30, 30-50, 50-75, 75-100 sm
chuqurlikda olib bajariladi. 0-30 sm li qatlamdan tuproq namunasi jo‘yakning
pushtasidan olinadi. Asosiy yoriqdan olingan 0-30 sm li qatlamlardagi tuproq
namunalari va ikki yarim chuqurchadan bitta aralash namuna tayyorlanadi.
Olingan tuproq namunalari toza matoli qopga joylashtiriladi yoki qog‘ozga
o‘raladi. Qop yoki tuguncha ichiga quyidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan
etiketka joylashtiriladi: rayon va xo‘jalik nomi; yoriqning tartib soni; olingan
namuna chuqurligi; namuna olgan mutaxassis imzosi va ish bajarilgan kun; sana.
O‘ramning yuza qismiga yoriqning tartib soni va olingan namuna chuqurlgigining
nusxalari qo‘yiladi. Bitta yoriqdan olingan namunalar bir bog‘lamga birlashtiriladi.
Tuproq namunalarini o‘rashda polietilen va sintetik plyonkali paketlardan
foydalanishga yo‘l qo‘yilmaydi.
Hisobga olingan yoriqlar dala jurnali yoki umumiy daftarga yozib qo‘yiladi.
Qayd etish quyidagi tartibda olib boriladi: yoriqlarni hisobga olish sanasi;
yoriqlarning tartib soni; ma’muriy rayon xo‘jalining nomi, yoriqlarning geografik
joylashishi, joylardagi xarakterli obyektlargacha bo‘lgan masofa, yoriqlarning
relief bo‘yicha joylashishi, yetishtiriladigan qishloq xo‘jalik ma’daniy ekinlarning
tarkibi,
o‘rtacha balandlik, qalinlik, ifloslanish va hosildorlik xarakteristikasi, tuproq
turi, tuproq hosil qiluvchi ona jinsi, tuproq turining nomi va yuza qismininng
holati, olingan namunalar chuqurligi (agar yoriqlar chuqurligi o‘tib bo‘lmas toshli-
shag‘alli qatlam yoki yer osti sizot suvlarining paydo bo‘lishi bilan chegaralangan
bo‘lsa) tuproq sho‘rlanish darajasining o‘simlik va tuproqning indeksion
xarakteristikasiga muvofiq daladagi bahosi. Tuproqning tanlab olingan namunalari
xodimlar dala bazasiga qaytganlaridan so‘ng qurutilishi uchun soya joyga taxlanib
qo‘yiladi.

Tuman hududida tuproq namunalari saralanib bo‘lingandan so‘ng quritilgan
namunalar kimyoviy laboratoriyada tahlil qilinadi. Olingan namunalar ro‘yxati
tuziladi. Bajaruvchilar (partiya va otryatdagi gidrogeolog yoki tuproqshunoslar)
rahbarlarga (bosh muhandis va ekspeditsiyaning bosh gidrogeologi) sho‘rlangan
joylar syomkalari bo‘yicha dala ma’lumotlarini ko‘rsatadi. Dala ishlarini qabul
qilish tekshirish yo‘llari bilan amalga oshiriladi:
-yoriqlar soniga muvofiq ravishda smeta bo‘yicha ko‘rib chiqilgan joylar
soni, dala ishlari davrida aniq qo‘yilagan yoriqlar soni;
-o‘rnatishning aniqligi yoki yoriqlarning joylanish tezligi, ularning
bog‘lanishdagi aniqligi va tuproqning bayoni. Tekshirish natijalari bo‘yicha dala
ishlarini qabul qilish akti tuziladi.
Yakunlovchi ishlar. Bu ishlar tarkibida quyidgilar nazarda tutiladi:
-hududda dala tadqiqotlarini o‘tkazishda tanlab olingan tuproq
namunalarining laboratoriya tahlillarini bajarish;
-“Sho‘rlangan tuproqlar” xarita-chizmasi mualliflik originalini so‘ngi
variantini tuzish.
-ishga doir hujjatlar, sho‘rlanish chizmasi va maydonlar ro‘yxatini tuzish va
rasmiylashtirish. Sho‘rlangan tuproqlar ko‘rsatkichi sifatida zaharli tuzlar miqdori
ko‘rsatiladi.
Ko‘p zonali foto syomkalarni shartli belgilash ma’lumotlari
Ayni shu vaziatda kosmik tasvirlarni shartli tahlili belgilash deganda
sug‘oriladigan yerlarda qiyosiy belgilangan belgilar va o‘ziga xosliklar bo‘yicha
sho‘rlangan tuproqlarni ko‘rsatish maqsadida mavzuli interpretatsiya (raqamlash,
izohlash) ishlari tushiniladi (11-jadval ). Qiyosiy belgilashning dastlabki
ma’lumotlariga oq-qora tasvirlar kiradi. Ular qizil va infraqizil zonadagi
elektromagnit spektrida olinadi. Syomka masshtabi 1:1000000-1:400000 atrofida
o‘tkaziladi. Shartli belgilash obyekti dastlabki zonadagi negativlarning
kattalashtirilgan belgilaridir. Kattalashtirish koeffitsiyenti-5 x
.
Sug‘oriladigan massivlarda bir necha foto belgilar tushirilgan hudud tasviri
uchun foto chizmalar tayyorlanadi, ular rejadagi tasvirlarning montajini o‘zlarida

aks ettiradi. Bu yaxlit tasvir olishga imkon yaratadi, obzorlilikni kengaytiradi va
tadqiqot qilinayotgan hududning o‘rganish davri umumiy qonuniyatlarni ko‘rsatish
imkoniyatini beradi. Qiyosiy belgilovchi (kosmik tasvirlar mavzuli interpritatsiya
oblasti bo‘yicha mutaxassis) quyidagi talablarga javob berishi kerak:
-tadqiqot olib borilayotgan hududning tabiiy xususiyatlari va
o‘rganilayotgan obyektlari tuzilishini yaxshi bilish kerak;
-yer usti an’anaviy mavzuli tadqiqotlar va syomkalarda tajribaga ega bo‘lishi
kerak;
-an’anaviy usullar bilan mavzuli xaritalar tuzishda nazariy va amaliy
tajribaga ega bo‘lishi kerak;
-ishlab chiqarish, tizimlashtirish va kosmik tasvirlar tahlilida aniq tasavvur,
bilimga ega bo‘lish kerak;
Ma’muriy rayon hududida kosmik tasvirlarni qiyosiy tahlil belgilash
kamerali shart-sharoitlarda olib boriladi va sug‘oriladigan yerlarning meliorativ
holatini quyidagi xaritalash ma’lumotlarini solishtirish va tahlil qilish haqida
ma’motlarni umumlashtirish bilan ifodalanadi:
-o‘tgan yillarning shartli belgilangan foto tasvirlari va foto chizmalari;
-o‘tgan yillar kosmik syomkalari ma’lumotlari bo‘yicha 1:50000 masshtabli
“Sho‘rlangan tuproqlar” xarita-chizmasi;
-qiyosiy masshtablarning tuproq va topografik xaritalari;
-sizot suvlarining chuqurlikda joylashish darajasini belgilovchi xaritalar va
ularning joriy yildagi kosmik tasvirlar davrida 1:50000 masshtabli mineralizatsiya
darajasi;
-joriy yilda asosiy maydonlardagi sho‘rlangan tuproqlarni tanlangan dala
tadqiqotlari ma’lumotlari;
-adabiyotlar manbai.
O‘tgan yillar ma’lumotlari, adabiyotlari asosida tahlil qilish belgilovchiga
landshaft qarab tiplarini ajratishga, o‘rganilayotgan hududning umumiy xarakteri,
ya’ni geologik tuzilish xususiyatlari va iqlim sharoitlarining o‘zgarishlari turli

tabiiy va antropogenik komponentlariga bog‘liq bo‘lganligini ko‘rsatishga imkon
beradi.
Shartli belgilanishi kerak bo‘lgan elementlar, mikro va mezorelyeflarning
tipi va tipchalari, ularning joylardagi generalizatsiyasining zaruriy darajasi
o‘rnatiladi.
Tabiiy va antropogenik konturlar va kosmik tasvirlardagi ajratilgan qiyosiy
belgilar ko‘rsatiladi.
Shu bilan birga shartli belgilovchi xotirasida o‘ziga xos ma’lumotlar
yig‘iladi, undan foto tasvirlar andozasi, shuningdek bevosita taalluqli yer usti
tadqiqotlarining ma’lumotlari, adabiyotlar va fond manbasidagi ma’lumotlar
saqlanadi. Shundan so‘ng kosmik foto tasvirlarning joriy yildagi interpretatsiyasiga
kirishi mumkin.
Shartli belgilovchining ish joyi keng, tashqi predmetlarda xoli va kunduzgi
yorug‘lik bilan yaxshi yoritilgan, ammo quyosh nurlari tik tushmaydigan bo‘lishi
kerak. Kechayu-kunduzning qorong‘u davrida ishlash uchun ish joyi
harakatlanuvchi kronshteyndagi chiroqda yaxshi bir tekisda yoritilgan bo‘lishi
kerak. Tasvirni yoritish 500-1000 lk ni tashkil etidi.
Shartli belgilovchilar ishlaydigan binoda odamlar ko‘p bo‘lmasligi kerak,
begonalarni tashrifi va qatnashishi ularni tez charchatadi, tezlikni va shartli
belgilash sifatini keskin pasaytiradi.
Shartli belgilash uchun texnikaviy vositalar shaxsan va guruh bo‘lib
foydalaniladigan optik qurulmalar asboblardan iborat. Birinchisiga-chizma
jixozlari, paletkalar, planametrlar, turli kattalikdagi lupalar to‘plami kiradi. Guruh
bo‘lib foydalanish asboblariga-kattalashtiriladigan biokulyar qurulmalar va
interpretoskoplar kiradi.
Kosmik ma’lumotlarni mavzuli shartli belgilashda asosiy texnika qabul
qilish quyidagicha:
-foto chizmalarni hududiy-meliorativ rayonlashtirish yoki ikkinchi darajali

tabiiy yoki antropogenik ko‘rinishlari sxematik xaritalash maqsadida shartli
belgilashda konturlarni chizish uchun rangli to‘sh va guashlar, steklografomlar
yoki chizma perolarini ko‘llash mumkin;
-tasvirlarda yoki foto xaritalarda konturlarni yuqori aniqlik bilan detalli
ravishda chizish faqat qora tush bilan chizma pero yordamida bajariladi. Suv
obyektlari konturlarini chizishda ko‘k tushni qo‘llash mumkin;
-ortikal kosmik tasvirlarni yoki kosmo foto chizmalarni shartli belgilashda
konturlar chizmasi tasvirning yuza qismi balandligiga quyilgan tiniq yoki
tonlashtirilgan plyonkasida bajariladi.
-tasvirlarda yoki tasvirning yuza qismiga quyilgan plyonkalarga konturlarni
sharikli ruchka yoki qalam bilan chizish taqiqlanadi, tasvir zararlanishi mumkin.
Kosmik tasvirlarni shartli belgilash uchta asosiy boqichlarga bo‘linadi:
-tasvirni bog‘lash;
-tasvirda obyektlarni ko‘rsatish yoki o‘rganib olish;
-aniq obyektlarni interpretatsiya va ekstrapolyasiyasi.
«Tasvirni bog‘lash» unda aks etgan aniq hududni geografik jihatdan
o‘rganish deyiladi va qiyosiy masshtablardagi topografik xaritalar yordamida
amalga oshiriladi. «Bog‘lanishning» «tayanch nuqtalari» ga gidrogeologik va
gidromeliorativ tarmoqlarning konfiguratsiyasi (daryolar, quruq o‘zan, katta
kanallar, kollektorlar va hovuzlar) kiradi.
Obyektlarning kelgusidagi ishlari shartli belgilashlar bo‘lib , aniq
konturlarni ajratish va bo‘linishda sho‘rlangan tuproqlarning tasviri ko‘rsatishi
qoidaga ko‘ra, ularning obyektiv o‘rganish bilan kuzatiladi. Ko‘rsatish natijalariga
ko‘ra, tasvirda tuz yig‘ilishi, bo‘linishining umumiy qonuniyatlari o‘rganiladi,
ularning xarakterli maydonlari ko‘rsatiladi.
Obyektlarning dentifikatsiyasi shartli tamg‘alash ravishda fototon tahlil,
rasm (tuzilma va tektura) tasvirini o‘z ichiga oladi, ularda o‘zgartirilgan
landshaftning tabiiy va antropogenik jihatdan fizionomik elementlari, gidrotexnik
qurulmalar, yerdan foydalanish xarakteri va boshqalar ko‘rsatiladi.

Obyekt tasvirining fototonida qoramtir ko‘rinishdagi turli qalinliklar
alohida tiniqlik bilan xarakterlanadi (oq-qora tasvir uchun). Odatda, 7 yoki 5
darajali shkala uchun tonlaridan foydalaniladi. Tonlarning nomlari: 7-darajali
shkala bo‘yicha:-oq, diyarli oq, och kulrang, kulrang, to‘q kulrang, deyarli kulrang,
qora; 5-darajali shkala bo‘yicha:-oq, och kulrang, kulrang, to‘q kulrang, qora.
Tasvirning rasmi – murakkab belgi bo‘lib, uchta shartli belgilangan
belgilarni birlashtiradi-shakl, o‘lchov, fototon. Tabiiy hududiy majmualarning
morfologiyasi (tabiiy mozaika, yer yuza qismidagi turli tabiiy obyektlardan
tuzilgan), ularning mohiyati, qonuniyatli takrorlari aniq hududdagi bog‘liqli
birikishdan iborat.
Tasvir rasmi tekstura va tuzilma bilan xarakterlanadi. Tasvirning tuzilishi
deyilganda ulardagi alohida elementlarning birikish xarakteri tushuniladi: fototon,
o‘lchov va geometrik shakllar.
Tasvir teksturasi – joylardagi nisbati va ayrim elementlari tuzilmasi,
ularning yaqinligi va xarakter chegaralarining sonli nisbatiga xarakteristikadir.
To‘g‘ridan-to‘g‘ri belgilash belgilari – tasvirlarda tabiiy va antropogen
ko‘rinishlarining xususiyatlarini o‘zida aks ettiruvchi rasmining elementlari-
(fototon, tuzulma, tekstura), to‘g‘ridan-to‘g‘ri elementlar fotogrammetrik
(obyektlarni o‘rganuvchi fototon) va geometrik (chiziqli o‘lchovlar va maydon
shakllari, ular o‘rganilayotgan obyektlar uchun xarakterli) bo‘lib, ularda relyef
shakllari, o‘simlik tuproqning yuza qismi va yalong‘och tog‘ jinslari, landshaftning
alohida elementlari, ayrim antropogen obyektlar tushuniladi.
Ba’zan tabiiy va antropogenik obyektlar fototasvirlarda bevosita aks
ettirilmaydi, bu xususiyatlarning aniq indikatorlaridan foydalanish ehtiyojini
tug‘diradi. Bunday vaziatda shartli belgilash bevosita shartli belgilash belgilari
bilan amalga oshiriladi. Bu-obyektning fizionomik indikatorlarini tasvirlash bo‘lib,
ular fototasvirlarda to‘g‘ridan-to‘g‘ri shartli belgilangan belgilar bilan ko‘rsatiladi.
Bevosita shartli belgilash bo‘yicha yer osti suvlari va ularning
xususiyatlari tuproq va guruntlarning holati va xususiyatlari, relyef va yotqiziqlar

genezisi va boshqalar izohlanadi. Sug‘oriladigan yerlarda tuproq sho‘rlanishi,
asosan bevosita shartli belgilash bilan aniqlanadi.
Odatda obyektlarni bilishda bir vaqtning o‘zida bir nechta mustaqil
belgilardan foydalaniladi. Fototon, shakl, tuzilma va tekstura ma’lum darajada
belgilashning aniqliligi va ishonchliligini oshiradi.
Tasvirda tabiiy va antropogen obyektlarning fiziologik jihatlarini izohlash
bu
obyektlarning aniq prinsipi bo‘yicha mavzuli yo‘nalishdagi shartli belgilashga
ko‘ra klassifikatsiyalashdan iborat bo‘ladi.
Izohlash jarayoni konturlarni rasmga olish va shartli belgilangan tasvirlar
yoki fotochizmalarni yaratish bilan olib boriladi. Izohlanayotgan tasvirning aniq
fiziologiyasi bo‘yicha bilim talab qiladi. 5,4 jadvalda sug‘oriladigan yerlarda
«Tuproq sho‘rlanish» xarita-chizmasini tuzish uchun shartli belgilashning
andazaviy sinov katologi keltirilgan.
Shartli belgilashning andazaviy katologi tartibli ravishda 1:200000
masshtabgacha kattalashtirilgan ko‘p zonali kosmik tasvirlarning foto belgilaridan
iborat. Obyektning har bir sinfi qoidaga ko‘ra, ikkita fotografik andaza mos
keladi.: birinchi-spektrning qizil zonasidagi faragment tasviri; ikkinchi-infraqizil
zonaga yaqin o‘sha hududlardagi tasvir fragmenti.
Katologda keltirilgan asosiy obyekt sinflari quyidagicha:
-gidrografik obyektlar va gidrotexnik qurulmalar;
-elementlar, turlar va relyef shakllari;
-antropogen obyektlar;
-sug‘oriladigan qishloq xo‘jalik obyektlari;
Qishloq xo‘jalik obyektlari o‘z navbatida quyidagi sinflarga bo‘linadi:
- lalmi yerlar;
-yangi sug‘oriladigan yerlar, sug‘oriladigan va qadimdan sug‘oriladigan
yerlar;
Sug‘oriladigan yerlarning tasvir fragmentlarini shartli belgilash andazaviy
kataloglarida tuproq sho‘rlanishining barcha darajalari sho‘rlanmaganidan tortib

sho‘rxoklargacha, sug‘oriladigan hudud uchun xarakterli bo‘lgan tuproq
tarkibining turli ko‘rinishdagi farqlanish hisobini aks ettirish mumkin.
Atlasda turli darajada sho‘rlangan tuproqlarni shartli belgilashning asosiy
prinsiplari keltirilgan bo‘lib, ular to‘g‘ridan-to‘g‘ri va bevosita shartli belgilash
belgilari va xususiyatlarining birikishiga asoslangan. Shunday qilib shartli
belgilash belgilarining andazaviy kataloglari «andazaviy belgilar» rolini o‘ynaydi,
ular shartli belgilovchining ko‘p zonali kosmik tasvirlar turlarini o‘rganish va
sug‘oriladigan yerlarda tuproq sho‘rlanishini xaritalashni o‘rganish uchun juda
zarur.
Shartli belgilash andazaviy kataloglarini o‘rganish orqali tabiiy va
antropogenik obyektlarni mavzuli izohlash, so‘ngra tadqiqot o‘tkazilayotgan hudud
bo‘yicha o‘xshash obyektlarning identafikatsiyasi va boshqalar bilan
shug‘ullanishi
mumkin. Buning uchun yaxlit fotochizmaga o‘xshash maydonlarning ko‘rinishi
olingan barcha yer usti va masofaviy ma’lumotlar joylashtiriladi.
Ma’muriy rayonni hududiy shartli belgilash ikki zonali kosmik fototasvir
yoki fotoplyonkalar-QD va IQ diapazonlardagi (10-rasm) ma’lumotlaridan
foydalangan holda quyidagicha amalga oshiriladi;
-tasvirdagi QD diapozonda sug‘oriladigan yerlar konturi boshqa tabiiy va
antropogen ko‘rinishlar fonida ko‘tariladi. Topik asoslar yordamida (topografik
xaritalar, yerdan foydalanish rejalari) o‘rganilayotgan rayonning ma’muriy
chegaralari belgilanadi;
-IQ diapazonidagi tasvirda barcha suv va qishloq xo‘jaligi obyektlari
tasvirga olinadi: ko‘llar, suv omborlari, daryolar, gidromeliorativ tarmoqlar,
sug‘oriladigan va sug‘orilmaydigan yerlar va boshqalar.
-QD va IQ diapazondagi tasvirlarni solishtirish yo‘li bilan gidrografiya
elementlari KD diapazonidagi tasvirga o‘tkaziladi;
-topografik xaritalarni foydalanish bilan QD diapazonidagi tasvirda
antropogenik obyektlar (aholi punktlari, katta yo‘llar va boshqalar) tasvirga
olinadi. Aholi punktlarining konturi shtrixlar bilan to‘ldiriladi;

-QD diapazonidagi tasvirda sug‘orish massivlarining kontur chiziqlariga
yo‘naltirilmagan yerlar (tog‘ jinslarining yer yuzasiga chiqishi, kuchli toshli
tuproqlar va boshqalar) ajratib ko‘rsatiladi;
-bog‘lar, uzumzorlar tasvirga olinadi;
-sug‘oriladigan massivlardagi QD diapazondagi tasvirda yerning sho‘rlanish
darajasiga ko‘ra bir jinsli maydonlarning konturlari ko‘rsatiladi. Xaritalar
yordamida yer osti suvlarining joylashish chuqurligi (SJCH) IQ diapazonidagi
tasvirda chuqur joylashmagan uchastkalar SJCH bilan tasvirga olinadi. Bu
konturlarning shtrixpunktir ko‘rinishidagi chiziqlari QD diapazonidagi tasvirga
o‘tkaziladi;
-QD diapazonidagi tasvirga nuqtalar ko‘rinishidagi dala tadqiqotlari olib
borilgan davrda tuproq namunalari olingan kesmalar chizib ko‘rsatiladi. Nuqtadan
chapda kesmalar nomeri quyiladi;
-mavjud bo‘lgan konturlar ichida tuproqning sho‘rlanish darajasi aniqlanadi;
kontur ichiga tuproqning sho‘rlanish darajasining raqamli indeksi («0» dan «4»
gacha) quyiladi.
-SSS (sizot suvlari sathi) joylashish chuqurligi xaritalaridan foydalanish
orqali tuproq va topografik xaritalardagi «ma’lum» konturlar ichidagi tuproq
sho‘rlanishining andazaviy bahosi ma’muriy rayonning barcha hududlariga,
shuningdek, qo‘shni rayonlardagi tuproq va gidrogeologik sharoitlar o‘xshash,
tadqiqot qilinayotgan rayon ma’lumotlari ularning ham hududlariga mos kelishi
mumkin.
Kontur yoki obyektning tasvirdagi eng kichik uzunligi 1mm ga teng.
Tasvirlarning shartli belgilashning sifat bahosi chiqish xujjatlari darajasida olib
boriladi: sho‘rlangan tuproqlar sxemasi va turli darajada sho‘rlangan tuproqlarga
ega bo‘lgan maydonlar haqida ma’lumotlar. Tasvir darajasidagi shartli belgilash
aniqligi, agar uzunlik chiziqli katta bo‘lmagan konturlarda 0,5 mm dan oshmasa
yetarli hisoblanadi.
«Sho‘rlangan tuproqlar» xarita-chizmasini tuzish. Ma’muriy rayonning
1:50000 masshtabli sug‘oriladigan massivlarida «Sho‘rlangan tuproqlar» xarita384

chizmasi tuzishda kosmik syomkalarni shartli belgilangan ma’lumotlaridan
foydalangan holda o‘tkaziladigan texnologik operatsiyalar tartibi quyidagi
bosqichlarda aniqlanadi:
Topik asoslarni tanlash. Topik asos sifatida ma’muriy rayonning 1:50000
masshtabli yer qurish rejasidan foydalaniladi. Topik asosdagi va shartli belgilangan
kosmik tasvirlar yoki fotochizmalardagi identik nuqtalar tayanchlar aniqlanadi.
Tayanch nuqtalari sifatida topik asosda ishonchli ravishda ko‘rsatilgan va
joylardagi kontur va obyektlarning tasvirlarida qayd qilinganlar qabul qilinadi:
gidrografik obyektlarning xarakterli konturlari gidromeliorativ tarmoqlarning
burilgan va kesishgan joyi, yo‘llarning ayrilishi, qishloq xo‘jalik yer suvlari
joylashishi va boshqalar.
Tayanch nuqtalar tasvirning butun maydonlari bo‘ylab (tasvirda nuqtalar 6-8
dan kam bo‘lmagan holda) teng bo‘linishi kerak.
Kosmik syomka ma’lumotlarining shartli belgilash natijalarini yorug‘lik
asosiga o‘tkazish (nusxa ko‘chirish). Shartli belgilangan tasvirga yorug‘ yoki
kuchsiz tonli asos tanlanadi (plyonka, plastik, kalka). Unga guash bilan shartli
belgilash natijalari yozib qo‘yiladi.
Identik tayanch nuqtalarini belgilash. Tasvirda tanlab olingan tayanch
nuqtalari nuqtalar ko‘rinishida belgilanadi. Yorug‘lik asosida yoki topik asosda
tayanch nuqtalari ignalar bilan taxlanadi, 5 mm diametr aylanasida o‘rab olinadi va
raqamlab chiqiladi.
Topik asosga shartli belgilash natijalarini o‘tkazish. Yorug‘lik asosi unga
yozib qo‘yilgan shartli belgilashning natijalari bilan optik-mexanik asboblaridan 4-
5 kattalikda optik grafik o‘tkazish maqsadida foydalanish imkonini beradi. Bular
turli rejimdagi («yorug‘lik»da qanday bo‘lsa, «akslanishda» ham shunday)
negativlarda qanday bo‘lsa, pozitiv ma’lumotlarda ham shunday hisoblab
chiqilgan.
Shartli belgilash natijalarini topik asosga bevosita o‘tkazish quyidagi
davomiy operatsiyalardan iborat:

a) nisbatan identik tayanch nuqtalari vazifasini bajaruvchi shartli belgilash
va topik asoslar chizmasini tahlil qilish;
b) masshtablashtirish va hokazolar, shartli belgilash chizmasini topik asos
masshtabiga keltirish (identik tayanch nuqtalarini birgalikda qo‘shish);
v) shartli belgilash natijalarini topik asosga grafik yo‘li yoki fotoni
kattalashtirish bilan (o‘tkazish) qaydlash;
Tavsiya etilgan texnologiya kosmik syomkalarning shartli belgilash
ma’lumotlari natijalarni topik asosga masshtab yo‘li uchun 1-2 mm aniqlikda
o‘tkazish imkoniyatini yaratadi.
Ma’muriy rayonning sug‘oriladigan maydonlarda «Sho‘rlangan
tuproqlar» xarita-chizmasini mualliflik orginalini rasmiylashtirish. Rayonning
«Sho‘rlangan tuproqlar» xarita-chizmasi mualliflik originalida tuproq qatlamining
sho‘rlanishi metrli tuproq qatlamining zaharli tuzlari bilan ajratilganligi
ko‘rsatiladi.
Sho‘rlangan tuproqlar darajasi rangli illyumitsion konturlarda aks ettiriladi.
-sho‘rlanmagan-0 indeksi bilan yashil rangda;
-kam sho‘rlangan – 1 indeksi bilan sariq rangda;
-o‘rta sho‘rlangan – 2 indeksi bilan to‘q sariq rangda;
-kuchli sho‘rlangan – 3 indeksi bilan qizil rangda;
-sho‘rxoklar – 4 indeksi bilan to‘q qizil rangda;
Boshqa belgilar tabiiy va antropogenik obyektlarning kartografik izohlari
bilan uyg‘un holda shartli belgilashning andazaviy kataloglarida keltirilgan (11
jadval).
Tuproq kesmalarining joylashish holati aylanadagi diametri 3 mm li nuqta
bilan belgilanadi. Kesmaning tartib raqami aylana tagiga qora guash bilan yozib
qo‘yiladi.
Chizma ochiq joyga quyidagi ma’lumotlarni o‘zida jamlagan jadval
joylashtiriladi:

kesma tartib raqami, metrli tuproq qatlamidagi zaharli tuzlar miqdori,
kimyoviylik va tuproq sho‘rlanishining darajasi. Tuproq sho‘rlanishining kontur va
indekslar chegarasi oddiy qalamda yoziladi.
Kontur maydonlaridagi tuproq sho‘rlanshining turli darajasini hisoblash
rayon bo‘yicha olingan yaxlit natijalar bilan birga olib boriladi. Chizmaning ochiq
joyida jadvallar shaklida maydonlar miqdori joylashtiriladi. Hisoblash planametr
yoki paletka bilan bajariladi.
Chizmadagi zaruriy shartli belgilar va qaydlar o‘rnatilgan shaklning burchak
shtampi bajaruvchi tomonidan izohlanadi. Bosh tuproqshunos gidrogeolog yoki
partiya yoki ekspeditsiyaning boshlig‘i tomonidan tekshiriladi va imzolanadi.
Ajratilgan konturlardagi yerdan foydalanishda quyidagi talablarga rioya
qilinadi:
-joylardagi keltirilgan chegaralarda topik asosda aniq aks ettirilgan yerdan
foydalanish rejaga kiritilgan konturlarga joylashishi bo‘yicha ±2mm dan
oshmasligi kerak;
-joylardagi aniq aks ettirilgan chegaralarda yerdan foydalanish rejasiga
konturlarni sig‘dirish ±4mm mumkin bo‘ladi;
-joylarda unchalik aniq aks ettirilmagan chegaralarda topik asosda aks
ettirilmagan konturlarni sig‘dirish ±10mm gacha etish mumkin.
Tuproq sho‘rlanish chizmasini aks ettirishga kiruvchi eng kichik konturlar
o‘lchovi quyidagicha qabul qilinadi:
-aniq aks ettirilgan chegaralar chizmada 16 mm2 yoki joylarda 4,0ga;
-aniq aks ettirilgan chegaralar chizmada 64 mm2 yoki joylarda 6,0ga;
-aniq aks ettirilmagan chegaralar chizmada 256 mm2 yoki joylarda 64,0ga.
Kontur yoki chiziqli obyektning eng kichik uzunligi 4 mm ga teng ravishda
qabul qilinadi. Tuproq sho‘rlanishini konturlardagi yerdan foydalanish rejasiga
kiritishda maydonlar to‘g‘ri izohlagan konturlar chizmadagi barcha konturlar
miqdoriga nisbatan belgilanadi. Konturni to‘g‘ri izohlash mezoni mazkur konturga
kirgan tuproq bo‘linishining darajasiga muvofiq shu konturning sho‘rlanish
darajasi hisoblanadi.

Sho‘rlangan yerlar syomkasi bo‘yicha xaritalash ma’lumotlariga qisqa
izohli varaqa tuzish. Titul (kitobning birinchi beti) varag‘i o‘z ichiga vazirlik
tashkilot nomi, izoh varaqasi nomini oladi. Ekspeditsiya boshlig‘i, bosh injener,
bosh gidrognolog va «Sho‘rlangan tuproqlar» xarita-chizmasi ma’sul
bajaruvchilarning imzosi keltiriladi.
Varaqa mundarijasi ma’muriy rayonlarning har biri uchun yerdan
foydalanish maydonlarini aks ettiradi; tuproq kesmalarining umumiy soni; tuproq
namunalaridagi kimyoviy tahlil natijalari; tuproqning metrli qatlamidagi zaharli
tuzlarning miqdori, har bir kesmaning foizi, sho‘rlanishning darajasi va
kimyoviyligi, rayonlar, viloyatlar, umuman respublikada turli darajadagi
sho‘rlangan tuproqlarga ega bo‘lgan maydonlar miqdori. Xulosa qismida turlicha
sho‘rlangan tuproqlar bilan o‘zgarishlar dinamikasi izohlanadi. Sug‘oriladigan
yerlarda tuzlanish rejimi o‘zgarishlarining tezkor va ko‘p muddatli ma’lumotlari
tuziladi.
Sug‘oriladigan yerlarda «Tuproqning sho‘rlanishi» xarita-chizmasini
tirajdan chiqarish (nashrga tayyorlash). Ma’muriy rayonlarning sug‘oriladigan
yerlaridagi «Sho‘rlangan tuproqlar» xarita chizmasidan gidrogeolog meliorativ
ekspeditsiya mutaxassislari, ularning partiya va otryadlari sug‘oriladigan
yerlarning meliorativ holatini yaxshilashni amalga oshirish uchun foydalanadilar.
Bunday xaritachizmalar muassasalar, respublika qishloq va suv xo‘jaligi
tashkilotlari va boshqa idoralarga shartnoma asosida tavsiya etilishi mumkin.
Tuproq sho‘rlanishining turli darajalariga ega bo‘lgan maydonlar haqida
alohida axborotlar O‘zbekiston Respublikasining qishloq va suv xo‘jaligi Vazirligi,
Davlat Yer resurslari geodeziya kartografiya va kadastri davlat qo‘mitasi, Davlat
tabiatni muhofaza qilish qo‘mitasi uchun tayyorlanadi. Bu ma’lumotlarning tahlili
asosida respublikaning sug‘oriladigan yerlarida sho‘rlangan tuproqlar maydonlari
haqida alohida xulosalar kiritiladi.

Adabiyotlar :
1. Niyozaliev, Otabekov va boshqalar "Agrokimyodan amaliy
mashg’ulotlar" Toshkent "Mexnat" 1989 y.
2. A Mavlonov, I.CHumachenko, A Abdujalolov "Paxtachilikda
agroximya xizmati" Toshkent, "O’zbekiston" 1978 y.
3. Ф.А. Юдин. "Методика агрохимических исследований"
Москва. "Колос" 1980 г.
4. Составление и использавание почвенних карт. Под ред
к.с-х. н. А.Д. Кашанского. Москва. Агропромиздат 1987 г.
5. Ю.Федорин, АПонамарева "Составление агрохимических
картограмм" Казсельхозгиз, 1964 г. Алма-Ата.
6. Пособие по агрохимическому обслуживанию хозяств
Казакистана. Под обш ред. Ю.С Папенко. Алма-Ата "Кайнар",
1977 г

Sho‘rlangan tuproqlar xaritasini tuzish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish