Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 42.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Sho‘rlangan yerlarni yuvish, yuvish me’yorlari, usullari va o‘tkazish muddatlari

Купить
SHO‘RLANGAN YERLARNI YUVISH, YUVISH ME’YORLARI, USULLARI VA O‘TKAZISH MUDDATLARI Reja: 1. SHo‘r yuvishning maqsadi va vazifasi. 2. SHo‘r yuvish turlari. 3. SHo‘r yuvish samaradorligiga ta’sir qiladigan omillar. 4. SHo‘r yuvish me’yorlari, muddatlari va usullari. 1. SHo‘r yuvishning maqsadi va vazifasi. Respublikamiz sug‘oriladigan yerlarini 60-65% tabiiy sho‘rlanishga moyil yerlar hisoblanadi. CHunki bunday yerlarda minyerallashgan sizot suvlari yer yuzasiga yaqin joylashgan bo‘lib, ular doimo bug‘lanishga sarflanadi va oqibatda tuzlar yer yuzasida to‘planib qoladi. SHuning uchun sho‘rlangan yerlarni har yili sho‘rini yuvish mutloqa zaruriy agromeliorativ tadbir hisoblanadi. SHo‘r yuvishning vazifasi qishloq xo‘jalik ekinlarining o‘sishi rivojlanishi va mo‘l hosil byerishi uchun zararli bo‘lgan ortiqcha tuzlarni tuproqdan yuvish hamda sizot suvlarining minyerallashganligini kamaytirishdir. SHo‘r yuvish ikki yo‘l bilan amalga oshiriladi: 1. Asosiy sho‘r yuvish. 2. Joriy sho‘r yuvish. Asosiy sho‘r yuvish - sho‘rlangan yangi yerlarni o‘zlashtirishda va foydalanilib kelinayotgan yerlarda turli sabablar bilan (zovurlarning qoniqarsiz ishlashi oqibatida sizot suvlarining ko‘tarilishi) kuchli sho‘rlangan yerlarni yuvishda o‘tkaziladi. Asosiy sho‘r yuvishda maxsus texnika, texnologiya va mablag‘ talab qilinadi. Bunda yer loyiha asosida tekislanadi, doimiy zovurlarga qo‘shimcha vaqtinchalik zovurlar olinadi, yer chuqur yumshatiladi, cheklar keng, baland, mustahkam bo‘ladi. SHo‘r yuvish me’yori katta bo‘lib uzoq muddat davom etadi. Asosiy sho‘r yuvishni maxsus melioratsiya tashkilotlari o‘tkazadi. Joriy sho‘r yuvish - har yili yer ekinlardan bo‘shagandan keyin o‘tkazilib xo‘jaliklar, fyermyerlar, pudratchilar o‘z kuchlari bilan amalga oshiradilar. SHo‘r yuvish sug‘oriladigan yerlarning iqlim geologik, gidrogeologik va zovurlashtirilish darajasiga qarab quyidagi turlarga bo‘linadi Asosiy sho‘r yuvish yangi yerlarni o‘zlashtirishda va foydalanib kelinayotgan kuchli va sho‘rxok yerlarda qo‘llaniladi. Joriy sho‘r yuvish esa har yili ekinlar hosili yig‘ishtirib olingandan keyin barcha foydalanib kelinayotgan sho‘rlangan yerlarda o‘tkaziladi. 2. SHo‘r yuvish turlari. SHo‘r yuvish sug‘oriladigan yerlarning iqlim, geologik, gidrogeologik va zovurlashtirish sharoitiga qarab quydagi turlarga bo‘linadi: 1. CHo‘ktirib yuvish. 2. YUvib oqizib yuborish. 3. Ishqorsizlantirib (zovurlashtirilgan sharoitda) yuvish. 4. Yer yuzasidan oqizib yuvish. 5. Tuzlarning tabiiy yuvilishi. 1. CHo‘ktirib yuvish. Bunda sho‘r yuvish uchun byerilgan suv sizot suvlarigacha etib bormasdan, tuzlar 1,5-2 m chuqurlikkacha cho‘ktiriladi. SHo‘r yuvishning bu turi sizot suvlar chuqur joylashgan yerlarda qo‘llaniladi. 2. YUvib oqizib yuborish. Bunda sho‘r yuvish uchun byerilgan suv sizot suvlari bilan qo‘shiladi va yerigan tuzlar sizot suvlari bilan tuproqning pastki qatlamlariga va yon tomonlarga oqib ketadi. Bunday sho‘r yuvish suniy zovurlar bo‘lmagan yerlarda qo‘llaniladi. 3. Zovurlashtirilgan sharoitda sho‘r yuvish. Bunda sho‘r yuvish uchun byerilgan suv sizot suvlariga qo‘shiladi va zovurlar yordamida oqizib yuboriladi. 4. Yer yuzasi bo‘ylab oqizib yuvish. SHo‘r yuvishning bu turi asosan sho‘rxok va zichlashgan tuproqlarni yuvishda qo‘llaniladi. Bunda dastlab yerning yuzasidan nishablik bo‘yicha katta me’yorda suv oqiziladi va tuproqning yuzasidagi tuzlar oqizib yuboriladi keyin esa qolgan tuzlar uchinchi yuvish yo‘li bilan tozalanadi. 5. Tuzlarning tabiiy yuvilishi. Bunda tuzlar atmosfyera yog‘inlari va kondensatsiya namligi hisobga muayyan darajada yuviladi. O‘zbekistonning sho‘rlangan yerlari asosan zovurlashtirilganligi tufayli ishqorsizlantirib yuvish keng qo‘llanilmoqda. Zovurlashtirilgan sharoitda sho‘r yuvishning avzalliklari shundaki, tuproqdagi tuzlar yildan-yilga yuvilib kamayib boradi va tuproqda qulay tuz tartibi vujudga keladi. SHo‘r yuvish samaradorligiga tuproq (mexanik tarkibi, suv-fizik xossasi, sho‘rlanish darajasi, sho‘rlanish tipi), gidrogelogik (sizot suvlarni chuqurligi va oqib ketish sharoiti), iqlim (yog‘ingarchilik miqdori, havoning harorati) yerning zovurlashtirilish va agrotexnik sharoitlariga, bog‘liq bo‘ladi. 1.86-jadval SHo‘r yuvish samardorligiga tuproqning mexanik tarkibi va tuzilishining ta’siri Tupro q nin g mexanik tarkibi va tuzilishi SHo‘r yuvish me’yori m 3 /ga 1 m qatlamdagi xlor, % Xlor bo‘yicha sho‘r yuvish koeffitsientiyuvishgacha YUvishdan keyin O‘rta soz 7020 0,225 0,014 4,4 Og‘ir soz 8090 0,286 0,173 1,97 O‘rta soz gips qatlamli (60-80 sm) 11870 0,1580 0,016 1,73 O‘rta soz osti qumli qatlam (157 sm) 6000 0,223 0,010 5,1 K-1 m 3 suv bilan yuviladigan xlor miqdori Mexanik tarkibi engil tuproqlarda tuzlar kam suv sarflanganda ham tez yuviladi. Aksincha mexanik tarkibi og‘ir, zichlashgan, tuproq tarkibida suv o‘tkazmaydigan gipsli yoki karbonatli qatlamlar bo‘lganda tuzlar juda kam va uzoq muddatda yuviladi. SHo‘r yuvishda suvdan unumli foydalanib ya’ni oz miqdorda suv sarflab, ko‘proq tuzlarni yuvib tashlash sho‘r yuvish samaradorligi deyiladi. SHo‘r yuvish samaradorligini quyidagi omillar belgilaydi: 1. Joyning iqlim sharoiti. 2. Tuproqning turi, mexanik tarkibi va uning suv-fizik xossalari. 3. Tuproqni sho‘rlanish darajasi va sho‘rlanish tipi. 4.Sizot suvlarining joylashish chuqurligi va ularning minyerallashganlik darajasi. 5. Yerlarning zovurlashtirilish darajasi. 6. SHo‘r yuvish uchun o‘tkaziladigan agrotexnik tadbirlar. 7. SHo‘r yuvishni tashkil qilish. 1 .87 -jadval Sizot suvlar joylashish chuqurligining sho‘r yuvish samaradorligiga ta’siri Sizot suvlari chuqurligi, m SHo‘r yuvish me’yori m 3 /ga Tuproqdagi xlor, % (0-100 sm) Xlor bo‘yicha sho‘r yuvish koeffitsientiyuvishgach a yuvishdan keyinyuvishgach a yuvishdan keyin 3,5 2 6540 0,225 0,014 4,0 2,4 0,8 8500 0,265 0,035 3,3 2,4 0,6 8580 0,350 0,146 2,9 1,5 0,3 8090 0,286 0,173 1,9 SHo‘r yuvish samardorligi yerning zovurlashtirilish darajasiga ham bog‘liq bo‘ladi. SHo‘ri yuviladigan maydon qanchalik ko‘p zovurlashtirilgan bo‘lsa, sho‘r yuvish ta’sirida tuproq shunchalik yaxshi sho‘rsizlanadi (1 .88 -jadval). Zovurlashtirilgan sharoitda zovurlashtirilmagan sharoitga qaraganda sho‘r yuvish normasi bir xilda bo‘lishi yoki kam suv sarflanishi mumkin, lekin tuproqning chuqur qatlamlari ham yaxshi sho‘rsizlanadi. 1 .88 -jadval Zovurlashtirilgan va zovurlashtirilmagan sharoitda sho‘r yuvish samaradorligi (Uz PITI ma’lumoti ). Zovurlashtirilmagan Zovurlashtirilgan sho‘r yuvish me’yori xlor ioni (100 sm) K sho‘r yuvish me’yori xlor ioni (100 sm) K 9100 0,273 0,029 3,4 10000 0,171 0,009 4,7 8800 0,183 0,064 1,7 8830 0,217 0,004 6,0 6910 0,206 0,072 3,0 6550 0,261 0,030 6,1 Zovurlashgan sharoitda sho‘r yuvish natijasida sizot suvining ustki qatlami minyerallashganligi, odatda birinchi suv quyganda ko‘payadi. Keyinchalik, sizot suvining uzliksiz zovurlar tomon oqib turishi natijasida u kamayib boradi. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki sho‘rlangan yerlarni sho‘rini yuvishda va tuproqda mo‘tadil suv-tuz tartibini vujudga keltirish uchun zovurlarning ahamiyati juda kattadir. SHo‘r yuvish samaradorligiga atmosfyera yog‘inlari ham ta’sir qiladi. O‘zbekistonning sug‘oriladigan yerlarida yog‘ingarchilik miqdori turlicha bo‘la-di. Respublikamizning sahro mintaqalarida (Xorazm, Qoraqalpog‘iston, Qarshi, SHyerobod cho‘llarida) 70-120 mm, Mirzacho‘l, Farg‘ona, Zarafshon vodiy-larida 250-300 mm (oktyabr-mart oylarida) gacha yog‘adi. Bu yog‘ingarchiliklar tuproq tarkibidagi tuzlarni ma’lum darajada yeritib cho‘ktiradi. 1 .89 -jadval Tuproqdagi tuzlarni atmosfyera yog‘inlari ta’sirida yuvilishi (xlor ioni, %) Tuproq qatlami, sm Mirzacho‘l tajriba stansiyasi Farg‘ona tajriba stansiyasi kuzda (5 X I) bahorda (13 III) yuvilgan xlor % kuzda (25 X I) bahorda (17 II) yuvilgan xlor % O‘rta qumoq Og‘ir qumoq 0 – 10 0,289 0,027 90 0,041 0,016 61 0 – 50 0,102 0,084 17,7 0,038 0,022 42,2 0 – 100 0,065 0,054 16,9 0,037 0,023 37,8 Og‘ir qumoq Og‘ir qumoq 0 – 10 0,276 0,057 79,4 0,447 0,069 84,8 Jadvaldagi ma’lumotlardan ko‘rinishicha atmosfyera yog‘inlari ta’sirida ikkala tajriba maydonida ham tuproqning bir metrlik qatlamida xlorning miqdori kamayib borgan. Tuproqning usti (0—10) qatlamidan 61,0—90,8% yarim metrlik (0-50 sm) qatlamidan 17,7-42,2% va metrlik qatlamidan 16,9-29,1% gacha xlor yuvildi. Ammo shunga qaramay tuproq etarlicha yuvilmagan. Lekin kuz-qish va bahor fasllarida tushgan yog‘ingarchiliklar tuproqning sho‘rini kamaytirishga imkon byeradi. SHuning uchun sho‘r yuvish me’yorini belgilashda atmosfyera yog‘inlarining miqdorini hisobga olish kyerak. Tuproqda tuz qanchalik ko‘p bo‘lsa, uni yuvish ham shunchalik qiyinlashadi. Tuproqni birinchi marta yuvishda tuzlar yaxshi yuviladi, chunki dastlab sizot suvlari ancha chuqurda joylashgan bo‘ladi. Keyingi yuvishlarda sizot suvlar sathi ko‘tarilib, tuzlar kamayib, zichlashib borgan sari tuproqdagi tuzlarni yuvilishi ham qiynlashib boradi. Bulardan tashqari keyingi bosqichlarda tuzlarning kam yuvilishiga sabab tuproq kapillyarlari devorlaridagi tuzlarni molekulyar kuchlar ushlab qolishidadir. SHo‘r yuvish samardorligi tuproqdagi tuzlarning tarkibiga ham bog‘liq. Tuproq tarkibida xloridlar ko‘p bo‘lsa, ular oson yuviladi, chunki xloridli tuzlar suvda oson yeriydi. Sulьfatli sho‘rlanish tiplarida esa tuzlar xloridli sho‘rlanish tipla-riga nisbatan kamroq yuviladi. CHunki sulьfatlar suvda kam yeruvchan, ayniqsa past haroratda kam harakatchandir. YUvish jarayonida gipsdagi kalьsiy ion-lari natriy va magniy ionlariga almashilganligi tufayli yangidan-yangi natriy, magniy sulьfatlar hosil bo‘ladi va ularning yuvilishi susayib boradi. SHo‘r yuvish samaradorligi sizot suvlarining joylashishi chuqurligiga ham bog‘liq bo‘ladi. SHo‘r yuvish ikki usulda amalga oshiriladi. Kam sho‘rlangan yer lar egatlar orqali, o‘rtacha va kuchli sho‘rlangan hamda sho‘rxok yer lar esa cheklarga bo‘lib bostirib yuviladi. Egatlar orqali sho‘r yuvishida egatlar orolig‘i 60 sm, chuqurligi 18-20 sm bo‘lishligi maqsadga muvofiqdir. CHeklarga bo‘lib bostirib yuvish usulida sho‘ri yuviladigan dalalar uvatlar (marza) bilan cheklarga va suv keltirish uchun o‘q-ariqlarga bo‘lib chiqiladi. SHo‘r yuvish ikki usulda amalga oshiriladi. Kam sho‘rlangan yerlar egatlar orqali, o‘rtacha va kuchli sho‘rlangan hamda sho‘rxok yerlar esa cheklarga bo‘lib bostirib yuviladi. Egatlar orqali sho‘r yuvishida egatlar or a lig‘i 60 sm, chuqurligi 18-20 sm bo‘lishligi maqsadga muvofiqdir. CHeklarga bo‘lib bostirib yuvish usulida sho‘ri yuviladigan dalalar uvatlar (marza) bilan cheklarga va suv keltirish uchun o‘qariqlarga bo‘lib chiqiladi. CHeklarning kattaligi tuproqning mexanik tarkibiga, suv o‘tkazuvchanligiga, dalaning tekislik darajasiga va nishabligiga bog‘liq. Yer qanchalik yaxshi tekislangan, nishabi qanchalik kichik va tuproqning suv singdiruvchanligi qanchalik oz bo‘lsa chek maydoni ham shuncha katta bo‘ladi . 1.90-jadval. CHeklarning o‘lchami, ga. Dalaning tekislik darajasi Engil tuproqlarda O‘rta tuproqlarda Og‘ir tuproqlarda YAxshi O‘rta YOmon 0,12-0,15 0,08-0,10 0,04-0,05 0,15-0,20 0,10-0,12 0,05-0,06 0,20-0,25 0,12-0,15 0,06-0,08 SHo‘r yerlarni yuvish muddatini to‘g‘ri belgilashning juda katta amaliy ahamiyati bor. SHo‘r yuvish muddatlari tuproqning sho‘rlanish darajasiga va mexanik tarkibiga bog‘liq bo‘lib, u O‘zbekiston sharoitida ikki muddatda o‘tkaziladi. Kam sho‘rlangan, engil mexanik tarkibli tuproqlarda joriy sho‘r yuvish yerta bahorda (fevralь, mart) o‘rtacha va kuchli sho‘rlangan, mexanik tarkibi og‘ir tuproqlar esa kuz-qish-bahor oylarida (noyabrь, dekabrь, fevralь mart) o‘tkaziladi. Kuz, qish, bahor oylarida sho‘r yuvilganda umumiy sho‘r yuvish me’yorining 2/3 qismi yoki 75% kuchli sovuq tushguncha qadar, qolgan 1/3 qismi yoki 25 % bahorda byeriladi. SHo‘rxok yerlarni sho‘rini yuvish uzoq muddat talab qilinganligi uchun ular yil davomida maxsus texnologiya asosida o‘tkaziladi. SHo‘r yuvish me’yorlarini to‘g‘ri belgilash ham muhim ahamiyatga ega. Agar sho‘r yuvish me’yoridan ortiqcha bo‘lsa tuproqning tarkibidagi tuzlar bilan birga o‘simliklar uchun zarur bo‘lgan oziqa moddalari ham yuvilib ketadi, ortiqcha suv sizot suvlarining satxini ko‘tarib, tuproqning meliorativ holatini buzadi, tuproqni zichlaydi, uning suv-fizik xossalarini yomonlashtiradi. SHo‘r yerlar kam me’yorda chala yuvilganda esa tuproqning tarkibida zararli tuzlar qolib ketadi va ekinlarning o‘sishi, rivojlanishi uchun salbiy ta’sir ko‘rsatadi. SHuning uchun sho‘r yuvish me’yorlarini to‘g‘ri belgilashga katta e’tibor byerilishi kyerak. SHo‘r yuvish me’yorlari aniqlash uchun tuproqning suv-fizik xossalari, sho‘rlanish darajalari, sizot suv satxining chuqurligi, yerning zovurlashtiril-ganlik darajasi, tuproqning namlik miqdori, atmosfyera yog‘inlari va suvning bug‘lanishi hisobga olinadi. O‘zbekistonning sho‘rlangan zovurlashtirilgan yerlarida sho‘r yuvish me’yori quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi. M = ( P - m) + S/K - a + n Zovurlashtirilmagan sharoitda esa quyidagi formula qo‘llaniladi. M = ( P - m) - H-H/V x 1000 Ushbu formulalar bo‘yicha aniqlangan sho‘r yuvish me’yorlari jadvalda keltirilgan. 1.91-jadval. SHo‘r yuvish me’yorlari Tuproqning sh o‘rlanish d arajasi Zovurlashtirilgan sharoitda Zovurlashtirilmagan sharoitlar sho‘r yuvish soni sho‘r yuvish me’yori, m 3/ ga sho‘r yuvish soni sho‘r yuvish me’yori, m 3/ ga kuchsiz o‘rtacha kuchli 1-2 2-3 3-4 2000-2500 3000-4000 4000-5000 1 1-2 2-3 1500-2000 2500-3000 3000-4000 SHo‘r yuvishda bir galgi sho‘r yuvish me’yori zovurlashtirilgan sharoitda gektariga 2000-2500 m 3 dan, zovurlashtirilmagan sharoitda esa gektariga 1500 m 3 dan oshib ketmasligi kyerak. CHunki cheklarda suvni ko‘payib ketishi marzalarni yuvib ketishiga olib keladi, natijada sho‘r yuvish sifati buziladi. SHo‘r yuvishlar orasidagi davrlar tuproqning mexanik tarkibiga va suv-fizik xossalariga bog‘liq: engil mexanik tarkibli tuproqlarda cheldagi suv shimilgandan 2-3 kun keyin, o‘rtacha tarkibli tuproqlarda 5-6 va og‘ir tarkibli tuproqlarda esa 7-8 kundan keyin suv quyish maqsadga muvofiq bo‘ladi. SHo‘r yuvish samaradorligini oshirish SHo‘rxoklarni yuvishda natriyni siqib chiqarish uchun quyidagi kimyoviy preparatlarni qo‘llash mumkin: - CaCl – - CaSO 4 2H 2 O ( gips ) - HSO 4 - syernaya kislota - AlSO 4 (sulfat alyuminiy) - Minyerallashmagan suvlardan foydalanish; - Tuproq strukturasini gipslash yo‘li bilan yaxshilash; - Tuz ta’siriga chidamli ekinlarni ekish; - Sidyeratlardan foydalanish; - Tomchilatib sug‘orish usulini qo‘llash; - Fosforli o‘g‘itlardan foydalanish; - Kollektor – zovur tizimlaridan samarali foydalanish; - Qum va qumoq mexanik tarkibli tuproqlar 50 t/ga ortiq moddalar solish. 1 1 Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy 2010. р. 405. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy. New Delhi. 2010. New a ge Intyernational (p) Limited, Publi-shyers. 2 . Crop Rotation on Organic Farms: A Planning Manual, NRAES 177 Charles L. Mohlyer and Sue Ellen Johnson, editors Published by NRAES, July 2009. 3. Azimboev S.A. Dehqonchilik, tuproqshunoslik va agrokimyo asoslari. (Darslik). T. Iqtisodiyot-moliya 2006. – 180 b. 4. Mo‘minov K., Azimboev A., Sanaqulov A., Byerdiboev E., Kenjaev YU Dehqonchilik ilmiy izlanish asoslari bilan. (O‘quv qo‘llanma) – T.: “Turon-iqbol”, 2014. – 240 b. 5. Artukmetov Z.A., SHyeraliev X.SH. Ekinlarni sug‘orish asoslari. (Darslik). T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati. 2007.-312 b. 6. Norkulov U., SHyeraliev X. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi. (Darslik). T.: ToshDAU tahr.-nashr. bo‘limi, 2003. – 214 b. 7. To‘xtashev B., Azimboev S., Qarabaeva T., Byerdiboev E., Nurmatov B. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi va yer tuzish fanidan amaliy va tajribaviy mashg‘ulotlar. (O‘quv qo‘llanma). - T.: “ToshDAU nashr-tahririyat bo‘limi”, 2012. – 187 bet.

Sho‘rlangan yerlarni yuvish, yuvish me’yorlari, usullari va o‘tkazish muddatlari

Купить