Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 43.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Sho‘rxoq va sho‘rxoqli, sho‘rtob va sho‘rtobli, taqirli tuproqlar va qumliklarni o‘zlashtirish

Купить
MAVZU: SHO‘RXOQ VA SHO‘RXOQLI, SHO‘RTOB VA SHO‘RTOBLI, TAQIRLI TUPROQLAR VA QUMLIKLARNI O‘ZLASHTIRISH Reja: 1. SHo‘rxok va sho‘rxoksimon tuproqlarni o‘zlashtirish. 2. SHo‘rtob va sho‘rtobli tuproqlarni o‘zlashtirish. 3. SHo‘rlangan tuproqlarni o‘zlashtirilgandan keyin ulardan foydalanish yo‘llari. 4. Qum va qumloq tuproqlarning tarqalishi ularning meliorativ xolati. 5. YAylovlar barpo qilish uchun o‘zlashtirish. 6. Dexqonchilik maqsadida o‘zlashtirish (lalmikor va sug‘oriladigan). 7. Melioratsiya jihat og‘ir tuproqlarni meliorativ holati. 1. SHo‘rxok va sho‘rxoksimon tuproqlarni o‘zlashtirish. SHo‘rxok va sho‘rxoksimon tuproqlar O‘zbekiston Respublikasining tekislik mintaqasida ya’ni Mirzacho‘l Jizzax, SHyerabod, Qarshi, YOzyovon cho‘llarida Buxoro Xorazm viloyatlarida Qoraqalpog‘iston Respublikasida keng tarqalgan. Bunday tuproqlar och tusli bo‘z, taqir va taqirli, o‘tloqi, o‘tloqi botqoq tuproqlarning tarkibida bo‘lib sho‘rlanish darajalari, sho‘rlanish tiplari va tuproq tarkibida tuzli qatlamlarning joylashish chuqurligi bilan bir-biridan farqlanadi. SHo‘rxoksimon tuproqlarning tarkibida 0,3-2,0% gacha suvda yeriydigan tuzlar bo‘ladi va tuzli qatlam yer yuzasidan 30-50 sm dan 70-150 sm gacha bo‘lgan chuqurlikdan boshlanadi. SHo‘rxok tuproqlarning tarkibida 2-3 % dan ko‘p miqdorda tuzlar bo‘lib, ular yerning yuzasidan sizot suvlarigacha bo‘lgan qatlamlarda tarqalgan bo‘ladi. SHo‘rqoksimon va sho‘rxok tuproqlar tuzilishi, suv-fizik xossalari va boshqa xususiyatlari bilan bir-biridan katta farq qiladi. SHuning uchun xam sho‘rxok va sho‘rxoksimon tuproqlarni o‘zlashtirishda o‘ziga xos xususiyatlarini xisobga olish kyerak. Bunday xususiyatlarga sho‘rxok va sho‘rxoksimon tuproqlar tarqalgan joyning iqlim, relьef, tuproq, sizot suvlar rejimi ularning minyerallashganligi, oqimli va oqimsiz bosimli-bosimsizligi kiradi. Har qanday sharoitda ham sho‘rxok va sho‘rxoksimon tuproqlarni o‘zlashtirish uchun bir qancha tadqiqot ishlari o‘tkaziladi. O‘tkazilgan tadqiqotlar asosida yerlar meliorativ mintaqa, meliorativ mintaqachalar va gidromodulь rayonlarga bo‘lib chiqiladi, hamda ularning xar biri uchun alohida o‘zlashtirish tadbirlari ishlab chiqiladi. O‘zlashtirish tadbirlari “Gidrotexnik” va “Agromelirativ” tadbirlar majmuyasidan iborat bo‘ladi. Gidromelioratsiya tadbirlari o‘zlashtirilayotgan yerlarni zovurlashtirish va sug‘orish tarmoqlarini barpo etish uchun tadqiqot ishlarini o‘tkazish, gidrotexnik inshootlarni loi h alashtirish va qurilish, yer tuzish ishlarini amalga oshirish kabilarni o‘z ichiga oladi. Agromeliorativ tadbirlar esa yerga ishlov byerish, chuqur yumshatish va tilmalash, sho‘r yuvish, tuproq unumdorligini oshirish, dastlabki o‘zlashtirish ekinlarni tanlash va joylashtirish, ularni etishtirish texn o logiyalarini ishlab chiqish hamda amalga oshirish, maxsus meliorativ almashlab ekish tizimini qo‘llash tadbirlaridan iborat bo‘ladi. Ma’lumki, sug‘oriladigan sho‘r yerlarda zovurlarning vazifasi tuproq-grunt tarkibidagi ortiqcha tuzlarni va sizot suvlarni tortib olish hamda ularni dalalardan tashqariga chiqarib yuborishdir. Buning uchun yerning relьefi, g e ologik, gidrog e ologik, litologik sharo itlari va tuproq gruntining mexanik tarkibi, sho‘rlanish darajasi, tipi, tuzli qatlamlarning joylashish chuqurligi hisobga olingan holda zovurlarning turi, chuqurligi, zovurlar orasidagi masofa tanlab joylashtiriladi. YUqorida ko‘rsatilgan me’yorlarda va muddatlarida sh o‘ r yuvilganda sho‘r yuvishdan keyingi yerni ekinga tayyorlash tadbirlarini o‘z vaqtida sifatli qilib o‘tkazish imkoniyati bo‘ladi hamda tuproqda tuzlarning qayta to‘planish jarayoni susayadi. 1 .94 -jadval Kuchsiz va o‘rtacha sho‘rlangan yerlarni zovurlashtirilgan sharoitda kuzgi-qishki sho‘r yuvish yo‘li bilan o‘zlashtirish tadbirlari № Tadbirlar O‘tkazish muddati Izoh 1 Yer tekislash Mart-may 2 Sug‘orish va kollektor tarmoqlarini qurish Mart-oktyabr 3 SHudgor Oktyabr-noyabr 30-40 t gektariga go‘ng, fosforli o‘g‘itlarning 70 % (yillik me’yorga nisbatan) solinadi 4 Joriy tekislash Oktyabr-noyabr 5 CHek yoki egat olish Noyabr 6 Vaqtinchalik sug‘orish tarmoqlarini olish Noyabr SHo‘rlanish darajalari bo‘yicha ekin turlarini tanlash 7 SHo‘r yuvish Noyabr-dekabr 8 Joriy tekislash Mart 9 Minyeral va organik o‘g‘itlarni solish Mart 10 CHizellash, boronalash 1-10 aprel 11 Ekish 1-10 aprel SHo‘r yuvilgan yerlarda yerta bahorda tuproq namligi etilishi bilan (70% ga etganda tuproqning chegaraviy nam sig‘imiga nisbatan) ekin ekish uchun yerga ishlov byerish tadbirlari o‘tkaziladi. YAngi o‘zlashtirilgan kuchsiz va o‘rta sho‘rlangan yerlarni sho‘ri yuvilgandan keyin ularga dastlabki o‘zlashtirish ekinlari ekiladi. Bunda ekinlar tuz ta’siriga chidamli tuproq unumdorligiga kam talabchan, tuproqdan suvni fizik bug‘lantirishni kamaytiradigan va tuz to‘planishini oldini oladigan ekinlar ekilishi kyerak. Bunday ekinlarga g‘o‘za, beda, dukkakli don va g‘alla donli ekinlar kiradi. SHo‘rxok va sho‘rxoksimon tuproqlarni qisqa muddatda sho‘rini yuvish va qishloq xo‘jalik oborotiga kiritish uchun uch usuldan foydalanish maqsadga muvofiqdir. 1.Zovurlashtirilgan sharoitda kuzgi-qishgi sho‘r yuvish. 2.Zovurlashtirilgan sharoitda yozda sholi ekib sho‘rini yuvish. 3.Jadal zovurlashtirilib sho‘rini yuvish. YUqorida ko‘rsatilgan xar bir o‘zlashtirish usulida qo‘llaniladigan sho‘r yuvishda tuproqning tuzlardan tozalanish muddati, umumiy suv sarfi, qilinadigan melioratsiya xarajatlari va ularni qoplash muddatlari turlicha bo‘ladi. YAngi o‘zlashtirilgan sho‘rxok va sho‘rxoksimon tuproqlardan samarali foydalanish uchun ularni meliorativ holatini yaxshi saqlash, unumdorligini uzliksiz oshirib borish, dastlabki o‘zlashtirish ekinlarni ekish maxsus almashlab ekish majmuyasini joriy qilish kabi tadbirlar o‘tkaziladi. Bular-dan tashqari yangi o‘zlashtirilgan yerlarda etishtiriladigan qishloq xo‘jalik ekinlarining ilmiy asoslangan agrotexnik tadbirlarini ishlab chiqish va ularga rioya qilish xam muxim masala xisoblanadi. Ma’lumki sho‘r yerlarda etishtiriladigan ekinlari texnologiyasi sho‘rlanmagan yerlarda etishtiriladi-gan ekinlar texnologiyasidan tubdan farq qiladi. Jumladan sho‘r yerlarda tuz ta’siriga chidamli ekinlarni turi va navi bo‘yicha tanlash, joriy sho‘r yuvish texnikasi va texnologiyasi, mavjud kollektor- zovur tarmoqlaridan foydalanish, ekinlarni sug‘orish, minyeral oziqlantirish va boshqa tadbirlar bilan farqlanadi. 2. SHo‘rtob va sho‘rtobli tuproqlarni o‘zlashtirish. SHo‘rtob va sho‘rtobli tuproqlar asosan namgarchilik ko‘p bo‘ladigan mintaqalarda tarqalgan. Lekin O‘zbekiston xududida ham kam miqdorda uchrab turadi. Bunday tuproqlar Qarshi, SHyerobod, cho‘llarida, Buxoro viloyatida va Qoraqalpog‘istonda bor. Ma’lumki sho‘rtob va sho‘rtobli tuproqlarning singdiruvchi kompleksida juda ko‘p miqdorda natriy bo‘ladi (kam sho‘rtobli - 0-10%, sho‘rtobli-10-20%, sho‘rtob- 20% dan ko‘p). SHuning uchun bunday tuproqlar bir qancha noqulay xossalardan iborat: tuproq yeritmasi ishqoriy reaksiya byeradi, zichligi yuqori, suvni juda kam o‘tkazadi, tarkibida suvda yeriydigan tuzlar ko‘p, shudgor qilinganda palaxsa hosil bo‘ladi. SHo‘rtob va sho‘rtobli tuproqlarni o‘zlashtirishda xam yuqorida ko‘rsatilganidek gidrotexnik va agromeliorativ tadbirlar majmuasidan foydalaniladi. Lekin sho‘rtob va sho‘rtobli tuproqlarni o‘zlashtirishda dastlab tuproqning singdiruvchi kompleksidagi ortiqcha natriyni chiqarishga mo‘ljallangan kimyoviy tadbirlar o‘tkaziladi. Kimyoviy melioratsiyada yerga gips yoki ohak solinadi. Bunda tuproqning singdiruvchi kompleksidagi Na bilan Sa o‘zaro almashinish reaksiyasiga kirishadi, natijada kalьsiy karbonat va natriy sulьfat tuzlari hosil bo‘ladi. Bu tuzlar sho‘r yuvish ta’sirida osongina tuproqdan yuviladi. SHo‘rtobli tuproqlarni o‘z tarkibidagi kalьsiy zahiralari hisobiga ham o‘zlashtirish mumkin. Bunday sho‘rtobli qatlam ostida joylashgan kalьsiy karbonat yoki kalьsiy sulьfat (gips) qatlamlari maxsus qurollar bilan (chuqur ag‘darilib) ag‘darilib aralashtiriladi natijada kalьsiy natriy bilan aralashib ularning suv-fizik xossalari yaxshilanadi. 3. SHo‘rlangan tuproqlarni o‘zlashtirilgandan keyin ulardan foydalanish yo‘llari. 3. SHo‘rlangan tuproqlarni o‘zlashtirilgandan keyin ulardan foydalanish yo‘llari Kuchsiz sho‘rlangan yerlarga o‘zlashtirishning birinchi yilidan boshlab beda ekish va uch yillik bedadan keyin esa 4-5 yil davomida g‘o‘za va g‘alla donli ekinlarni ekish mumkin. Ikkinchi variantda bahorda don uchun soya ekish mumkin. Ma’lumki soya dukkaklidon ekinlar tarkibiga kirib syerhosil (30-40ss/ga don, 350- 450ss/ga ko‘k massa) biologik azot to‘plovchi ekindir. Soya qator oralig‘iga ishlov byeriladigan ekin bo‘lganligi tufayli yozda ekiladigan beda uchun yaxshi sharoit vujudga keltiradi va bedadan to‘liq ko‘chat olinib 3 yil davomida mo‘l xosil byeradi. YUqorida keltirilgan birinchi va ikkinchi guru h ekinlarida almashlab ekish tizimi 3:5 ya’ni 8 dalani bo‘lib bir dalada 3 yil beda va 5 yil g‘ o‘ za ekiladi. Uchinchi guruxda esa yerdan jadal foydalanib bir yil davomida 2-ma r ta hosil olish va tuproq unumdorligini takroriy bir yillik dukkaklidon ekinlar hisobiga oshirish ko‘zda tutiladi. Bunda qisqa rotatsiali 1:2 tizimli 3 dalali ya’ni bir dalada bir yil davomida g‘alla ekinlari va dukkaklidon ekinlari qolgan ikki dalada esa 2 yil g‘o‘za ekish ko‘zda tutiladi. O‘rtacha sho‘rlangan yerlarda sho‘r yuvish me’yori katta bo‘lishi, bedaga ozuqa moddalarning ko‘proq yuvilishi, xaydama qatlam ostining ko‘proq zichlanishi hamda tabiiy tuz to‘planish jarayonining yuqoriligi tufayli dastlabki o‘zlashtirish ekinlari g‘o‘za yoki bahorgi g‘alla ekinlar bo‘lgani ma ’ qul. CHunki bu ekinlar dukkakli ekinlarga nisbatan tuz ta’siriga ancha chidamli. SHuning uchun o‘zlashtirishning 1, 2 yillarida sho‘rga chidamli ekinlar 3 va undan keyingi yillarda esa dukkakli ekinlarni ekish mumkin. Bundan tashqari tuproq unumdorligini uzluksiz oshirib borish maqsadida qisqa rotatsiyali 3:4 beda g‘o‘za va g‘alla-donli, dukkakli-donli ekinlar ishtirok etadigan 1:2 tizimli almashlab ekishlar qo‘llaniladi Kuchsiz va o‘rtacha sho‘rlangan yerlardagi yuqorida ko‘rsatilgan almashlab ekish tizimlaridagi ekinlarga qo‘shimcha sabzabot, poliz, em xashak ekinlarini ham kiritish mumkin. Lekin ekinlar tarkibining 30-40 % ni dukkakli ekinlar tashkil qilgan ma’qul. Melioratsiya ji h atdan og‘ir tuproqlarni jadal zovurlashtirish, (chuqur doimiy va soyoz muvaqqat zovur) chuqur yumshatish va tilmalash, kimyoviy hamda organik moddalar solish yo‘li bilan birgalikda sho‘rini yuvish natijasida tuproq tarkibidagi tuzlar qisqa vaqt ichida (1-1,5 oy) sho‘rxok va kuchli sho‘rlanish darajasidan (o‘zlashtirishdan oldin) o‘rtacha va sho‘rlanish darajasigacha kamayishi (sho‘r yuvilgandan keyin) mumkin. Ularni to‘liq massiv yoki ayrim dala bo‘yicha kuchsiz sho‘rlanish darajagacha kamaytirish uchun 3-4 oy davomida yuvish talab qilinadi. CHunki tuproq tarkibidagi Ca SO 4  2H 2 O , SaCO 3 , Na 2 SO 4 , MgS O 4 tuzlarining yerish xususiyatlari juda pastdir, shuningdek bunday yerlarda kuchli minyerallashgan sizot suvlarining doimo yer yuzasiga yaqin(1,5-2 m) joylashishi tufayli qayta sho‘rlanishga o‘ta moyildir. SHuning uchun bunday yerlardan o‘zlashtirishning birinchi yilidayoq ekin ekib foydalanish uzoq muddat sho‘rini yuvishga nisbatan ancha afzalliklarga ega. Masalan, tuz ta’siriga chidamli bo‘lgan jo‘xori, kungaboqar, ekinlari o‘rtacha sho‘rlangan tabiiy unumdorligi kam bo‘lgan yerlarda talab qilingan agrotexnik tadbirlar (nav va urug‘ tanlash, sug‘orish, minyeral va organik moddalar bilan oziqlantirish, kulьtivatsiya kabi) o‘z vaqtida sifatli qilib o‘tkazilganda mo‘l hosil olish mumkin (kungaboqar-236 – 370ss/ga , jo‘xori- 285-385ss/ga). SHuningdek ularni sug‘orish natijasida tuzlarning yuvilishi, ildiz massasi va yer usti qismlarining tuproqda qolishi tufayli tuproq unumdorligini oshib borishi juda ko‘p ilmiy tadqiqotlar bilan isbotlangan (CH.Rabochev, N.Bespalov, O.Ramazanov, A.Morozov, G.Reshetov, I.Kiseleva, V.Kabaev, K.Abdurazaqov, U.Norqulov). N.F.Bespalov va uning shogirdlari Mirzacho‘lda o‘tkazilgan tajribalarga asoslanib ( 1 3. 2-j adval) melioratsiya jihatidan og‘ir tuproqlarni asosiy sho‘ri yuvilgandan keyin birinchi yili bahorda kungaboqar, jo‘xori ekinlarini, kuzda tritikale, pyerko, javdar, ikkinchi yil tritikale, pyerko, bahorda esa takroriy ekin sifatida makkajo‘xori, uchinchi yilda esa g‘o‘za ekish yuqori samara byerishligini ko‘rsatdi. 1 .95-jadval Melioratsiya ji h atdan og‘ir tuproqlarni sho‘ri yuvilgandan keyin tavsiya qilinadigan dastlabki ekin turlari va keyingi almashlab ekish tizimlari № Dastlabki ekinlar Keyingi almashla b ekish tizimlari1-yil 2-yil 3-yil 4-yil 5-yil 1 Jo‘xori, +pyerko kuzgi ekinlar) pyerko+ma k-kajo‘xori (takroriy ekinlar) G‘o‘za G‘o‘za G‘o‘z a 3:3 1:2 2 Kungaboqar + Tritikale (kuzgi ekin) Tritikale + makkajo‘xo ri (takroriy ekin) G‘o‘za G‘o‘za G‘o‘z a 3:3 1:2 3 Jo‘xori, +pyerko yoki raps( kuzgi) +pyerko yoki raps+ jo‘xori (bahorgi) kuzgi bug‘doy kuzgi bug‘doy+ma k-kajo‘xori (takroriy ekin) G‘o‘za G‘o‘z a 3:3 1:2 4 Jo‘xori yoki Kungaboqar pyerko yoki raps Qashqarbed a (1 yil) Qashqarbeda (1 yil)+ kuzgi bug‘doy kuzgi bug‘doy+ma k-kajo‘xori (takroriy ekin) G‘o‘z a 3:3 1:2 Bunda zararli tuzlarning 3 yil davomida 0,282-0,298% dan 0,216-0,223% gacha kamayganligi,ekinlarning hosildorligi yildan-yilga oshib borishi va 3 yilda esa ushbu ekinlardan keyin ekilgan g‘o‘zaning hosildorligi g‘o‘za monokulьturasiga nisbatan 4,2-6,1ss/ga yuqori bo‘lishligini shuningdek g‘o‘za monokulьturasida har yilgi joriy sho‘r yuvish tadbirini o‘tkazilishiga qaramasdan (3000 m3/ga) kuzda bahorgi holatiga nisbatan tuz to‘planishi kuzatilgan. Jo‘xori, kungaboqar, tritikale, pyerko, makkajo‘xori ekinlari navbat bilan ekilganda tuproq tarkibidagi tuzlarning kamayishiga asosiy sabab, birinchidan yil davomida yerning o‘simlik qoplamiga ega bo‘lishi tufayli suvning fizik bug‘lanishni kamayishi, ikkinchidan tuproqqa ishlov byerish va oziqlantirish natijasida donador strukturani vujudga kelishi hamda chirindi miqdorini oshib borishi, uchinchidan vegetatsiya va novegetatsiya davrlaridagi sug‘orishlaridir. 4. Qum va qumloq tuproqlarning tarqalishi ularning meliorativ holati. O‘zbekistonda qum va qumloq tuproqlarning maydoni 17,5 mil. ga bo‘lib, ular Amudaryoning o‘rta va quyi oqimida, Buxoro, Qorako‘l, To‘rtkul, Ellikqala massivlarida, Jizzax viloyatining Arnasoy, Navoiy viloyatining Nurota, Tomdi, Baxoriston tumanlarida keng tarqalgan. Bulardan tashqari qumliklar vodiylarning ichida ochiq massivlar tarzida xam uchraydi. Masalan Sandiqli qum (Amudaryo va Qashqadaryo o‘rtasida) Katta qum (Surxondaryo viloyati) Tol quduq, YOzyovon qumliklari (Farg‘ona viloyati) Qum va qumloq tuproqlarni suv-fizik xossalari melioratsiya jihatdan o‘ta noqulay chunki ular g‘ovaklardan iborat bo‘lganligi uchun suv o‘tkazuvchanligi juda yuqori, nam sig‘imi va suvni ko‘tarish qobiliyatlari juda past, tabiiy unimsiz, chirindi va oziqa moddalar bilan tabiiy ta’minlanmagan. Bu tuproqlar sahro va yarim cho‘l mintaqalarida tarqalganligi uchun iqlimi quruq, yog‘ingarchilik miqdori juda kam (40-140 mm/yil), shu tufayli o‘simliklar qoplami ham siyrakdir. SHamol faoliyati yuqori bo‘lganligi uchun qum va qumliklar ko‘chib turishi bilan xarakatlanadi va relьefi doimo o‘zgarib turadi xamda yeroziyaga uchraydi. Qum va qumloq tuproqlarni meliorativ xolatini noqulay bo‘lishining keyingi sabablari ularning sho‘rlanganligi va botqoqlanishga moilligadadir. 5. YAylovlar barpo qilish uchun o‘zlashtirish. O‘zbekiston Respublikasida qumliklardan samarali foydalanish uchun yaylovlar barpo qilish maqsadida o‘zlashtirishni katta amaliy ahamiyati bor. YAylovlar barpo qilish uchun dastlab qumliklarni ko‘chishini oldini olish choralari (qumli yaylovlarda chorva mollarini tartib bo‘yicha boqish, yaylovlardagi mavjud butazorlar va saksavullarni asrash, yaylovlarni shudgor qilmaslik) ko‘riladi. Qumliklarni ko‘chishiga qarshi kurashish uchun esa mexanik (tik va to‘shama to‘siqlar) himoya vositalari qo‘llaniladi. To‘siqlar o‘simliklar va butalardan turli o‘lchamda tayyorlanadi. To‘siqlar orasidagi masofa, balandligi va joylashtirish tartiblari qumliklarni ko‘chish sharoitiga, shamolning yo‘nalishiga va kuchiga qarab turlicha bo‘ladi. Qumliklar mustahkamlangandan keyin to‘siqlar orasiga qum o‘simliklarini urug‘lari maxsus texnologiya asosida ekib chiqiladi. 6. Dexqonchilik maqsadida o‘zlashtirish (lalmikor va sug‘oriladigan). Qumliklarni dexqonchilik qilish maqsadida o‘zlashtirishning o‘ziga xos xususiyatlari bor. Bunday o‘zlatirish uchun gidrotexnik, agromeliorativ o‘rmon melioratsiya va kimyoviy tadbirlar majmuasidan foydalaniladi. Lekin o‘zlashtirish tadbirlari lalmkor va sug‘oriladigan sharoitlarga bog‘liq xolda o‘zgaradi. Masalan qumliklarda sug‘orib dexqonchilik qilish uchun sug‘orish va kollektor - zovur tarmoqlarini bo‘lishi zaruriydir. SHu bilan birga sug‘oriladigan qumliklarda etishtiriladigan ekinlar almashlab ekish, sug‘orish tartibi, ekinlarni oziqlantirish, yerga ishlov byerish, tuproq unumdorligini oshirish tadbirlari ham o‘ziga xosdir. Qumliklarda sug‘orib dexqonchilik qilishning yana bir avzallik tomoni shundaki, ular sahro mintaqasida tarqalganligi uchun ekinlarning o‘suv davri juda uzoq davom etadi va bu yerlarda foydali harorat yig‘indisi 5200-5500 0 S gacha boradi. Bunday harorat va uzun kunlik bir yil davomida 2-3 marta hosil olish imkoniyatini byeradi (Baxorgi ekinlar + takroriy ekinlar + oraliq ekinlari). 7. Melioratsiya jihat og‘ir tuproqlarni meliorativ holati. Melioratsiya jihatdan og‘ir tuproqlar tarkibiga sho‘rxok, taqir, taqir gipsli, karbonatli tuproqlar kiradi. Bu tuproqlarning umumiy xususiyatlari shundan iboratki ularda asosan tuproq gruntining litalogik tuzilishi turlicha mexanik tarkibi og‘ir, juda zichlashgan (tuproqning hajmiy massasi 1,60-1,85 t/m 3 ) suv-fizik xossalari o‘ta noqulay (filьtratsiya koeffitsenti Kf  0,01m/sut dan kichik) sizot suvlari tabiiy oqimsiz, juda kuchli minyerallashgan (20-50g/l), gipsli va karbonatli tuproqlar tarkibida gips karbonat miqdori 10-40%, gipsli, karbonatli qatlamning joylashish chuqurligi 20-200 sm, qatlam qalinligi 20-100 sm, gips va karbonat zarrachalarining kattaligi 0,1-100 mm dan iborat bo‘ladi. Gipsli va karbonatli qatlamlar yumshoq yoki jipslashgan o‘ta zichlashgandir. SHuning uchun bunday qatlamga ega bo‘lgan tuproqlarda suvning filьtrlanishi juda pastdir. Melioratsiya jihatidan og‘ir tuproqlarni o‘zlashtirishda ham yuqorida ko‘rsatilgan gidromeliorativ (yerning asosiy tekislash zovurlashtirish, sug‘orish tarmoqlarini barpo qilish va suv ta’minoti va agromeliorativ (yerni shudgorlashtirish sho‘r yuvish, dastlabki ekinlar ekish va maxsus almashlab ekish tizimlarini joriy etish) tadbirlari o‘tkaziladi. Lekin, bunday tuproqlarning o‘ziga xos xususiyatlari mavjud. Masalan melioratsiya jihatdan og‘ir tuproqlarda doimiy zovurlarning hajmi ko‘paytiriladi. YOpiq doimiy zovurlar orasidagi masofa 70-100 m, ularning chuqurligi 3-3,5 m ni tashkil qiladi. SHuningdek bunday yerlarni o‘zlashtirishda doimiy chuqur zovurlarga qo‘shimcha muvaqqat (vaqtinchalik) sayoz zovurlar ham barpo qilinadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy. New Delhi. 2010. New a ge Intyernational (p) Limited, Publi-shyers. 2 . Crop Rotation on Organic Farms: A Planning Manual, NRAES 177 Charles L. Mohlyer and Sue Ellen Johnson, editors Published by NRAES, July 2009. 3. Azimboev S.A. Dehqonchilik, tuproqshunoslik va agrokimyo asoslari. (Darslik). T. Iqtisodiyot-moliya 2006. – 180 b. 4. Mo‘minov K., Azimboev A., Sanaqulov A., Byerdiboev E., Kenjaev YU Dehqonchilik ilmiy izlanish asoslari bilan. (O‘quv qo‘llanma) – T.: “Turon-iqbol”, 2014. – 240 b. 5. Artukmetov Z.A., SHyeraliev X.SH. Ekinlarni sug‘orish asoslari. (Darslik). T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati. 2007.-312 b. 6. Norkulov U., SHyeraliev X. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi. (Darslik). T.: ToshDAU tahr.-nashr. bo‘limi, 2003. – 214 b. 7. To‘xtashev B., Azimboev S., Qarabaeva T., Byerdiboev E., Nurmatov B. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi va yer tuzish fanidan amaliy va tajribaviy mashg‘ulotlar. (O‘quv qo‘llanma). - T.: “ToshDAU nashr-tahririyat bo‘limi”, 2012. – 187 bet.

Sho‘rxoq va sho‘rxoqli, sho‘rtob va sho‘rtobli, taqirli tuproqlar va qumliklarni o‘zlashtirish

Купить