Shosh allomalarining dunyo ilm fani rivojiga qo‘shgan hissasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	24.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Shosh allomalarining dunyo ilm fani rivojiga qo‘shgan hissasi

Купить

Shosh allomalarining dunyo ilm fani rivojiga qo‘shgan hissasi
Reja
1 . Shosh o‘rta asrlarning madaniy markazlaridan biri sifatida
2. Ilmda Shosh allomalarining nasabi masalasi
3. Shoshlik muhaddislar faoliyatidan
4. Shoshlik faqihlar va ularning ilmiy merosi
5. Qaffol ash Shoshiy hayoti va faoliyati
6. Qaffol ash Shoshiy ilmiy merosi

Ilmda Shosh allomalarining nasabi masalasi
“Nasab” arabcha so‘z bo‘lib, kelib chiqish, nasl-nasab, sulola, ajdod ma’nolarini
anglatadi. Islom ahlining ko‘payishi, arab xalqlarining ajam xalqlari bilan qo‘shilib
ketishi nasablarni o‘rganish haqidagi ilmning dunyoga kelishiga zamin yaratdi.
Uning asoschisi nasab ilmining imomi Hishom ibn Muhammad ibn Soib al-Kilabiy
(vafoti hijriy 204 (milodiy 820) yil)dir. Shu an’ana davomchisi “Al-Ansob”
muallifi — toj al-islom Abu Sa’d Abdulkarim ibn Muhammad ibn Mansur at-
Tamimiy as-Sam’oniy al-Marvaziy al-Hofiz hijriy 506 (milodiy 1113) yilning
sha’bon oyida Marvda dunyoga kelganlar. (Hijriy 562 (milodiy 1167) yilda
Marvda vafot etganlar). Tamim qabilasining bir tarmog‘i hisoblangan
sam’oniylardan bo‘lganliklari uchun bu zotga As-Sam’oniy nisbati berilgan.
“Al-Ansob”, shubhasiz, qomusiy bilimlar sohibi As-Sam’oniy ijodining
barkamol namunasidir. Bu nodir durdona o‘rta asrlar geografik manzarasini
tiklashga hissa qo‘shuvchi ulkan solnoma o‘laroq islom manfaatlari yo‘lida
jonbozlik ko‘rsatgan bir qator shayxlar, muhaddislar, muarrixlar va adiblar haqida
ma’lumot berishi bilan ilm-fan tarixida beqiyos o‘rin tutadi. Musulmon olamida
VIII — XII asrlarda mashhur bo‘lgan ulamolar haqida muxtasar ma’lumot
beruvchi asarning O‘zbekiston hududida yashab o‘tgan allomalarga oid
ma’lumotlaridan tanlangan tarjimasi hijriy 1408 (milodiy 1988) yilda Bayrut
(Livan)ning “Dor al-jinon” matbaasida chop etilgan 5 juzlik nashri asosida amalga
oshirildi.
“Nasabnoma” (“Al-Ansob”) muallifi bergan ma’lumotlar aniqligi, ishonchli
manbalarga tayanganligi bilan diqqatni tortadi. Jumladan, asarda joy nomlari bilan
bog‘liq atamalar masalasida bahsli fikrlar tug‘ilishining oldi olinib, ularning yozuv
shakliga alohida e’tibor berilgan, bu so‘zlarning o‘qilishi ham maxsus
transkripsion tamoyillar asosida izohlangan. Abdulg‘afur Razzoq Buxoriy va
Komiljon Rahimovlar g‘ayrati bilan arab tilidan o‘zbek tiliga tarjima qilingan
mazkur asar Abduxoliq Fijduvoniy tavalludining 900 yilligi munosabati bilan 2003
yilda “Buxoro” nashriyotida chop etildi (Abdulkarim as-Sam’oniy. Nasabnoma

(Al-Ansob). Arab tilidan Hoji Abdulg‘afur Razzoq Buxoriy va Komiljon
Rahimovlar tarjimasi. “Buxoro” nashriyoti, 2003).
Qadrli mushtariy! Ma’lumingizkim, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2008 yil 2 apreldagi “Toshkent shahrining 2200 yilligini
nishonlashga tayyorgarlik ko‘rish va uni o‘tkazish to‘g‘risida”gi Farmoniga
binoan, joriy yilda mamlakatimizning muazzam poytaxti Toshkent shahrining
2200 yilligi keng miqyosda tantana qilinadi. E’tiboringizga havola etilayotgan —
Abdulkarim as-Sam’oniyning “Al-Ansob” asaridan olingan o‘z zamonasida
musulmon Sharqi ilm-fani rivojida beqiyos o‘rin tutgan shoshlik allomalar
haqidagi qimmatli mulohazalar Sizning ko‘hna Shosh tarixiga oid tasavvuringizni
boyitishiga, ma’naviy olamingizga ko‘rk bo‘lib qo‘shilishiga ishonamiz!
* * *
Al-Odamiy — Abu Bakr Ahmad ibn Muhammad Odam al-Odamiy ash-
Shoshiy (X asr) Shosh ahlidan. Bobolarining ismlari Odam bo‘lganligi uchun bu
kishiga “Al-Odamiy” nisbati berilgan. Ilm talabida Iroq va Hijozda bo‘lganlar.
Habib ibn Mug‘ira ash-Shoshiy, Homid ibn Dovud ash-Shoshiy, Ubaydulloh ibn
Vosil al-Buxoriy, Abu Hotam Muhammad ibn Idris ar-Roziy va Muhammad ibn
Abdulloh al-Muqridan ta’lim olganlar. O‘zlaridan esa Abul Fazl Muhammad ibn
Muhammad ash-Shoshiy, Abu Ja’far Muhammad ibn Ali al-Fazzol va Abu Bakr
Muhammad ibn Ahmad al-Ishtixaniy hadis rivoyat qilganlar.
Al-Usbonikatiy — Usbonikat — Movarounnahrdagi shahar bo‘lib, Isfijob
yaqinida joylashgan.
Abu Nasr Ahmad ibn Zohir al-Usbonikatiy shu shahardan bo‘lib, adib, fozil,
ishonchli muhaddis, qalblari yaxshi amallar qilishga moyil edi. Faqih Abu
Muhammad Abdulloh ibn Muhammad al-Kalobodiy al-Buxoriy as-Sibadmuniydan
hadis rivoyat qilganlar. O‘zlaridan esa Abu Sa’d al-Idrisiy al-Hofiz hadis rivoyat
qilganlar va aytadilar: “Ahmad al-Usbonikatiy Samarqandda yashar edilar. Hijriy
360 (milodiy 972) yildan keyin Samarqandda vafot etganlar”. Abu Ali Husayn ibn
Muhammad al-Faqih al-Usbonikatiy ham shu shahardan bo‘lib, yuqorida nomlari
zikr qilingan adibning jiyanlari. Bu kishi faqih, fozil va hisob (matematika) ilmiga

mohir edilar. Samarqand olimlaridan ta’lim olib, faqih bo‘lganlar. Keyinchalik o‘z
shaharlari Usbonikatga jo‘nab ketganlar. Samarqandga kelib, tijorat bilan ham
shug‘ullanar edilar. Hijriy 370 (milodiy 981) yildan keyin Usbonikatda vafot
etganlar.
Abul Hasan Said ibn Hotam al-Faqih al-Usbonikatiy Samarqandda yashar
edilar. Shayx, fozil, taqvodor, parhezkor va faqih edilar. Samarqandda uzoq
muddat yashaganlar. O‘g‘illari Hasan shu yerda tug‘ilgan. Samarqandda faqih
Abul Hasan ar-Rahbiydan ta’lim olganlar. Shayx Abdulloh ibn Muhammad as-
Samarqandiydan hadis rivoyat qilganlar. O‘zlaridan esa Abu Sa’d Abdurahmon al-
Idrisiy ta’lim olganlar. Hijriy 380 (milodiy 991) yildan oldin turk yurtlariga chiqib
ketib, keyinchalik Usbonikatga qaytib kelganlar va shu yerda vafot etganlar. Zafar
ibn Lays al-Usbonikatiy Isfijob shahridan. Faqih va muhaddis edilar. Qozi
Muhammad ibn Aslamdan hadis rivoyat qilganlar. Hijriy 320 (milodiy 933) yildan
keyin vafot etganlar.
Abu Bakr Muhammad ibn Sufyon al-Usbonikatiy al-Faqih Nasafda ancha
muddat hokim bo‘lganlar. Parhezkor, taqvodor, pokiza va fozil hokim edilar. Bu
kishi haqida Abu Sa’d al-Idrisiy “Tarixi Nasaf” kitoblarida zikr qilib quyidagicha
aytganlar: “U kishi fiqh ilmini Abu Bakr Ahmad ibn Hasan al-Forisiydan olganlar.
Yirik faqihlardan edilar. Shosh muftisi faqih Abul Hasan Ali ibn Zakariyodan
eshitdim. U aytar edi: “Abu Bakr al-Forisiyning birorta shogirdi undan fiqh va
kalom ilmini Abu Bakr al-Usbonikatiydek yaxshi o‘rgangan emas. Agar kishilar
devor orqasidan Abu Bakr al-Usbonikatiyning ovozini eshitsalar, Abu Bakr al-
Forisiy gapirayapti, deb o‘ylar edilar”. Hijriy 375 yoki 376 (milodiy 986 yoki 987)
yili Sug‘dda vafot etganlar.
Al-Iyloqiy — Iyloq (Ohangaron vodiysi) — Shoshdan o‘n farsax uzoqlikdagi
shahar. Bu yerga kelganlar bunday so‘lim va toza shaharni ko‘rmaganlar. Suv
vodiydan kelgan. Uning tog‘larida tilla va kumush bor. Bu yerdan ko‘p olim va
imomlar yetishib chiqqanlar. Ularning mashhurlaridan:
Abu Rabi Tohir ibn Abdulloh al-Iyloqiy buyuk fiqhshunos edilar. Marvda Abu
Bakr Abdulloh ibn Ahmad al-Marvaziy, Nishopurda Abu Tohir Muhammad ibn-

Mahmash az-Ziyodiy va Buxoroda olim Abu Abdulloh Husayn ibn Hasan al-
Haliymiy qo‘llarida fiqh ilmidan ta’lim olganlar. Shosh ahli bu kishidan fiqh
ilmidan ta’lim olgan. Abu Naim Abdulmalik ibn Hasan al-Azhariydan hadis
rivoyat qilganlar. Hijriy 465 (milodiy 1073) yili 96 yoshda vafot etganlar.
Fiqhshunos Abu Abdulloh Muhammad ibn Dovud al-Iyloqiy — Iyloq
ahlidan. Xurosonda Hasan ibn Mas’uddan, Marvda Ar-Ravzdan, Nishopurda
Muhammad ibn Yahyodan fiqh ilmidan ta’lim olganlar. Chiroyli siyratli bu kishi
ko‘p xayrli ish qiluvchi va kishilarning hojatlarini chiqarishga doimo moyil edilar.
Biz bilan Marvga kelib, mening madrasamda bir necha muddat yashadilar. Men u
kishidan hadisdan dars olgandim. Hijriy 539 (milodiy 1145) yilda vafot etganlar va
Sinjdonda dafn qilinganlar.
Yana shu qishloqlik Abu Salama Nasr ibn Muhammad ash-Shoshiy as-Sufiy al-
Iyloqiy Shoshda turardilar. Fozil, yaxshi xulqli, hoji, muhaddis edilar. Kishilar bu
zotdan hadis yozib olardilar. Imom al-Buxoriyning do‘stlari Abdurahmon ibn
Muhammad al-Buxoriy va Haysam ibn Kulayb ash-Shoshiydan hadis rivoyat
qilganlar. Hijriy 370 (milodiy 981) yilda vafot etganlar.
Al-Boriskatiy — Boriskat — Shosh shaharlaridan.
Abu Ahmad ash-Shoshiy al-Boriskatiy shu shahardan. Abd ibn Humayd al-Keshiy
(vaf. 249/864)dan hadis rivoyat qilganlar. U kishidan Abul Fazl ibn Muhammad
ash-Shoshiy hadis rivoyat qilganlar.
Al-Borobiy — Borob (yoki “Forob” deb ham aytiladi) — Sirdaryo ortidagi
nohiya.
Abu Zakariyo Yahyo ibn Ahmad al-Adib al-Borobiy — Borob ahlidan. Bu kishi
nahv ilmi sohibi, arab tili bilimdoni va adib edilar. “Al-Masodiru fi al-lug‘a”
(Tilshunoslikdagi o‘zaklar) kitobining tuzuvchisi. Abu Abdurahmon Abdulloh ibn
Ubaydulloh al-Buxoriydan hadis rivoyat qilganlar. O‘zlaridan esa Isfijobda Hasan
ibn Mansur al-Muqri hadis rivoyat qilganlar.
Al-Biskatiy — Biskat (hozirgi Piskent) — Shoshdagi taniqli shahar. Bu shahardan
bir guruh ulamolar yetishib chiqqanlar.

Abu Ibrohim Ismoil ibn Ahmad al-Biskatiy ash-Shoshiy faqih edilar. Ilm olish
maqsadida Marvga kelib, Abu Nasr Ahmad al-Anmotiy al-Marvaziydan ta’lim
olganlar. O‘zlaridan esa Abu Turob Ismoil ibn Tohir an-Nasafiy ta’lim olganlar.
Hijriy 400 (milodiy 1010) yildan keyin vafot etganlar.
Al-Binkatiy — Binkat (hozirgi Bekobod) — Shosh qishloqlaridan.
Abu Said Haysam ibn Kulayb ash-Shoshiy al-Binkatiy shu qishloqdan. Bu kishi
asli termizlik bo‘lib, Binkat qishlog‘ida yashab, shu yerda qolib ketganlar. Shuning
uchun shu nisbat berilgan. U kishi adabiyotni Abu Muhammad Abdulloh ibn
Muhammad al-Qutabiydan o‘rgangan bo‘lib, eng yaxshi she’rlarni yodlar edilar.
“Al-Musnad al-kabir” kitobini jamlaganlar. Abu Iso Muhammad ibn Iso at-
Termiziy, Abbos ibn Muhammad ad-Duvariy, Iso ibn Ahmad al-Asqaloniy kabi
Xuroson va Iroq olimlaridan dars olganlar. O‘zlaridan esa Abul Fazl Mansur ibn
Nasr al-Kog‘aziy hadis rivoyat qilganlar. Hijriy 350 (milodiy 962) yilda vafot
etganlar.
At-Tunkatiy — Tunkat — Shosh shaharlaridan. Sirdaryo ortida joylashgan bu
shahardan ko‘p ilm ahli yetishib chiqqan.
Abu Lays Nasr ibn Hasan at-Tunkatiy shu qishloqdan. U kishini “Abul Fath” deb
ham aytganlar. Farb mamlakatlarida bo‘lganlar va Andalus (Ispaniya) shahrida bir
necha muddat yashaganlar. Mashhur tijoratchi ham edilar. U kishi o‘sha yerlik
olimlardan dars olardilar va Muslim ibn Hajjojning “Sahih ul-Muslim” kitobidan
dars berardilar. O‘zlaridan ko‘p olimlar dars olganlar. Umrlarining oxirigacha
Nishopurda yashaganlar. Odamlar suv ichsinlar deb jome masjidida quduq
qazganlar. Ko‘p xayrli ishlarga bosh-qosh bo‘lganlar. Nasr ibn Hasan ash-Shoshiy
aytadilar: “Bir kun kemada dengizda sayr qildim. Dengizning qirg‘og‘iga yetib
borganimda, toshdan yasalgan, suvdan ko‘tarilgan, ammo qo‘li egri bir suratga
duch keldim. Unda: “Bu yerdan o‘tma! Chunki chumolilar seni yeydi”, — deb
yozilgan edi. U kishi hijriy 406 (milodiy 1016) yilda tug‘ilib, hijriy 486 (milodiy
1094) yilning zulqa’da oyida Nishopurda vafot etganlar va “Hayrat” qabristonida
dafn qilinganlar.

Abu Ja’far Halim ibn Umar al-Buxoriy at-Tunkatiy Buxoro ahlidan bo‘lib, Tunkat
qishlog‘ida yashaganlar. Imom al-Buxoriydan hadis rivoyat qilganlar. Hijriy 313
(milodiy 926) yilda vafot etganlar.
Al-Xarashkatiy — Xarashkat — Shosh shaharlaridan. Bu shahardan ko‘p olimlar
chiqqan.
Bulardan Abu Said Sa’d ibn Abdurahmon al-Xarashkatiy Yusuf ibn Ya’qub al-
Qozi, Muhammad ibn Abdulloh al-Hazramiydan hadis rivoyat qilganlar. Hijriy
340 (milodiy 952) yilda vafot etganlar.
3. Shoshlik muhaddislar faoliyatidan
ABU BAKR MUHAMMAD IBN AHMAD SHOSHIY (1038–1114)
Movarounnahr fiqh maktabi buyuk namoyandalari yozgan nodir asarlar
tufayli o‘z taraqqiyotiga ko‘tarilgan islom qonunshunosligi xalqimiz ma’naviy-
huquqiymerosining uzviy qismi sifatida asrlar davomida Markaziy Osiyo xalqlari
hayotida muhim omil bo‘lib kelgan. Jumladan, bu sohada shoshlik faqihlar ham
qimmatli asarlar yaratishgan. Fiqh ilmi rivojida, shubhasiz, buyuk imom Abu Bakr
Qaffol Shoshiyning hissasi kattadir. O‘rta asrlarda «Faxr al-islom» («Islom faxri»)
sifatida shuhrat qozongan Abu Bakr Muhammad ibn Ahmad al-Mustazhiriy ash-
Shoshiy o‘z davrida Bag‘doddagi fuqaholarning raisi bo‘lgan. Abu Bakr
Muhammad ibn Ahmad Shoshiy Bag‘dodga borib, mashhur faqih Abu Is’hoq
Sheroziy, Abu Nasr ibn as-Sabbog‘dan fiqhni o‘rganib, taniqli imom darajasiga
yetdi. Taniqli islomshunos Rizouddin Faxriddin o‘zining «Imom G‘azzoliy»
asarida «Abu Bakr Shoshiy Abu Is’hoq Sheroziy, Abulqosim Qushayriy, Haririy
(sohibi maqomot), Abu Is’hoq Vohidiy, Abulmahosin Ro‘yoniy, Xatib Tabriziy,
Xatib Bag‘dodiy, Qozi Bayzoviy kabi zo‘r olimlar zamonida yashagan edi», – deb
yozadi. Ma’lumki, saljuqiylarning buyuk vaziri Nizom al-Mulk islom olamidagi
bir qancha yirik shaharlar kabi Bag‘dodda ham «Nizomiya» madrasasini
qurdirgan. Ushbu madrasa o‘z davrida akademiya darajasida bo‘lgan. Chunki o‘sha
kezlarda bu madrasa eng muhtasham va yirik hisoblanar, bu yerga arab

mamlakatlari markazlaridangi-na emas, balki Toshkent, Samarqand, Buxoro kabi
qator shaharlardan ham talabalarkelib ta’lim olar edi. Madrasa ikki qavatli bo‘lib,
bu yerda bir yo‘la to‘rt yuz talaba darsga qatnashar, mantiq, kalom, lug‘at ilmi,
sarfu nahv (grammatika), odob kabi fanlar o‘qitilgan. Abu Bakr Muhammad ibn
Ahmad Shoshiy Bag‘doddagi «Nizomiya» madrasasida ta’-lim olgan va
keyinchalik, uning mudarrisi etib tayinlangan. U bu yerda ko‘p taniqli olim va
allomalar bilan muloqotda bo‘lgan. Yirik faylasuf Abu Homid G‘azzoliy (1059 –
1111), Abu Is’hoq Sheroziy (vaf. 1083), Abu Bakr Muhammad ibn AhmadShoshiy
bir vaqtda mana shu «Nizomiya»da dars berganlar. O‘rta asrlarda (IX–XII) ilm-fan
va madaniyat markazlaridan biri Bag‘dodga«Shoshiy» nisbasidagi bir qator olimlar
– mashhur muhaddis Abu Sa’id al-Haysam ibn Kulayb Shoshiy, Ja’far ibn Shuayb
Shoshiy, Muhammad ibn Yahyo ibn Zakariyo ash-Shoshiy, al-Hasan ibn Sohib
Shoshiy, Abu Bakr Muhammad ibn Ali ibn Homid ash-Shoshiy, Ahmad ibn
Muhammad ibn Is’hoq Abu Ali Shoshiy va boshqalar tashrif buyurgan. Bu yerda
ular nafaqat ilm o‘rganishgan, balki mudarris, alloma, faqih, imom sifatida
mashhur bo‘lishgan. Quyida biz Shosh vohasida tug‘ilib, Bag‘dodda «katta imom»
darajasiga erishib, ma’lum muddat fuqaholar raisi bo‘lgan Abu Bakr Muhammad
ibn Ahmad Shoshiy haqida so‘z yuritamiz. Imom, alloma, o‘z asrining faqihi Abu
Bakr Muhammad ibn Ahmad Shoshiy ulug‘ (katta) imom, islom faxri sifatida
shuhrat qozongan. Tojuddin Subkiyning yozi-shicha, «u taqvodor, ibodatgo‘y
bo‘lib, nomi el-yurt orasida mashhur bo‘lgan». Abu Bakr Muhammad ibn Ahmad
Shoshiy 429 /1038 yil muharram oyida Shosh yaqinidagi Mayoforiqin qishlog‘ida
tug‘ilgan. Ota-bobolari ham Shosh o‘lkasidan edi. U dastlab fiqh ilmidan
Mayoforiqinda Muhammad ibn Bayon al-Kazruvniydan, Mayoforiqin qozisi Abu
Mansur at-Tusiy Shayx Abu Muhammad al-Juvayniydan ta’lim oladi. Ustozi va
shayxi al-Kazruvniy vafotidan oldin Abu Bakr ash-Shoshiy Iroqqa safar qilib,
Bag‘dodga boradi. Tez orada o‘sha zamonning peshqadam olimi Shayx Abu Is’hoq
Sheroziy bilan uchrashib, undan dars oladi. Shuningdek, Abu Nasr ibn as-
Sabbog‘dan fiqhni jiddu jahd ila o‘rganib, taniqli imom darajasiga yetadi. Abu
Bakr ash-Shoshiy Bag‘dodda Muhammad ibn Bayon al-Kazruvniy, Qosim ibn

Ahmad al-Hayot, Abu Bakr al-Xatib, Abu Is’hoq ash-Sheroziy, Abu Ja’far
Muhammad ibn Ahmad ibn al-Muslim, Abu al-G‘anoim ibn al-Ma’mun, Abu
Ya’lo ibn al-Farrolardan hamda Makkada Xiyaj ibn Muhammad al-Xittiniydan
hadis ilmini o‘rgangan. Undan Abu al-Muammar al-Azjiy, Abu-l-Hasan Ali ibn
Ahmad al-Yazdiy, Abu Bakr an-Naqur, Abu Tohir as-Salafiy va boshqalar hadis
rivoyat qilishgan. Abu Bakr ash-Shoshiy ustozlari nazdida ham katta obro‘
qozonadi. Shu sabab bo‘lsa kerak, u madrasani tugatgach, Bag‘dodda mudarrislik
faoliyati bilan shug‘ullanadi. Aytilganidek, o‘sha paytlarda Bag‘dodda
«Nizomiya» madrasasi qurilgan bo‘lib, Sho-shiy shu madrasaga mudarris qilib
tayinlanadi. Abu Bakr Muhammad ibn Ahmad Shoshiydan Bag‘dodda shayx,
imom, katta faqih, qozi Abulmufazzal Yahyo ibn Ali ibn Abdulaziz ibn Ali ibn al-
Husayn al-Qurashiy ad-Dimashqiy (vaf. 534) fiqh ilmini o‘rgangan va undan
hadislar eshitgan. Shuning-dek, shoshlik faqihdan shayx, imom, muftiy Abu-l-
Hasan Muhammad ibn Abulbaqo al-Muborak al-Bag‘dodiy, imom, muhaddis,
hofiz, muftiy, shayxulislom Abu Tohir Ahmad ibn Muhammad ibn Ibrohim al-
Isfahoniylar fiqh ilmidan ta’lim olgan. O‘z davrining zakiylaridan biri – alloma,
muftiy Abulabbos Ahmad ibn Salama ibn Ubaydullo ibn ar-Rutobiy (hijriy 527 yil
rajab oyida Bag‘dodda vafot et-gan) Abu Bakr Muhammad ibn Ahmad Shoshiy
bilan hamroh tutunib, uning xizmatida bo‘lgan. Abu Bakr Muhammad ibn Ahmad
Shoshiy Abu Is’hoq Sheroziy bilan Nishopur-ga borib, ilmiy munozaralarda
qatnashib, o‘zini tanitgan. Yana Bag‘dodga qaytib, ustozi Abu Is’hoq Sheroziy
vafotidan (476/ 1083) keyin shofi’iy mazhabidagi fuqaholarning raisi bo‘lgan.
Ustozi Abu Is’hoq Sheroziy vafot etgach, Abu Bakr Muhammad ibn Ahmad Sho-
shiy uning o‘rniga mudarris etib tayinlanadi. Manbalarda ko‘rsatilishiga ko‘ra, u
dastlab darsga kirgach, ustoz o‘tiradigan joyga o‘tirib, arab shoiri Abu
Tammom(788–846) she’rlaridan ushbu mazmundagi baytlarni yozdiribdi: «Joylar
bo‘sh qolganida hech kim meni katta qilib saylamasa ham, o‘zim katta bo‘lib
qolibman. Ammo kattalardan yakka o‘zim qolganim mening uchun og‘ir musibat
bo‘ldi». U bu bayt-ni qayta-qayta o‘qib, shogirdlariga o‘qitib, «Ular ketib, kursiga
o‘tirish navbati menga keldimi?», – deb o‘zini tutolmay ko‘ziga yosh olibdi. Abu

Bakr Muhammad ibn Ahmad Shoshiy yirik faqih bo‘lib, bu sohaga oid bir qancha
asarlar ta’lif etgan. Hoji Xalifa o‘zining «Kashf az-zunun» asarida «Hilyat al-
ulamo fi mazohib al-fuqaho» («Faqihlar mazhabida olimlar ziynati») asarimuallifi
Shayx imom Abu Bakr Muhammad ibn Ahmad ibn al-Qaffol ash-Shoshiy (vaf.
507) al-Mustazhiriy deb tanilgan», – deb yozadi. Toshkent olimlari bo‘yicha
ma’lumotlar to‘plagan sharqshunos A. Nosirov «Kashf az-zunun»dagi ushbu
fikrgatayanib, «Mustazhiriy Qaffol Shoshiyning avlodlaridan ekanligi ma’lum
bo‘la-di», – deb qayd etgan. Shuningdek, Yoqut al-Hamaviy «Mu’jam al-buldon»
asarida «Targ‘ib fi-l-furu’» («Furu’ga qiziqish uyg‘otish») kitobi muallifi Faxr al-
Islom Abu Bakr Muhammad ibn Ahmad al-Qaffol Shoshiy bo‘lib, hijriy 507 yilda
vafot etganligini ta’kidlagan. Lekin ko‘p manbalarda u «Faxr al-islom»,
«Mustazhiriy», «Shayx», «Imom» nomlari ostida zikr etiladi. Ammo
ularningbirortasida Qaffol Shoshiyning avlodlariga tegishli ekanligi aytilmagan.
Shunday qilib, Abu Bakr Muhammad ibn Ahmad Shoshiyning yirik asari«Hilyat
al-ulamo» bo‘lib, uni abbosiy xalifalardan al-Mustazhir Billohga (vaf. 512 /1118)
bag‘ishlab yozgan. U hajman katta kitob bo‘lib, uni Abbosiy xalifa Mustazhir
ma’qullagan. Shuning uchun bu kitob «Mustazhiriy» deb ham nomlanadi. Ana shu
kitobi tufayli Abu Bakr Shoshiy «Mustazhiriy» degan nom taratgan vatarixiy
manbalarda uning taxallusi yonida bir unvon sifatida yozib kelinadi. Hoji
Xalifaning xabar berishicha, Abu Bakr Muhammad ibn Ahmad Shoshiy o‘sha
davrda har bir masalada imomlar o‘rtasida voqe bo‘lgan ixtiloflarni zikr qilgan.
So‘ngra «Al-Mu’tamad’» («Ishonchli»)ni yozgan. Ushbu asarning to‘liq nomi «Al-
Mu’tamad’ fi furu’i ash-shofi’iya» («Shofi’iya furu’lari bo‘yicha ishonchli asar»)
bo‘lib, u «Hilyat al-ulamo» kitobidek sharhsiz yozilgan. Ma’lumki, fiqh – islom
huquqshunosligini rivojlantirishda imom ash-Shofi’iyning (vaf. 820) xizmati katta.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Asosiy adabiyotlar
1. Абдуҳалимов Б.А. “Байт ал-ҳикма» ва Ўрта Осиё олимларининг
Бағдоддаги илмий фаолияти. -Т.: Тошкент ислом университети, 2004. -236 б.
2. Абу Бакр Шоший // Ислом энциклопедияси (А–Ҳ). – Т.: Ўзбекистон
Миллий энциклопедияси, 2004. -Б. 10.
3. Абу Наср Форобий. Фозил одамлар ша ҳ ри. Т.: Ў зМУ нашриёти, – 2004.
4. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. -Т.: Шарқ, 2001.-368 6.
5. Аль-Хорезми. Астрономические трактаты. / Пер. и примеч. А. Ахмедова. –
Ташкент: Фан, 1983. – 140 с.
6. Аҳмедов А. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Ўзбекистон миллий
энциклопедияси, 1998. – 160 б.
7. Баҳодиров Р.М. Абу Абдуллоҳал-Хоразмий ва илмлар таснифи тарихидан.
-Т.: Ўзбекистон, 1995. -143 б.
8. Бобоев С. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Тафаккур, 2010.
9. Бозоров О.Б. Шодиев Р.Т. Ўрта Осиё тасаввуфи ва ахлоқий қадриятлар. —
Самарканд, 1992.
10. Бойматов С. Маматкулов Ф., “Буюк аждодларимиз мероси бутун
инсониятнинг бойлигидир”. Илмий-услубий кулланма. Жиззах-2015 .
11. Буюк аждодларимиз. – Тошкент: Тошкент ислом университети. 2002.
12. Жузжоний А.Ш. Тасаввуф ва инсон. – Тошкент: Адолат, 2001.
13. Ирисов А. Абу Али ибн Сино ҳаёти ва ижодий мероси. – Тошкент: Фан,
1980. – 207 б.
14. Комилов Н. Нажмиддин Кубро. – Тошкент: Халқ мероси, 1995.
15. Комилов Н. Тасаввуф. Т.: Мовароуннахр — Ўзбекистон, 2009.
16. Комилов Н. Тафаккур карвонлари, – Тошкент: Маънавият, 1999. – 279 б.
17. Конрад Н.Н. Запад и Восток. М.: Т.1 редак. Вост. литературм. 1972.
18. Қориев О. Фарғона фиқҳ мактаби ва Бурҳонуддин ал-Марғиноний. – Т.:
Фан, 2009.

Shosh allomalarining dunyo ilm fani rivojiga qo‘shgan hissasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish