Shoyim bo‘tayev qissalari badiiyati’’

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	111.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Shoyim bo‘tayev qissalari badiiyati’’

Купить

KIRISH
XX asr adog’ida mamlakatimiz uzra g‘oyat keskin ijtimoiy-iqtisodiy
evrilishlar yuzaga kelishi O‘zbekiston madaniy-ma’rifiy turmush tarzida ham
jiddiy yangilanish yuzaga kelishiga zamin hozirladi. Ayniqsa, millatning ma’naviy
mustaqillikka erishuvi iqtisodiy,siyosiy va madaniy jabhalarni jiddiy isloh
ehtiyojiga keng imkoniyatlar ochadi. Tarixga nisbatan qisqa fursat davomiyligida
jamiyatimiz barcha sohalarida kuzatilayotgan demokratik yangilanish-millatning
ozodlik, o’z taqdirini o’zi belgilash yo’lidagi intilishlari adabiyotshunoslik oldiga
ham muhim vazifalarni ko’ndalang qo’ydi. Milliy istiqlol davriga kelib jamiyatda
axloqiy mezonlarni yangilash zarurati tobora kuchaya boshladi. Nasrchilik,
xususan, milliy romanchilikda qisqa vaqt mobaynida inson ma’naviyati tadqiqi
birinchi o’ringa ko’tarildi. Chunki bir tomondan, katta ijtimoiy muammolar kun
tartibiga ko’tarilgan bo’lsa, ikkinchi tomondan, mavjud siyosiy andozalar
yemirilayotganligi ruhiyat talqiniga zaruratni oshiradi. Tabiiy ravishda, mazkur
xususiyat voqealikni tadqiq etishning o’zgacha tamoyillarini yuzaga chiqaradi.
Abdug’ofur Rasulov nasr haqida gapirar ekan Shoyim Bo’tayevning
qissalari haqida fikr bildirib o’tadi. “...nasr badiiyligi asar to’qimasiga singdirib
yuborilgan,billur zarralariday “yalt-yult “yonib turadigan topildiq-detallarda
namoyon bo’ladi... Shoyim Bo’tayevning qissalaridagi uvoq timsollarning mag’zi
to’q, xalqonaligi yaqqol ko’zga tashlanadi” degan fikri ayni haqiqatdir.
Istiqlol davri adabiyoti yangi ohanglar hisobiga boyigani bilan xarakterlidir.
Ushbu holat Shoyim Bo’tayev adabiy talqinlarida jahonning ilg’or an’analarini
o’zlashtirish va milliy adabiyot tajribalarini davom ettirish hisobiga o’zgacha
usullar sintezini barqarorlashtirdi. Ifodaning qabariqligi, tasvirning serqatlamligi,
mazmun, ruhiy holat manzaralarining rang-barangligi bilan insonni badiiy tadqiq
etishga an’anaviy usullarning o’z o’rnini bo’shatib berayotganligi bilan alohidalik
kasb etadi. Shu o’rinda jiddiy izlanishlar olib borgan va ko’plab

qissa,hikoya,maqolalar e’lon qilgan Shoyim Bo’tayevning ijodi ayni diqqatga
sazovordir.
Ta’kidlash joizki, mahoratning qanchalik yuksakligini yozuvchi-uslubi ham
belgilab beradi. Ba’zi bir yozuvchilar ijodida chuqur ruhiy tahlilga moyillik
ustuvorlik qilsa, ba’zilarida sodda,jo’ngina dialoglarga ma’no yuklashga ustamon
bo’ladi,ba’zilar har ikkisini baravar rivojlantirib boradi. Bunday deyishimizga
sabab shuki, Shoyim Bo’tayev badiiy izlanishlarida hayotni oddiy kuzatishdan to
murakkablik tomon harakatlanishi kundalik turmush tarzimizda tez-tez uchrab
turadigan maishiy muammolarning tomir yoyish sabablarini butun
murakkabligicha ochib berishida qabarib ko’rinadi. Yozuvchi uslubining tadrijiy
shakllanishiga tashqi omillar ham o’z ta’sirini ko’rsatadi, albatta! Masalan, har bir
yozuvchi yoki shoir boshqa ijodkor yaratiqlaridan nimalarnidir o’qib o’rganadi,
ularni ijodiy o’zlashtiradi. Bu o’rganish uning hayot hodisalarini akslantirishi,
inson obrazini gavdalantirishiga ta’sir qiladi. Uslub yozuvchi hayolot olamining
individual namoyon bo’lish tarzi hamdir. Yozuvchi, shoir voqealarni,
qahramonlarni, ular yashayotgan manzil manzaralarini qanday tasavvur qilsa
shunday ifodalaydi. Biz ko’rib o’tadigan Shoyim Bo’tayevning qissalarida ham
yozuvchi hayotda bo’lib o’tgan va hozirda bo’layotgan nohaqlilar, xalqning hayot
kechinmalarini qisqalik va ramzlar bilan ko’rsatib beradi.
Dessertatsiyaning umumiy tavsifi . Mavzuning asoslanishi va dolzarbligi.
Asrlar davomida shakllangan milliy pedagogika tarixi taraqqiyoti, bugungi
jarayondagi o’rni, o’qish va o’qitishdagi muammolar, boshlang’ich sinflarni o’qish
va o’qitishdagi muammolar, boshlang’ich sinflarni o’qish va o’qitishda ilg’or
tajribalarni qo’llash usullarini joriy etish ehtiyoji vujudga kelishida ham
zamonaviy tarqqiyotining sezilarli ta’siri mavjuddir. “ Olib borilayotgan islohatlar
samarasini yanada oshirish, davlat va jamiyatning har tomonlama va jadal
rivojlanishi uchun shart-sharoitlar yaratish, mamlakatimizni modernizatsiya qilish
hamda hayotning barcha sohalarni lebrallashtirish bo’yicha ustuvor yo’nalishlarni
amalga oshirish” (O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning 2017-
yil, 7-fevraldagi PF-4947-sonli, “ O’zbekiston Respublikasi yanada rivojlantirish

bo’yicha harakatlar strategiyasi to’g’risida”gi farmoni)ga qaratilgan Davlat
ahamiyatiga molik hujjatlarning qabul qilinishida ham ta’lim jarayonidagi
islohatlar ko’zda tutilganligini alohida qayd etish zarur.
Respublikada amalga oshirilayotgan islohatlarning zamirida asosan inson va
uning manfaatlarini ro’yobga chiqarishga qaratilganligi, bu jarayonda esa
ta’limdagi islohatlarni yuzaga chiqarish zarurati ham mavjudligini alohida
ta’kidlash joizdir. Bugungi yoshlarni xalqimizning boy va intelektual merosi va
umumbashariy qadriyatlar hamda zamonaviy fan texnika va texnologiyalarning
yutuqlari asosida kadrlar tayyorlash har bir millat fidoiysining asosiy vazifalaridan
biri bo’lib qolmoqda.
Ayniqsa, ijodkor yaratgan narsalarning mohiyatini anglash, ulardagi talqinlar
zamiridagi ma’noni his etish, falsafiy qarashlar zamiridagi tushunchalarni tahlil
qilish vazifasi mavjuddir.
Respublikaning demokratik huquqiy davlat va adolatli fuqarolik jamiyatini
barpo etishga qaratilganligi, ayniqsa boshlang’ich sinflardayoq anglatish va his
ettira olish natijasida, bolalar ruhiyatida Ona-vatanga, bu zaminga nisbatan kuchli
vatanparvarlik ruhini uyg’otish mumkin. Buning uchun esa mavjud an’analar bilan
bir qatorda bashariyat tan olgan ilg’or pedagogik texnologiyalarni o’qish va
o’qitish jarayonida targ’ib qilish, bu jarayonga singdirish zaruriyatigina bolalar
dunyoqarashini yuksaltirishi mumkinligini teranroq anglash bilan bir qatorda,
uning asosiy tamoyillarini targ’ib etish, bu jarayonga singdirish zaruratigina
bolalar dunyoqarashini yuksaltirishi mumkinligi teranroq anglash bilan bir qatorda,
uning asosiy tamoyillarini targ’ib qilish, joriy qilish ham bugunning dolzarb
muammolaridan biri bo’lib qolmoqda. Ana shuning uchun ham “ Uzliksiz ta’limni
yanada rivojlantirish, sifatli ta’lim xizmatlari imkoniyatlarini oshirish, mehnat
bozorining ehtiyojlariga mos yuqori malakali kadrlar tayyorlash siyosatini davom
ettirish...; umumiy o’rta ta’lim sifatini tubdan oshirish, chet tillar, informatika
hamda matematika, fizika, kimyo, biologiya kabi boshqa muhim va talabi yuqori
bo’lgan fanlarni chuqurlashtirilgan tarzda o’rganish” ( O’zbekiston Respublikasi
Prezidenti Sh.Mirziyoyevning 2017-yil, 7-fevraldagi PF-4947-sonli, “ O’zbekiston

Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha harakatlar strategiyasi to’g’risida”gi
farmoni)ga kirishish uchun ham, boshlang’ich sinfdayoq bu harakatni yuzaga
chiqarish muhimligini anglash lozim. Shuning uchun ham bugungi kunga kelib
xorijdagi eng ilg’or pedagogik texnologiyalarni o’rganish, uni milliy
qadriyatlarimiz, an’analarimizdan kelib chiqib joriy qilib borish zarur. Bu
jarayonga eng avvalo o’qituvchining o’zi tayyor bo’lishi, ana shundagina ilg’or
pedagogik texnologiyalarni joriy etishgina emas, buni teran anglagan holda
qo’llash lozimdir.
To’g’ri, asrlar davomida shakllangan milliy qadriyatlar zamiridan kelib
chiqib, mentaletetimizga xos jihatlarni qabul qilish, joriy etish jarayonida ham
boshlang’ich sinf o’qituvchilarining faolliligini talab etiladi. Axir yillar
davomidagi tanazzulning ham zamirida ta’lim tizimining izidan chiqishi, bu esa
bugungi kunda yanada teranroq sezilib qolganligini unutishga heh kimning
ma’naviy haqqi yo’qligini bilishi, anglashi ham zarur. Shuning uchun ham,
boshlang’ich sinflardanoq ilg’or pedagogik texnologiyalarni joriy etishgina
ertamizni, kelajagimizni anglaydigan yoshlarni shakllanishiga xizmat qilishini
unutmasligimiz kerak. Bu esa oldimizga qo’yilgan muammoning naqadar
dolzarbligini, balki asosiy vazifalardan biri bo’lib qolayotganligini asoslashni ham
talab etadi.
Mavzuning o’rganilish darajasi. Yillar davomida anglangan haqiqatlarni eng
avalo umumta’limning boshlang’ich sinflardan boshlash borasida bir qator
olimlarimiz jiddiy tadqiqotlarni yaratganligini alohida qayd etish zarur. Ammo
yaratilgan nazariy qarashlarga asoslangan, tayangan holda bugungi dolzarblik kasb
etayotganligini ham qayd etish, natijada o’qish va o’qitish jarayonidagi ilg’or
pedagogik texnologiyalarning eng samarali jihatlariga to’xtalish va mulohaza
yuritishni talab etadi. Shu jihatdan ham, N.J. Isakulova, M.Quronov, B.
Sayfullayev, J.Jalolov, U.Hoshimov, A.Zunnunov, A.Munavvarov kabi
olimlarning tadqiqotlariga ham tayaniladi.
Tadqiqotning maqsadi: Ishning asosiy maqsadi, qo’yilgan muammoning
o’rganilish sabablari izohlanadi.

Tadqiqotlarning vazifalari; Adib ijodining o’ziga xos xususiyatlarini tahlil etish:
- Adib qissalarida inson xarakterining badiiy talqini masalasiga e’tibor
qaratish;
- Ruhiy istiroblarning yuzaga chiqishida ijtimoiy muhitning o’rnini izohlash;
- Adibning individual uslubini ko’rsatib berish;
- Adib qissalarida zamon va makon tushunchasining zamiridagi falsafiy
ma’noni tahlil qilish kabi vazifalarni o’z oldimizga qo’yganmiz.
Tadqiqot ob’ekti: Shoyim Bo’tayevning bir qator qissa janridagi asarlari.
Tadqiqot predmeti: adib qissalari asosiy ob’ekt vazifasini bajaradi.
Tadqiqotning usullari. Tadqiqot mavzusini yoritishda qiyosiy-tarixiy, madaniy-
tarixiy, qiyosiy-tipologik, biografik, psixologik, psixoanalitik tahlil usullaridan
foydalaniladi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi quydagilardan iborat:
- Shoyim Bo’tayev qissalarining badiiyatidagi o’rnini izohlash;
- adib qissalarida qahramon yaratish an’anasining o’ziga xosligini ko’rsatish;
- xarakter yaratishda yozuvchi mahoratini faktlar asosida tahlil qilish;
- xarakter ifodasi va ijtimoiy muhit talqiniga e’tibor qaratish;
- zamon va makon talqinida ruhiy istiroblar ifodasining yuzaga chiqishini
asoslash;
Dessertatsiyaning amaliy natijalari quyidagilardan iborat:
- mavzuning yo
- ritilishi va undan kelib chiqadigan vazifalar tahlilga tortiladi, amaliy
ahamiyati ko’rsatiladi.
- ilg’or tajribalarning yoritilish va qo’llanish usullariga asoslanadi;
- adibning badiiy-poetik mahorati ko’rsatiladi;
- qahramon psixologiyasiga muhitning ta’siri o’rganiladiva zaruriy xulosalar
chiqariladi;

Tadqiqot natijalarining ishonchliligi. Tadqiqot davomida jahon va o’zbek
adabiyotshunosligidagi mavjud usullari qiyoslanadi va nazariy tushunchalar
asosida isbotlanadi.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Magistrlik
dessertatsiyasining ilmiy-amaliy ahamiyati asoslanadi va nazariy
maqolalarda ilgari suriladi va isbotlanadi.
Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Mavzu yuzasidan natijalarning
ahamiyati asoslanadi va nazariy maqolalarda ilgari suriladi va isbotlanadi.
Tadqiqot natijalarining aprobatsiyasi. Mavzuning yoritilishi
davomida bir qator konferensiyalarida, ilmiy seminarlarda mavzu tahlil qilib
boriladi.
Tadqiqot natijalarining e’lon qilinganligi. Mavzu yuzasidan respublika va
mahalliy vaqtli matbuotida maqolalar chop etiladi.
Dessertatsiyaning tuzilishi va hajmi. Magistirli dessertatsiyasi kirish, uch
bob, olti fasl, xulosa va foydalanilgan adabiyotlarro’yxatidan iborat bo’ladi.
I BOB. ADIB QISSALARIDA XARAKTER VA RUHIYAT BIRLIGI

1-fasl.Xarakter shakllanishida ijtimoiy muhitning ta’siri
80-yillar adabiyotidagi murakkab ziddiyatlar Shoyim Bo’tayev asarlarida ham
o’ziga xos o’rin egallagan.Adib asarlarining o’ziga xosligi shundaki, inson
fojialarining bosh sababchisi bu inson xarakteri ekanligini ko’rsatadi. Xarakter
sharoit haqida so’z yuritish, ayni vaqtda asar syujeti, kompozitsiyasi haqida ham
so’z yuritish demakdir. Negaki, bu komponentlar xarakter va sharoitni tashkil
etuvchi, ularni me’yorga yetkazib, to’liq gavdalantiruvchi vsitalardir. Bu o’rinda
bir ikki belgi bilan voqea, predmet, olamni yaxlit qamrab olishdek sehrgar
qudratga ega bo’lgan, boy taasurotlar, assotsiatsiyalar tug’diradigan, asar ko’kida
cho’lpon yulduzidek, yarq etib turuvchi, ko’zga tashlanuvchi badiiy detallar haqida
to’xtalish, ularni so’z yuritayotganimiz komponentlardagi roli, ahamiyatini tayin
etish ahamiyatga molikdir. Shunday badiiy detallar borki, ular asar konflikti,
xarakter va sharoit uchun birdek muhim rol o’ynaydi. Adib qissalarida xarakter va
ruhiyat birlashib ketgan. Qissalaridan “Sho’rodan qolgan odamlar”, “Shamol
o’yini”, “Eski arava”, “Bir kunlik mehmon” kabi asarlarini chuqur o’qib chiqib
tahlil etadigan bo’lsak, asarlardagi har bir obrazning xarakteri o’sha davr
odamlarining qanday muhitda yashaganligini ochib berib, unga nimalar sabab
bo’lganini anglatadi. Adib qissalaridagi qahramonlar ruhiyati haqida gapirar
ekanmiz, “Sho’rodan qolgan odamlar’’ asaridagi Toshmurod obrazi yodimizga
tushadi.Uning otasiga birgina bilib-bilmay aytib qo’ygan gapi uchun ota uni
kechirmaydi, amakisidan umid qilib boradi u yordam bermaydi, ayni o’smir
yoshidagi bu voqealar bolaning ruhiyatiga qattiq ta’sir qiladi va u hammasi uchun
ataylab amakisining molini o’g’irlaydi. Nazoratchining xarakteridagi
mehrsizlik,kechirolmaslik va g’oyatda o’sha davr tuzumi qobig’iga o’ralib
qolganligi sabab bolasi qamaladi va onasining o’limiga sabab bo’ladi.Nazoratchi
bolasining mol o’g’irlaganini eshitib ruhi azob chekishi, qiynalishi o‘rniga xursand
bo’ladi, ya’ni mana menga aytgan gaplari uchun shu ahvolga tushdi deb, onasi
bechoraning esa ruhiyati azob chekadi, bolasining kelishini intiqlik bilan kutadi ,
nima qiyinchilik bo’lsa indamay ichiga olaveradi. Mana shu yerda biz o’zbek
ayolining matonatini, sabrini ko’rishimiz mumkin, sababi nazoratchi ishlasa ham

uyiga hech narsa olib kelmaydi, ro‘zg‘or bilan ishi yo‘q xotin bechora esa
qo’shnilariga iltimos qilib un so‘rab yuradi, qo‘shnilarning esa undan jahli chiqadi,
eri ishlasa nimaga xotini birovlardan narsa so’ray di deb. Shoyim Bo‘tayevning
yana bir qissasi bo’lmish „ Shamol o’yini” asari ham odamni o‘qib chiqib
fikrlashga jumboqni yechishni o‘ylashga chaqiradi. Bu asarda o‘quvchi juda ko’p
insonlarning xarakterlarini o’rganadi. Kutilmagan voqealar o’z-o’zidan ro’y beradi.
Asardagi xarakterlarning shakllanishida albatta o’sha davr ijtimoiy muhitning
ta’siri katta.Muhitdan kelib chiqib aytadigan bo’lsak o’sha davr odamlari boshqa
davlatlardan rivojlanishda ham, fikrlash bo’yicha ham juda orqada qolgan edi.Ular
hayotni faqat qora mehnat qilib qorni to’yishdan iborat deb bilardi. Asarda Tepa
qishlog’ining momolari Niso achanikida o’tirib odamlarni gapirib, fol ochib
o’tirar edi. Har bir asardagi obrazlarda ismi bilan birgalikda laqabi ham qo’shib
aytiladi. Shoyim Bo’tayevning o’ziga xos uslublaridan biri ham shunda barcha
asarlarida ism bilan birga uning laqabini ochib beradigan xarakter ham bor. Asarni
o’zida ham shu haqda keltirilib o’tilgan.Ijodkor uslubi haqida gap ketganda,albatta,
uning syujet qurish mahoratiga ham e’tibor qaratiladi. Badiiy asarda qo’llanilgan
obrazli ifodalar, badiiy tasvir vositalari, frazeologik birikmalar,xalq og’zaki ijodi
namunalari-maqol,matal,rivoyat va hikoyatlar ijodkorning iste’dod qirralarini,
badiiy tafakkuri va syujet qurish mahoratini ko’rsatuvchi omillardan hisoblanadi.
Har bir asarni yozishda yozuvchi ijtimoiy muhitdan kelib chiqib asar
yaratadi. Ana o’sha muhitdagi odamlarning xarakteri, yashash tarzi misol qilib,
qo’yilgan maqsad sekinlik bilan ochib boriladi. Shoyim Bo’tayevning qissalaridan
“Sho’rodan qolgan odamlar” qissasidagi xarakterlarni o’qigan o’quvchi hayratga
tushadi, nahot shunday dadalar, amakilar bor bo’lsa deb, yozuvchi qissadagi aka-
ukalarning xudbinligi, beoqibatliklari va hayotdagi fojiasini tasvirlash uchun
o’ziga xos syujetdan foydalanadi. Asarni dastlabki qismidayoq adib muallif
sifatida o’zining munosabatini bildirib o’tadi, ya’ni kitobxonni asar ichiga olib
kirishga harakat qiladi.
Uka ketdi.
Aka qoldi.

Ular na kechani eslashdi.
Chunki kechani bilmasdilar, xotirlay olmasdilar. Uning qorong’i osmoni
qabatlarida chaqnagan millionlab shu’lavor yulduzlaridan, sutday toshib
dolg’alangan oylaridan g’ofil edilar, olis dunyolar nasimlaridan ko’ngillari bebahra
nainki bebahra,ko’ngilning o’zi hali tavallud topmagandi; kulmang birodar,
kulmang; ko’ngil tavalludisiz odamning bu dunyoga kelishi, yurishi, ketishi bir
hashorat umrichalik emasligini hoji pochchangizdan so’rasangiz yaxshilab
tushintirib qo’yadi.
Na bugunni o’ylashdi.
Na ertani qayg’urishdi.
Hayf bir qorin
Keltirilgan parchada asarning butun mazmuni, adib aytmoqchi bo’lgan
fikrlarning kaliti yashiringan. Inson tafakkuri va shuuri biyday dalada o’zidan o’zi
shakllanib qoladi, sayqallanadi. Irsiyat vositasida o’tkazilgan har qanday notabiiy
qonuniyatlar soxta g’oyalar ko’ngil qahatchiligiga, uning tanazzuliga olib keladi.
Yozuvchi asosiy o’zak voqelikka qadar nazoratchining psixologiyasini, tabiatini
yorqin ochishgacha bo’lgan sahifalarida juda ko’p tafsilotlarni yozadi.
Nazoratchining kimligi, qanday odamligi,sho’rolarga daxldorligi o’z xizmat
vazifasining bajaradigan hibsxona postidagi vaziyatda kasbdoshlari, hibsxona
boshlig’i va sunnat o’g’ri bilan bo ’ lgan uzuq-yuluq muloqotlarda ochiladi.
Yozuvchi uni ham so’zlatadi, ko’p o’ylatadi. Asar davomida Nazoratchining
laqmaligi, amakining xudbinligi ochila boradi. Qissaning biror joyida na
Nazoratchining na amakining qulog’iga azon aytib qo’yilgan ismlari eslatiladi.
Aslida ham ularni ismi bilan aytish lozim ko’rilmaydi. Shu nuqtai nazardan
keyingi yillar qissachiligida ko’zga tashlanayotgan ismsiz va tashqi qiyofasi aniq
tasvirlanmagan qahramonlarning aniq bir syujet chizig’ining yo’qligi oddiy holga
aylanib qoldi. Bu chizgini o’quvchining o’zi asar qahramonining xarakteridan o’z
tasvirlarida chizib oladi. Asarni o’qir ekanmiz qissadagi amaki obrazini xarakterida

1
xudbinlik bilan birga ochko’zlik, ichiqoralik, ko’rolmaslik namoyon bo’lib turadi.
Amaki mehnat qilib uy-joy qilish o’rniga qaynotasining uyiga o’rnashib oladi. Bu
ham yetmaganday ularning hurmatini joyiga qo’ymaydi. Yuqorida aytganimizdek
amakida ko’ngil tugul ozroq bo’lsa ham insoniylik tuyg’usi yo’q edi shu sababli
jiyanining qamalishiga sabab bo’ladi.U o’zining nafsi, akasiga bo’lgan alami sabab
jiyanini qamoqdan olib qolish mumkin bo’lsa ham harakat qilmaydi. Bunga
hohishi ham yo’q edi. Mana shu hudbinlik sabab uni hamma lan ‘atlaydi. Hattoki
uning uyi atrofida tezak terib yurgan lo’lilar ham uning qilmishini eshitib unga
tosh otishadi.U odamlarning gap so’zidan qo’rqib mahkamaga borib kelgan edi.
Sud jarayonida uchchala yigitga boshqa ayblovlar ham qo’shib tashlangan
edi,amaki esa bundan xursand bo’ladi, “faqat men sabab qamalmaydiku”-, deb.
Uning ruhiyati ham qop-qora kirlarga to’lib bo’lgan edi. Mana shu obraz orqali biz
uning xarakter va ruhiyati birlashib ketganiga amin bo’lamiz. Amakining xarakteri
kabi ruhiyati ham notavon edi.Amakini uyiga oqsoqollar ham borib tushintirishga
xarakat qilad i , jiyanini qamatgan amaki sifatida la’natga qolmasligini aytadi,lekin
amakiga hech narsa ta’sir qilmaydi. Ular darvozadan chiqayotib samimiy
hamqishlog’ini eslaydi. Shu yerida muallif “Buncha omonatsiz, bunchaliklar
mo’rtsiz, ey yaxshi ODAM”,- deb yozadi. Bundan tushinamizki, xatto ism bilan
aytishga arzimaydigan odamlar bu dunyoda yashab yuribdi . Yaxshi insonlar esa
yo’q.
Shu o’rinda asardagi yana bir obrazga to’xtalib o’tsak, kampir ya’ni
Nazoratchi va amakining onasi. E’tibor bergan bo’lsangiz uni ham muallif ismsiz
kampir deb aytib o’tgan. U har narsaga ko’zyosh to’kaveradigan, bo’lar-bo’lmas
gap-so’zlarga aralashaveradigan serjag’, ko’ngli tor, mo’rt bo’lgani uchun kichik
o’g’lini ko’chirib ketishganidan ularni tinmay qarg’ardi. Qarg’ishlar sababmi
amakining qaynotasi o’lganida n keyin kampir to’nini ag’darib kiyib o’zgarib
marakaga qo’shilib ketadi. Uning xarakterida tilyog’lamalik xususiyati bor edi.
Asardagi voqealar rivojiga nazar tashlar ekanmiz, otalik, akalik, oila egaligi
burchidan ham o’zining hukumat oldidagi nazoratchilik burchini ustun qo’ygan
1
Shoyim Bo'tayev. « Sho’rodan qolgan odamlar”. Toshkent „IJOD-PRESS”2019. 80 B.

ma’naviy tanazzul sari qadam tashlab borayotgan shaxs qismati, uning fojialari
kitobxonda nafrat hissini uyg’otish bilan bir qatorda, ma’lum bir tizim yaratgan
inson qiyofasini his eta boshlaydi. Nazoratchi Sunnat o’g’riday odam tekis yo’lga
solib qo’ysa to’g’ri borib kelavaveradigan, yo’nalishini o’zgartirmaydigan
tramvayga o’xshatganda, jahli chiqishi o’rniga qaytaga Moskva tramvayiga
o’xshatganligidan xursand bo’lgan obraz ko’z o’ngimizda jonlanadi. Ayniqsa
madrasani buzib qamoqxona qurdirgan Cho’yanboy Qulmonovday ma’naviy
qashshoq insonning oxir-oqibat xor-u zorlikda vafot etishini ko’ramiz. U bamisoli
o’zini sho’ro hukumatining bir ustuni hisoblaydi, xattoki Musaev deb ataladigan
familiyasini Mels deb o’zgartirib oladi, lekin bu odamlarda kulgu uyg’otadi.
Birovdan haq olmaydigan va haq bermaydigan nazoratchining uyida ham boshqa
uylardagi kabi “sichqonlar hassa suyanib” yursada u e’tibor bermaydi. U uchun
asosiy narsa uning vazifasi, burchi. U hatto mushtipar xotinining so’nggi yo’lga
kuzatishda ham o’zining sevimli formasidan kechmaydi. Qamoqdan uch kunga
ruxsat olingan o’g’lidan ko’zini uzmay uni nazorat qiladi. Lekin unung qon-qoniga
singib ketgan sho’rolar tarbiyasi, mehrsizlik, toshmehrlilik o’rnini so’nggi
daqiqalarda xotinini qabrga qo’ygandan so’nggina, insoniy tuyg’ular egallay
boshlaydi. “U to’satdan ingrab, cho’k tushdi...- Ota yuring, endi-i... Nazoratchi
chaqmoq urganday seskanib tushdi. Ovoznimi, ovoz egasinimi qidirayotganday
atrofga alangladi, yosh bolaga o’xshab qoldi... qult etib yutindi-da:- Hozir-ir, - dedi
itoatgo’ylik bilan va bu so’zni o’zi yana bir bor eshitib ko’rishni istayotganday
takrorladi,- Hozir-ir o’g’lim” [2, 62-bet]. Shu jumla bilan tugagan so’zdan keyin
o’quvchi nazoratchiga bo’lgan nafrati o’rnini qandaydir unga nisbatan achinish
hissi egallaydi. Yillar davomida inson qalbidagi tuyg’ularni anglamasdan
yashashga mahkum etilgan shaxs fojiasi teran tasvirlarda o’z ifodasini topgan.
Davr va badiiy qahramon o’rtasidagi dialetik birlik mahorat bilan ifodalangan.
Buning zamirida sotsial jamiyatning insonni, uning erki va qadrini juda past
o’rinlarga qo’yganligi bilan izohlanadi. Chunki ota bolaga, farzand otaga, aka

ukaga qarama-qarshi qo’yganligi, shu orqali jamiyatni, davr insonlarini fikrsiz,
tafakkursiz tarbiyalash yo’lidan borgan illatlar ochib tashlanadi. 2
Nazoratchi- Shoyim Bo’tayev yaratgan sho’rolar mafkurasi asosida
shakllangan, lekin qalbining tub-tubida insoniy hislatlardanozgina saqlanib qolgan
yorqin badiiy obrazlardan biridir. Yuqorida aytib o’tganimizdek qissadagi uka
qaynotasining tayyor oshiga sherik bo’lgan, hasadgo’y, baxil, ichiqora, bemehr
fojiali taqdir egasi bo’lgan inson obrazidir. U akasi bilan bo’lgan dushmanligi
natijasida, akasiga bo’lgan qasdini uning o’g’li ya’ni jiyanidan olishga intiladi.
Qaynotasidan qolgan bitta buzog’ini deb, jiyanini hayotini izdan chiqaradi.
Mahalla oqsoqoli va uning ayoli uni insofga keltirmoqchi bo’ladi, undan xatto
ko’chadagi lo’lilar ham nafar a tlanish darajasiga boradi. Badiiylik asosidagi
achchiq va murakkab taqdirlarning hayoti, fojialari o’quvchini hayotni teranriq
anglashga undaydi.
Adabiyotshunos Damin To’rayev qayd qilib o’tganidek: “O’zbek badiiy
nasri keyingi yillarda hayotiy mavzular, ijodiy uslub rang-barangligi ruhiy va
falsafiy tahlil, xarakterlar talqini borasida jiddiy yangilanishlar, o’zgarishlarni
boshdan kechirdi”.
Darhaqiqat, asosli ta’kidlanganidek, insonni anglash, davr va muhit
xislatlarini u yoki bu darajada o’z xarakteriga singdirgan badiiy obrazlar olamiga
yangicha yondashish holatlari yetakchilik qilayotganligini alohida qayd qilish
lozim.
Adibning “Sho’rodan qolgan odamlar” qissasida ruhiy iztiroblar
iskanjasidagi Ona obrazi mahorat bilan talqin etilgan. Onaning qalbidagi ruhiy
iztiroblar davr yetishtirgan inson fojiasi bilan uzviylikda namoyon bo’ladi.
Masalan: Toshmurodni sud qilgan sud rais qalbidan kechgan o’ylar, bolalarini
o’ldirmoqchi bo’lgan eriga o’qlov tushirib o’shqirgan ayol ruhiyati, nazo r atchi
ko’rgan tushi bir tup ko’knori ekib, qo’lga tushgan dehqon ruhiyati ham asarda
asosli talqin qilingan. Qissadagi buvi,kampir, e sh ak mingan qariya, o’qituvchi
qamoqxona va boshqa epizodik obrazlar aka, uka ona kabilarning xarakter
2
Shoyim Bo’tayev “Sho’rodan qolgan odamlar” Toshkent “IJOD-PRESS” 2019. 2-62 bet.

qirralarini ochishda asosiy vosita bo’ladi. Adib asarlarining qahramonlar nomi
bilan emas, ko’proq laqab bilan ataladi. Bu yozuvchining o’ziga xos badiiy
usullaridan biri ekanligini his etamiz. Umuman olganda, Shoyim Bo’tayev bu
asarida rang-barang obrazlar, voqealar ruhiyat tahlillari o’rin olgan. Asarda
mudroq qalbni uyg’otishga bo’lgan ilinj yetakchilik qiladi. Asarda sud
b o shlanishida n oldin boshqa bir kishining ishini ko’rayotganligini ham aytib
o’tadi. Unda ichkilikka ruju qo’ygan erkak janjal ko’tarib bolalarini o’ldirmoqchi
bo’lganida xotini chidayolmay bilmasdan o’xlov bilan urib o’ldirib qo’yadi.
Uning qayni ukasi tomonidan sudga berilib shuning sudi bo’layotgan edi. Qaynona
qaynotasi kelinining gunohi yo’qligini aytib qo’yib yuborishini so’raydi.
Yozuvchining “ Bir kunlik mehmon” qissasi syujeti ham o’ziga xosligi bilan
ajralib turadi. Asar boshida Saidmurod va Xolmo’minlarning uchrashuvi, asar
syujetiga asta-sekin kirib keluvchi mish-mishlar, to’ydagi mashmashalar, so’pining
uyiga o’t tushishi, ming yillik chinor bilan bog’liq voqelar, Elchi bovaning
boshidan o’tgan sarguzashtlarida inson ma’naviy-ruhiy olamida mavjud bo’lgan
murakkab, ziddiyatli holatlar o’ziga xos tarzda ochila boradi. Ayniqsa, qishloqda
so’pining uyiga o’t ketishi haqidagi xabar tarqalgandan keyingi voqealar tasviri
kitobxonni o’ylashga, ramzlar ortiga yashiringan sirlarni bilishga undaydi. Qissa
qahramonlaridan biri Elchi bovaning: “ Bolalik supasidan tushdingmi, bas, zulmat
seni bag’riga tortib ketadi. Oh-oh, qanchalar aysh-ishrat, kayf-safo, zahar-
zuqqumlar jo bo’lgan ekan-a, bu bag’irga! Sen shunda boladan farqli o’laroq,
qo’rqmay qo’yasan, nega deganda, o’zing ham zulmatiyga aylanasan.
Zulmatiyning rohat-farog’atiyam, aysh-ishratiyam, hayotiyam, maqsadiyam
zulmat. Ana shunda u supaga abadul-abad qaytib chiqolmaysan”, degan gaplari
o’quvchini chuqurroq mushohada qilishga undaydi. Farishtalar ham sajda qilgan
inson bolalarining o’ta qabariq fe’l-atvori zulmat qo’ynida: na tush, na o’ngda
sodir bo’layotgani noaniq bir tarzda tasvirlanadi. Zulmat qo’ynida insonning kim
va nima ekanligini anglatishga harakat qiladi.

Asar syujetining bu tarzda qurilishi ham hozirgi o’zbek nasrida bo’y
ko’rsatayotgan uslubiy qirralardan biridir. Shoyim Bo’tayev qissalarida ko’zga
3
tashlanayotgan uslubiy qirralardan biridir. Shoyim Bo’tayev qissalarida ko’zga
tashlanayotgan personaj nutqidagi o’zgarishlar, qahramon xarakterini turfaligi, asar
syujetiga kiritilayotgan turli rivoyat, voqea va hodisalar bugungi nasrimizdagi
yangilanishlardan dalolatdir.
Mehmon bo’lib qishloqqa borgan Saidning asar davomida o’z-o’ziga savollari
paydo bo’ladi. O’z ruhiyati bilan gaplashadi. O’z-o’zi bilan gaplashadi.
- Sen o’zi kimsan? – deya har lahzada so’rayverib holi joninga qo’ymaydi.
U faqat tunlari yuradi.
Kunduz kunlari qorasiniyam ko’rsatmaydi.
Chunki, u zulmat bolasidir.
Yolg’iz bo’lgani uchun unga ism qo’yishmagan.
Bo’lgan – turgani shu – zulmat bolasi.
Uning qulog’i ostida pichirlab, qani ayt, kimligingni bilib olaylik, birovning
uyi yonyabdi, deb ketyabsan-u, balki o’zingning ham honumoning ham kuyib
ketgandir, deydi. Saidmurood shu vaqt oralig’ida ko’p narsani anglab boradi.
XIX asr oxiri XX asr boshlarida sekin-astalik bilan xalqimizning dunyoqarashi
o’zgara boshlandi, mustaqillikka bo’lganintilish kuchaya bordi, ammo
oshkoralikka yo’l berilmayotgan edi. Yozuvchilarimizning asarlarida o’sha davr
tuzumining g’oyat noto’g’riligi, o’z g’oyalari bilan odamlarning ongini
boshqarayotganligi istiqlol davrimizga kelibgina ochiq-oydin aytila boshlandi. Bu
davrga kelib yozuvchi uslubi ham o’zgara boshlandi.
Yuqorida aytib o’tganimizdek, yozuvchi uslubining tadrijiy shakllanishiga
tashqi omillar ham o’z ta’sirini ko’rsatadi, albatta! Masalan, har bir yozuvchi yoki
shoir boshqa ijodkor yaratiqlaridan nimalarnidir o’qib o’rganadi, ularni ijodiy
o’zlashtiradi. Bu o’rganish uning hayot hodisalarini akslantirishi, inson obrazini
gavdalantirishiga ta’sir qiladi. Uslub yozuvchi hayolot olamining individual
namoyon bo’lish tarzi hamdir. Yozuvchi, shoir voqealarniqahramonlarni, ular
3
Shoyim Bo’tayev. „Bir kunlik mehmon” Toshkent - nashriyot. 2009 60b

yashayotgan manzil manzaralarini qanday tasavvur qilsa shunday ifodalaydi.
Shoyim Bo’tayevga xos jihat, Chingiz Aytmatov talqiniga xamohanglik seziladi.
Chingiz Aytmatov esa qahramonlari turgan joyni ham, ularning holati ahvolini
ham ixcham, lo’nda, eng muhim jihatlariga e’tiborni qaratgan holda tasvirlaydi.
Shoyim Bo’tayevning “Sho’rodan qolgan odamlar” qissasidagi Nazoratchi
obraziga e’tiborimizni qaratsak, u o’z ishiga mukkasidan ketgan, ya’ni o’sha davr
qobig’iga o’ralib qolgan, tuzim qarami edi. U vaqtdagi jamiyat tuzumini to’g’ri
deb bilardi. Asarda birgina o’g’lining “Umr bo’yi poliz qo ‘riqchisiga o‘xshab bitta
tayoq ushlab o‘tasizmi, ota?” degan gapi uchun ota bolasidan vos kechadi, bolasi
otasiga achchiq qilib amakisining molini o’g’irlamoqchi bo’ladi va sheriklari bilan
qo‘lga tushadi. Farzandi qamalayotganini bilib turgan ota ichida ozgina xursand
bo’lib g’ururlanib qo’yadi, ya’ni menga gapirgan gapi uchun shu ahvolga tushdi
deb bu degani bir otaning o’z farzandini chuqurga itarib yuborish bilan barobar edi,
chunki nazoratchi o‘g’lini qamoqdan saqlab qolsa bo’lardi, lekin unday qilmaydi
aksincha kasal onasining yoniga o’g’lini olib borishida boshliqning buyruqlaridan
xursand bo’ladi va o’z farzandiga mahbus deb murojaat qiladi. O’g’liga otaday
munosabatda bo’lmaydi.
Asarni o’qib chiqar ekansiz, Chingiz Aytmatovning “Asrga tatigulik kun”
asaridagi voqealar yodingizga tushadi. “Sho’rodan qolgan odamlar” asarida
otaning o’g’ilga mehrsizligini ko’radigan bo’lsak, “Asrga tatigulik kun” asarida
esa bolaning otaga mehrsizligi namoyon bo’ladi. Asarda o’g’ilga ota vasiyatining
farqi yo’q edi. U faqat far z andlik vazifasini tezroq bajarib ketishni xohlaydi. Ikkala
asarni solishtirib ko’rar ekanmiz ayrim joylari o’quvchini larzaga keltiradi.
Masalan,Nazoatchining xotini bolasining dardida o’lim to’shagida yotar ekan,
farzandini bir bora ko’rishni xohlaydi. Toshmurod ham onasini ko’rish uchun ilhaq
bo’ladi. Ota-bola yetib borishganda esa ona vafot etgan edi. Toshmurod onasini
ko’rib qo’lidagi onasi uchun olgan choponning orasidagi yiguliklari qo’lidan
tushib ketadi. Buni ko’rib turgan qo’shnilar yig’lab yuborishadi. Nazoratchiga esa
hech narsa ta’sir qilmaydi, balki uning hayolida faqat bir narsa “mahbusni o’z
vaqtidan ham ertaroq joyiga olib borib, vazifasini ado etish yotar edi. Shuning

uchun ichida xursand bo’ladi:” endi ertaroq “Mahbusni” joyiga olib borar
ekanman”,- deb. “Asrga tatigulik kun” asarida esa Nayman ona voqeasi keltirib
o’tilgan uning o’g’li bo’lib u yo’lda tug’ilgani uchun Jo’lamon deb ism qo’ygan
edi. O’sha vaqtda qabilalar bir-biri bilan urushib odamlarni asirlikka olar edi. Asir
olingan odamning sochi olinib tuyaning terisi kiygizilar. Shundan so’ng asir hech
narsani anglamaydigan xojasi nima ish buyursa shu ishni qiladigan manqurtga
aylanadi. Asar davomida manqurt xojasining buyrug’iga ko’ra o’z onasini kamon
bilan o’ldiradi. Bu asardagi Nazoratchi esa boshiga teri qoplanmagan bo’lsa ham
manqurtga aylanib ulgurgan edi. Buning sababi u davr tuzumining buyrug’ini
sidqidildan g’urur bilan bajaruvchi “nazoratchi”ga aylanib bo’lib, turmush
o’rtog’ining o’limi va o’g’lining yosh qamalishiga sababchi bo’ladi. Yuqorida
aytib o’tganimiz “Asrga tatigulik kun” asaridagi Sobit ham shu obrazlarning
biriga aylangan. U otasining vasiyatiga amal qilib qilib Ona bayit qabristoniga
emas, balki shu yerga temir yo’l o’tadigan joyga ko’mishni xohlaydi va
“poyezdlarning taqir-tuqur ovozini eshitib yotadi”,- deganida otasining do’stini
jahli chiqadi va Sobitning otasi uning kichkinaligida tizza bo’yi keladigan qorni
bosib qiynalib bolasini yelkasida maktabga olib borganini eslaydi. Endi esa o’sha
o’zini tutib olib katta ishda ishlayotgan manqurt bolasi otasini vasiyatiga amal
qilmay, uni qaylargadir ko’mib tezroq ketish niyatida edi. Bu ham bir katta fojia
edi. Mana shu keltirilgan uchala obraz hayotida, fikrlash doirasida katta
o’xshashlik bor. Yozuvchilarning asarlarini diqqat bilan o’ q ib chiqar ekanmiz,
makon va zamon nuqtai nazaridanolib qaraysizmi, odamlarning xarakteri
nuqtaidan olib qaraysizmi ko’plab o’xshash jihatlari namoyon bo’ladi. Ikkala
asardagi voqealar bir-biriga o’xshamaydi, biroq asarlardagi obrazlar bir-biriga
o’xshaydi. Jamiyatdagi odamlarning yashash tarzi , xarakterlari bir-biri o’xshaydi.
Shulardan kelib-chiqib aytishimiz mumkinki, bir asarda bitt a kamon o’qi bilan ona
hayotdan ko’z yumyabdi. Ikkinchi asarda bitta o’g’ilning to’g’ri gapidan
achchiqlangan ota sababli o’g’lining qamalgani dardida yana bir onaizor dunyoni
tark etyabdi. Shulani o’qiga o’quvchida hayotga shukronalik hissi paydo bo’ladi.
Erkin nafas olayotganimizdan faxrlanib ketamiz.

Shoyim Bo’tayevning “Eski arava” qissasida ham o’ziga xos syujet qurilishini
kuzatish mumkin. Qissada adib kitobxonga yaxshi tanish bo’lgan Gogolning
“O’lik jonlar” asari qahramonlarini hayolan O’zbekistonga safar qildirib,
mustamlakachilik siyosatining mudhish oqibatlari, o’zga millat urf-odatlarini
o’zlashtirib olish va uning ayanchli oqibatlarini ramziy-majoziy uslubda ochishga
harakat qiladi. Ivan Pavlov Chichikov tirikligida feodalizm davrida yashab o’tgan
yirik boy dehqon bo’ladi. Ular hizmatkori bilan bilan ramziy ma’noda hayotga
qaytib keladi. U har doim o’zining aslida tirik emasligini unutib qo’yadi, buni
Selefan uning yodiga solib turadi.
-Menga xuddi nargi dunyoga ketayotgandek gapirma dedingiz-a?!
-O’zi narigi dunyoga ketganimizga ko’p vaqt bo’lgandi-ku!
-Hali-bi-iz
Ha-a, ha-a!- tasdiqlab qo’ydi Selifan.
Pavel Ivanovich Chichikov o’zining g’alati holati, o’y-hayollarining boisini endi
anglayotganday bo’ladi.
-Men sizdan balandroqda uchinchi qavatda edim,- dedi Selefan tirjayib
-Bu nima deganing?
-Oz-moz ichib turmaganimizda , naq behishtning o’zidan joy tegarkan.
Jannatiy edim demoqchimisan?
-Shunaqaga o’xshaydi.
- Ammo-lekin sizning gunohlaringiz ko’p ekan.
Yuqorida keltirilgan munozaradan bilib olishimiz mumkinki, asar qahramoni
do’zaxga tushgan edi. Asarning boshlanishi Chichikovning o’z ichki olami va
ruhiyati bilan ya’ni o’zi bilan o’zi gaplashishidan boshlanadi. U xuddi o’zini

yashayotgandek his etadi. Asarda ular O’zbekistonga yo’lga tushadi.Yo’lda
Chechikov xayolga beriladi.
“Ey, uzoq, olis yo’l!..” 4
Senda kishini teran o’y-xayollarga toldiruvchi nimarsalar bordir; olis-olis manzil-
marohillarga yetaklarkansan, yo’lovchi o’zining yuragi qatlamlariga ham bir qur
nazar tashlaydi va chuqur-chuqur xo’rsinadi. Buning sababi nimada ekanligini
bilarmisan, ey, uzoq, olis, yo’l!.. Buning sababi shundaki, yo’lda ketayotgan
kimarsa umr ham xuddi shunday shitobu shaxd-la bosib o’tilgach, hammasi
abadiyat qa’riga cho’kib ketishini yaxshi anglaydi.
O’zbekistonlik amaldorlar ularni kelayotganini eshitib nimaga kelayotganini
surishtirib o’tirmay, xuddi avliyoni kutib olganday kutib olishadi. U kelayotgan
ko’chalarda odamlar yurishi ham taqiqlanadi, lekin hech biri ularning kimligini,
nima maqsadda kelayotgnini bilishmaydi. Bizni qilgan ishlarimizni ko’rgani
kelishyabdi deb o’ylaydi. Ularni Nishonboy Xurzamonovich kutib oladi. O’sha
davrning en laganbardorlaridan biri Nishonboy Xurzamonovich edi. U o’z
vazifasini shunday a’lo darajada bajaradiki o’qib hayratga tushadi. Chichikov
undan yurtingizda ofatlar bo’lib turadimi deb so’raydi. Xurzamonovich hech
narsani o’ylab o’tirmasdan tashkil qilamiz deb aytadi. Chichikov hayron
bo’lganidan qor,yomg’ir, vabo-balolarni keltirolmaysizku deb aytganida, siz uchun
tashkil qilamiz deb yuboradi,-Nishonboy Xurzamonovich. Bu so’zlarni o’qir ekan
daxshatga tushadi odam bejizga vatanparvar bobolarimiz yurtimizni ozodlikka olib
chiqishga harakat qilmasin, mana bunaqa laganbardorlar sabab yanada qaloqlashib
boravergan. Asrda Chichikovni ovqatlanishga olib borganda bir guruh zodagonlar
davrasiga olib kiradi. Chichikov ularni tanirdi. Muallif bejizga ularni asarga
kiritmagan edi, ular ham Chichikov kabi qilgan ishlari uchun ochko’zliklari uchun
do’zaxga kirgan odamlar edi. Voqealar davomida turli xarakter egalari keltirib
o’tiladi, ulardan Zamzam to’ra o’zini din peshvosi qilib ko’rsatadi-yu, lekin biron
kishi uni qaysi dinga kirishini bilmaydi. U faqat Nishonboy Hurzamonovichning
4
Shoyim Bo’tayev “Eski arava” qissalari. 105.b

“yonqozig’i” bo’lib olib u nimani aytsa shuni ma’qullar edi. Xurramovich
Chichikovga Kushkaryovni tanishtiradi. Chichikov uni ko’rib hayratga tushadi, u
aslida qo’lidan hech ish kelmaydigan Kushkaryov edi, lekin uni polkonik, olim deb
tanishtiradi. Bular orqali yozuvchi hech narsani bilmaydigan odamning
kattalavozimlarni egallab xalqni aldayotganiga ishora qiladi.
Nishonboy Hurzamonovich boshliq bir guruh mezbonlar “Eski arava”
yo’lovchilariga shu qadar ehtiromu iltifotlar” ko’rsatadilarki, buning mantiqiy
natijasi nimadaligini o’zlarida anglamaydi. Nishonboy Xurzomonovich va uning
yugurdaklari Chichikovdan tortib Selefangacha, Sobakevichdan tortib
Koshkarevgacha xushomadgo’ylik qiladilar. Chetdan chaqirilgan , Chechikov
iborasi bilan aytganda g’irt axmoq Koshkarev ilmiy maslahatchi bo’lib oladi.
Nishonboy Hurzomonovich bilan Chechikov yolg’iz suhbat qurar ekanlar,
mashhur tovlamachi o’lik jonlar haqida so’z ochadi. Avvaliga Nishonboy
Hurzamonovich o’lik jonlar haqida so’z borayotganiga tushinmaydi-da, chaqiring
o’sha odamlaringizni,raxbarlikka joylashtiramiz deydi. Gap o’liklar haqida
borayotganini bilganida ham bo’sh kelmaydi:
“Raz shunday ekan,- dedi qat’iy ohangda.- Siz marhum dehqonlaringizning
ro’yxatini beravering. Ularning nomlarini abadiylashtirish bizlarning
zimmamizda... Ko’chalarga, kolxoz-savxozlarga o’sha ro’yxat bo’yicha beramiz”.
Demak yuqorida keltirilgan jumlalardan ko’rinadiki, ana shunday laganbardor,
g’urursiz kishilar o’z shaxsiyatlari yo’qligi orqasidan xalq g’ururini toptab, elning
shaxsiyati, milliy o’zligi, ma’naviy ruhiyati olamiga putur yetkazishga tomon
boshlaydi.
Bunday kimsalar bor ekan, u xoh o’zbek xalqi bo’lsin, xoh boshqa bir millat ahli
o’z ruhiy olami, ma’naviy mafkurasida mantiqsizlik, siyosiy- ijtimoiy tanazzul
ko’chalariga kirib chorasiz qolishi mumkin. Xalq milliyligi aksi, albatt yurt
vakillari taakkuri, maqsadlari hayotga asos qilib belgilangan vazifalari
natijalarining mahsulida ko’rinadi. Milliy bu millat ko’zgusi, turmush tarzi, xalq
vakillari shaxsiyat insonlar “men”i, o’zligi degan tushunchadir. Demak, asarlarda
millatning o’ziga xos tomonlarini yoritish yozuvchi oldidagi muhim vazifa bo’lib,

bu harakatni har doim ham yorqin ochiq tasvirlarda berilavermaydi. Bu asar
o’zbeklarni XX asrda kechgan yetmish yillik davrini o’z ichiga olgan xo’rlanishi,
nillat g‘ururi, e’tiqodi, xalq “men”i toptalishi. 5
Ya’ni elimizning boshoga mute yashash, o’tmishni unutishga urinish, ajdodlar
kurashib asrashga harakat qilgan ozodlikni qo’ldan berib, “boshsiz”dek o’zgalar
buyrug’iga bo’ysunishga majbur bo’lishning asl sabablari, ibtidosi qayerdan
boslangani, qanday kimsalar bunga yo’l ochilishiga sababchi bo’lib qolgani
ko’rsatilgan. Shoyim Bo’tayev asaridagi obraz Nishonboy Hurzamonovich xuddi
shunday kimsalarning umumiy ma’nodagi vakilidir. “Eski arava”, birnchidan
Shoyim Bo’tayevning san’at asariga hurmatini ko’rsarsa, ikkinchidan, yozuvchi
Gogolning salbiy qahramonlarni o’zbeklardan yetishgan go’l, laganbardor,
g’urursiz kishilarga yo’liqtiradi.
Shoyim Bo’tayev o’z ijodiy asarlariga o’zligini, shaxsiyatini, xalq “men”inin
yashirin tarzda joylagan ijodkorlardan biri. Adib o’tgan asrning kirli qora kunlarida
xalqning boshiga kelgan muammolarni, zulmatli kunlarni, turli illatlarni o’z
so’zlari bilan ayta oladi. Yozuvchi asarini o’qib aynan toptalgan el g’ururi-yu,
yoshlarga ta’sir o’tkazgan illatlarni tajallisini ko’ramiz. Yuqoridagi fikrlarimiz
dalili sifatida ijodkorning yana bir qissasi “Muyulishdagi uy” haqida fikr
yuritamiz. Yozuvchining asari borki, u qaysidir tomoni bilan ijodkor ho-hayitiga
ulanadi. “Muyulishdagi uy” asaridagi ilgari surilgan masalalardan biri katta
hayotga qadam qo’yish arafasida turgan yoshlarning ruhiyatida zamon
o’zgarishlarning ta’sir kuchi qay darajada ekanini tasvirlaydi.
Shoyim Bo’tayev “Muyulishdagi uy” qissasida oliy o’quv yurtiga kiraolmagan
Toshquvvatning sarguzashtlari, institutni tugatib Toshkentga ish izlab kelgan yosh
yozuvchi Yoribekning ruhiy holati aks ettirilgan. Yoribek qishloqda ota-onasini
shaharga ishlashga keladi. Ota-onasi o’g’lining bu ishidan narozi bo’ladi. Bu voqea
tasvirida yozuvchi Yoribekning shahardagi qandaydir bir tog’asi haqida gapirib
o’tadi. Onasi qachonlardir shaharga ketib, o’sha yerda uy-joy qilib o’zgacha
muhit, odamlar orasida yashab, qishloq hayotini salkam unutgan “tog’a” haqida
5
Shoyim Bo’tayev “Eski arava” Toshkent “IJOD-PRESS. 2019. 11O b

o’g’liga so’zlar ekan, qishloq ayollariga xos soddalik, oddiylik, o’zbek ayolida
bo’ladigan o’zgacha mehr bilan gapiradi. Olisdagi shaharda zamon oqimiga tushib
yashayotgan, xatto bir yilda bir eslamaydigan “uka”siga ishonmadi. Go’yo o’g’li
Yoribekka suyanch bo’ladigandek his qiladi. Aslida bunday bo’lmaydi, Yoribek
bila tanishgan “tog’a” necha yillardan beri ko’rmagan jiyanini qarshisida bir tuki
ham o’zgarmay begonaday munosabatda bo’ladi. Yoribek tog’asi uni uyiga taklif
qilganidagi musabatni kuzatib kitobxon ko’ngli o’zi sezmagan holda bundan
ranjiydi. Ya’ni xonadonda ko’chaga yaqin darvoza yonidagi xona oldida qo’yilgan
stol va uy bekasining kelgan mehmonga tayyorlab qo’yilgan sovug’ yaxna choyi.
Bu vaziyat xuddi kelgan mehmonga tezroq ket degan gapni ko’rgazmali tarzda
aytib turadi. Axir millatning odatiga yot bo’lgan bu harakatlar qaysi o’zbek
kitobxoniga yoki umuman insonga ta’sir etmasligi mumkin emas. Bu ham bo’lsa,
bizning urf-odatlarimizni ma’lum ma’noda kimlardir qarashi ostida toptalishi,
zamonga mos yashamoqchi bo’lib asliyatdan, o’zligidan, o’z “men” idan
qaytishidir. Demak, “tog’a” qay darajada yuqori mansabga erishgan bo’lgani bilan
yoshligida olgan tarbiyasi, uni voyaga yetkazgan xalq o’zligini unutgan yoki bu
urf-odatlarni eskilik deb qaray boshlagan. Bundan tashqari “Muyulishdagi uy”
asarida detiktivlik xususiyati ham uchraydi. Yana Toshquvvat va Yoribek ushbu
uyga kelganida yangidan yangi bu uyning mehmonlari bilan tanishishdilar. Said
Movloviy, Asad, Nazokat singari personajlar kalavaning uchini yanada
chuvalashtirib yuboradi. Nihoyat, skripkachi Asad, Nazokat bilan urushib qoladi-
yu muyulishdagi uyda sodir bo’lgan mudxish jinoyat ochiladi. Muyulishdagi uyga
kelganida Yoribek yoshgina bir qizni ko’rgan, qiz birdan yo’q bo’lib qolgan edi.
Asar pirovardida yoshi uzoq ismli kimsa sirli, jinoiy to’daning boshlig’i ekanligi,
Said Mavloviy, Otajon, Musa, Nazokat, Bolabek, Mirsolmon Mirqoriyevich,
Qoratosh, Oqbosh, Novchaqul, Asadlarning jinoiy to’daga aloqadorligi ma’lum
bo’ladi. Yoshiuzoq boshchiligidagi jinoiy guruh nasha, qora dori yetishtirish bilan
shug’ullanadi. Toshquvvat o’zi sezmagan holda bu jinoiy guruhga qo’shilib qoladi.
“Muyulishdagi uy” qissasi bosh qahramoni qishloqdan kelgan Yoribek. U
Toshquvvatdan farqli o’laroq institutni tugatgan. Tog’asidan yordam ololmagan

Yoribekka Toshquvvat moddiy va ma’naviy jihatdan yordam beradi. Yetti yot
begona, ustiga ustak qamoqxonadan chiqqan Toshquvvat Yoribekdan ko’magini
ayamaydi.
Insoniy mexr-oqibat ko’rsatadi. Bundan tashqari Toshquvvat Yoribek yordamida
o’z yo’lini topib oladi. Qissada yuzaki personajlar ham ko’p Ota Sunnat, Mazbut
muallim, Ne’mat, Moyoray singari xira ishonarsiz tasvirlar uchraydi. Asardagi
material shu darajada keng, sertarmoqki, uni qissa qolipiga joylash mushkuldir.
Qissa poetikasiga e’tibor berilsa uslubdagi past-balandliklarni sezish mumkin.
Badiiy nasrning murakkabligi shundaki, ijodkor ruhini, qahramonlar xarakterini
o’ta ishonarli, nozik tasvirlarda bera olishi kerak. Boshqacha aytganda asardagi har
bтir fikr, so’z kim tomonidan, qanday kayfiyatda aytilayotgani ma’lum bo’lishi
kerak. Badiiy asardagi so’zlar, tasvirlar, kartinalar barchasi uslubni belgilaydi.
Uslub, ta’bir joiz bo’lsa asarning asab torlari, qon tomirlari joni hisoblanadi. Bunda
bari ma’naviyat,ruhiyat, milliylik, badiiyat, ijyimoiy muhit, davr illatlari,
taraqqiyotning salbiy va ijobiy natijalari yaqqol ko’rinadi. Qaysi g’oya ilgari
surilganini uslub qo’llanishiga qarab osongina aytish mumkin. “ Muyulishdagi uy”
qissasi olib tahlil etilsa, aytish kerakki, “ Shamol o’yini”, yoki “ Sho’rodan qolgan
odamlar” qissalaridagi milliy ruhiyat, xalqning o’ziga xos qarashlari u qadar
sezilamydi. Umumiy ma’nodagi xalq orasidagi kirib kelgan yot illatlar el milliy
urf-odatlariga salbiy ta’sir ko’rsatishi va bu orqali millat o’zligiga xurmatsizlik,
yoshlar tarbiyasida buzulishida zamon o’zgarishlarining ta’siri kabi tasvirlar
beriladi. Ammo bu millat ruhiyati butunlay yo’q degani emas, albatta. Ko’rib
o’tganimizdek, Shoyim Bo’tayevning “ Muyulishdagi uy” qissasida o’tgan asrning
70-80-yillarida o’zbek xalqi yashagan ijtimoiy muhit va jarayonida kishilarning
o’zaro munosabati, yoshlar dunyoqarashi kabi tasvirlar o’z tasdig’ini topgan.
Ijtimoiy yangi jarayon natijasida yoshlar tarbiyasidagizamon ta’siri, eldagi
ma’naviy o’zgarishlarning oqibati ma’lum darajada ko’rsatib berilgan. Aynan yot
xalq urf-odatlari kirib kelishi o’zbek millatiga xos bo’lmagan odatlar bayon
etilgan. Asardagi xarakterlar orqali o’zbek mintalitetiga to’g’ri kelmaydigan
odatlar aksi namoyon bo’ladi.

Har bir ijodkor adabiyotga o’z mavzusi, qahramonlari, betakror “tili” bilan kirib
оkeladi. Shoyim Bo’tayev qahramonlari betakror ko’rinishga, ruhiy holatga, o’z
tiliga, o’z milliyligiga ega. Yozuvchi qissalarida bir-biriga o’xshash kishilar
uchraydi. “Shamol o’yini” da Zokir bulbul ismli oshiq haqida gapiriladi.
“Qоo’rg’onlangan oy” romanida ham Zokir baxshi obrazi yaratilgan. “Shamol
o’yini” da Yoshiuzoq obrazi bo’lsa, “Muyulishdagi uy” qissasida ham Yoshiuzoq
ismi keltirilgan. “Shamol o’yini”da momouloq tanavvul qilayotgan kampirlar
“kunbotardagi bog” qissasidagi Ulg’ay momo tanish-bilishlari, teng-to’shlariga
o’xshab ketadi. Bu obrazlar tasviri, ruhiy xolati, tili, harakatlari tasviri shunday
beriladiki, undan o’zbeklarga xos xususiyat turkiy xalqlardagi milliy shaxsiyatni
sezmaslikni iloji yo’q. Shoyim Bo’tayev qishloq kishilariga xos hususiyatlarni
topib-topib ko’rsatadi. Masalan, o’zbek borki, laqab to’qishni yaxshi ko’radi.
Laqablar kasbga, nasabga, fe’l atvorga, tashqi ko’rinishga ko’ra to’qiladi. Aytish
lozimki adib ayni shu o’rinlarida ham millatga tegishli milliy ruh beradigan
so’zlarni, qahramonlarni ismlariga joylashga urinadi. Zokir baxshi, Tilak
mirishkor, Jondachi amaki, Nu’mon qirtish, Ergash kalta, Nabi muallim, Raxim
indamas, Vali qassob, Mutal jarchi, Sunnat o’g’ri, Dakan oqsaqol... singari bir
qancha obrazlar kitobxon yodidan chuqur o’rin oladi.
Yozuvchi asarlaridagi yakrov, gumsiyo, payxova, toyinot, tavonibi, shoyon
nopisand, gulzu- donak, ufunat, nargiyo, koshoy, chalpakpazon, charxin tovoq,
horiquloda hodisa, kalolot, obdast olmoq, xobi xotir, qo’lontayoq, qamg’oq singari
so’zlari uchratdiki, ular aynan turkiy xalqlar tilidagi, shevalaridagi o’ziga xoslikni
ifodalab, asar ruhiyatini ochishda ahamiyatli o’rin egallaydi va bu kitobxon
diqqatini o’ziga tortadi.
Badiiy asarni anglashning kashfiyoti mohiyatini bilishdadir. “Shamol o’yini”
qissasida roviy masalasi jiddiy qo’yiladi ya’ni, u voqealarni tasvirlaydi,
qahramonlar qilmishlarini faoliyatini talqini orqali o’zligi, xalqqa xos bo’lgan
milliy ruhiyat silsilalarini inkor etish masalalarini berib boradi. Lekin u na
qaxramonlar xatti-harakati, na voqealar mohiyatini baholamaydi. Sinchikov

kitobxon tasvir, fikrlar ifodasidagi asar g’oyasini yozuvchi konsepsiyasini bilishi,
6
anglab olishi qiyin kechmaydi. Shoyim Bo’tayev asarlaridagi raviy kesatiq,
pichinga usta. U sho’ro davridagi rasmiy, siyoqqa munosabatlarni o’rniga qo’yib
tasvirlaydi. “Shamol o’yini” qissasi roviy rais, Berkinboy, Yoshiuzoq haqida
gapirar ekan, bulbulgo’yo bo’lib ketadi, labi-labiga tegmaydi, tesha tegmagan
kesatiq, pichinglarga zo’r beradiki, bundan ko’zlangan maqsad yolg’on
munosabatlar, to’ralarcha munosanat ajoyibotlari orqali sho’ro davridagi chetdan
kirib kelish o’zbeklarning o’zligi, millat e’tiqodi, shaxsiyatiga salbiy ta’sir
ko’rsatishi va yoshlarning tarbiyasida milliy an’analardan ko’ra yosh xalq urf-
odatlarini ta’sirini oshib borishini ochib beradi.
2-fasl.Ruhiyat talqinida inson istiroblari ifodasi
Xalq milliy ruhiyatida avvalo uning imon-e’tiqodi namoyon bo’ladi. Shoyim
Bo’tayev asarlari asosiy g’oyasi ham qayerdaki imonli, diyonatli kishilar yashar
ekan, o’sha yerda qut-baraka, fayz bo’ladi.
“Shamol o’yini” qissasi milliylik ruhi o’zgacha tasvirlarda berilgani bilan ham
ahamiyatli. Qissada keltirilgan momouloq urf-odati yoki o’zbek xalqiga xos el
xashari udumi buning bir namunasidir. Momouloqni tashkil qilish, o’tkazish,
qishloq kampirlari so’zlari, qishloqdagi voqealarga o’zlaricha fikr bildirishlari
barcha- barchasidagi tasvirlarda milliy ruhiyat seziladi. Qissadagi Oybuloq
qishlog’idagi alg’ov-dalg’ovli holat, Tepa qishlog’ida to’satdan paydo bo’lib
qolgan Berkinboy, kampirlarning momouloq bazmi yoki jin bazmi tasvirlangan
o’rinlarda uyg’unlik mujassamlashadi. Adib Oybuloq va Tepa qishlog’i
odamlarini qissa oxirida Qum qiyalikdagi to’rttta xonadon ahlini o’zaro
taqosslagan holda, o’z oldiga qo’ygan g’oyaviy-badiiy maqsadini amalga oshiradi.
Tinch-farovon birov bilan birovning ishi bo’lmagan bahamjihat yashayotgan Tepa
qishlog’i ahli orasiga Berkinboy so’ngra shu qahramon vositasida qissaga olib
kirilgan va asosiy obrazlardan biri sifatida tasvirlangan Yoshiuzoq paydo
bo’lgandan keyin vaziyat o’zgaradi. Qishloqdan baraka ko’tariladi.Yovuzliklar yuz
beradi, nopokliklar avj oladi. Rais o’zini yaxshi ko’rsatishni, maqtanishni yaxshi
6
Shoyim Bo’tayev. “Shamol o’yini” Toshkent”IJOD-PRESS” 2019. 60 b

ko’radigan odam, u raislini egallashdan oldin oddiy ishchi bo’lib, moshinasini
loydan chiqarish bahonasida xatto kichik qiziga ham itartiradi. Uning ko’nglidan
joy olib raislik lavozimini egallab oladi. Xalqni esa aldaydi, birga jangda xizmat
qilganmiz deb. Mirza bobo tepalik oddiy, yaxshi inson bo’ladi Berkinboy unga
hayotini aytganida hayratga tushadi.Berkinboy yashagan qishloq avvaliga sokin,
shinam go’sha edi. Bashang kiyinib olgan kishilar kelib yerlarni ko’rib suv ombori
qurish rejasini chizadi. Hech kim qarshilik ko’rsatolmaydi. Qurilish tugagach
odamlar ham ular bilan birga yoshlarni ahloqini buzadiga tuzum illatlari ham kirib
kela boshlaydi. Mayxonalar, ayollar bularni ko’rgan tinch aholi o’zgara boshlaydi.
Y ozuvchi bejizga bu voqealarni keltirib o’tgani yo’q sovet davrida yurtimizga
madaniyat olib kelinishi o’rniga turli xil yoshlarni ongini buzatigan, bizning
milliyligimizga to’g’ri kelmaydigan axloqsizliklar kirib kela boshlandi. Buni biz
Yoshiuzoq obrazida ham ko’rib o’tishimiz mumkin, Yoshiuzoq unga uy qurib
bergan xalqga yordam berish o’rniga omborchilikni egallab olib xalqni shila
boshladi. Bu ham yetmaganday to’g’ri so’zni aytib kattalarni ogohlantirgani Rais
bilan Berkinboy o’ldirtirdi, aslida esa Yoshiuzoqni jazolab odamlarni ishonchini
oqlashi kerak edi. Yoshiuzoq xalqni shilishdan tashqari unga yordam bergan
Berkinboyning xotini bilan don olishib yurdi. Berkinboyning qilgan gunoh ishlari
ham jazosiz qolmasdi, shular sabab o’g’linoqobil, xotini xiyonatkor bo’lib chiqdi.
Yoshiuzoqning ham qilib yurgan qilmishlari uchun daxshatli tovon to’ladi.
Berkinboyning o’g’li hammasini ko’rib uni boltalab tashladi. Yuqorida aytib
o’tganimizdek asar bejizga “Shamol o’yini” deb atalmagan shu voqealardan so’ng
Yoshiuzoq, Berkinboy ham shamol o’yinidek yo’q bo’ldi ketdi, xattoki ularning
uyidan ham nom-nishon qolmadi. Faqat o’sha paytda yo’q bo’lib qolgan Niso
achaning iti paydo bo’lib qoldi. Asarning bu voqealaridan yozuvchi nima
demoqchi bu hayotda egasiga sodiq, egasini qo’riqlab yotgan itga hayot bor. Lekin
butun qishloqni alg’ov-dalg’ov qilib xalqni buzadigan odamlarga hayot yo’q,ular
bir shamolday yo’q bo’lib ketadi. Bu gunohlari bilan ismi jismiday yoshi uzoq
bo’lmaydi. Bu qilmishlari bilan ismi jismiday berkinib yurolmaydi demoqchi
bo’ladi yozuvchi. Bu qissadagi momolar haqida ham gapirib o’tadiga bo’lsak, ular

odamlarni g’iybat qilishdan, boshqa bir qishloq aholisiga jinlar kelgan deyishdan
boshqasini bilmaydi. Ular oilasi uchun mehnat qilib, kuyib-pishish o’rniga oddiy
bir cho’ponning uloviga ko’z olaytiradi. Shunchaki bir rivoyatdagi onam yolg’iz
zerikmasin deb qo’shni momolar bilan o’tirgan vaqt uloq so’yib beradi, onasi
zerikmaydi. Shu voqeani o’zlariga odat qilib olib agar cho’pon uloq olib kelmasa
uyiga ham yuzidagi pardasini olib tashlab borib cho’ponga qattiq gapiradi, cho’pon
esa uloq berishga majbur bo’ladi. Agar momolar o’zini o’ylamaganda yeyishga
noni yetmaydigan oilalarga tarqatgan bo’lar edi. Kampirlar Niso achanikida
yig’ilib o’tirganida kuchli shamol ko’tariladi.Shunchalar kuchli shamol ediki, Niso
achaning itini uyi bilan uchirib ketadi. Deraza ochilib turli narsalar uchib kiradi,
kampirlar qo’rqib ketishadi kampir uyning shipiga qaragan edi turli axlatlarni
ko’radi. Shamol to’xtashi bilan ne ko’z bilan ko’rsinki, boyna tepaga qaragan
kampining yuzi qiyshayib qolgan edi. Kampirlar daxshatga tushadi. Qo’rqganidan
hammasi uyiga keta boshlaydi. Bir oz avvalgina o’zlaridan folbin yasab olib
odamlarni hayotini g’iybat qilayotgan kampirlar bir soniyaning ichida nima
bo’layotganini anglayolmay qoldi.
Yozuvchi qissalarini o’qib chiqar ekanmiz. Oddiy bir detaldan ham qandaydir katta
ma’no anglashinib turishini ko’ramiz. Asarlaridagi har bir harakter voqealar
nimagadir ishora qiladi. Yozuvchi asarlarini shunchaki o’qish uchun yozmaydi.
O’quvchi o’qisin, qiziqsin, o’ylansin va anglab yetsin deganday yozadi.
Adibning “ Sho’rodan qolgan odamlar” qissasida ham ruhiy istiroblar iskanjasidagi
Ona obrazi mahorat bilan talqin etilgan. Onaning qalbidagi ruhiy istiroblar davr
yetishtirgan inson fojiasi bilan uzviylikda namoyon bo’ladi. Masalan:
Toshmurodni sud qilgan sud raisi qalbidan kechgan o’ylar, bolalarini o’ldirmoqchi
bo’lgan eriga o’qlov tushirib o’shqirib qo’ygan ayol ruhiyati, nazoratchi ko’rgan
tushi, bir tup ko’knori ekib, tushgan dehqon ruhiyati ham asarda asosli talqin
etilgan. Qissadagi buvi, kampir, eshak mingan qariya, o’qituvchi, qaamoqxona
boshqa epizodik obrazlar qo’lga aka, uka, ona kabilarning xarakter qirralarini
ochishga asosiy vosita bo’ladi. Adib asarlarining qahramonlari nom bilan emas,
ko’proq laqab bilan ataladi. Bu yozuvchining o’ziga xos badiiy usullaridan biri

ekanligini ko’rishimiz mumkin. Qissadagi o’g’ili Tosnmurod garchi tipik obraz
bo’lmasada undagi insoniy hislatlar otasi va amakisinikiga qaraganda ancha
baland ekanligini his etamiz. Umuman olganda, Shoyim Bo’tayev bu asarida rang-
barang obrazlar, voqealar, ruhiyat tahlillari o’rin olgan. Asarda insondagi mudroq
qalbni uyg’otishga bo’lgan ilinj yetakchilik qiladi.
Rus adabiyotshunosolimi M.Xrapchenko yozganidek; “ yozuvchi ijodining
ko’tarinki ruhi uning badiiy asarlariohangining asosiy xususiyatlari, ustunlik kasb
etuvchi uslubi bilan uzviy bog’lanadi”, - degan qarashlari va talqinlarida ham
hayotni o’ziga xos talqin etish bilan izohlash mumkin.
Shoyim Bo’tayevning yana bir qissasi “ Bir kunlik mehmon”da ham turli
xarakterlar gavdalanadi va o’sha obrazlar orqali asarning chuqur ma’nosi ochib
beriladi. Yozuvchining asarlarida aks etgan an’ana ya’ni obrazlarga nom qo’yish
bu asarda ham o’z aksini topgan.
Asar Saidning mehnat ta’tilida birga o’qigan kursdoshini ko’rish uchun uzoq
qishloqqa borishidan boshlanadi. Xolmo’min kursdoshinikiga borganidan so’ng
uning xayollari tubdan o’zgaradi. Said Xolmo’minning hozirgi holatini ko’rib
avvalgi Xolmo’mindan asar ham qolmagan deb o’ylaydi. Mehmon bilan o’tirish
uchun Xolmo’min o’g’liga “ doktor bobongni aytib kel” deb jo’natadi. Xolmo’min,
mehmon, va doktor bobo tabiat qo’ynida aylanishga chiqadi, shunda mehmonning
kavaklarga ko’zi tushib bu nima deb so’raganida doktor bobo kavaklar deb javob
beradi. Xolmo’min esa bu gapga kulib yuboradi, chunki mehmon ham u joy
kavakligini bilardi, faqat nima sababdan unday bo’lib qolganiga hayron qolardi.
Shunda Xolmo’min mehmonga eshitganlarini aytib beradi.
Aytishlaricha, bu yerlarga bir mahallar juda ko’p qushlar in qurishgan ekan...
– O’zim ham shunday bo’lsa deb o’ylovdim, ming’irladi doktor bova.
– U qushlar qandaydir boshqacha odatda ana shunday joylarga qo’yadigan
musicha yoinki ko’k kaptarlarga hech o’xshamasmish , u qushlarning ko’zlari
ikkita munchoqday ekan, qanotlariyam zangori rangda tovlanarmish

– Zangor qushlar ekan – da so’z qo’shishdan tiyolmadi do’xtir bova.
Xolmo’min e’tibor bermadi. U qandaydir boshqacharoq bo’lib qolganday edi.
Mehmon ham buni payqagan bir mahallar birga o’qigan oshnasini endi-endi
anglayotganday edi.
- Kunduzlari qushlar uyasining og’zi hozirgiday qorayib turgani bilan
kechalari ichkariga chiroq yoqib qo’yilganday yorishib ketarkan .
Do’xtir bova yana o’zini tiyoladi:
- Afsona
Mehmon unga norozi tarzda qarab qo’ydi.
Xolmo’minning hozirgi holati yuz-ko’zidagi ifodalar so’zlayotgan so’zlari,
mehmonga ilgarigi paytlardagidek o’z holatiga qaytayotgan edi.
- Ularning uyalari ostidan o’tgan odam qandaydir muattar havolarni tuyarkan.
Butun g’am – alamlari yozilib, unutilib ketarkan.
Do’xtir bova kulib:
- Jin! – dedi.
- Ular muqaddas qushlar ekan, – so’zini yakunladi Xolmo’min.
- Qandaydir sabab bilan bu yerlarni tark etib ketishgan ekan...
Yozuvchi qissada keltirilgan bu hikoyadan shunday xulosaga kelamiz. O’sha
davrda yashagan odamlar, ular yashagan makon hamma-hammasi pok,
muqaddas edi. Odamlar bir-biriga ahl jonivorlarni asrab yashagan xalq edi.
Endi esa odamlarda mehr-oqibat, vatanga, tabiatga bo’lgan mehr-muhabbat
yo’qolib borayotganligini ko’ramiz. Qissada yo’lakdan odamlar
o’tayotganini ko’rib do’xtir bova ta’rif qilgan ko’prikni ikki marta sel oqizib
ketgan edi. U yerda yotgan narsalarni odamlar tashib ketayotganini do’xtir
bova aytib nolib qoladi. Shunda mehmon „ nega hukumat qaramaydi”,- deb
so’raganida, Xolmo’min qizishib gapirib ketadi:
– Falon – piston qishloqlar o’rtasidagi muhim aloqa yo’lidagi ko’prik qurilishi
deb yelib-yugurishadi. Sanginga o’xshagan haqiqatchilarni ularning

o’zlarigayam asl niyatni bildirmaygina ishga solib yuborishadi, ular „tuya
7
go’shti yegan ko’prik”,- deb idorama-idora izg’ishadi, bor-budlarini sarflaydi,
yozishadi oxiri moshin-moshin qurilish materiallari undiriladi.
Ko’prikning yonidan o’tmay haligi kattaning uyiga tashiladi. Sanginlarga
eshakning dumiyam tegmaydi. Ishlarini bitirib olishgach ularni yomonotliqqa
chiqarishadi.
Yozg’uvchi deyishadi,- shu gaplarni aytayotib Xolmo’min kutilmaganda
mehmonga tashlanib qoldi.Biz – ku, qishloqda qolib ketdik. Mingta diplom
ko’rsatsak ham gapimiz biron joyga o’tmaydi, qo’lga qarashib pul bo’lmasa
mimg allomai zamon bo’lsang ham odam o’rnida ko’rishmaydi. Sizlarchi?
kattakon shaharda vazirlikda ishlaysizlar, gazet o’qiysizlar, televezorda
gapirasizlar ammo-lekin ko’p odam payqab turgan hodisalarni ko’rmaysizlar
naq osmondan kelasizlar. Puch, safsata gaplarimizni odamlar eshitib yotibdi deb
o’ylaysizlar, go’ringizga g’isht qalashtirib turganini bilmaysizlar, chunki
hayotdan uzoqsizlar. Yo’q-yo'q hammasini bilasizlar ko'rib-ko'rmaslikka, bilib-
bilmaslikka olasizlar.
Bejizga B.Yo’ldoshev aytganidek, Shoyim Bo’tayev asarlarida kinoya, piching
mohirona usulda yoritiladi. Asarda keltirilgan yuqoridagi kinoya,pichinglar
bejizga keltirilmagan, albatta bu hayotdagi ayni haqiqatlar edi. Yozuvchi o’zi
aytolmagan fikrlarini asardagi obrazlarni gapirtirgan holda aytib o’tgan.
Xolmo’minning gaplaridan biz asar boshidagi Xolmo’minga o’xshamagan
odamni ko’ramiz. Uning ichi dardga to’la edi, ya’ni u hayotda bo’layotgan
nohaqliklarning asl yuzini ochib tashlagandi. Shu gaplardan so’ng mehmon ham
o’tgan hayotini o’ylay ketdi. Hayotida o’qigan ishlayotgan bo’lsa ham uning
ishi xuddi o’sha boshliqlarni tur desa turib, o’tir desa o’tiradigan odam
ekanligini o’ylab qoldi. Mehmon shu bir kunlik mehmon bo’lgan qishlog’ida
turli xarakterli odamlarni ko’radi. Asarda qishloqda bo’lib o’tayotgan to’y Nazir
cho’ponning to’yida bir to’da „nozik” mehmonlarni bir uyga kirgizishadi. U
xonada rais yordamchisi, xashak birigadiri, bit dori bilan ta’minlovchi yig’ilgan
7
Shoyim Bo’tayev “Bir kunlik mehmon”. Toshkent. 2009. 50 b
B.Yo’ldoshev . “Qissalar poetikasi” 50 b

edi. Nazar cho’pon rais yordamchisidan raisni qayerdaligini so’raganida tenisga
deb javob beradi. U yerda o’tirgan “ kattalar” esa bir-birlariga qarab tenis nima
ekan deb hayron bo’ladi. Asaning aynan shu yerini o’qib “ kattalarga” achinib
kulgingiz keladi, sababi dunyoda bo’layotgan o’zgarishlardan bexabar, tenis
nima ekanligini bilmaydigan, qorin dardida yashaydigan odamlar edi.
Asarda So’pi bilan Abdi obrazi keltirilgan bo’lib, yomonlik borasida bir-biridan
o’tardiki, qolishmaydigan edi.So’pining uyi yonyabdi ekan, degan xabarni
eshitgan Xolmo’min, mehmon, do’xtir buva va qishloq ahli uning uyiga qarab
yo’l oladi. Mana shu So’pining uyiga ketish davomida So’pining qanday odam
ekanligi ochilib boradi. Uning uyi yonishini otasi tushida ko’rgan ekan, odamlar
bu gaplardan xabardor bo’lib, shu kun kelibdida deb yo’lga ravona bo’lishadi.
So’pi bilan Abdi qo’shni bo’lib bir-birining uyiga o’tib bemalol narsalarini olib
ishlataverar ekan. So’pi Abdining uyidan olgan maydaroq narsalarni qaytarib
bermay o’g’irlab olib qo’yarkan. Abdi esa So’pining bitta-yu bitta bo’sh
o’g’lining xotini bo’lmish kelini bilan yuradi degan gap hammaning og’zida.
So’pi qishlog’iga qovun sotgani kelgan yigitlarni kelinimning akalari deb,
yigitlarga yordam bergan kishi bo’lib, ularni rossa shiladi. Bundan tashqari bir
cho’pon suruvi bilan bu qishloqdan o’tishida uning uyida tunab qoladi. Ertlab
turganida So’pi unga tuxmat qiladi.
Ertalab cho’pon o’rnidan tursa, boshida So’pi oshpichoqni qilichday ushlab
turganmish. Ha, sizga nima bo’ldi, debdi qo’y haydab tushgan odam o’takasi
yorilayozib. Kelinimga nega tegishding, do’q uribdi so’pi. O’limdan xabarim
bor, bu gapdan xabarim yo’q deganicha quruq tuxmat balosidan qo’y haydab
tushgan odam qalt-qalt titrabdi, to’rtta bolam bor, xotinimdan bo’lak ayolning
yuziga ko’zimni ko’tarib qaramaganman deb qasam ichibdi. Axiyri, yigirmatta
qo’y tashlab ketib, qutulibdi. O’sha pulni esa imoratiga ishlatgan edi. Albatta u
odam o’sha vaqt So’pini qarg’agan. Asarning yana bir joyida oqsoqollar Elchi
bovani uy yonayotganini So’pining urug’lariga aytgani jo’natadi. U yoqdagilar
ham birma-bir so’pining qilgan yomonliklarini sanab o’tadi. Andarvashtdagi
og’aynilariga falokatni aytganida, ular So’pining yomonliklarini aytib

tashlashadi. Bir kampirning turmush o’rtog’ini sotib, uning o’limiga sababchi
bo’lgani uchun kampir uying kuysin deb qarg’agan ekan. Shundan jahli chiqgan
andarvashtliklar Elchi bovani urmochi bo’ladi, u esa zo’rg’a qochib qutiladi.
Hammasini aytib bergan Elchi bova bir haqiqatni aytib o’tadi. Bolalik
shosupasidan tushganingdan so’ng, hayoting butunlay o’zgaradi. Bu gaplar ayni
haqiqat inson bolaligida farishtadek pok bo’ladi, kattargan sari u muhit ta’sirida
yoki boshqa sabablar bilan o’zgara boshlaydi, ko’p odamlar esa yomon
yo’llarga kirib ketadi. So’pining qilgan yomonliklarining sanog’i yo’q edi,
xattoki u odamlarning haqqini yeyishdan ham tap tortmasdi. Tegirmon
orqasidan kun ko’rib odamlarning haqqiga xiyonat qilardi. Bir yolg’iz
yashaydigan kampirning yarimqop bug’doyini o’maradi.So’pi afsuski, yozuvchi
bejizga yozmaganidek hozirgi kunimizda ham uchrab turadigan inson
qiyofasidagi maxluq edi. Uning harakterida insonga xos bo’lgan yaxshiliklarni
topish mushkul albatta.
So’pining uyi tomon ketar ekan, ular bir daraxtning yonidan o’tishida
shovullagan ovoz eshitiladi, mehmon hayron bo’lib so’raganida Xolmo’min
aytib beradi. Bu daraxtda avvalari qushlar to’da-to’da bo’lib qo’nib sayrab
yotishar ekan. Bir kuni laklak degan qushlar tinmay sayrayveribdi, odamlarning
jahli chiqib ularni o’ldiribdi. Lekin bir muddat o’tib u daraxtdan katta ilon
chiqib kelayotganmish, shunda odamlar anglab yetibdiki, qushlar ilondan xabar
berayotgan ekan.Bu xuddiki Erkin Vohidovning “ Ruhlar isyoni” dostonida
keltirilgan donishmand, Nazrul Islom obraziga o’xshaydi. Xalqni xavfdan ogoh
etib, ularni ogohlikka chaqirgani sari, ular “ kattalar”ning undovi bilan yer bilan
bitta qildirilgan. Jismoniy va ma’naviy o’ldirilgan.
Asardagi Said ham So’pining uyi tomon ketar ekan, shu vaqtgacha anglamagan
narsalari birma bir ko’z o’ngidan o’taverdi. Qorong’u zulmatdan chiqgan zulmat
bolasi uning ruhiyati ichiga kirib boraverdi, u bilan gaplashdi. Yigirma yil bitta
kursida o’tirib boshliqning chizgan chizig’idan chiqmay hech ish qilmaganini
birinchi bor his etdi. Zulmat bolasi uning ayblarini ochib tashladi. Asarni
sinchiklab o’qir ekansiz, odamlarning bir biriga turtinib borayotganini tasavvur

etar ekansiz, go’yoki shu vaqt ichida qiyomat qoyim kuni odamlarning qilgan
ishlariga javob berish uchun Alloh dargohiga shoshilayotgandek, qil ko’pirikdan
o’tish uchun bir-birlariga turtinib o’tayotganday tuyiladi. Asar nomidan ham shu
tarzda tahlil etadigan bo’lsak, odamlarning bu hayotda bir kunlik mehmon
ekanligi, bu dunyoda hech kimustun bo’lolmasligi, barcha qilgan ishi uchun o’zi
javob berishini anglab yetamiz.
Shoyim Bo’tayevning yana bir qissasi “ Shohona sovg’a” qissasida ham shunga
o’xshash holatlar yuz bergan pensiya yoshigacha bosh vazir bo’lib, birovning
haqqiga xiyonat qilmagan sobiq vazir bolalariga hamma narsani muhayyo qilib,
hech narsaga zoriqtirmay o’stiradi, lekin katta bo’lgan bolalar, tarbiyasiz bo’lib
o’sadi. Sobiq vazir ishiga shunday sodiq ediki, Arab podshosi unga qancha
so’rasang beramiz qilgan ishlaring uchun deb aytganida, sobiq vazir menga hech
narsa kerak emas, yurtim tinch bo’lsa bo’ldi deb aytadi. Shunda podsho shohona
sovg’a hassa beradi. Sobiq vazir qariganda bolalari emas shu hassaga tayanib,
yolg’iz olib ketadi va qishloqqa borishni reja qiladi. Shunda bolalarini yig’ib,
ulardan biz bilan qoling ota degan bir iliq so’z kutadi, ammo noqobil bolalar
otasidan mulk talab qiladi. Bizga nima berasiz deb, otasini uyidan ham umid
qiladi, hech narsa undirolmagach aka-singil indamay chiqib ketadi. Ba’zi
kishilar asardan ta’sirlanmay o’qib chiqishi mumkin, ammo shularni o’qir
ekansiz ichingiz larzalanib ketadi. Otasining hech narsasi yo’q paytida kerak
emas, bo’lib qoladi. U yolg’iz qolib o’z ichki dunyosi bilan gaplashganda,
ruhiyatida siniqlik paydo bo’ladi. Ichidan qilgan ishlarini, bolalarini yidirib-
ichirib bekamuko’st katta qilganini o’ylaydi-yu, lekin ish bilan bo’lib bola
tarbiyasini unutganini yodidan chiqaradi.
Shoyim Bo'tayev o'z ijodiy asarlariga o'zligini, shaxsiyatini, xalq “ men”ini
yashirin tarzda joylagan ijodkorlardan biri. Adib o’tgan asrning kirli qora
kunlarida xalqning boshiga kelgan muammolarni, zulumatli kunlarni turli
illatlarni o’z so’zlari bilan ayta oladi. Yozuvchi asarini o’qib, aynan toptalgan el
g’ururi-yu, yoshlarga ta’sir o’tkazgan illatlarni tajallisini ko’ramiz. Yuqoridagi
fikrlarimiz dalili sifatida ijodkorning yana bir qissasi “ Muyulishdagi uy” haqida

fikr yuritamiz. Yozuvchining asari borki, u qaysidir tomoni bilan ijodkor hol-
hayotiga ulanadi. “ Muyulishdagi uy” asaridagi ilgari surilgan katta hayotga
qadam qo’yish arafasida turgan yohlarning ruhiyatida zamon o’zgarishlarining
ta’sir kuchi qay darajada ekanligi tasvirlanadi. Bizga ma’lumki,o’zbek xalqi
azaldan oiladagi farzand tarbiyasiga katta e’tibor berib kelgan.Bu borada o’ziga
xos uslublarda boshqa xalq vakillariga o’xshamas tomonlari bir talay.
Demakbizda yoshlarni mustaqil hayotga qadam qo’yib, to’g’ri yo’ldan yurib,
o’z maqsadli manziliga yetishida, albatta ulug’larni maslahatlari muhim
ahamiyat kasb etadi. “ Muyulishdagi uy” qissasi olib tahlil etilsa, aytish kerakki
“ Shamol o’yini” yoki “ Sho’rodan qolgan odamlar” qissalaridagi kabi milliy
ruhiyat, xalqning o’ziga xos qarashlari u qadar sezilmaydi. Qissa poetikasiga
e’tibor berilsa uslubdagi past-balandliklarni sezish mumkin. Badiiy nasrning
murakkabligi shundaki, ijodkor ruhini, qahramonlar xarakterini o’ta ishonarli,
tasvirlarda bera olishi kerak. Boshqacha aytganda, asardagi har bir fikr, so’z kim
tomonidan, qanday kayfiyatda aytilayotgani ma’lum bo’lishi kerak. Bunda bari
ma’naviyat, ruhiyat, milliylik, badiyat, ijtimoiy muhit davr illatlari,
taraqiyotning salbiy va ijobiy natijalari yaqqol ko’rinadi. Qaysi g’oya ilgari
surulganini uslub qo’llanishiga qarab osongina aytish mumkin. “ Muyulishdagi
uy” qissasi olib tahlil qilinganida aytish mumkinki, “ Shamol o’yini” yoki
“ sho’rodan qolgan odamlar” qissalaridagi kabi milliy ruhiyat, xalqning o’ziga
xos qarashlari u qadar sezilmaydi. Umumiy ma’nodagi xalq orasidagi kirib
kelgan yot illatlar el milliy urf-odatlariga salbiy ta’sir ko’rsatishi va bu orqali
millat o’zligiga xurmatsizlik, yoshlar tarbiyasida buzilishida zamon
o’zgarishlarining ta’siri kabi tasvirlar beriladi. Ammo bu millat ruhiyati
butunlay yo’q degani emas, albatta. Xususan qancha jinoyatlarni ko’chasiga
nazar tashlab, jinoyat vakillarini munosabati ta’siridan qo’pol, ochiq so’zlashga
odatlangan Toshquvvatning ko’ngli tubidagi asli insoniy tuyg’u, mehr,
samimiylik butunlay o’lmagandi. Bu xususiyatlar insonlarda, ma’lum
ma’nodagi avloddan – avlodga o’tuvchi genetik hodisalar sirasiga kiradi. Desak
xato bolmas. Toshquvvat ham bir o’zbek oilasining farzandi edi. Halol, vijdonli

kishilar tarbiyasini ko’rgandi. Ammo ma’lum bir muhitning ta’siriga tushib
hayoti izdan chiqdi. Qissada shunday tasvirlar beriladiki, u o’zi tug’ilib o’sgan
olis qishlog’i, ota-onasi, yaqinlari yoniga qayta olmasligini, qanchalik xohlasa
ham buning iloji yo’qligini aytadi.
].
II BOB YOZUVCHI QISSALARIDA BADIIY KONFLIKT
1-FASL. BADIIY KONFILIKTNING ADIB QISSALARIDAGI TALQINI AYTISH
Konflikt( lotinchada- ixtilof, to’qnashish) qarshi tomonlar, fikrlar, kuchlar
to’qnashuvi; b) adabiyotda va san’atda-badiiy asar mohiyatida yotgan ziddiyat,
personajlarning o’zaro to’qnashishi, ixtilofi. Konflikt epik asarlarga nisbatan
qo’llanadi,lirik asarlardaesa u kolliziya, kechinma, fikr oqimi tarzida namoyon
bo’ladi. Konfliktning uch xil ko’rinishi mavjud: asar qahramonlarining bir-birlari
bilan to’qnashuvi, kurashi; shart-sharoit, muhit bilan to’qnashuv, o’z-o’zi bilan
ichki kurash. Drama konfliktniharakatni rivojlantiruvchi, keskinl ikga e ga.
Konfliktda yozuvchining dunyoqarashi, voqelikni, hayotni, dunyoni va insonni
qanday idrok etishi va tushinishi namoyon bo’ladi. Dramaturgiyada “tashqi”
konflitga keng o’rin beriladi, bunda qahramonlar o’zaro ixtilofda, kurashda
bo’ladi, “ichki” konflikda esa qahramonning o’z burchini his etishi bilan ojiz ruhiy
tomoni, hissiy iztiroblari, holati o’rtasidagi ziddiyat tarzida ko’rinadi. Mazmuni,
yo’nalishi nuqtai nazaridan konfliktning maishiy, axloqiy, ijtimoiy, siyosiy,
falsafiy va boshqa turlari mavjud. Voq iya lar rivoji davomida ijtimoiy konflikt
siyosiy konfliktga, siyosiy konflik falsafiy konfliktga aylanishi mumkin. Katta,
o’tkir g’oyalar uchun keskin kurashga asoslangan to’qnashuvda fojiaviy ruh ustun
bo’lib, fojiaviy konfliktni tug’diradi yoki kulguli, o’tkir hajviy yo’nalishdagi
vaziyat, holat, voqealar kulgili ruhni hosil qiladi. Konfliktning mohiyati zamon,
makon bilan jips bog’liq. Shunday konfliktlar bo’ladiki, davr o’tishi bilan ular
barham topadi. Dunyoda yaratilgan asarlar konflikti zaminida taqdir taqozosi
turgan bo’lsa, o’rta asrlardagi asarlarda ilohiy kuch bilan insondagi shaytoniy xirs

konfliktning asosini tashkil etadi. Romantizm davrida voqelik, muhit, shart-sharoit
bilan ideal o’rtasida, yaxshilik bilan yomonlik, ruhiy erkinlik bilan turmush
tashvishlari o’rtasidagi ziddiyat hukmronlik qilgan, realizm tantana qilgan davrda
inson mohiyati, uning istagi, imkoniyati bilan ijtimoiy-tarixiy shart-sharoit
zaminida konflikt yuzaga kelgan. Shunday boqiy mavzular borki (masalan,
saxiylik va xasislik, vafodorlik va bevafolik, tiriklik va o’lim), bularda konflikt har
bir davrning ma’naviy, ruhiy talab va ehtiyojlaridan kelib talqin qilinadi. Sho’rolar
davrida sotsialistik-realizm metodi hukmronlik qilgan davrda konflikt zaminiga
ijtimoiy-sinfiy antagonizm qo’yilgan va bu ziddiyatning inqilobiy yo’l bilan
yechilishi talab qilingan, individual axloq bilan jamoa ongi o’rtasidagi kurash
tarzida qo’yilgan. Sho’ro tuzumini tanqid qilish man etilgan va shu tufayli
adabiyotda, ayniqsa dramaturgiyada konfliktsizlik “nazariyasi” kelib chiqqan.
Hayotdagi ziddiyatlarni chetlab o’tish, voqelikni, hayotni bo’yab ko’rsatish,
insonni shunchaki bir qo’g’irchoq, robot tarzida ko’rsatish bu davr adabiyotining
bosh belgisi bo’lgan. Milliy mustaqillik tufayli o’zbek adabiyoti va san’atining
ijodiy usuli realistik metod bo’lib qoldi, hayot va insonni haqqoniy tasvirlash,
voqelikdagi ziddiyatlar ko’lami va mohiyatini teran ochish, inson va jamiyatning
kamol topishidagi qiyinchiliklarni, murakkab jarayonlarni oqilona tasvirlash
yagona mezonga aylanadi. Ammo yozuvchi, san’atkor voqelikdagi ziddiyatlarni
qanday bo’lsa, shundayligicha badiiy asarga ko’chirmaydi, aksincha, ularni tanlab
oladi, umumlashtiradi, yanada keskinlashtiradi, ular ma’nosi,mohiyatini ochadi,
tushuntiradi.lirik asar Istiqlol tufayli har bir sohada bo’lganidek, milliy
adabiyotimizda ham muhim o’zgarishlar yuz berdi. O’zbek xalqining ma’naviy-
axloqiy ideallarining o’sib borishi, umuminsoniy qadriyatllarimizning tiklanishi
adabiyotimizda ham muhim o’zgarishlar yuz berdi. O’zbek xalqining ma’naviy-
axloqiy ideallarining o’sib borishi, umuminsoniy qadriyatlarimizning tiklanishi
adabiyotizda ham o’z aksini topa bormoqda.
Badiiy asarni qiziqarli chiqishi, xarakter qirralarining ochilishida konfiliktning
o’rni katta. Yozuvchi so’zlar vositasida manzara va inson portretini chizar ekan,
ularni harakatsiz qilib emas, balki ularni mutassil harakatda ifodalaydi. Asar

qahramonlari mutassil harakatda bo’lar ekan, o’zaro to’qnashuvlardan iborat
bo’lgan harakatda bo’lar ekan. Bu toqnashuvlar shaxslar o’rtasida, shaxs bilan
jamiyat o’rtasida, yoki shaxsning ichki, ya’ni ruhiyatidagi ziddiyatlar asosida
namoyon bo’ladi. Shunday qilib, badiiy asar syujeti konfliktsiz yashay olmaydi.
Nazariy adabiyolarda konflift haqidagi fikrlarni ko’plab uchratishimiz mumkin.
Akademik I.Sultonov konfliktga quydagicha ta’rif beradi: “Konflikt badiiy asarda
tasvirlangan xarakterlar, ifoda etilgan g’oyalar, kayfiyatlar kurashidir. Syujetida
konflikt bo’lmagan asar ta’sirchan bo’lmaydi, chunki unda hayotiy haqiqat yorqin
va izchil ifodalanmaydi. Faqat xarakterlar to’qnashuvi natijasidagina odamlarning
ichki dunyosi ochiladi. Konflikt butun asar syujeti va mazmunining yo’nalishini
ta’min etadi.
T. Boboev konfliktga quyidagicha ta’rif beradi: “Konflikt- badiiy asarda ishtirok
etuvchi shaxslar o’rtasidagi yuzma-yuz kurash yoki qahramonlarning o’z a trofini
qurshab olgan muhiti, o’z-o’zi bilan ruhiy to’qnashuvi, olishuvi. “Konflikt-
syujetni harakatga keltiruvchi asosiy kuch. Agar syujetni aftomobil deb faraz
qilsak, konflikt uning dvigatelidir; syujet-tashqi ko’rinish bo’lsa, konflikt uning
ichki oqimidir. Yozuvchi badiiy syujet orqali muayyan davrning ijtimoiy
konfliktlarini ifodalaydi, ularga o’z munosabatini bildiradi, qahramonlar
harakterini ochadi, estetik idealini olg’a suradi. Demak, konflikt asar syujetini
harakatga keltiradigan asosiy kuch ekan, usiz badiiy asarni estetik qiymati ham
pastlab boradi, bu esa adabiyot uchun katta yo’qotishga sabab bo’ladi. Olimning
fikrlari yana shuni ko’rsatadiki, konflikt badiiy asar qahramonlarining xarakterini
ochishda muhim ahamiyatga ega.
Adabiyotshunos olimlar badiiy asarda konfliktning ko’rinishlari turlichaligi haqida
aytib o’tishadi. Masalan, I.Sulton konfliktning uch xil ko’rinishi badiiy asarda o’z
aksini topadi deb hisoblaydi. “Ularning birinchisi, asar qahramonlari bilan ular
yashayotgan hayotiy sharoit orasidagi konflikt, ikkinchisi, bir-biriga qarama-qarshi
xarakterlar o’rtasidagi konflikt, uchinchisi, asar qahramonlarining ichki
dunyosidagi qarama-qarshilikning in’ikosi sifatida, ular xarakteridagi ojiz jihatlar 8
8
T.Boboyev. Konfliktga nazar

bilan kuchli tomonlarning kurashi tarzida namoyon bo’ladi”. D.Quranov ham
konfliktni uch turini ko’rsatadi;
1) Xarakterlararo;
2) Qahramon va muhit
3) Ichki (psixologik) konflikt.
Bundan tashqari boshqa olimlarimiz ham ( H.Umurov, T.Boboev va h.k)
badiiy asarda konfiliktning uch turi mavjudligi haqida aytib o’tishadi. Konfliktning
bu uch turi badiiy asarda bir-birini taqozo qilib boraveradi, ular badiiy
asardaoaralash holda namoyon bo’ladi. Shuni aytishimiz mumkinki, badiiy asarda
konflikt o’tkirlashib borgan sari uning estitik saviyasi ham ortib boradi. Ijodkorlar
hayotdagi ziddiyatlarini o’z asarlariga olib kirar ekanlar, uni bo’rttiribroq,
yorqinroq tasvirlashga intiladilar, bu esa asarni emotsional ruhini ko’taradi. Inson
paydo bo’libdiki, u ziddiyatlar qurshovida yashaydi, ana shu ziddiyatlar uning
ongini o’stirib boradi, mana shu ijtimoiy ziddiyatlarni badiiy yo’sinda adabiyotga
olib kirilishi va uning badiiy asarda aks etishi, o’tkir syujetli asarlarning dunyoga
kelishiga omil bo’ladi, bunday o’tkir ziddiyatlarga ega bo’lgan syujet, albatta,
o’quvchini badiiy asarga qiziqishini orttiribgina qo’ymay, uni ongiga chuqur ta’sir
ko’rsatadi. Mana shu o’rinda Akademik M.Qo’shjanovning quyidagi fikrlariga
e’tibor qaratsak: “Adabiyotning bosh prinsiplaridan biri kisilar ongiga ta’sir qilish.
Bu ta’sirni adabiyot ikki yo’l bilan o’tkazadi. Hayotni ijobiy tomonlarini
ulug’laydi, salbiy tomonlarni qoralaydi. Hayotning salbiy va ijobiy tomonlari esa
istalga jamiyatda bo’lishi mumkin.Eski tuzim zaminida adabiyot hayotning salbiy
tomonlariga qarshi ayovsiz kurashgan bo’lsa, yangi tuzum zaminida xalqning olg’a
siljishiga to’siq bo’ladigan kamchilik va nuqsonlarga qarshi ayovsiz kurashadi,
o’zining jangovarlik prinsipini sira ham kamaytirmaydi, kamaytirgan taqdirda
qaysi bir janrda bo’lishidan qat’iy nazar konfliktsizlik botqog’iga botib qolishi
hech gap emas. “ Demak, adabiyot inson onggiga ta’sir o’tkazish uchun hayotning
salbiy va ijobiy tomon tomonlarini yoritadi, bu narsa, albatta, konflikt bilan amalga

oshiriladi, shundan kelib aytish mumkinki, badiiy asarni badiiy jihatdan yuqori
9
darajaga ko’taruvchi, uni insoniyat ruhiy olamiga ta’sir o’tkazishiga
ko’maklashuvchi unsurlardan biri bu-konfliktdir. Zero, konfliktdan chekingan
asarlar badiiylikdan yiroqlashish bilan bir qatorda adabiyotda ham muhim ro’l
o’ynamadi. Konfliktning yana bir xususiyati uning xarakterlarni ochib berishdir.
“Ma’lumki, rivojlanish qarama-qarshilikning kurashi oqibatidadir. Ijtimoiy
taraqqiyotning xuddi shu qonuniga muofiq adabiyotda ham hayot harakatda
ko’rsatiladi. Badiiy asar qahramonlarning harakati va ular o’rtasidagi ziddiyatlar
asosida dunyoga keladi. Mana shu ziddiyatlar asar qahramonlarining xarakerini
ochishda muhim o’rin tutishini yuqorida aytib o’tdik. I.Sultonning “Konflikt-
syujetning o’zani”- degan gapidan ham konfliktning badiiy asarda qanchalik
muhim ahamiyatga ega ekanligini bilib olsa bo’laveradi. Agar badiiy asar
ziddiyatlar asosida qurilmasa, bunday asarning saviyasi yuqori bo’lmasligi bizga
tarixdan ma’lum . Masalan, sotsialistik realizmning ilk bosqich davrini olaylik,
hukmron mafkura tomonidan sotsialistik realizm metodining o’ylab chiqarilishi
adabiyot uchun juda katta salbiy ta’sir ko’rsatadi. Bu davrga kelib badiiy asarlarda
konfliktning kuchsiz ko’rinishiga kelganligini o’sha davrda yaratilgan asarlardan
hammaga ma’lum. Akademik Matyoqub Qo’shjonov o’sha davrlarni keyinchalik
yodga olar ekan, q h uyidagi fikrlarni bildiradi.” Qirqinchi yillarning oxirlari,
elliginchi yillarning boshlari. Adabiyot va san’atda mash’um “konfliktsizlik
nazaryasi”ning ayni avjiga chiqqan bir paytlari. “Hayotni real aks ettirish kerak”
deyishning o’rniga uni “mana bunday ko’rsatish kerak, mana unday aks ettirish
kerak” deydigan da’volarning oshib-toshgan davri. Yozuvchi qaysi tarafga
qaramasin “mumkin emas” degan belgilar katta harflar bilan yozib qo’yilgan bo’lar
edi. Bu xildagi yozuvlar qatorida nimalar mumkin ekani ham ko’rsatilgan bo’lar
edi. Yozuvchi shularga qarab sar yozishga majbur edi”. Olimning fikrlariga
tayanib shuni aytish mumkinki, mavjud tuzum nafaqat adabiyotni, balki san’atning
barcha turlarini o’z temir panjaralari orasida ushlab turishi san’atning barcha turlari
uchun katta salbiy ta’sir ko’rsatdi. Millat ruhini ko’rsatib beruvchi adabiyotni
9
I.Sulton. Adabiyot nazariyasi. Toshkent.

madhiyabozlikka aylantirishga harakat qilindi. Buning natijasida adabiyotda
“konfliktsizlik nazaryasi” vujudga keldi. Misol uchun, o’sha davrda yaratilgan
G’.G’ulomning “Yodgor” qissasini ko’rib chiqadigan bo’lsak, unda
konfliktsizlikni yaqqol ko’rishimiz mumkin. Masalan, qissada uylanmagan yigit
Jo’rani uyiga bir begona bolani o’z o’g’lim deb uyiga ko’tarib kelish voqealarini
o’qiyotgan o’quvchi bu narsa katta ziddiyatlarga sabab bo’lishi mumkinligini
xayolidan o’tkazadi, ya’ni bu narsa bizning mintalitetimizga to’g’ri kelmaganligi
uchun oila a’zolari undan yuz o’giradi yoki qattiq tanqidiga uchraydi, degan
taxmin xayolizda beixtiyor jonlanadi, ammo siz kutgan natija yuz bermaydi, uning
oila a’zolari nomigagina norozi bo’lib, bolani qabul qilishadi. Ammo qissada
butunlay konflikt yo’q ham deb bo’lmaydi. Qissada davr ziddiyatlari ham uchrab
turadi. Ammo bu ziddiyatlar o’ta keskinlashmasdan o’z yechimini topib ketadi.
Shunday qilib, sotsialistik realizmning ilk davri prinsipiga binoan, har qanday
odamlarni asarlarda baxtli deb tasvirlanishi, ziddiyatlarning o’ta keskinlashib
ketmasligi “Yodgor” qissasi misolida ko’rishimiz mumkin. Taniqli o’zbek
yozuvchisi O’tkir Hoshimov adabiyotlarning birida shunday deb yozadi. “odatda,
har qanday yaxshi asar ikkita xolis, ammo beshafqat hakam sinovidan o’tadi. Biri-
kitobxon sinovi, biri – vaqt sinovi”. Bunday katta sinovdan o’tish uchun badiiy
asardan mukammal xarakter bilan kuchli konfliktga ega bo’lishlikni talab qilinadi.
Hozirgi o’zbek qissalari zamon bilan hamnafaslikda rivojlanib, o’sib bormoqda,
zero zamon taraqqiyotining har bir bosqichi adabiyotdan ayni davrga xos va uning
talablariga to’la javob bera oladigan mavzular va xarakterlar yaratishni taqazo
etgani kabi, bugungi kun adabiyotida ham bu narsa o’z isbotini topib bormoqda.
Yozuvchilar zamon talabidan kelib chiqqan holda inson ruhiy olamini
teranlashtirishga, tafakkurida ulug’vor fikrlar uyg’otishga harakat qilmoqdalar.
Hozirgi kunda yaratilayotgan har bir janrga nazar tashlasangiz, ularning oldiga
qo’yilgan asosiy maqsadlardan biri sifatida zamon kishilarini ham aqlan, ham
ruhan ulg’ayishiga xizmat qilayotganini ko’rasiz. Bugungi kun qissalari xoh u
tarixiy mavzuda bo’lsin, xoh bugungi hayotimizning aksi, ya’ni biz yashab turgan
zamonni aks ettirgan.

Yuqoridagi fikrlardan shuni anglab yetamizki, konfliktsiz biz asarni eng
mukammal asar deb aytolmas ekanmiz. Biz Shoyim Bo’tayevning qissalarida ham
konfliktning kuchli tarzda yoritib o’tilganini ko’rishimiz mumkin. Yozuvchining
“Sho’rodan qolgan odamlar” asarini o’qib chiqar ekanmiz. Asardagi ota va bola
o’rtasidagi ziddiyat aka va uka o’rtasidagi kelishmovchilik va ziddiyatlar
e’tiborimizni tortadi.
Asardagi oilalarning parokandaligiga, u oilalarni hech kim hurmat qilmasligiga
sabab aka-uka o’rtasida o’tib bo’lmas jarlikka o’xshagan ziddiyat bor edi. Ular
yoshligidan kelishmas edi. Ularning bunday yurishlarini kattalar bolalikka yo’yar
edi. Lekin katta bo’lishgach aka-ukaning bir-biriga bo’lgan adovati yanada
kuchaydi. Xattoki, bitta uyda turolmaslik darajasigacha yetib borgan edi. Ularning
urishi to’xtashiga ukaning xotinini aka-ukasi bo’lmaganligi qo’l keldi. Uka
qaynota uyiga ichkuyov bo’lib boradi va xuddi o’zinikiday hamma narsaga ega
bo’lib qoladi. Keyinroq, Nazoratchi va o’g’li o’tasida ziddiyat yuzaga keladi. Bu
ziddiyatlar zanjirday bir-biriga ulashib ketadi. O’g’ilning bir og’iz bilmasdan aytib
yuborgan gapi uchun otasi uni kechirmaydi va bu bilan endi ulg’ayib o’qiyman,
o’rganaman degan o’g’lining hayotini barbod qiladi. Bularning barchasi bolaning
ruhiyatiga ta’sir etadi. Nima qilishini, qanday yo’l tutishini bilmay o’rta yo’lda
qolib ketadi. Oxiri amakisidan yordam so’rash uchun uning yoniga borishga qaror
q iladi. Toshmurod dadasi va amakisining kelishmasligini bilsa ham amakisini
yordam berishiga umid qilardi. Ammo amakisi uni jerkib tashlaydi, shundan so’ng
Toshmuroddaamakisiga nisbatan konflikt paydo bo’ladi, amakisidan nafratlanadi.
Shu paytdan boshlab qarama-qarshiliklar uchburchagi paydo bo’ladi. Toshmurod
dadasiga bo’lgan alami va amakisining bunga qilgan yomon munosabati sababli
o’rtoqlari bilan amakisining molini o’g’irlaydi. Toshmurodning dadasi va amakisi
ham Toshmurodning yoshlik qilganini sezib tursa ham aka-ukaning bir-biriga
bo’lgan alami sabab unga yordam bermaydi. Hudbinliklari bilan xafa bo’lish
o’rniga ichida ikkalasi ham Toshmurodning qamalganiga xursand edi. Aslida esa
bu daxshat edi. Mehr-oqibatning tanazzuli edi. Jiyanining qamalishiga sabab

bo’lgan amakiga endilikda hamma qarshi bo’lib qoladi, bir yosh bolaning umri
kesilishiga sababchi odam deb hattoki hech kim yaqinlashmaydigan lo’lilar ham
uni toshbo’ron qiladi.
2-FASL. BADIIY XARAKTER VA KONFLIKT UZVIYLIGI
Badiiy asarda xarakter va konflikt talqini yetakchilik qiladi. Shoyim Bo’tayevning
qissalarida ham bu xususiyatini kuzatamiz. Hayot voqealarning badiiy aks
ettirishda yozuvchi rang-barang tasvir vositalaridan unumli foydalanadi. Xarakter
haqida so’z yuritgan adabiyotshunos Abdug’afur Rasulov bu haqida yozadi:
“ Badiiy adabiyot jonli odamlar xaraketini yaratishi bilan muhim, zarurdir. Har bir
zamon, millat adabiyoti insonni qanday nuqtai nazardan tasvirlashi bilan bir-
biridan farq qiladi... Hozirgi ilg’or jahon adabiyotida insonni barcha tomonlarini
qamragan holda, bus-butun aks ettirish yo’llari izlanmoqda. Xullas, badiiy
adabiyot xarakter yaratish muammosini har qachongidan jadal, izchil hal qilib
berishga intilmoqda. Barkamol xarakter yaratish yo’lidagi ijobiy, ilmiy izlanishlar
davom etmoqda”. Inson jamiyatidagi yashash tarzida turli ziddiyatlarga duch
keladi. Nizo va ziddiyatlar inson umri davomida, har qanday yoshda, har qanday
sharoitda yuz berishi mumkin. Konfliktlar uyda, ko’chada, maktabda o’quchilar
orasida, ota-onalar, farzandlar, xodim va uning rabarlari orasida, jamoa a’zolari
o’rtasida sodir bo’lishi mumkin. Ammo badiiy asardagi konflikt voqealar rivoji
natijasida yuzaga chiqadi.
Adabiyotshunos H. U murov konflikt tushunchasi haqida quyidagicha izohlaydi.
“ Sujet obrazlarning o’zaro aloqalari, ular o’rtasidagi qarama-qarshiliklar,

simpatiyalar va antipatiyalar ekan, demak, u hayot ziddiyatlarini ham ixtiro qiladi,
umumlashtiradi, kashf etadi. Hayotiy ziddiyatlar asarga ifoda etilgan g’oyalar,
tasvirlardan xarakterlar, kayfiyatlar kurashi tarzida ko’chadi va u konflikt deb
yuritiladi. Konflikt sujetni harakatga soluvchi kuch. Uning ta’sirdorligini
qiziqarligini, ko’lamli belgilovchi unsurdir. Asardagi voqealar tasviri badiiy
konfliktning turfa xil ko’rinishlarini namoyon qiladi.
Konfliktlar hech bir insonni chetlab o’tmaydi. U ko’pincha uzoq muddat o’zaro
birga bo’ladigan hollarda ko’proq sodir bo’ladi. Odatda shunday tassavurlar
mavjudki, konflikt- bu doimo tahdid , dushmanlik, araz, tushunmovchilik
uyg’otadigan salbiy hodisa sifatida namoyon bo’ladi. Yozuvchi bu hodisani
asarigasingdirib yuborishi kerak.
Konfliktlar, insonlarning o’zaro bir-biriga ta’sir ko’rsatishi, o’zaro
munosabatlar jarayonida vujudga keladi, shuning uchun ham insonlar qayerda
bo’lmasin, oiladami, jamoat joylardami mavjud bo’lib o’z hukmini o’tkazishga
harakat qiladi. Masalan, Shoyim Bo’tayevning “ Sho’rodan qolgan odamlar”
asarida aka-ukaning bir-biriga ta’sir o’tkazishi, munosabatlari bunga misol bo’ladi.
Yuqorida aytib мo’tganimizdek konflikt faqat insonlar o’rtasida emas, balki bir
insonning o’zida, ya’ni ichki ziddiyatlar ham mavjud bo’ladi. Shuning uchun
H.Umurov quyidagi turlarini izohlaydi: “ Psixologik(ruhiy) konflikt qahramon
qalbidagi hissiyotlar, tushunchalar, ojiz va kuchli jihatlar kurashgan. Ijtimoiy
konflikt- asar qahramonlari bilan ular yashayotgan sharoit o’rtasidagi kurash.
Shaxsiy-intim konflikt-bir-biriga qarama-qarshi xarakterlar, guruhlari o’rtasidagi
kurash. Ijtimoiy konflikt- bu taraflardan biri ikkinchisi bilan qarshilik yoki ochiq
kurashga kirgan holati. Ijtimoiy konflikt bilan bir qatorda ijtimoiy-psixologik va
psixologik kategoriyalar ham ajratiladi. Konfliktning asosiy ko’rinishlari
yozuvchining qissalarida mahorat bilan o’z aksini topgan.
Har qanday konflikt qamrov doirasi keng bo’lgan ichki va tashqi holatlarga
bog’liq bo’lib, bu holatlar qanchalik o’zgaruvchan va o’ziga xos bo’lishi o’ziga
xos mutanosiblikni tashkil qiladi. Konflikt predmeti tamonlar o’rtasida ob’ektiv

jihatdan mavjud bo’lgan yoki biror maqsadni ko’zlab yuzaga keltirilgan muammo
10
tushuniladi. Holbuki, ushbu muammo tomonlarning o’zaro konfliktga kirishuviga
sabab bo’ladi. E’tiborli jihati har ikki tamon ham ushbu muammoni o’z foydasiga
hal etishdan manfaatdor bo’ladi. Sujet bilab konflikt orasida ikkiyoqlama aloqa
kuzatiladi: bir tomondan, sujet konfliktlarni umumlashtirib namoyon qiladi,
ikkinchi tomondan konflikt sujetni harakatga keltiruvchi
Keyingi yillar nasrida o’ziga xos uslubi bilan kitobxonlar qalbidan o’rin
olayotgan ijodkor Shoyim Bo’tayev asarlarida ham badiiy xarakterlar yaratish
an’anasi yetakchilik qilmoqda. Adibning y uqoridagi fikrlarimizni jamlagan holda
badiiy xarakter va konflikt uzviyligini birgalikda ko’rib o’tadigan bo’lsak,
Asarlardagi insonlarning bir-biriga bo’lgan ziddiyatidan ham obrazlarning
harakterini ko’rib o’tishimiz mumkin. Masalan aka-uka o’r ta sidagi qarama-
n ularning harakatlaridan xarakterlarini bilib olamiz. Shoyim Bo’tayevning
“Shamol o’yini” asarini ko’rib o’tadigan bo’lsak, Tepa qishlog’iga to’satdan
shamolday kelib qolgan Berkinboy, Yoshi uzoq va qishloq aholisining hayoti
keltirilgan. Qishloq ahli ularga uy qurilishida yordam beradi, lekin ular aholi bilan
kirishib ketolmaydi. Yoshiuzoqni rais omborchi qilib qo’yadi, ammo u vazifasini
suvist’emol qilib aholining don-dunidan o’mara boshlaydi. Bundan xalq norozi
bo’la boshlaydi va qishloq aholisining ularga nisbatan qarshiligi kuchaya boradi.
Mana shu birgina Yoshiuzoqning qilgan aybini a y tgani uchun bir begunoh inson
rais va Berkinboy tomonidan o’ldiriladi. Bundan ko’rinadiki,a sarda shaxslar
o’rtasidagi ziddiyatdan tashqari butun xalqning bir necha kishiga bo’lgan qarama-
qarshiligini sezamiz.Mana shu konflikt asar qahramonlarining harakterini ochib
berishgasabab bo’ladi va asar voqealarini cho`qqiga chiqaradi.
Milliy adabiyotimiz zamirida insonni anglashga bo’ lgan talqinlar uzoq yillik
tarixga ega. Shu jihatdan o’zbek adabiyotida qissa janrining taraqqiyoti va ilk
kurtaklari ham ajdodlar merosiga bog’lanishi bejiz emas. O’tgan asr adabiyotida bu
janrning o’ziga xos shakllanish va taraqqiy etish tarixi mavjud. Chunki bir o’zbek
adabiyotida bu janring o’ziga xos shakllanish va taraqqiy etish tarixi mavjud.
10
Sh. Hasanov. Adabiyot nazariyasi”O’quv-uslubiy majmua Samarqand-2019

Chunki bir o’zbek adabiyotiga bir qator ijodkorlar kirib keldiki, bu adiblar janrning
poetik talqin xususiyatidagi yangilanishlar, o’zgarishlarni tom ma’noda yuzaga
chiqara oldi.
Ana shunday adiblar qatoridan o’rin olgan ijodkorlarning biri, Shoyim
Bo’tayevdir. Uning keyingi yillardagi bu janrdagi asarlarida inson va hayot, hayot
va muhit, inson va jamiyat nuqtaiy nazaridan talqinlarda eng avvalo, turli xil
evrilishlardagi xarakterlar talqinini kuzatamiz.
Shoyim Bo’tayevning “ Eski arava”, “ Bir kunlik mehmon”, “ Shohona sovg’a”,
“ Sho’rodan qolgan odamlar” kabi qissalarida murakkab hayotning turfa qirralari
bilan bir qatorda, davrning o’ziga xos ijtimoiy muammolari talqini o’z ifodasini
topgan. “ Bir kunlik mehmon”da davrning va insonning istiroblarini badiiy
mukammalikka ko’tarishga intilsa, “ Shohona sovg’a”da inson qalbi, poklik, adolat,
haqiqat tushunchalari ota va farzand o’rtasidagi ma’nviy tanazullar talqini
yetakchilik qiladi. “ Sho’rodan qolgan odamlar”ga nazar tashlar ekanmiz “ Baxtsiz
oila” va “ Ota – bola” deb nomlangan ikki qismdan iborat ekanligini his eta
boshlaymiz. Asarda turfa xil xarakterlar talqini o’quvchi qalbini larzaga soladi.
Qissada nazoratchi obrazi yetakchilik qiladi, umrining asosiy qismini
qamoqxonada o’tkazadi. Nazoratchi va uning ukasi o’rtasidagi eski
dushmanlikning kasriga aka – ukaning ayollari va farzandlari istirob chekadi.
Adabiyotshunos olima Umida Rasulova ta’kidlaganidek: “ Yozuvchining badiiy til
vositasida obraz, portret, xarakter, peyzaj yaratish, mohiyatini yoritishda zarur
so’z va iboralarni qo’llay bilishi, kishi tasavvurida konkert voqea – hodisani
gavdalantira olishi muhim ahamiyat kasb etishini” nazariy jihatdan asoslab
berganligini kuzatish mumkin. Turli badiiy tasvir vositalari badiiy tilda namoyon
bo’lar ekan, uning yuzaga chiqishida esa, ijodkor mahorati va uslubi yetakchilik
qilishi, tabiiydir.
Adibning qayd qilingan qissasidagi voqealar rivojiga nazar tashlar ekanmiz,
otalik, akalik, oila egaligi burchidan ham o’zining hukumat oldidagi nazoratchilik
burchini ustun qo’ygan ma’naviy tanazzul sari qadam tashlab borayotgan shaxs
qismati, uning fojialari kitobxonda nafrat hissini uyg’otish bilan bir qatorda,

ma’lum bir tizim yaratgan inson qiyofasini his eta boshlaydi. Nazoratchini Sunnat
o’g’riday odam tekis yo’lga solib qo’ysa to’g’ri borib kelaveradigan, yo’nalishini
o’zgartirmaydigan tramvayiga o’xshatganligidan xursand bo’lgan obraz ko’z
o’ngimizda jonlanadi. Ayniqsa, madrasani buzib qamoqxona qurdirgan
Cho’yanboy qulmanovday ma’naviy qashshoq insonning oxir-oqibat xoru zorlikda
vafot etishini ko’ramiz. U bamisoli o’zini sho’ro hukumatining bir ustuni
hisoblaydi, hattoki o’zining Musayev deb ataladigan familiyasini Mels deb
o’zgartirib oladi, lekin bu odamlarda kulgu uyg’otadi. Birovdan haq olmaydigan
va haq bermaydigan nazoratchining uyida ham boshqa uylardagi kabi “ sichqonlar
hassa suyanib” yursada u e’tibor bermaydi. U uchun asosiy narsa uning vazifasi,
burchi. Yillar davomida inson qalbidagi tuyg’ularini anglamasdan yashashga
mahkum etilgan shaxs fojiasini teran tasvirlarda o’z ifodasini topgan. Davr va
badiiy qahramon o’rtasidagi dialektik birlik mahorat bilan ifodalangan. Buning
zamirida sotsial jamiyatning insonni, uning erki va qadrini juda past o’rinlarga
qo’yganligi bilan izohlanadi. Chunki ota bolaga, farzand otaga, aka ukaga qarama
qarshi qo’yilganligi shu orqali jamiyatni, davr insonlarini fikrsiz, tafakkursiz
tarbiyalash yo’lidan borgan illatlar ochib tashlanadi. Talqinlar zamirida Nazoratchi
– Shoyim Bo’tayev yaratgan sho’rolar mafkurasi asosida shakllangan, lekin
qalbining tub – tubda insoniy hislatlardan ozgina saqlanib qolgan yorqin badiiy
obrazlardan biridir.
Sh.Bo’tayevning “ Bir kunlik mehmon” qissasida ham konfliktning ichki va tashqi
tomonini ham ko’rishimiz mumkin. Masalan, qishloqqa o’rtog’inikiga mehmon
bo’lib kelgan Saidni bir qaraganingizda yaxshi ishda ishlaydigan boy, tashvishi
yo’q odam deb o’ylaysiz. Ammo mana shu bir kunlik mehmon bo’lgan kunida
tashqi tomondan sezilmaydigan ichki ruhiyatida o’zgarish yuz beradi. Uning
ongida ichki ziddiyatlar paydo bo’ladi. Uning ichki olami tilga kiradi. Bu
dunyoda xuddi qulday hech narsa qilmay, hech narsaga erishmay
yashayotganligini bildiraveradi. Xolmo’minning so’zlaridan esa biz uning atrofida
bo’layotgan nohaqliklarga loqaydlik bilan qarab kelayotganini, ichidagini
tashqariga chiqaraolmayotganini sezamiz. Asar sujetini o’zgartirib yuborgan

obrazlardan So’pi bilan Abdi o’rtasidagi konfliktning paydo bo’lishiga e’tibor
bersangiz boshida ular juda yaqin qo’shni bo’ladi. Bir-birining narsasini so’rab
ham o’tirmasdan uylariga kirib olib chiqib ketaveradi, lekin So’pining kelini va
Abdi o’rtasidagi mish-mishlar tobora kuchayib boradi. So’pining qilmishlari,
kelinining noto’g’ri qadam bosishlariga biz asarning birgina joyida ya’ni Nazar
cho’ponning to’yida kelin So’pining o’g’lini jerkib tashlaganida amin bo’lamiz.
Yozuvchi asarning boshqa joylarida So’pining kelinini gapirtirmagan. Asardagi
konflikt kechqurun So’pining uyida Abdini ushlab olganidan keyin kuchayadi.
Abdi bu qilmishi uchun So’pi qarindoshlari bilan uni juda qattiq uradi, mana shu
qarama-qarshilik va ziddiyat sabab Abdining tog’asi So’pining uyini yoqib
yuboradi.
Ko’rib turganimizdek, har bir asarda konfliktning qaysidir bir tarafi bo’lib
o’tadi. Asar qahramoni yoki o’z ichki dunyosi bilan kurashadi, yoki bo’lmasa
11 12
atrofdagi muhit shunday konfliktni yuzaga chiqardi.Yuqoridagi fikrlarimizdan
yozuvchining “ Shohona sovg’a” qissasida ham konfliktning borligiga guvoh
bo’lamiz. Bu asarda hech kim kutmagan vaziyatdagi konflikt yuzaga keladi. Ya’ni
sobiq vazir ishdan nafaqaga chiqgach o’z qishlog’iga qaytib borishni niyat qiladi
va qishlog’idagi bog’iga borib yashay boshlaydi, U yerda bittagina qo’shnisi ham
bo’lib, Gavhar degan xotin oilasi bilan yashardi. Uning tili yomonligi uchun
qaynona-qaynotasi bezor bo’lib ko’chirib yuborgan edi. Gavhar avval sobiq vazirni
iliq kutib oladi, non-choyidan xabar olib turadi. Ammo vaqt o’tgan sari bir-biri
o’rtasida ziddiyat yuzaga kelaboshlaydi. Gavharni gaplari sobiq vazirga yoqmay
ketaveradi. Oxiri kelinchakning avvalgi janjallarini xumori tutib o’z qilig’ini
boshlaydi va sobiq vazir bilan gap talashib qoladi.
Yozuvchi asarda qadimgi yunon yozuvchisi Evripidni quyidagi qasidasini yozib
xuddi mana shu Gavhar haqida yozib ketgandek deb aytadi.
Daxshatlidir quturganda dengiz to’foni
Daxshatlidir suv toshqini, yong’in balosi
11
Shoyim Bo’tayev „Bir kunlik mehmon” asari „Shohona sovg’a” qissasi 90 b
12

Daxshatlidir qashshoqlik... lek johil ayolning
G’azabidan qahhor daxshat yo’qdir va bo’lmas.
Sobiq vazir shallaqi ayolning gaplaridan jahli chiqib hassa bilan Gavharni
urmoqchi bo’lganida, hassa qarsillab yong’oq tanasiga tegadi va hassa qoq ikkiga
bo’linib ichidan tanga sochilib ketadi.Sobiq vazir hayron qolib faqat arab
podshosini yomonlardi.
O’ ayyor, o’ makkor ustimdan boplab`kulgan ekanda. Axmoqman, axmoqman
sobiq vazir boshiga mushtlaydi. Oltin talvasasida Gavhar sobiq vazirni o’ldirib
qo’yadi.Ko’rib turganimizdek. Mol-dunyo sabab bo’lgan qarama-qarshilik bir
kishining o’limiga sabab bo’lyabdi. Shuncha yil asrab-avaylab kelgan hassasi
o’zining o’limiga sabab bo’lyabdi. 13
III BOB. ADIB QISSALARIDA BADIIY XRONOTOP
1-fasl. Badiiylik funksiyasi va xronotop
Badiiylik – san’at asosi. Tabiatdagi go‘zallik va san’atdagi go‘zallik. Badiiy
adabiyotda hayot voqeligi va inson obrazi so‘z orqali nafis tasvirlanishi. Badiiylik
– asar mazmuni va shaklining mutanosibligi, uslubining
ravonligi,komponentlarining o‘zaro uyg‘un kelishi, tilining jozibadorligi kabi
omillar jamlamasi. So‘z – adabiyotning asosiy quroli. Badiiy asar matnida so‘z.
Badiiylik – obrazlilik. Obraz, obrazlilik, ramz, majoz. Badiiylik – ijodkor mahorati
mezoni. Badiiylikning epik, lirik asarlarda namoyon bo‘lishi. Drama turidagi
asarlarda badiiylikning aks etishi. Badiiy asar tili va ilmiy asar tili. Obrazlilik –
badiiy asar tili asosi. Badiiy san’atlar: ma’naviy, lafziy san’atlar. Muallif nutqi.
Qahramon nutqi: dialog va monolog. Personajlar portreti tasviri . Adabiyotda shakl
va mazmun uyg’unligi badiiylikning eng muhim mezoni sifatida qaraladi.
Badiiylikni hosil etish maqsadi hayotni orzu etilgan darajada qurish va
yaxshilashga xizmat qiladi. Badiiylik badiiylik uchun yshamaydi, balki hayotning
13
Shoyim Bo’tayev „Eski arava” qissa. Toshkent „IJOD-PRESS” 2019

murakkab masalalarini hal etish, inson ongi va ruhiyatiga ta’sir ko’rsatish va ularni
ezgulik, ro’shnolik, taraqqiyparvarlik va shu bilan birga go’zallik va
zaruratqonunlari asosida o’zgartrish uchun da’vat qilingan.
Ummat To’ychiyevning badiiylik mezonlari borasidagi qarashi ham juda
qiziqarli: “ badiiylikning mezonlari uchta emas, balki beshtadir. Ular quydagicha:
iste’dod, adabiyotning spetsifikasi (o’ziga xos xususiyati), an’ana va yangilik,
mahorat va ta’sirdorlik.
Olimlar badiiy adabiyotni o’rganish bilan birga ularning funksiyalari haqida ham
gapirib o’tishgan.
Bilish (evristik) funksiya. Badiiy adabiyot borliqni badiiy bilish orqali bizning
olam, odam va jamiyathaqidagibilim va tasavvurlarimizni boyitadi.
Badiiy-konseptual funksiya. Badiiy adabiyot hayotni, jamiyatning joriy holatini
badiiy tahlil qilish orqali olam va odam haqida yaxlit badiiy hukm- badiiy
konsepsiyani ishlab chiqishga intiladi.
Kommunikativfunksiya. Badiiy adabiyot shaxslararo, avlodlararo, millatlararo
muloqotning amalga oshishiga xizmat qiladi. Badiiy asarni yaratishda ijodkor
tasavvuridagi o’quvchi bilan muloqotga kirishsa, uni o’qish jarayonida o’quvchi
ijodkor bilan muloqotga kirishadi.
Tarbiyaviy funksiya. Badiiy adabiyot shaxsni aqlan va ruhan kamolga yetkazadi,
jamiyatni ma’nan tozarishi va yuksalishiga xizmat qiladi. E’tibor berilsa, deyarli
barcha milliy adabiyotlar taraqiyotining ilk bosqichlarida didaktik funksiya oldingi
planda turgani ko’riladi. Adabiyotning tarbiyaviy ahamiyatiga juda qadim
davrlardan ayricha e’tibor berilib kelinishi bejiz emas.
Kompensatorlik funksiyasi. Badiiy adabiyotda inson o’z hayotida ko’rmaganini
ko’radi, undan o’ziga yetishmayotgan narsalarni topadi va shu asosda ruhiy
qoniqish hosil qiladi. Bu jarayonning asosi shuki, bdiiy asar mutolaasi davomida
o’quvchi irreal olamda- badiiy reallikda yashaydi. Shu irreal olamda real hayotida
his etmagan narsalarnihis etadi.
Badiiy bashorat. Badiiy adabiyotning bashoratchilik funksiysi xalq og’zaki
ijodidagi ertaklardayoq namoyon bo’ladi.

Estetik funksiya. Badiiy adabiyot dunyoni go’zallik qonunlari asosida qayta
yaratadi, uni o’zi tasvirlayotgan go’zal his-tuyg’ular, go’zal a’mollar, go’zal va
ulug’vor hayotiy holatlar, go’zal insoniy munosabatlar- bularning barchasi
o’quvchini go’zallikka oshufta etadi.
Badiiy adabiyotda namoyon bo’luvchi real-tarixiy zamon,makon hamda insonni
idrok etish jarayoni sekinlik bilan murakkab kechmoqda. Makon va zamonning
alohida xususiyatlari, shunga aloqador holatda, janr yo’nalishlari va badiiy
ifodalashning real jihatlari insoniyat qo’lga kiritgan tarixiy taraqqiyot bosqichlari
bilan bog’liq holda o’rganilmoqda. Adabiyotda badiiy idrok etilgan zamon va
makon aro uyg’unlikni xronotop deb ataymiz. Ushbu istiloh matematika ilmida
Eynshteyinning nisbiylik nazariyasi negizidagina ishlab chiqiladi. Dastavval
mahsuldor bo’lgan bu janr shakllari keyinchalik ,an’analar bilan tutashgan holda
taraqqiyot bosqichiga yetib keldiki, ayni jihat hatto ular real o’xshashlik
xususiyatlarini yo’qotganlarida ham, saqlanib qoladi. Shu nuqtada adabiy-tarixiy
jarayonni favqulotda chigallashtiradigan adabiy zamon shakllari mushtarak yashab
keladi.
Adabiy-badiiy xronotopda makon va zamon alomatlarini bir butun holda va aniq
idrok etish mumkin. Bu yerda vaqt quyuqlashadi, tig’izlashadi, nigohga aylanadi;
makon esa vaqt, syujet va tarix harakati doirasida jadallashadi hamda kengayadi.
Zamon alomatlari makonda namoyon bo’lsa, makon zamonda o’lchanadi va
anglanadi. Badiiy xronotop tabiati mana shunday qorishiq alomatlar oqimida
namoyon bo’ladi. Badiiy xronotop qat’iy tarzda janriy mohiyatga ega. Aytish
mumkinki, janr va janrga xos xususiyatlar aynan xronotop vositasida yuzaga
chiqadi. Shuningdek, badiiy xronotopning yetakchi xususiyatizamonda ko’rinadi.
Xronotop shakliy-mazmuniy kategoriya sifatida adabiyotda inson obrazi
mohiyatini ham belgilaydi. Chunki badiiy obraz doimo xronotop negizida ma’no
kasb etadi. Shu bilan birga, xronotopning tasviriy ahamiyatini ham ta’kidlash
mumkin. “ Vaqt unda shaxvoniy vizual xiususiyat kasb etdi, xronotopdagi syujet
voqelari konkretlashtiriladi. Fazoning ma’lum sohalarida vaqt belgilarining alohida

qalinlashishi va konkretlashishi xronotop atrofida hodisalarni tasvirlash
imkoniytini yaratadi.
Yuqorida aytganimizdek, adabiyotd real-tarixiy xronotopni o’zlashtirish sekin-asta
va murakkab kechmoqda. Xronotopning muayyan jihatlari aniq tarixiy shart-
sharoit doirasida o’zlashtirilyabdi, faqat real xronotop badiiy aks ettirishga xos
ma’lum shakllar negizidagina ishlab chiqildi. Dastavval mahsuldor bo’lgan bu janr
shakllari keyinchalik, an’analar bilan tutashgan holda, taraqqiyot bosqichiga yetib
keldiki, ayni jihat hatto ular real, o’xshashlik xususiyatlarini yo’qotganlarida ham,
saqlanib qoladi. Shu nuqtada adabiy-tarixiy jarayonni favqulotdda
chigallashtiradigan adabiy zamon shakllari mushtarak yashab keladi.
Xronotop atamasi birinchi marta psixologiyada Uxtomskiy tomonidan ishlatilgan
U Baxtin asarlari tufayli adabiy bilimlarda, keyin estetikada keng tarqaldi. Bu
tushunchaning tug’ilish darajasi va uning ildiz otishi va estetik ong tabiatshunoslik
kashfiyotlaridan ilhomlangan. Ularga ko’ra makon va vaqt, ular tasvirlaydigan
haqiqatga bog’liq holda, to’rt o’lchovli uzluksiz bir-biriga bog’liq bo’lgan
kordinatalar sifatida qaraladi. Baxtinning so’zlariga ko’ra aksiologik. Fazoviy-vaqt
birligining yo’nalishi, uning vazifasi rassomda Ish shaxsiy pozitsiyni bildirishdan
iborat, ya’ni “ Ma’nolar sohasiga kirish faqat X darvozasi orqali amalga oshiriladi”.
Boshqacha qilib aytganda, asarda mavjud bo’lgan ma’nolarni faqat ularning
fazoviy-zamon ifodasi orqali obektlashtirish mumkin. Bundan tashqari, muallif,
asarning o’zi va uni idrok etuvchi o’quvchi o’ziga xos Xronotopga ega ( va ular
ochadigan ma’nolarga) ega. Shunday qilib, asarni tushunish, uning ijtimoiy-
madaniy ob’ektivligi, Baxtinning so’zlariga ko’ra mavjudlikning dialogik
tabiatining namoyon bo’lishidan biridir. Xronotop har bir ma’no uchun
individualdir, shuning uchun san’at ko’p qatlamli ( “ polifonik”) tuzilishiga ega.
Adabiyot, boshqa san’at turlari singari, atrofdagi voqelikni aks ettirish uchun
yaratilgan. Inson hayoti, uning fikrari, tajribalari, harakatlari va hodisalarini o’z
ichiga oladi. Shu bilan birga, makon va vaqt toifasi muallifning dunyo tasviri
qurilishining ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi. Adabiyotda xronotop markaziy
va asosiy tushuncha bo’lgani uchun, o’tgan asr va hozirgi ko’plab olimlarning

asarlari uni o’rganishga bag’ishlangan. So’nggi paytlarda tadqiqotchilar
xronotoplarning tasnifiga tobora ko’proq e’tibor qaratmoqdalar. So’nggi o’n
yilliklarda tabiiy, ijtimoiy va gumanitar fanlarning yaqinlashuvi tufayli xronotopni
o’rganishga yondashuvlar sezilarli darajada o’zgardi. Badiiy asar va uning
muallifining yangi qirralarini ochishga imkon beradigan fanlararo tadqiqot usullari
tobora ko’proq qo’llanilmoqda.
Matnni semiotik va germenevtik tahlilini ishlab chiqish badiiy asar xronotopi
tasvirlangan voqelikning rang shkalasi va tovush tonalligini aks ettirishini,
shuningdek, harakat ritmi va voqealar rivojlanish dinamikasini aks ettirishni
ko’rishga imkon beradi. Bu usullar badiiy makon va vaqtni semantik kodlarni o’z
ichiga olgan imo-ishora tizimi sifatida tushunishga yordam beradi. Adabiyotda
zamonaviy tadqiqotlar asosida xronotopning quyidagi shakllari ajratilgan:
Tsikli xronotop; chiziqli xronotop; abadiylik xronotopi; chiziqli bo’lmagan
xronotop.
Ta’kidlash joizki, ba’zi tadqiqotchilar makon kategoriyasi va vaqt toifaini
alohida ko’rib chiqsalar, boshqalari bu toifalarni uzviy aloqada ko’rib, bu o’z
navbatida adabiy asarning eng konstiruktiv barqaror va mustahkam turkumi
sifatida tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Badiiy matn, qaysi adabiy janrga
tegishli bo’lishidan qat’i nazar, voqea, hodisalar yoki bu asar qahramonlarining
psixologik holatini aks ettiradi. Har qanday asar, badiiy makon va vaqtning
ajralmas xarakteristikasi bo’lib, unga ma’lum bir ichki birlik va to’qlikni beradi,
Maqoladaadabiyot tilshunoslikdagi xronotop tushunchasi muhokama qilinadi.
Adabiy asarda badiiy makon “ vaqt” tushunchasidan ajralmaydi. Shunday qilib,
adabiyotshunoslar vaqt va makonni rassomning falsafiy, axloqiy va boshqa
g’oyalarning aksi deb hisoblaydilar, turli davrlarda badiiy asarda grammatik
vaqtni o’rganadilar, vaqtni hisobga oladilar va ularning ajralmas birligida makon.
Bu tushunchalar hodisalarning o’zaro bog’liqligini, ular orasidagi assotisiativ,
sabab-oqibat va psixologik aloqalarni aks ettiradi, ishda ular syujetning rivojlanishi
jarayonida qurilgan voqealar kompleksini yaratadi. Badiiy matnning oddiy
(kundalik) matndan farqi shundaki, ma’ruzachi o’quvchiga ma’lum ta’sir

ko’rsatish uchun xayoliy dunyoni yaratadi. Badiiy adabiyotdagi vaqt badiiy
matnning o’ziga xos xususiyatlari, uning xususiyatlari va muallifning niyati bilan
bog’liq bo’lgan ma’lum xususiyatlarga ega. Matndagi vaqt aniq belgilangan yoki
aksincha, xiralashgan chegaralarga ega bo’lishi mumkin ( voqealar, masalan,
o’nlab yillar, bir yil, bir necha kun, kun soat va boshqalarni o’z ichiga olishi
mumkin). , ko’rsatib bo’lmasligi mumkin.
Badiiy vaqtning birinchi xususiyati uning tizimli xarakteridir. Bu xususiyat
asarning badiiy voqelikni, uning ichki dunyosini muallif kontseptsiyasining
mujassamlanishi bilan, uning atrofdagi voqelikni idrok etishida, dunyo tasvirini
qahramonlar orqali aks ettirishda namoyon bo’ladi. Buniga misol qilib Shoyim
Bo’tayevning “ Bir kunlik mehmon” qissasidagi Mehmon obraziga e’tiborimizni
qaratadigan bo’lsak, u sayohati davomida ko’p odamlarning noma’qul ishlariga
guvoh bo’ladi. Uning zulmat bolasi bilan ya’ni o’zi bilan suhbati butun dunyodagi
odamlarda uchraydigan illatlarning bir ko’rinishi bo’lib, insonlarning o’zini ichki
dunyosini anglab yetishga chorlaydi.
Badiiy asarda vaqt ko’p o’lchovli bo’lishi mumkin. Badiiy vaqtning bu
xususiyati, birinchi navbatda, muallifi bo’lgan va o’quvchi borligini nazarda
tutadigan adabiyasarning mohiyati yoki mohiyati bilan bog’liq, ikkinchidan
chegaralar: hikoyaning boshlanishi va uning oxiri. Shunday qilib, matnda ikkita
vaqt o’qi paydo bo’ladi- “ hikoya o’qi” va “ tasvirlanayotgan voqealar o’qi”. Bunda
“ hikoya qilish o’qi” bir o’lchovli, “ tasvirlanayotgan voqealar o’qi” esa ko’p
o’lchovli. Bu “ o’qlar”ning o’zaro aloqasi badiiy vaqtning ko’p o’lchovligini
keltirib chiqaradi va matn tuzilishida vaqtinchalik siljishlar va vaqtinchalik nuqtai
nazarlarning ko’pligini keltirib chiqaradi. Ko’pincha badiiy asarlarda voqealar
ketma-ketligi buziladi va xuddi shu vaqtinchalik siljishlar, hikoyaning vaqt ketma-
ketligining buzilishi muhim rol o’ynaydi, bu muallifning matn, semantik
segmentlarga bo’linishiga ta’sir qiladigan ko’p o’lchovli xususiyatni tavsiflaydi.
Adabiy- badiiy xronotopda makon va zamon alomatlarini bir butun holda va aniq
idrok etish mumkin. Bu yerda vaqt quyuqlashadi, tig’izlashadi, badiiy nigohga
aylanadi; makon esa vaqt, syujet va tarix harakati doirasida jadallashadi hamda

kengayadi. Zamon alomatlari makonda namoyon bo’lsa, makon zamonda
o’lchanadi va anglanadi. Badiiy xronotop tabiati mana shunday qorishiq alomatlar
oqimida namoyon bo’ladi. Badiiy xronotop qat’iy tarzda janriy mohiyatga ega.
Aytish mumkinki, janr va janrga xos xususiyatlar aynan xronotop vositasida
yuzaga chiqadi. Shuningdek, badiiy xronotopning yetakchi xususiyati zamonda
ko’rinadi. Xronotop shakliy-mazmuniy kategoriya sifatida adabiyotda inson obrazi
mohiyatini ham belgilaydi. Chunki badiiy obraz doimo xronotop negizida ma’no
kasb etadi.
Yuqorida ta’kidlaganimizdek, adabiyotda real-tarixлiy xronotopni o’zlashtirish
asta-sekin va murakkab kechmoqda. Xronotopning muayyan jihatlari aniq tarixiy
shart-sharoit doirasida o’zlashtirilyabdi, faqat real xronotop badiiy aks ettirishga
xos ma’lum shakllar negizidagina ishlab chiqildi. Dastavval mahsuldor bo’lgan bu
janr shakllari keyinchalik, an’analar bilan tutashgan holda, taraqqiyot bosqichiga
yetib keldiki, ayni jihat hatto ular real, o’xshashlik xususiyatlarini yo’qotganlarida
ham saqlanib qoldi. Shu noqtada adabiy-tarixiy jarayonni favqulotda
chigallashtiradigan adabiy zamon shakllari mushtarak yashab keladi.
Xronotoplarni ahamiyati haqida gapirganda Baxtinga ergashib, ularning syujet
ahamiyatini qayd etish mumkin. Baxtin xronotopni “ asarning asosiy syujet
voqealarining tashkiliy markazi” deb ataydi. Syujet tugunlari xronotopda
bog’langan va yechilgan, deydi tadqiqotchi.
Asardagi xronotop ma’no bilan bir qatorda bir qancha muhim badiiy vazifalarni
ham bajaradi. Shunday qilib, makon va zamon orqali rassom idrok etgan, uning
personajlari yashayotgan davr tasviriy va syujetli ko’rinishga ega bo’ladi. Shu
bilan birga xronotop insonga qaratilgan: “ u odamni o’rab oladi, uning dunyo bilan
aloqalarini qamrab oladi, ko’pincha qahramonning ruhiy harakatlarini buzadi,
qahramon tomonidan tanlangan tanlovning to’g’ri yoki noto’g’riligini bilvosita
baholashga aylanadi, uning sud jarayonining haqiqat bilan hal qilinmasligi, shaxs
va dunyo o’rtasidagi erishish yoki erishib bo’lmas uyg’unlik .
Shunday qilib, xronotop hikoyani tartibga soladi, voqealar uning atrofida quriladi,
qahramonlar harakat qiladi. Shuningdek, xronotop muallifga o’z asaridagi asosiy

falsafiy g’oyalar va fikrlarni ifodalashda yordam beradi. Adabiyot bir makondan
ikkinchisiga o’tishi mumkin, bu esa alohida sababni talab qilmaydi. Masalan bir
vaqtning o’zida turli joylarda sodir bo’ladigan hodisalarni tasvirlash mumkin.
Ushbu uslub, xususan Gomer tomonidan Odisseyda faol ishlatilgan.
Shoyim Bo'tayev qissalarining barchasida xronotop ya'ni makon va zamon oralig'i
asar voqealariga monand yoritilgan. Asardagi makon va zamon obrazlar hayotiga
ta’sir etmay qolmagan. Shoyim Bo’tayevning “Eski arava” qissasida asar
qahramoni Chechikovning boshqa zamondan o’zga zamonga, o’tib qolishi ya’ni
olamdan o’tgan bo’lsada bir necha yuz yil keyingi hayotga tushib qolishi ko’chma
ma’noda yoritib berilgan. Uning o’tgan hayotida qilgan gunoh ishlari sabab
do’zaxga kirgan shunday bo’lsada, u o’zini tirik deb o’ylab hayolida sanamlar va
aysh-u ishrat tavba qilishdan aysh-u ishrat ham yo’q. Uning umri huda-huda o’tib
ketdi. Ortidan bola ham qolmaydi.
Asarni o’qiganimizda mana shunday muhitdagi makon va zamonga duch kelamiz.
Keyinroq esa uning hizmatkorlari undovi bilan o’z makonidan boshqa bir makonga
eski aravada yo’l oladi. U makonda Ozod Xurramovichga o’xshagan
laganbardorlar uni kutib olib, kim kelganini, nimaga kelganini surishtirib
o’tirmasdan unga yaltog’lanadi. Ozod Xurramovich Chichikovning gaplaridan ham
uning boshqa odam ekanligini bilib olsa bo’lar edi, albatta vaqtning ta’siri bilinib
turgandi, ammo go’lligi ma’naviyti pastligi sabab hech narsani anglab yetmaydi.
Ko’rib turganimizdek, asarda xronotop katta rol o’ynamoqda. Ya’ni aynan o’sha
davr mustamlkachilik davridagi O’zbekistonimizga o’lik jonlar kirib olib aysh-
ishratda til topishmoqda.
“ Sho’rodan qolgan odamlar” qissasida ham asar mazmunida makon va zamondagi
muhitning ta’siri sabab aka-uka ota va o’g’il munosabatlariga darz ketgan. Endi
o’sib kelayotgan bolaning gapi to’g’ri bo’lsada ota tomonidan to’g’ri tushunib
yetmasligi bolaning hayotini sindirish kuzatiladi. O’sha makon muhitiga o’ralib
qolgan, ongi zaharlanib bo’lgan ota farzandining sinishiga, xotinining bevaqt
o’limigasababchi bo’ladi. Buni o’qigan o’quvchi bu voqealarning qanchalik fojia 14
14
Shoyim Bo’tayev „Sho’rodan qolgan odamlar” qissalari „Eski arava” 115-bet

Оглавлени
ekanligini tushunib yetadi, odamlarning ma’naviyati mo’rt bo’lganligini tushunib
yetamiz. Bunga esa davr tuzumi sababchi edi.
Yozuvchining yana bir qissasi “ Bir kunlik mehmon” asarining boshlanishi
makon tasviri bilan boshlanadi.
Ertalab, havoning rutubati tarqamagan bir paytda Xolmo’minning tepalikdagi to’rt
tomoni shox-shabba, tikanlar bilan chala-chulpa to’silgan, lekin bu to’siqlarni har
qanday maxluqnazar-pisand qilmay o’tib ketsa bo’laveradigan hovlisida yerdan
chiqdimi, osmondan tushdimi- noma’lum, qirq-qirq besh yoshlardagi novcha,
ozg’in bir kishi paydo bo’ldi. Shu tasvir keltirilganidan keyin asarda bo’lib o’tgan
makon va zamon voqealari birma-bir bir-biriga zanjirday bog’lanib boradi.
2-fasl. Obrazlar olami va tabiat birligi.
San’atni obraz vositasida fikrlashi uning spetsifik, ya’ni tur sifatida belgilovchi
xususiyatidir. San’atkor badiiy obraz vositasida dunyoni anglaydi, o’zi anglagan
mohiyatni va o’zining anglanayotgan narsaga hissiy munosabatini ifodalaydi. Shu
ma’noda obraz adabiyot va san’atning fikrlash shakli, usuli sanaladi; obrazlar
vositasida fikrlagani uchun ham adabiyot va san’atga xos fikrlash tarzi obrazli
tafakkur deyiladi.
“ Obraz” termini rus tilidan olingan bo’lib, o’zbekcha tarjimada “ aks” degan
ma’noni anglatadi. Badiiy obraz borliqning badiiy asardagi aksi. Biroq badiiy
obraz o’sha borliqning oddiygina aksi emas, yo’q, u borliqning san’atkor ko’zi
bilan ko’rilgan va ideal asosida ijodiy qayta ishlangan aksidir. Bu aksda borlining
ko’plab tanish izlarini topasiz, biroq bu endibiz bilgan borliqning aynan o’zi emas,
balki tamoman yangi mavjudlik- badiiy borliqdir. Badiiy obrazning xususiyatlari

haqida gap ketganda, birinchi galda, uning individuallashtirilgan umumlashma
15
sifatida namoyon bo’lishi xususida to’xtalish zarur. Ma’lumki, voqelikdagi har
bir narsa-hodisada turga xos umumiy xususiyatlar bilan birga uning o’zigagina xos
xususiyatlar mujassamdir. Yuqorida, obrazli va abstrakt tafakkur haqida fikr
yuritganimizda, bunga qisqacha to’xtalib o’tdik. Gap shundaki, abstrakt tafakkur
narsa-hodisaning umumiy xususiyatlariga, obrazli tafakkur esa individual
xususiyatlariga tayangan holda fikrlaydi. Deylik, fan umuman odam haqida so’z
yuritishi mumkin, biroq san’at hech vaqt umuman odam obrazini yarata olmaydi.
Shu ma’noda konkretlilik-badiiy obrazning muhim spetsifik xususiyatlaridan biri
sanaladi. Yozuvchi yuqorida “ obrazni yaratayotgan yozuvchi yoki san’atkor o’zi
anglaganlarini o’sha obrazga kiritadi”,- deb aytib o’tdi.
80-yillardan boshlab o’zbek qissa, romanlarida roviy masalasi alohida ko’zga
tashlanadi. Shoyim Bo’tayev, Murod Muhammad Do’st, Tog’ay Murod, Erkin
A’zamovlar roviy obraziga alohida e’tibor berdilar. Roviy zinhor-bazinhor
muallifning aynan o’zi emas. Shunday roviy qahramonlar borki, ularning
tushunchalari fikrlash darajalari ancha jo’n, past. Kitobxon roviy bilan yozuvchi
orasidagi nozik aloqalarni, uslub tebranishlarini, asar poetikasi sirlarini anglab
yetishi joiz. Roviy muommasiga ancha batafsil to’xtalishimiz boisi shundaki,
Shoyim Bo’tayev qissalarida, ayniqsa “ Sho’rodan qolgan odamlar” asarida
hikoyachi shaxsi, timsoli jiddiy o’rin egallaydi. Yozuvchining “ Shamol o’yini”
qissasida roviy masalasi jiddiy qo’yiladi. Roviy masalasi jiddiy qo’yiladi. Roviy
voqealarni tasvirlaydi, qahramonlar qilmishi faoliyatini ko’rsatadi. Lekin u na
voqealar mohiyatini, na qahramonlar xatti-harakatini baholamaydi. Sinchikov
kitobxon xolis tasvir, xatti- harakatlarning ifodasi orqali aar g’oyasini - yozuvchi
konsepsiyasini bilib olishi rozim.
Shoyim Bo’tayev qissalaridagi roviy kesatiq pichingga usta. U sho’ro davridagi
rasmiy siyqa munosabatlarni o’rniga qo’yib tasvirlaydi. Bir o’rinda “ bo’yniga
bo’yinbog’ bog’langan xirandman” ning qilmish-qidirmashlari bo’yinbog’ga
nisbatan berib tasvirlanadi: “ Maxsus oshxonalarga kirib, egasining to’yimli,
15
Umurov H. Badiiy ijod asoslari. – T.: „O’zbekiston”, 2001.

xushbo’y ovqatlarni ishtaxa bilan tushirayotganiga guvoh bo’ladi, uning kekira-
kekira yana o’zining salobatli xonasiga ko’tarilayotganidan zavqlanadi. Kekirib
turgan insonning sipolanishi haqiqatdan ham zavqli-da, to’g’rimasmi?” Roviy
hikoyasida piching, kesatiq, soxta balandparvozlik kuchaydimi, bilingki, rasmiy,
g’ayritabiiy xolatlar, soxta munosabatlar tasvirlanayogan bo’ladi. “ Shamol o’yini”
dagi roviy rais, Berkinboy, Yoshiuzoq haqida gapirar ekan, bulbulgo’yo bo’lib
ketadi. Labi-labiga tegmay tesha tegmagan kesatiq, pichinglar zo’r beradi: bilingki,
yolg’on munosabatlar to’ralarcha munosabatlar ajoyibotlar fosh qilinayabdi. Bu
qissadagi roviy endi tamoman eshilib ketadi. O’zligini butunlay namoyon hikoya
qiladiki, ularni to’lib- toshmasdan tilga asal surtib olmasdan rivojlanish mumkin
emas. Shoyim Bo’tayevning „Eski arava”, “ Muyulishdagi uy” qissalarida soni
mo’l-u salmog’i kam, xiragina ijtimoiy yuki yengil persnajlari ko’p. “ Shamol
o’yini” da qahramonlar-u personajlarning tiniq,tirik, dardli; qahramonlar xarakter
darajasiga ko’tarilgan, jiddiy tahlil- talqinga tob bera oladi.
“ Muyulishdagi uy”, “ Shamol o’yini” qissalarining ruhiga mana bunday estetik
g’oya singdirilgan: harom-xarish oralangan, yolg’on aralashgan, jinoyat ro’y
bergan joydan imon-e’tiqod, qut-baraka, fayz-tarovat ko’tariladi. Shoyim Bo’tayev
sho’ro odamlarini, kechagi kunni chuqurroq o’rganib bordi, ruhiy-ma’naviy
tanazzul sirlarini aniqlashga intildi. Imon-e’tiqod, fayz-tarovat, murod-maqsadlilik,
qalbi uyg’oq tavallud togan ko’ngillardagina bo’lar ekan. Sho’ro mafkurasi
siyosati insoniylikning jon tomiri-Yaratganni tanigan, unga talpingan, undangina
qo’rqqan ko’ngillarga tajovuz qildi. Masjid-u madrasalar buzilib tashlandi,
yaroqsiz holga keltirildi; imom-u ulomalar, ahli ilm mahv etildi. Minglab
qishloqlardan, shaharlardan imon ko’tarilib, fayz keta boshladi. “ Sho’rodan qolgan
odamlar” qissasida ham Aka, Amakidan, eri qamalib ketgan semiz ayoldan
tashqari qalbida gavhari bor, din-diyonatni yutmagan o’zlab yuzlarcha odamlar
bor. Shulardan biri o’g’rilik qilgan uch yigitchaning o’qituvchisi, muallim
obrazidir. Befarosat, semiz ayol nazarida:malim ham kuchukday gap-da! Erta-yu
kech vov-vov etadi-yu oldiga tashlangan bitta suyak. Shu ish uchun nechchi yillab
katta shaharlarga borib o’qib ham kelishadi, hayf!” Muallimning kiyimi bir

holatda. Lekin uning qirtishlangan iyagi, ko’zidagi oynak, o’y hayollarga berilib
16
yurishi diqqatni tortadi. Bu asardagi yana bir imon-insofli kishi echkisini
yo’qotgan dehqon obrazidir. U “ oltmishlarga borib qolgan, yuzi chuvak qisiq ko’z
past bo’yli”, uvadasi chiqib ayrim jjoylaridan paxtasi tusha boshlagan choponga
o’ranib olgan odam. Dehqon da’vosidan kechmasa qora kursida o’tirgan navqiron
o’smirlar aybiga- ayb qo’shiladi, baribir echki bor bo’lib qolmaydi. Dehqon
echkisi topilganini aytdi. Bu o’zbek kishisiga xos javonmardlim edi.
“ Sho’rodan qolgan odamlar” qissasi poyetik nuqtai nazardan yetukligi,
kompozitsion mutanosibligi, matn yashovchanligini ta’minlovchi ichki
ziddiyatlarning izchil maromi bilan alohida o’rin egallaydi. Asar nomidan ham
seziladiki, qissadagi obrazlar tarixning yoki bugunning kishilari emas ular aynan
o’tgan asrning sho’ro hukumati sharoitida yashagan odamlar. Xususan, Nazoratchi
Mels qamoqxonada ishlaydi. Nazoratchi obrazi bir bahiya bo’lsa ham o’z
g’ilofidan chiqmaydi: Mahbusni o’z o’g’li qolaversa, onasidan ayrilgan
yetimchani insoniy ko’z bilan anglamaydi. Qolaversa marhumani so’nggi yo’lga
kuzatish marosimi bo’ladi. Nazoratchi- burch, vazifa kishisi. U o’z ayolini so’nggi
yo’lga kuzatish vaqtida ham bir soniya bo’lsada rasmiy kiyinishdan ayrilmaydi.
Nazoratchi sho’ro mafkurasi,siyosati tarbiyalangan o’ziga xos manqurt, qalbi ko’r
odam edi. Uni o’zbek xalqining avlodi ekani, shu el milliyligi, shaxsiyati uning
ham g’ururi ekani Nazoratchi uchun ahamiyatsiz. Shunga qaramay yozuvchi asar
oxiri jumlalariga katta bir mazmun joylaydi, kelgusida yuz berishi mumkin bo’lgan
o’zgarishlarni xabarini qistirib o’tadi. Qamoqxonada Nazoratchining o’g’liga
maxbus mehr ko’rsatishadi, hamqishloqlari Toshmurodga hamdard bo’lib
muruvvatla so’zlashadi. Toshmurod qalbi o’lmaganda, u uyg’oq edi. O’g’llining
“ tavallud topgan kuni” Nazoratchiga ham ta’sir ko’rsatadi. “ Ota yuring endi-i...”-
degan nido Nazoratchini chaqmoq urganday seskantirib yuboradi. Qissa
Nazoratchining “ hozir o’g’lim...” deb tugatadi. Demak asliyat qanday bo’lsa, inson
har qanday sharoitda ham undan ajralaolmaydi
16
Shoyim Bo’tayev „Shamol o’yini” qissasi Toshkent. Nashriyoti.90b

Masalan, Shoyim Bo’tayevning “ Sho’rodan qolgan odamlar” qissasidagi
Toshmurod obraziga qaraydigan bo’lsak, unda yozuvchi aytolmagan gaplarni
Toshmurod orqali Nazoratchiga yetkazib beradi. Yozuvchi avvalgi va hozirgi
hayotda bo’lib o’tayotgan qarindoshlar, aka-ukalar o’rtasidagi nizolarni ham aka-
uka ya’ni Nazoratchi, amaki va boshqalar orqali ko’rsatib o’tadi. Bu nizolarning
kasriga esa yoshgina yigit qolib ketayotganligi yoritilib beradi. Nazoratchi
obraziga to’xtalib o’tadigan bo’lsak, oilasini, yurtini, bolasini o’ylamaydigan sovet
kishisi bo’lib tobora manqurtga aylanib borayotgan obraz bo’lib gavdalanadi ko’z
o’ngimizda. Asardagi obrazlardan Nazoratchi va uning turmush o’rtog’i
xarakterida biz bir-biriga teskari bo’lgan xarakterni ko’ramiz. Ota bolasining bir
og’iz gapiga undan voz kechadi. Xattoki bolasining qamalishidan yuqorida
aytganimizdek xursand bo’ladi. Onasi esa bolasining qamalganini eshitib
daxshatga tushadi, ayol shunday mushtipar bo’ladiki, eriga bir og’iz ham qarshi
gapirolmaydi. Bolasining dardida armon bilan vafot etadi. Toshmurod obrazini biz
o’sha davr tuzumi nohaqliklariga qarshi bosh ko’targan obraz sifatida ko’rishimiz
mumkin.Asarda Sunnat o’g’ri obrazi keltirilgan. Bu obrazning nomidan biz salbiy
fikrga kelishimiz mumkin, lekin u o’g’ri emas, sababi u olgan narsalar bilan xalqqa
yordam beradi. U paytdagi o’g’ri bu sovet tuzumi edi. Xalqni boridan ayirgan va
nazoratchiga o’xshagan kimsalarni yetishtirib berayotgan o’g’ri edi.Yozuvchi
Sunnat o’g’ri bilan Nazoratobrazlari o’rtasidagi dialog orqali ham asarning ma’no-
mazmunini o’quvchiga anglatib ketadi.
- Zamon og’ir bo’ldi,- dedi Sunnat o’g’ri.- Xuda- behuda qamalib o’tirish
kimga ham yoqadi deysiz, Nachaylik? Raz qamaldingmi, kattaroq narsani
o’margin-da, keyin bemalol borib o’tiraver! Qaytib kelganingdan keyin ham
asqotsin-da nima dedingiz?
Nazoratchi o’zini tutib turolmadi.
- Shuncha yil turmada yotib chiqib, yana o’sha yoqqa bormoqchi
bo’lyabsizmi?- deb so’radi. Sunnat o’g’ri “ ha bormoqchiman”, degudek
bo’lsa hoziroq uni kameraga eltib tiqib qo’yadigandek bir ohangda.

- Nima bo’pti?- dedi u kulib turib. – Yuz yil turmada o’tirsam ham xalq
baribir meni yaxshi ko’radi. Bilasizmi, nega?
- Nazoratchi kift qisdi.
- Ana-a, bilmaysiz! Chunki men xalqning xasigayam teginmayman, mol
ko’chada yotgan bo’lsa ham qiyo boqmayman. Hukumatning narsasi bo’lsa,
qo’lim qichiyveradi, eski kasalim xurujlanib qoladi, to gumdon qilmasam
qo’ymayman.
- Xalning moliga teginmayman-u hukumatnikini qo’ymayman deysiz-a, - dedi
bepisandlik bilan; mana, endi bir o’q bilan tamoman kunfayakun qilib
tashlayman degandek qiyofada.- Axir,xalq degani hukumat, hukumat degani
xal-da!
Nazoratchining yuzida g’oliblik nashidasi barq urdi. O’ziyam ancha vaqtlardan
buyon bunaqa siyosiy kuchli gapni aytishga imkon topolmay yuruvdi-da!
Sunnat o’g’rining lablarida istehzoli tabassum o’ynadi
-Sizga kim aytdi?
-Nimani?
-Shu gapni-da!
- Kamandir!
-Unga kim o’rgatgan?
-Kamandirgami?
Biroz muddat gap talashgach Sunnat o’g’rining jahli chiqib:
- To’g’ri odamsiz-da, nachaylik, to’g’ri odamsiz!- deb qo’ydi, o’zicha
mehribonchilik ko’rsatayotganday bo’lib. – Sizni bitta yo’lga solibqo’yishsa
hech chiqmay ketaverasiz. Tramvayni ko’rgamisiz. Siz ham o’sha tramvayni
o’zisiz bitta yo’ldan borib kelaverasiz..

Sunnat o’g’rining yuqoridagi gaplarini o’qigan o’quvchi o’g’rini emas, xalq
dardida ichi yonayotgan, adolatsizliklarga chidayolmayotgan shaxsni ko’radi.
Ikkalasi o’rtasidagi tortishuvda Sunnat o’gri Nazoratchidan ishlayotgan 17
amoqxonasini kim qurdirganini so’raydi. Asarda yana bir obraz Cho’yanboy
Qulmanov keltirib o’tilgan bo’lib, uning qanday qurdirganini aytishadi.
- Ha Cho’yanboy Qulmanov, - dedi va yana: - Qanday qilib qurgan?- deb
so’radi.
- Qurgan-da!
- Materialni qayerdan olgan?
- Qamoqxonaning qarshisida tepalikda bir madrasa bo’lgan ekan...
- Ha, uni juda qadimiy tepalik deyishadi
- O’sha madrasani buzdirib, g’ishtlarini tashitib kelgan.
- Ana-a, xolos.
- Juda da mehnatkash odam bo’lganda Cho’yanboy Qulmanov. Qamoqxonni
qurishga ko’p zahmatlari sinngan. Keyin o’ziyam necha yillar nachalik bo’lib
ishlaganlar. Hukumatga sadoqatlari juda baland edi. Biz ishga
kelganlarimizda ham u kishi nachalik edilar. Ja-a strogiy edilar ammo-lekin.
Aristonlar zir-zir titrashardi. Qamoqxona hovlisiga bitta qush ham
kirolmasdi. Ustozimiz edilar-da!
- Shu ustozingiz qanday o’lganini bilasizmi? – deb so’radi Sunnat o’g’ri
nimadandir g’ijinayotganday.
- Bilaman, bilaman! – dedi Sunnat o’g’rining savoliga shosha-pisha kalta
javob qaytarib, so’ngra uni sharhlashga kirishgnday. – Ammo-lekin
qariganda ko’p azob chekdilar. Bolalari barobsiz chiqdi,- Xotinlari o’lgach,
bolalari-yu, kelinlari birikib uni uydan haydab chiqishgan ekan. Xo’-o’v
Maxsumning choyxonasi borku o’sha yerda yotib-turib yurganlar,
choyxonachi kechasi bitta ko’rpacha to’shab berar, kunduzi turing endi, deb
yig’ishtirib olarkan.
17
Shoyim Bo’tayev „ Sho’rodan qolgan odamlar” Toshkent „IJOD-PRESS”. 2009

- Maxsumning otasiniyam bir mahallar Cho’yanboy Qulmanov qamoqxonada
azob berib o’ldirib yuborgan, - gap qo’shdi Sunnat o’g’ri o’zini tiyolmay.
- Maxsumning choyxonasida uni isqirt holatda, kir-chir usti boshda isiriq
tutatib, tilanchilik qilib yurganini men ham ko’rganman,- dedi Sunnat o’g’ri
oshkora nafrat bilan. – Hazorisfon, hazorisfon,hazorisfon deyishdan nariga
o’tmasdi, tilanchilikni ham yolchitmasdi; duoga qo’l ocholmasdi, barmoqlari
tugulib qolgandi.
- Keyin eshitsam bolalari quvib yuborgan o’sha hovlisigayam madrasa
g’ishtlaridan olib kelgan ekan.
Nazoratchi beixtiyor o’sha g’ishtlardan xojatxona qurganini aytib yuboradi.
Sunnat o’g’rining esa yanada unga bo’lgan nafrati oshib ketadi. So’zining oxirida
Qulmanovni Maxsumning choyxonasida o’zini osib o’ldirganini aytadi.
Yozuvchining bu asarda obraz yaratishga qoyil qolmasdan ilojimiz yo’q. Kitobxon
obrazlarni tahlil qilgan sari asar mazmunini tushunib boradi. Asardagi Cho’yonboy
Qulmanovning qilmishlari o’zining xor-u zorlikda o’lim topishiga olib keladi. Shu
yerda Maxsum obrazini tahlil qilganimizda o’zbek xalining mardligiga qoyil
qolamiz. Sababi Cho’yanboy Qulmanov Maxsumning otasini o’ldiradi, shunda
ham Maxsum odamgarchilik qilib, Qulmanovning bolalari quvib yuborganida unga
joy beradi. Bu yerda albatta yozuvchi Maxsum orqali o’zbeklarning asl insoniylik
hislatlari borligiga yana bir bor amin bo’lamiz.
Asarlarda bir-biriga o’xshagan obrazlar keltirilgan. Masalan, “ Sho’rodan qolgan
odamlar” asarida Cho’yonboy Qulmanovning bolalari nobop chiqib otasini uydan
haydagan bo’lsa, xuddi shunday holat “ Shohona sovg’a” qissasida uchraydi.
“ Shamol o’yini” asarida ham Berkinboyning o’g’li nobop chiqadi, aysh-u ishratga
berilib ketadi. “ Bir kunlik mehmon” qissasida So’pining otasi tushida o’g’lini
uyining yonishini ko’radi. So’pining ko’plab qilmishlari sabab oxiri uning uyi
yonib kul bo’ladi.
O’sha davr illatlari sabab farzandlarning axloqi buziladi. Yomon yo’llarga kirgan,
ota-onasini hurmat qilmaydigan bolalar ko’payadi.

Shoyim Bo’tayev amaki obrazini keltirar ekan uning xudbinligini, qilgan ishlari
noto’g’riligidan xattoki lo’lilar unga tosh otib haqorat qilishi orqali ham ko’rsatib
beradi.
Badiiy obraz o’zida aql va hisni uyg’un birlashtiradiki, shu bois uni ratsional va
emotsional birlik sifatida tushuniladi. Badiiy obrazdagi ratsional jihat shuki, uning
yordamida ijodkor o’zini qiynagan muammolarni badiiy idrok etadi.
Inson tabiatning bir bo’lagi bo’lib, unda bu tuyg’u yashasa, uning hayoti ham
uyg’un va tabiiydir. Shunda inson boshqalarni tushunish munosabatda bo’lishga,
ularda kelib chiqishi qarindoshligini, bir jamoaga tegishli ekanligini his qilishga
tayyor. Adabiyotda buning tasdig’ini ko’ramiz. Tabiat inson o’z ahmoqligini
qilgan har qanday yomonlikni tuzatadi, uyg’unlashtiradi. Uning tilini tushungan,
uning go’zalligini ko’rgan, dunyoda qudratini tanigan kishiga dono ustoz bo’ladi.
Bugungi kunda odamlar tabiat bilan shunday yaqin aloqani yo’qotdilar. Ammo
adabiyotning eng yaxshi namunalari o’z ona yurtining go’zalligini ko’rishni,
“ inson-tabiatning bir qismi” tezisiga mos kelishni, uning tabiiy bir qismi sifatida
his qilishni o’rganishda davom etmoqda.
Badiiy obrazning muhim xususiyatlaridan yana biri uning metaforikligi sanaladi.
Bu o’rinda “ metaforiklik” deganda badiiy obrazning bir narsa mohiyatini boshqa
narsa orqali ochishga intilishi, san’atga xos fikrlashyo’sini tushuniladi. Chinakam
san’atkor nigohi mohiyatga qaratilgan bo’lib, u voqelikdagi narsa-hodislarning
barchamizga ko’rinib turgan tashqi o’xshashligi emas, bizning nigohimizda
yashirin ichki o’xshashligiga tayangan holda fikrlaydi. San’atkor biz uchun
kutilmagan ichki o’xshashlikni inkishof etadiki, natijada o’sha biz bilgan narsa-
hodisa ko’z oldimizda butkul yangicha bir tarzda suratlandi, o’zining bizga noayon
qirralarini namoyon etadi.
Adabiyotshunoslikda “ badiiy obraz” atamasi ham keng, ham tor ma’nolarda
ishlatiladi. Keng ma’noda “ badiiy obraz” deganda borliqning san’atkor ko’zi bilan
ko’rilgan va ijodiy qayta ishlangan har qanday aksi nazarda tutilsa, tor ma’noda
badiiy asardagi inson obrazi tushiniladi, Borliqni badiiy idrok etishni maqsad
qilgan badiiy adabiyotning bu yo’ldagi asosiy vositasi inson obrazi bo’lishi tabiiy

hamdir. Mazkur fikrni obrazlar tizimidagi darajalanish yaqqol ko’zga tashlandigan
epik asarlar misolida tushunish va tushuntirish qulayroq.
Ma’lumki, badiiy obraz tasvirlayotgan narsa bilan u ifodalayotgan narsa har vaqt
ham bir xil bo’lavermaydi. Shundan kelib chiqib, ifoda va tasvir planlari
munosabatiga ko’ra avtologik, metalogik va superlogik obrazlarga ajratiladi.
Avtologik obrazlarda tasvirlanayotgan va ifodalanayotgan narsalar bir-biriga mos
tushadi. Metalogik obrazlarda esa tasvirlanayotgan va ifodalanayotgan narsa bir-
biriga mos emas, lekin ularning orasida ma’lum bir munosabat (o’xshashlik,
aloqadorlik, qism va butun aloqasi, vazifadoshlik va h) mavjudki, ifodalanayotgan
narsa shu munosabat asosida anglashiladi. Misoltariqasida Shoyim Bo’tayevning
“ Shamol o’yini” qissasidagi Berkinboy obrazi. Asar boshida qayerdandir paydo
bo’ladida bitta qishloqqa hamma yomonliklarni olib keladi. Oxirida esa ismi
jismiga mos kabi shamol bo’lgan tun uyi bilan birga yo’q bo’lib qoladi. Metalogik
obrazga esa “ Shohona sovg’a” asaridagi hassa olsak. Hassani ko’z oldingizga
keltirganizda oddiy hasani tushunasiz, lekin asarda u boshqa ma’noga ega bo’lib
keladi. Qishloqqa kelganida sobiq vazir hassani olib yuradi. Buni ko’rgan odamlar
esa hassaga boshqacha qaray boshlaydi, hassani ulug’laydi, hassani to’rga qo’yib
qo’yadi. Sobiq vazir esa shu hassa va uning ichidagi boylik sabab vafot etadi.
Hassaga qilingan hurmat, uni boshida ko’tarish, bulardagi asl ma’no hozirgi vaqtda
odamlar kishilarning kiygan kiyimiga, qo’lidagi puliga, boyligiga qarab
munosabatda bo’ladi.Agar puli mansabi bo’lmasa bir buyumga qaraganday
qaraydi. Agar oddiy inson bo’lsa, o’sha hassachalik ham qadrlamaydi. Yozuvchi
shularni ham nazarda tutib, asar yozadi.
Superlogik obrazlarda esa ifoda va tasvir planlari bir-biriga mos emas, ayni paytda
ularning orasida muayyan bir munosabat ham kuzatilmaydi. Ya’ni bunday
obrazlarda ifodalanayotgan narsa shartli ravishda anglashiladi. Eng muhimi,
bunday obrazlarda tasvirlanayotgan narsa o’zining bevosita ma’nosiga ham,
ko’chma ma’nosiga ham ega bo’laveradi.
Yuorida aytilganidek, har bir obrazda qaysidir jihat ochib beriladi. Yozuvchi nima
demoqchi ekanligi, nimani maqsad qilganligi mana shu obrazlar orqali ochib

beriladi. “ Shohona sovg’a” asaridagi obrazlarni ko’rib o’tadigan bo’lsak, Sobiq
vazir obrazida biz o’zini o’ylamasdan faqat o’z ishiga jonini berib ishlagan, ammo
oxirida bolalari undan vos kechgan ota obrazini ko’ramiz. Oxirida u o’zi tark etgan
qishloqqa qatib borib, o’sha yerda o’lim topadi. U suyanish kerak bo’lgan vaqtda
bolalariga emas hassaga suyanib qoladi. Bolalarini bekam-u ko’st o’stiradi-yu,
lekin bola tarbiyasiga e’tibor bermaydi va bolalari molparast, xudbin bo’lib o’sadi.
Asarda keltirilgan sobiq vazirning qo’shnisi Gavhar o’ttizlarga borib qolgan, qop-
qora, devqomat-u fil kuchiga yarasha yaratgan tildan ham unga uch-to’rt quloch
bergan, qayoqdagi bo’lmag’ur so’zlarni topib shallaqilik qilishga suyagi yo’q edi.
Qaynota-qaynonasi uning ishidan rozi, o’zidan rozi, uy tutishidan rozi,
cho’qchorday-qo’chqorday nevaralar tug’ib berganidan rozi, tilidan bezor edilar!
Bu tildan qo’ni-qo’shniyu butun qishloq ahli ham zir-zir titrashar edi.
Agar u tiliga bir erk beradigan bo’lsa, to’fonday toshar, bo’ronday quturar edi.
Alal-oqibatda uning tilidagi xayajon qo’ligayam o’tib, birovlarni bosib urar,
shundan keyingina xumoridan chiqib, sokin nafas olar edi. Bu obrazni yaratishda
yozuvchi ba’zi bir ayollarning yomon qiliqlari butun bir jamiyatni buzishi
mumkinligiga ishora qiladi.
Shoyim Bo’tayevning “ Muyulishdagi uy” qissasida yaratilgan obrazlari orqali
ular tilidan qanday fikrlarni ayta oladi, xalqning qaysi bir dardi yoki og’riqli
nuqtalarini yoritishga urinadi, bu borada qanday yutug’ga erishdi? “ Muyulishdagi
uy” qissasida oliy o’quv yurtiga kira olmagan Toshquvvatning sarguzashtali,
institutni tugatib Toshkentga ish izlab kelgan yosh yozuvchi Yoribekning ruhiy
holati aks ettirilgan. Yoribek qishloqda ota-onasini tashlab shaharga ishlashga
keladi. Ota-onasi o’g’lining bu ishidan norozi bo’ladi. Bu voqea tasvirida yozuvchi
Yoribekning shahardagi qandaydir bir tog’asi haqida gapirib o’tadi. Onasi
qachonlardir shaharga ketib, o’sha yerda uy-joy qilib o’zgacha muhit, odamlar
orasida yashab, qishloq hayotini salkam unutgan “ tog’a” haqida o’g’liga so’zlar
ekan, qishloq ayollariga xos soddalik, oddiylik o’zbek ayolida bo’ladigan o’zgacha
mehr bilan gapiradi. Olisdagi shaharda zamon oqimiga tushib yashayotgan, xatto
bir yilda bir eslamaydigan‚uka’siga ishonadi. Go’yo o’g’li Yoribekka suyanch

bo’ladigandek his qiladi. Aslida bunday bo’lmaydi, Yoribek bilan tanishgan
“ tog’a” necha yillardan beri ko’rmagan jiyanini qarshisida bir tuki ham o’zgarmay
begonaday munosabatda bo’ladi. Yoribek tog’asi uni uyiga taklif qilganidagi
munosabatni kuzatib kitobxon ko’ngli o’zi sezmagan holda bundan ranjiydi. Ya’ni
xonadonda ko’chaga yaqin darvoza yonidagi xona oldida qo’yilgan stol va uy
bekasining kelgan mehmonga tayyorlab qo’yilgan sovg’a yaxna choyi. Bu vaziyat
xuddi kelgan mehmonga teziroq ket degan gapini ko’rgazmali tarzda aytib turadi.
Axir millatning odatiga yot bo’lgan bu harakatlar qaysi o’zbek kitobxoniga yoki
umuman insonga ta’sir etmasligi mumkin emas. Bu ham bo’lsa, bizning urf-
odatlarimizni ma’lum ma’noda kimlardir qarashi ostida toptalishi, zamonaga mos
yashamoqchi bo’lib asliyatdan, o’zligidan, o’z “ men”idan qaytishidir. Demak,
“ to’g’a” obrazi qay darajada yuqori mansabga erishgan bo’lgani bilan yoshligida
olgan tarbiyasi, uni voyaga yetkazgan xalq o’zligini unutgan yoki bu urf-odatlarni
eskilik deb qaray boshlagan. Bundan tashqari “ Muyulishdagi uy” asarida
dediktivlik hususiyati ham uchraydi. Avvalo “ Muyulishdagi uy”ning o’zida
allaqanday sirlilik bor. Yana Toshquvvat va Yoribek ushbu uyga kelganida
yangidan yangi bu uyning mehmonlari bilan tanishishdilar. Said Movloviy, Asad,
Nazokat singari obrazlar kalavaning uchini yanada chuvalashtirib yuboradi.
Nihoyat, sikripkachi Asad, Nazokat bilan urushib qoladi-yu, muyulishdagi uyda
sodir bo’lgan voqea qiz birdan yo’q bo’lib qolgan edi. Asar pirovardida yoshi uzoq
ismli kimsa sirli, jinoiy to’daning boshlig’i ekanligi, Said Mavloviy, Otajon, Musa,
Nazokat, Bolabek, Mirsolmon Mirqoriyevich, Qoratosh, Oqbosh, Novchaqul, Asad
obrazlarining jinoiy to’daga aloqadorligi ma’lum bo’ladi. Yoshiuzoq
boshchiligidagi jinoiy guruh nasha, qora dori yetishtirish bilan shug’ullanadi.
Toshquvvat o’zi sezmagan holda bu jinoiy guruhga qo’shilib qoladi. Qissada
Toshquvvatning institutga kira olmagani sababli, qanday qilib jinoyatchilar
to'dasiga tushib qolishi ko’rsatilgan. Asardagi bosh obraz qishloqdan kelgan
Yoribek. U Toshquvvatdan farqli o’laroq institutni tugatgan. Tog’asidan yordam
ololmagan Yoribekka Toshquvvat moddiy va ma’naviy tomondan yordam beradi.
Yetti yot begona, ustidan ustak qamoqxonadan chiqqan Toshquvvat Yoribekdan

ko’magini ayamaydi. Insoniy mehr-oqibat ko’rsatadi. Bundan tashqari Toshquvvat
Yoribek yordamida o’z yo’lini topa oladi. Qissadagi epizodik obrazlar ham ko’p
Ota Sunnat, Mazbut muallim, Ne’mat,Moyoray singari xira ishonarsiz
tasvirlaruchraydi. Asardagi material shu darajada keng, sertarmoqki, uni qissa
qolipiga joylash mushkuldir. Qissa poetikasiga e’tibor berilsa uslubdagi past-
balandliklarni sezish mumkin. Qissada kiritilgan har bir obraz, tasvir, voqelik bir-
biriga uzviy yaxlitlikda olib boriladi. Bosh kotibni kutib olishdagi ovoragarchilik,
Yoribekning shaharga kelishi, Toshquvvat bilan kechadigan voqealar va boshqalar.
Asarda Yoribekning tog’asi Usmon Akram obraziga yana qaytadigan bo’lsak.
Uning tasviri asarning boshida bir marta berilsa-da, kitobxon xotirasida saqlanib
qoladi. Uning gapirish maneralari ham o’ziga xos xudbinlikdan iborat.
- Xo’-o’sh, qalay, endi? Uydagilar sog’-omonmilar?
- Durust... Salom aytishdi...
- Tuzuk, tuzuk, salomat bo’lishsin! Bugun kelganmidilar?
- Ha-a.
- Tuzuk, tuzuk, yaxshi qiptilar. Mehmonxona-pehmonxonaga joylashib
oldilarmi, yoinki bugunoq qaytmoqchilarmi?..
Tog’a-jiyanning qisqagina suhbatidan anglashiladiki, katta yozuvchi Usmon
Akram tug’ishgan jiyaniga o’zini xudninona tutadi. “ ...Sog’-omonmisilar?”,
“ Bugun kelganmidilar?”, “ Yaxshi qiptilar”, “ Joylashib oldilarmi”, yoinki
bugunoq qaytmoqchilarmi..” – kabi jumlalarda takabburlik, mensimaslik,
manmanlik sezilib turadi.
Usmon Akram xotinini chaqirib: “ Choy berib yuborsakmikan!” deya
murojaat etadi.” Ko’rinadiki, u oila a’zolari bilan ham shu xilda muomala
qiladi. Jiyani Yoribekni: “ ...Salom aytadilar, deya o’zi ketishga da’vat etadi.”
Shu bilan tog’asidan panoh istab kelgan jiyan muloqoti barham topadi. U
bilan bog’liq epizodlarda adib hayotdagi illatlarni ochishga intiladi. Asardagi
Toshquvvat obrazi pul-boylik ketidan quvib, umrini xazonga aylantirgan,
oxirida afsus-nadomatga tushib, insonlik sha’nini yo’qotmagan kishilarning

vakili. U yaqinlaridan ajragan, ota qarg’ishini olgan. Biroq, u Yoribekka
hayotdan o’z o’rnini topib olishida katta yordam beradi. 18
Syujetning qiziqarli bo’lishi ijodkorning mahorati bilan belgilanadi. Shoyim
Bo’tayev inson tuyg’ulari bilan bog’liq bo’lgan o’ta murakkab hodisalarni
qisqa imo-ishora tarzida ko’rsatadi, ba’zan qahramonlar bilan bog’liq sirli
voqealarni asar oxirigacha sir saqlaydi. Bu holat kitobxonga huzur
bag’ishlaydi, voqealar davomini tezroq bilishga undaydi.
Ko’rib o’tganimizdek, har bir asarda xoh qissa bo’lsin, xoh hikoya ular ichida
obrazlar olami bo’ladi. Albatta unda keltirilgan barcha obrazlar bir-biriga
bog’lanib, bir-birini to’ldirib, yozuvchining maqsadini anglatib boradi.
Shoyim Bo’tayevning ayniqsa “ Bir kunlik mehmon” asarida yuqorida aytib
o’tganimizdek tabiat va olamni ayro tasavvur etib bo’lmasligimizga amin
bo’lamiz. Asar tabiat tasviri bilan boshlanadi.
Ertalab, havoning rutubati tarqamagan bir paytda Xolmo’minning tepalikdagi
to’rt tomoni shox-shabba, tikanlar bilan chala-chulpa to’silgan, lekin bu to’siqlarni
har qanday maxluq nazar-pisand qilmay o’tib ketsa bo’laveradigan hovlisida
yerdan chiqdimi, osmondan tushdimi- noma’lum, qirq-qirq besh yoshlardagi
novcha, ozg’in bir kishi paydo bo’ldi.
Ko’rib turganimizdek, tabiat bilan birga asardagi obrazga ham ta’rif berilib
ketyabdi. Asarda quyoshning botishini ham yozuvchi chiroyli tasvirlab ketadi.
Quyosh ham ufqqa yetay-yetay deb qoldi.
Sham so’nishi oldidan bor quvvati-la qattiq alanga olganday, hademay bu olam
bilan vidolashayatgan bu quyosh ham qolgan-qutgan barcha nurlarini duch kelgan
joylarga sochardi. Uning nuri ilashgan parcha-parcha bulutchalar qonli etaklarini
yig’ishtirolmayotganga o’xshardilar. Soyasi uzunlashib ketgan qo’tir toshlar ustida
mayda-chuyda hasharotlar faollashgandi. Shafaq quyuqlashib, alangalanib turardi.
Yer-u osmonda shodlikdagi g’ussa, visoldagi hijron, yorug’likdagi zulmat,
yashashdagi o’lim tantanasi boshlanayotganga o’xshardi.
18
Bo’tayev Sh. Ko’chada qolgan ovoz. Qissalar hikoyalar. – Toshkent, „Ma’naviyat”, 2005. – 248

Yuqoridagi tabiat tasviri insonlarda bo’layotgan holatning bir ko’rinishi edi. Yana
bir o’rinda mehmon Xolmo’mindan nega chinordan shovvullayotgan ovoz
eshitilayotganini so’raganida, u bir ayanchli voqeani aytib beradi.
Bu chinorning shoxlarini ilgari qushlar shahri deyishardi. Ming turlik
qushlarkelib in solishar, chug’ur-chug’uri bilan chinorniyam, odamlarniyam
xursand qilishardi. Uch-to’rt yil burun ikkita olahakka paydo bo’ldi. Tong otar-
otmas shoxdan-shoxga o’tib, qag’illashgani- qag’illashgan. Ovozlari quloqlarni
teshib yuboray derdi, shunaqa yoqimsiz, shunaqa odamning asabini o’ynatadiki,
asti qo’yaverasiz. Tosh-kesak otib uni hayda moqchi bo’lishdi, qayda battar
qilishadi. Axiyri, qo’lbola rogatka bilan bolalar bir amallab ikkalasiniyam urib
tushirishdi. Chala o’lik bo’lgancha qanotlari shalpayib yerda yotibdi-yu,
shundayam “ qig’g’, qig’g’”lashini qo’ymaydi. Ikkalasiniyam boshlashlarini tsh
bilan yanchib, o’liklarini axlatxonaga itqitib yuborishdi. Ularniku ovozlari o’chdi,
biroq negadir kundan kunga qushlarning sayrashi ham kamayib boraverdi. Axiyri,
qushlar shahriga o’t ketgandek hammayoq tinchidi-qoldi. Bir kuni chinorning
shoxidan kattakon ilon sudralib kelayotganini ko’rishibdi. Toshbo’ron qilib ilonni
o’ldirishibdi, o’ligini yoqib yuborishibdi. O’sha ilon qushlarning qo’ygan
tuxumlarini, jish polaponlariniyam liqqa-liqqatushiravergan, ularni qiyratib
bo’lgach, yimish qidirib pastga tushayotgan ekan.
- Olahakkalar ilondan xabar berishgan ekan-da,- so’z qo’shdi mehmon. Ha-da.
Ular odamlarni ilondan ogoh etishmoqchi yoinki ularni yordamga
chaqirmoqchi bo’lib qag’illashgan ekan. Odamlar bo’lsa... bemahalda
qichirgan bexosiyat qushlarning ovozini o’chirsalaringiz-chi, deb...
- Haqiqat jarchilari – kesatgancha qo’shib qo’ydi Xolmo’min.
- Olaxakkalarni o’ldirishgach, ilonga yana Xudo berib qolgan. Endi u
qushlarni bemalol qiyratavergan.
- O’zi shunaqa bo’ladi-da! – dedi Xolmo’min nimalarnidir nazarda tutgancha.
- O’shandan buyon bu chinor qushlarni sog’inib shovullagani shovullagan.
Ba’zan uvlayotganga ham o’xshab ketadi. Hatto oddiy chug’urchuq ham bu
daraxtning shoxiga kelib qo’nmaydi.

Yozuvchi bu voqeani yozar ekan. Shu yerda Xolmo’min gaplaridan
nimanidir nazarda tutar edi, - deb aytib ketadi. Shoyim Bo’tayevning
asarlarini o’qiganizda, ularda biror voqeani shunchaki aytib o’tmaydi. Har
bir voqeani nimagadir ishora qilib o’tadi. Xolmo’min bu so’zlari bilan nima
demoqchi, O’sha paytda tuzum shunday o’rnatilganki, haqiqatni aytib
chiqaman degan haqiqat jarchilari darrov bir bahona bilan yo’q qilishgan.
Undan keyingilarini ham yo’q qilishgan. Qanchadan qancha beayb, haqiqat
izlaganlar, qatag’on qilingan, otib tashlangan, surgin qilingan yoki
bo’lmasam ma’naviy tomondan ezishgan. Shoyim Bo’tayev shunga ishora
qilib o’tadi.
Yozuvchi asarlaridagi obrazlar olami va tabiat birligi bir-biriga chambarchas
bog’langan biri bo’lsa hayot bo’laveradi, deb umuman aytib bo’lmaydi.
Tabiat bor ekan, insoniyat ham rivojlanib boradi.
19
19
. Shoyim Bo’tayev “Bir kunlik mehmon” qissasi Toshkent.2009

XULOSA
Xulosa o’rnida biz shuni aytib o’tishimiz kerakki, yozuvchining asarlari o’z-
o’zidan paydo bo’lib qolmagan, uning qissalari faqat shunchaki o’qish uchun
yozilmagan. Shoyim Bo’tayevning qissalarida dard bor, yozuvchi baralla
aytolmagan haqiqatlarni qissalarga kinoya, piching, ramzlar orqali kiritib o’tgan.
Uning qissalaridagi har bir xarakter hayotdan olinib yoritilgan. Yozuvchi
aytmoqchi bo’lgan xalq dardi, xarakterlar asosida ochib berilgan. Shoyim Bo’tayev
qissalaridagi badiiylik mahorat bilan ijro etilgan. Asarning har bir jihati
kompozitsiyasi, syujeti, qahramonlar xarakteri o’ziga xos yangicha uslublar bilan
ishlangan.Shoyim Bo’tayev qissalarini o’qigan kitobxon ko’p narsani anglab,
mushohada qilishni o’rganadi. Adabiyotshunos olima Umida Rasulova qayd qilib
o’tganidek: „Qissalarda qahramon qismati, taqdiri, hayotidagi tub burulishlar,
qaltis vaziyatlar izchil yoritib boriladi. Shu ma’noda asarlarda badiyy obrazlarga
e’tibor qaratilgan. Qissalarda qahramonni chuqur va yorqin, badiiy mukammal
tasvirlashda uning individual tushunchalarga alohida e’tibor qaratadi”. Qayd
qilingan tushunchalarga nazar tashlar ekanmiz, adibning barcha qissalarida insonni
anglashga bo’lgan urinish yetakchilik qiladi.
Umuman olganda, Shoyim Bo’tayev qissalarida rang-barang obrazlar, voqealar,
ruhiyat tahlillarini o’rinli qo’llay olgan.Qissada mudroq bosgan ko’ngilning
uyg’onishini yozuvchi asosli tasvirlarga tayangan holda yoritib bergan.
Ma’lumki, yozuvchi usubining tadrijiy shakllanishiga tashqi omillar ham o’z
ta’sirini ko’rsatadi, albatta! Masalan, har bir yozuvchi yoki shoir boshqa ijodkor
yaratiqlaridan nimalarnidir o’qib o’rganadi, ulardan ijodiy o’zlashtiradi. Bu

$o’rganish uning hayot hodisalarini akslatirishga, inson obrazlarini yaratishda ta’sir qilgan. 20 21 Foydalanilgan adabiyotlar I.Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar: 1.Karimov I.A. Adabiyotga e’tibor-ma’naviyatga, kelajakka e’tibor. – T., „O’zbekiston”, 2009. 40 b 2.Milliy istiqlol g’oyasi: Asosiy tushuncha va tamoyillar; - T., „O’zbekiston”, 2001 3.Mirziyoyev Sh. Adabiyot va san’at, madaniyatni rivojlantirish-xalqimiz ma’naviy olamini yuksaltirishning mustahkam poydevoridir\\ Xalq so’zi, 2017. 4-avgust. II.Ilmiy –nazariy adabiyotlar: 1.Shoyim Bo’tayev. “ Bir kunlik mehmon” qissasi 2.Shoyim Bo’tayev. “ Sho’rodan qolgan odamlar” qissalar. Sh.Bo’tayev-T.: “IJOD- PRESS” nashriyoti, 2018. 20 Rasulova U,. XX asr o’zbek qissalari tadriji. – T., „Fan”, 2012. - 60 b 21$ $3. Shoyim Bo’tayev. „Shamol o’yini” qissasi.Toshkent.: „IJOD-PRESS” nashriyoti, 2018. 4. Shoyim Bo’tayev. „Eski arava” qissasi. Toshkent.: „IJOD-PRESS” nashriyoti, 2018. 5.Azmiddin Nosirov. Istiqlol davri adabiy jarayoni va tanqidchilik.Uslubiy qo’llanma. SAMARQAND-2014. 6. Bahodir Qobilov “ Qissalar poetikasi” 7.Umarali Normatov. Badiiylik asoslari va mezonlari. – T ., „Ma’naviyat”, 2000. 8.B.Sarimsoqov. Badiiylik asoslari va mezonlari. – Toshkent, 2004. 9. Umurov H. Badiiy ijod asoslari. – T.: „O’zbekiston”, 2001. 10. Rasulova U. XX asr o’zbek qissalari tadriji. – T., „Fan”, 2012.- 60 b. 12.Bo’tayev Sh. Ko’chada qolgan ovoz. Qissalar, hikoyalar. – Toshkent, „Ma’naviyat”, 2005. – 248 bet. 13.To’rayev D. Rangin tasvirlar jilosi. Adabiy tanqidiy- tanqidiy maqolalar. – T., „Akademnashr”. 2014. – 200 b. 14.Qodirova N.S. Some characteristic features, skills and style of the literary critic\\ Web of Scholar. 2018. T. 5. 2-C. 32-35. 15. Qodirova N. S. Problems Of Style and Creative Individuality In Literature\\ International Journal of Progressive Sciences and Technologies. 2021. T. 25. 16.Haqqul I. Taqdir va tafakkur. – T.: Sharq, 2007. 17.Haqqul I. Hayot, adabiyot va abadiyat. – T.: Tafakkur, 2019. 18.Kadirova N. S.Critical style and genre diversity\\ Theoretical &Applied Science. 2020. 428-433.$

19.Xrapchenko M. Tvorcheskaya individualnost pisateliya i razvitie literature. –
Moskva, „Znanie”, 1972 – 238 bet.
20. Rasulova U. XX asr o’zbek qissachiligi. Poetik izlanishlar va taraqqiyot
tamoyillari. – Toshkent, Qamar media”, 2020-320b
21.Sh.Hasanov.”Adabiyot nazariyasi”. O’quv-uslubiy majmua. Samarqand – 2019
22 .H.Umurov. Taxlil Chizgilari. – T ., „Muharrir”, 2013. -312 b.
23. U. Normatov. Umidbaxsh tamoyillar. – T., „Ma’naviyat”, 2012. -328 b
24.Oripov A. Adabiyot va zamon. Mustaqillik davri adabioyoti. Adabiy tanqidiy
maqolalar, badialar. – T., G’afur G’ulom nomidagi nashriyot-matba uyi, 2006. -
288 b.
25.Yo’ldoshev Q. Yoniq so’z. Adabiy o’ylar. – T., „Yangi asr avlodi”, 2006. – 548
bet
26. Sharafiddinov O. Ijodni anglash baxti. – T., „Sharq” 2004. 640 b.
27. Normatov U. Ijod sehri. – T., „Sharq”,2007. -352 b
28.S.Sodiqov. Ijodning o’ttiz lahzasi. – T.,”Sharq”, 2005. 218 b
29.M.Qo’shjonov. Badiiyatdan o’n ikki saboq. Jahon adabiyoti jurnali, 2007.
Avgust. 143 b
30.N.Rahimjonov. Istiqlol va bugungi adabiyot. – T., „O’qituvchi”, 2012. 228 b

Shoyim bo‘tayev qissalari badiiyati’’

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Shoyim bo‘tayev qissalari badiiyati’’

Похожие документы