Shoyim bo‘tayev qissalarida nutqiy akt 2
![SHOYIM BO‘TAYEV QISSALARIDA NUTQIY AKT
Abdushukurova Gulrux Abduaziz qizi
SamDU Filologiya fakulteti Lingvistika
(o‘zbek tili yo‘nalishi) 2- kurs magistranti
ibrohimsabina@umail.uz
Annotatsiya: Ushbu maqolada nutqiy akt haqidagi ilmiy qarashlar,
pragmalingvistika sohasida o‘rganilgan tomonlari keltirilib, Shoyim Bo‘tayevning
qissalaridan keltirilgan ayrim misollar orqali ochib berilgan.Shuningdek ,nutqiy
aktning xabar, buyruq, ta’kid kabi turlariga ham alohida to‘xtalib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar: Nutqiy akt,pragmalingvistika , adresant, adresat, muloqat jarayoni,
boshlang‘ich intensiya, natijaviy intensiya, xabar akti, buyruq akti, so‘roq akti.
Bilamizki, tilshunoslikning turli xil yo‘nalishlari vujudga kelishi bilan
ularning ayricha, o‘ziga xos bo‘lgan birliklari ham yuzaga kela
boshladi.Pragmalingvistikada ham shu jihatlarni ko‘rishimiz mumkin.Shulardan
biri nutqiy muloqot jarayoni bilan bog‘liq bo‘lgan nutqiy akt tushunchasidir.
“N utqiy akt – ma’lum bir gapning aniq muloqot muhitida talaffuz etilishidir.
Nutqiy akt mazmunining shakllanishi talaffuz qilinayotgan gap ma’nosining
so‘zlovchi va tinglovchi tomonidan muloqot matniga nisbatan «boyitilishi», idrok
etilishi natijasidir.”[1,77-bet.]Nutqiy aktlar muloqotga kirishuvchi kishilarning
o‘zaro sotsial munosabatlari asosida shakllanadi.Nutqiy muloqot aktlari nutqiy
aktlar nazariyasining tadqiqot obyekti sanaladi.So‘zlovchilarning nutq vaziyati
bilan bog‘liq o‘zaro aloqa-aralashuv jarayonidagi verbal muloqoti nutqiy aktlarni
tashkil qiladi. Nutqiy akt tushunchasi nutq hodisasi sifatida namoyon bo‘ladi.
Nutqiy muloqot jarayonida so‘zlovchi, tinglovchi va nutq vaziyati ta’sirida nutqiy
akt paydo bo‘ladi. Nutqiy aktlar odatda gap va undan katta birliklar orqali
ifodalanadi. Nutqiy akt, bir tomondan, lug‘aviy birliklarga xos xususiyatlarga ega](https://docx.uz/documents/bedbe9d3-f0ea-485e-9dc8-469302f78eb7/page_1.png?v=1)
![bo‘lsa, ikkinchi tomondan, ular o‘ziga xos mazmuniy tuzilishga ega bo‘ladi, shu
jihatlari bilan lug‘aviy birliklardan keskin farq qiladi. Nutqiy aktlar gap yoki nutq
mazmuni asosida yuzaga chiqadi. Ularning ma’nosi gap kontekstiga nisbatan
belgilanib, o‘zgaruvchan xarakterga ega bo‘ladi. Nutqiy aktlar masalasi konteks
bilan bog‘liq bo‘lib, pragmatikaning markaziy muammolaridan biri sanaladi.
Nutqiy akt muammolariga oid ilk umumiy nazariy ma’lumotlar V. Humbolt, SH.
Balli, L. Yakubinskiy, K. Byuller, S. Karsevskiy, E. Benvenist, M. Baxtin kabi
olimlarning lingvistik qarashlarida uchraydi. Nutqiy akt nazariyasi dastlab L.
Vittenshteyn g‘oyalari ta’siri bilan rivojlana boshladi. Nutquy akt nazariyasining
dastlabki masalalarini esa J. Ostin va J. Serllarning ilmiy ishlarida uchratishimiz
mumkin.Bu nazariyaga ko‘ra, “har qanday ifoda orqali so‘zlovchi ma’lum bir
harakatni sodir etadi. Nutq ma’lum maqsad uchun yo‘naltirilgan inson faoliyati
ko‘rinishlaridan biri sifatida tushiniladi . ” [ 2, 95-bet ]
Ma’lumki , mavjudlikdagi voqeliklar ma’lum bir
harakatlar yordamida sodir etilib, ular nutq orqali namoyon bo‘ladi. Harakatlarning
nutq yordamida ifodalanishi natijasida nutqiy aktlar yuzaga keladi. J. Ostin
g‘oyalari bilan yuzaga kelgan nutqiy aktlar masalasi faqat mantiqshunos va
filosoflar o‘rtasidagina emas, balki lingvistlar o‘rtasida ham turlicha
yondashuvlarga sabab bo‘ldi. Xususan, o‘zbek tilshunosligida ham ayricha fikrlar
va qarashlarni ko‘rishimiz mumkin. SH. Safarov o‘zining pragmalingvistik
qarashlari aks etgan kitobida J. Ostin hamda Kiyev universitetining professori Oleg
Georgeyevich Pocheptsov fikriga qo‘shilish istagini bildiradi. Pocheptsovning
talqinicha “ nutqiy harakat va bu harakat vositasida voqelanadigan maqsad
so‘zlovchi ko‘zlagan asosiy maqsadga erishishning faqatgina bir bosqichidir ”.
Shuning uchun ham olim umumiy intentsiyani ikki qismga ya’ni “boshlang‘ich
intentsiya (maqsad)” va “natijaviy intentsiya” ga ajratish haqidagi g‘oyalarini
qo‘llab-quvvatlaydi. [1, 77-79 bet. ]Yana bir tilshunosimiz Muhammadjon
Hakimov esa nutqiy aktni Sh. Safarov kabi birlamchi, ikkilamchi hamda bevosita
va bilvosita kabi turlarini ajratmasdan, soddaroq tarzda talqin etganini ko‘rishimiz
mumkin. Ya’ni Hakimov o‘zining “Pragmalingvistika asoslari” nomli ilmiy](https://docx.uz/documents/bedbe9d3-f0ea-485e-9dc8-469302f78eb7/page_2.png?v=1)
![asarida nutqiy aktning quyidagicha ko‘rinishlarini keltirib o‘tgan: “Nutqiy aktlar
nutq yoki matnda, asosan implisit shaklda namoyon bo‘ladi. Nutqiy aktlar gap yoki
nutq mazmuni asosida yuzaga chiqadi. Ularning ma’nosi konteksga nisbatan
belgilanib, o‘zgaruvchan xarakterga ega bo‘ladi. Ifoda intonatsiyasi ta’sirida nutqiy
aktlarning mazmuni xabar, so ‘ roq yoki buyruq kabi ma’nolari bilan almashinib
turishi” aytib o‘tilgan. [3, 207-bet. ]
Demak, bundan gap yoki matn orqali namoyon bo‘layotgan nutqiy aktlar
intonatsion birliklar ta’sirida o‘zgarishini ko‘rish mumkin.Nutqiy aktga xos asosiy
belgilardan biri uning yashirin tarzda ifodalanishidir. So‘zlovchilar o‘zaro
muloqotga kirishar ekan, aynan “men senga aytyapman” kabi ifoda shakllaridan
to‘g‘ridan-to‘g‘ri, oshkora foydalanmaydilar, balki nutqiy aktlarga xos bo‘lgan
bunday mazmuniy va lug‘aviy shakllar aynan nutq chog‘ida, muloqot ta’sirida
yoki matnning umumiy mazmunidan tinglovchiga so‘zlovchi tomonidan yetkazib
beriladi.
Nutqiy aktga doir yuqorida keltirib o‘tilgan nazariy fikrlar asosida Sh.
Bo‘tayevning “Hayot” to‘plamiga kiritilgan qissalarida ham nutqiy aktning bir
qancha mazmuniy ko‘rinishlarini uchratishimiz mumkin. Ulardan so‘roq, buyruq,
taajjub, masxaralash, kesatish, pisanda, tahdid, mensimaslik, va’da, iltimos,
qo‘rqitish va shu kabilar.
Buyruq akti. Ayrim holatlarda nutqiy muloqot jarayonida buyruq ma’nosi
so‘roq ohangi bilan ham ifodalanishi mumkin.Masalan ,
- Yelkamizni oftobga kuydirib ishlab yuraylig-u allaqanday tayinsiz kelib omborchi
bo‘lib olsa-a…Mayli , bo‘lsa bo‘laversin. Qandini ursin. Ammo-lekigin halol
ishlasin-da!.. .[4, 69-bet]
- Muncha baqirasan ? - derdi unga javoban ikkinchisi, Elmurodning jizzakiligiga
bois bo‘lgan qop-qoraligidan ranjib . -Sen omborchiga emas, bizga gapiryapsan-
ku?!](https://docx.uz/documents/bedbe9d3-f0ea-485e-9dc8-469302f78eb7/page_3.png?v=1)
![Garchi, so‘roq ohangi bilan ifodalangan gap bo‘lsada buyruq mazmuniy
ohangini tushinish mumkin. Muncha baqirasan? –baqirma !. Buyruq mazmuni
ekanligi keyingi gapda yanada aniqroq ochiladi: Sen omborchiga emas , bizga
baqiryapsan-ku?!. Ushbu ritorik so‘roq ohangi esa yuqorida keltirilgan gapning
buyruq mazmuniy ifodasi ekanligi yanada oydinlashadi.Ya’ni Bizga baqirmasdan ,
bu gaplaringni borib omborchiga ayt degan mazmuniy butunlikni ko‘rishimiz
mumkin.
Tasdiq akti. So‘zlovchining voqea hodisaga bo‘lgan munosabatini bildiradi.
Tasdiq aktining asarda shakliy jihatdan ikki xil ko‘rinishini uchratamiz. Bular biri
shakl jihatdan tasdiq, ammo , mazmunan inkorni ko‘rsatuvchi va ham shaklan, ham
mazmunan tasdiqni bildiruvchi birliklar. Masalan ,
- Og‘zingizni yuming, kelin, og‘zingizni yuming! -deya shang‘illab kirib
boraverdi. -Mani o‘g‘limni palagi toza ! Nega ursin, nega so‘ksin?! O‘ynash
deysiz-a, nomahramning soyasidan qochadi-yu… [o‘sha asar, 68-bet]
-Ha-a, qochadi-ya, qochadi! -sho‘ltillatib burnini tortdi kelin,
kampirning to‘satdan bu yerda paydo bo‘lganiga hech ajablanmay .
Parchada keltirilganidek kampirning ya’ni qaynonaning keliniga Nega
ursin,nega so ‘ ksin ?! Degan murojaatida gapning to ‘ liq mazmunidan urmaydi ham
so ‘ kmaydi ham degan ma’noni ilg ‘ ash mumkin.
Xabar akti orqali ba’zan tahdid ,kamsitish ma’nolari ham ifodalanganini
ko ‘ rishimiz mumkin:
-Sendaqa xotindan it asraganim yaxshi edi, padarla’nat! - ko ‘ pirib –toshardi
mo ‘ min er . -Hoziroq suyaklaringni mayda-mayda qilib tashlayman .
Ushbu kontekstdan erning xotiniga qilgan munosabatida ham tahdid, ham
haqorat va kamsitishini ko ‘ rish mumkin.
“Hayot” to‘plamiga kiritilgan “Muyulishdagi uy” nomli qissasida ham
nutqiy aktning turli ko‘rinishlarini uchratish mumkin.
-Xorazmga bir telefon qilay, -dedi.](https://docx.uz/documents/bedbe9d3-f0ea-485e-9dc8-469302f78eb7/page_4.png?v=1)
![-Erta …kun yo‘qmi ?
-Sahardan ministrlikka borishim kerak.
-Muncha.
-Odam ko‘payadi. Ochirat olib qo‘ymasam bo‘lmaydi…[5, 203-bet]
Qissadagi Toshquvvat hamda Sotimboy o‘rtasidagi ushbu suhbatdan
anglashiladigan nutqiy akt orqali biz pisanda hamda taklif mazmuniy butunliklarini
ko‘rishimiz mumkin. Ya’ni Toshquvvatning hamsuhbatining so‘zlariga Muncha?
deb javob qaytarishi, hamsuhbatiga nisbatan bepisandlik, e’tiroz kabi nutqiy akt
shaklini ko‘rishimiz mumkin. Shuningdek, Sotimboyning Xorazmga bir telefon
qilay degan nutqi orqali esa o‘z istagini taklif akti orqali namoyish etganini
ko‘rishimiz mumkin.
Xulosa o‘rnida shuni aytish kerakki, Shoyim Bo‘tayevning qissalarida
nutqiy aktning turli ko‘rinishlarni uchratish mumkin. Muloqot jarayonida ishtirok
etuvchilar, so‘zlovchi (adresant) va tinglovchi (adresat)ning o‘zaro
munosabatlarida, ularning bir-birlarini tushinishi va muloqotdan ko‘zlangan
maqsadni amalga oshirishida aynan nutqiy akt va undan o‘rinli foydalanish ya’ni
bir ma’no orqali boshqa bir ma’noni keltirib chiqarish “nishonga to‘g‘ri urish” da
nutqiy aktning o‘rni katta. Bu borada Shoyim Bo‘tayev qissalarini o‘qir ekanmiz,
nutqiy aktning turli xil ko‘rinishlarini uchratamiz.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Safarov Sh. Pragmalingvistika. –T . , 2008.
2.Воронин С . Фоносемантические идеи в зарубежной языкознании. –Л . ,
1999.
3. Hakimov M.,Gaziyeva M.,Pragmalingvistika asoslari .-T., 2020 .
4.Bo‘tayev Sh.Shamol o‘yini, qissa –T ., 2000.
5. Bo‘ta yev Sh.Muyulishdagi uy ,qissa –T., 2000.](https://docx.uz/documents/bedbe9d3-f0ea-485e-9dc8-469302f78eb7/page_5.png?v=1)
Shoyim bo‘tayev qissalarida nutqiy akt 2