Shumer- shahar davlatlarining paydo bo‘lishi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	333.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Shumer- shahar davlatlarining paydo bo‘lishi

Купить

Shumer- shahar davlatlarining paydo bo’lishi
M U N D A R I J A :
KIRISH ................................................................................................................
I.BOB.MESOPOTAMIYANING TABIY SHAROITI,AHOLINING
TURMUSH TARZI....................................................... ......................
1 .1. Akkadning yuksalishi. Shumer-akkad davlati… ……………………………….
1.2.Akkad podsholigi asoschilari Sargon faoliyati ………………………………. ..
II.BOB.OSHSHUR BANAPALNING HUJJATXONA VA
KUTUBXONALARI O’LKALARI
TARIXI…………………………………………………………..
2.1.Mesopotamiya tarixini o’rganish markazlari haqida ……………………….. ...
2.2.Qadimgi mamlakatlarning tashqi siyosatini olib borishning asosiy
vositalari ……………………………………………………………………….. ...
XULOSA ………………………………………………………………………. ...
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR …………………………………….. ....

KIRISH
SHUMER , Sumer, Janubiy Mesopotamiya (hoz. Iroqning jan. qismi) dagi
tarixiy viloyat. Mil. av. 3-ming yillik oxirigacha Shumerda shumerlar va qisman
sharqiy somiylar — akkadlar yashagan. Taxm. mil. av. 3-ming yillikda u yerda
sinfiy jamiyat va davlat vujudga kelgan. Ilk sulolalar davri (mil. av. 2700—2300)
da Shumerda mixxat paydo bo lgan. Shumer dagi quldorlik shahar davlatlariʻ
(Uruk, Kish, Ur, Lagash, Akkad va boshqalar) o rtasida gegemonlik uchun kurash
ʻ
avj olgan. Mil. av. 24-asrda Akkad hukmdori Sargon butun Mesopotamiyani o z
ʻ
qo l ostida
ʻ birlashtirgan. Keyinchalik Shumer Bobil davlati tarkibiga qo shib ʻ
olingan.
Butun Shumer ustidan hukmronlik qilish istagi va Urnanche vorislarini bosib
olish siyosati uning xalqiga juda qimmatga tushdi. Lagashdan uzoqda diniy binolar
qurish uchun katta mablag' sarflandi. Katta va yaxshi qurollangan qo‘shinni
saqlash ham katta mablag‘ talab qildi. Shumer ustidan gegemonlikka intilayotgan
ensilarning siyosati qanchalik faollashsa, ruhoniylar shunchalik xavotirga tushdi.
Ularning manfaatlari va ta'siriga ibodatxonalardan tobora ko'proq mustaqillikka
erishayotgan Urnanche sulolasi hukmdorlari tomonidan borgan sari jiddiy tahdid
tahdid solayotgan edi 1
.
Entemena o'g'li, Enentarsi , harbiy jasoratda ham, diplomatik qobiliyatda ham
otasidan past edi. Uning hukmronligi davrida sulolaning muxoliflari hokimiyat
tepasiga kirishga muvaffaq bo'lishdi.
O'sha paytda Lagashdagi ikkinchi eng kuchli shaxslar Nin-Ngirsu xudosining
oliy ruhoniylari edi. Ma'badlarning saroyga qarshi sahna ortidagi kurashida ayniqsa
faol bo'lgan ikki ruhoniy haqida eshitganmiz. Qirol Ur-Nanshe oilasi bostirilgach,
Lagashdagi oliy hokimiyat (taxminan miloddan avvalgi 2340 yil) kimdir
tomonidan o'z qo'liga o'tdi. Dudu xudo Nin-Ngirsu ruhoniysi kim edi. Bu kurash
1
Avdiyev. Y-Qadmgi Sharq tarixi. Toshkent.: 1964
2

natijasida “ruhoniylarning siyosiy partiyasi” o zining himoyachisi Lugalandaniʻ
taxtga ko tardi.
ʻ
I.BOB.MESOPOTAMIYANING TABIY SHAROITI,AHOLINING
TURMUSH TARZI.
1.2. Akkadning yuksalishi. Shumer-akkad davlati.
Dajla va Frot daryolarining o’rta va quyi oqimidagi mesopotamiya qadimgi
sharqning madaniy markazlaridan biri hisoblanadi. Mesopotamiya
ba’zan ,,tamaddun beshigi “ deb ataladi, bunga sabab qadimda bu mintaqada
Shumer,Akkad, Bobil va Ossuriya saltanatlari mavjud bo’lganligidir. Qadimgi
Mesopotamiya bugungi kunda Tigr va Yevfrat(Dajla va Frot) daryolari orasidagi
asosan hozirgi Iroq Respublikasi hamda, Suriyaning shimoliy-sharqiy qismi,
janubiy- sharqiy Turkiya va g’arbiy Eron hududlarida joylashgan.Bu hudud
qadimdan qulay geografik hududda ya’ni, Osiyoni Yevropa va Afika bilan
bog’lovchi yo’llar kesishgan joyda joylashgan. Dajla va Frot daryolari oralig`idagi
vodiyni yunonlar Mesopotamiya deb nomlashgan, bu atamaning tarjimasi ikki
daryolik yoki ikki daryo oralig`i degan ma’noni anglatadi.
3

2
Urush paytida s ardorlar saylangan bora –bora ularning doimiy hukmronligi
n atijasida ularni podsholar deb atashgan. Ular davlarni aslzodalar, kohinlar va
harbiy qo`shinlarga tayanib boshqarganlar. Mil. avv. II mingyillikda Shumer –
Akkad davlati ko`chmanchi qabilalar zarbasidan parchalanadi. Miloddan avvalgi II
mingyillikda Bobil podsholigi Mesopotamiya janubidagi eng yirik qudratli
davlatga aylandi. “Bobil” so`zining ma’nosi esa “xudolar davrozasi” degan
manoni anglatadi. * Miloddan avvalgi XVIII asrda Bobil podshosi Xammurapi
butun Mesopotamiyani yagona davlatga birlashtiradi. Xamurrapi davlatni
boshqarish uchun o`z qonunlari to`plamini ishlab chiqadi. Qonunlar to`plamining
matnlari mamlakatning barcha shaxarlarida o`rnatilgan tosh ustunlarga yozib
qo`yilgan. Xamurappi deyarli 30 yil davomida qo`shni mamlakatlarni o`ziga
bo`ysindirish uchun tinimsiz kurash olib bordi. Xamurappi vafotidan so`ng qariyb
150 yil davomida Bobil poytaxt bo`lib qoldi. So`ng tog`lik Kassit qabilasi Bobilni
bosib oldi. Ularning bosqini Bobilni zavol topishiga zamin yaratdi. Mil. avv. VII
asrda Yangi Bobil podsholigi vujudga keldi. Navoxodonosor II hukmronligi
davrida Bobil o`z ravnaqi cho`qqisiga chiqqan. Yangi Bobil podsholigiga Misr
ham qo`shib olingan. U Iyerusalim (Quddus) ni vayron qilib tashlashadi.
Navoxodonosor II turar joy va binolar qurilishiga pishgan g`isht ishlatishga
farmon beradi.. Eronliklar lashkari
539 –yilda bostirib kiradi. Forslar Bobilni zabt etadi. Forslarni Bobildan
Makedoniyalik Iskandar haydab chiqaradi. Undan so`ng Bobilni Salavkiylar
davlati tarkibiga kiradi. Quyosh yili davomiyliga Shumerlar tomonidan 365 kun,
oy yili 354 kun etib beklgilangan. Eng qadimgi rasadxonalar baland ko`p zinali
ibodatxonalar –zikkuratlar yuqorisidagi maydonchada barpo etilgan. Mil. avv. III
ming yillikdayoq bu yerda turli –tuman dori –darmonlarini tayyorlash bo`yicha
dasturilamal tuzilgan edi. Olam yaratilishi bo`yicha eng qadimiy asotirlardan biri
Mesopotamiyada yaratilgan edi. Ikkidaryo oralig`ida hosil olish uchun yil
davomida melioratsiya ishlarini amalga oshirish kerak edi.Bu yerda odamlar
2
Avdiyev. Y-Qadmgi Sharq tarixi. Toshkent.: 1964
4

qadimdan kanal va dambalar qurganlar.Mesopatamiya iqlimi shimol va janubda bir
xil emas.Shimolda quruq subturopik zonada qishda ba`zida qor yog`adi,bahor va
kuzda yomg`ir bo`ladi.Janub juda quruq va issiq iqlim 3
.Mesopotamiya qadim
zamonlarda loy va tabiy asfaltga juda boy bo`lgan.Shimolda
qo`rg`oshin,qalay,temir,tosh ham uchraydi.Mesopotamiya florasi juda
kambag`al.Faqat shimolning tog`li rayonlarida har xil daraxtlar uchraydi.Qadimda
daryo vodiysida tol daraxti ,janubda qamishning turli xillari bo`lgan.Xurmo
palmasi iqtisodda muhim rol o`ynagan.Strabonning malumotlariga qaraganda
uning 360-xil foydali xossasini bilganlar. Uzum, tariq, bodiring, sarimsoq,
baqlajon, oshqovoq, loviya va no`xat o`stirganlar.Qadimgi fauna boy
bo`lgan.Daryolarda baliq ko`p bo`lgan. Bundan tashqari
qushlar,eshak,cho`chqa,kiyik,quyon,tuyaqush,sherlar to`qay va sahrolarda mo`l-
ko`l bo`lgan.Mesopotamiya qadimgi Yaqin sharqning keng bo`shlig`ida
joylashganligi uchun xalqaro savdoda yetakchi rol o`ynagan,ko`pgina yo`llar
G`arbdan sharqqa,Shimoldan Janubga shu yerdan o`tgan. Er. avv. III ming
yillikdan Shimoliy-sharqiy Mesopotamiyada Diyali daryosidan Urmiya ko`ligacha
yarim ko`chmanchi kutiy (gutiy ) qabilalari yashagan. * Kassit qabilalari
shimoliy-g`arbiy Eronda, elamlardan shimolda yashagan. Oromiy tili bu yerda
keng tarqaldi. Er. avv. X asrda janubiy Mesopotamiyaga oromiylarga qarindosh
xaldey qabilalari kelib o`rnashdi. Mesopotamiya hududida er. avv. IV ming
yillikdan III ming yillikgacha ibtidoiy jamoa tuzumini yemirilish jarayoni bordi.
Shumerlarning er. avv. IV ming yillikni boshlarida Janubiy Mesopotamiyaga
kelishi bilan Uruk madaniyati boshlandi.
Shahar davlatlarning paydo bo`lishi,qo`shni davlatlar bilan
aloqalar,Shummer-Akkad podsholigi .Eramizdan avvalgi V asrda sharqdagi bir
qancha mamlakatlarni borib ko`rgan mashhur Yunon tarixchisi Gеradot Bobil va
Ossuriyaning o`tmishi to`g`risida ba'zi ma'lumotlarni saqlab qolgan 4
.
3
Avdiyev. Y-Qadmgi Sharq tarixi. Toshkent.: 1964
4
Avdiyev. Y-Qadmgi Sharq tarixi. Toshkent.: 1964
5

Afsuski, qadimgi sharq halqlarining tillarini bilmagan va tarjimonlarning
xizmatidan foydalangan; ular hamma narsani bilishga qiiziqqan shu chеt ellik
kishiga turli - tuman rivoyatlarni va latifalarni hikoya qilib bеrib, o`tmish
voqеalarini chalkashtirishga, ba'zan esa ataylab buzib ko`rsatishga ular shumеr,
Akkad va ko`hna Bobil podsholigi haqida umuman xеch narsani esda tutishmagan.
Gеradot allaqanday noma'lum Ninni Ossuriya podsholigining asoschisi dеb
hisoblagan, buning evaziga, «tarix otasi» ko`rsatib o`tgan Ossur malikasi
Sеmiramida tamomila rеal shaxs bo`lib chiqdi. Haqiqiy ossur xujjatlari kashf etilib,
o`qib chiqilganligida eramizdan avalgi IX asrda Ossuriyada malika Shammuramat
o`z o`g`lining yoshligida mamlakatni idora qilganligi aniqlandi.
Gеradot Dajla va Frot vodiysining iqtisodiyotini daryo kеmalarida arman
o`lkasi bilan savdo uchun foydalanishi va shu kabilarni, shuningdеk axolining
mayishiy turmushini ancha yaxshi tasvirlaydi.
Mеsopotamiya xalqi voha va tog` oldi rayonlarida yashashgan bo`lib, nеolit
davriga kеlib, o`lka rivojlandi. Bu davr tarixini ochib bеradigan yozuv paydo
bo’lgunga qadar mavjud madaniyat o’choqlari, Xassun va Xalaf manzilgoxlarini
aytib o`tish lozim. Bu xalqlar tarixini ochib bеrishga V ming yillik oxiri, IV ming
yillikda ancha rivojlangan El’-Ubayda manzilgohini misol qilish mumkin.
Shummеrliklar davri manzilgohi bo`lishi mumkin. Chunki Shummеrliklarni kеlib
chiqishi xozirgacha muloxazalarga boy.
Mеsopotamiyaning Shimoliy qismiga sharqiy Sеmit qabilalari o’rnashdilar
hamda ular III ming yillikka kеlib butun Mеsopotamiyaga yoyildilar va Shumеr tili
va adabiyoti Akkadliklar ta'sirida o`z ahamiyatini yo`qotdi. Mеsopotamiyaga
Garbiy Sеmit qabilalari Amorеy qabilalari, Xurritlar va boshqa qabilalarni kirib
kеlishi kuzatiladi. Mеsopotamiya tarixini o`rganishda ayniqsa, xo`jalik xujjatlari
qulchilik maxsulot turlari, loy taxtachalarga yozilgan III ming yillikka oid Jamdеd
nasr manzilgoxini aloxida ta'kidlash kеrak.
Shuningdеk yuridik xujjatlari Shulgi qonunlari, Larsa - Issim konunlari.
Hamurappi konunlari Diplomatik xujjatlar Mеsopotamiya tarixini yoritishga
xizmat qiladi.
6

Vavilon, Mari, Suriya, Finikiya knyazliklari bilam umumiy yozishmalari qayd
etilgan. Misol: XXIII asrda Akkad podshosi Naram Suen bilan Elam podshosi
o`rtasidagi shartnoma nusxalari mavjud. M е sopotamiya tarixini o`rganishda ingliz
olimi G. Leyyard,Fransuz A. Parro va sobiq ittifoq olimlari V. Shl е yko, V. Struv е .
B. Tura е vlarning ilmiy ishlarini aytib o`tish lozim.
Mamlakatning birlashishi tеzda sodir bo`lmagan eramizdan avvalgi III ming
yillikning boshlarida bu еrda bir nеcha 10 lab shaxar davlatlarni uchratamiz. O`sha
zamonda shaxar bir qancha qishloq jamoalarinig birga qo`shiluvidan iborat bo`lib,
bunda o`zlarini – o`zi idora qiluvchi kvartallar vujudga kеltirilgan. Har qaysi
kvartalning markazida mahalliy xudo ibodatxonasi bo`lgan. Tеvarak atrofdagi
kichik qishloqlar xokim bosh bo`lgan markazga bo`ysunishga; xokim ayni
zamonida lashkarboshi va oliy kohin hisoblangan.
Biror shaxar kuchaya borib, boshqa shaxarlarni o`ziga bo`sundirgan vaqtda
uning xokimi podsho unvonini olgan. Davlat xokimiyati asta-sеkin kuchaya
borgan, podsholar a'yonlarga va oliy kohinlarga suyanib, oddiy fuqarolarni pisand
qilmay qo`yishgan va ularni har turli majburiy ishlarga torta bеrishgan. Urug`dan
patriarxal oilaga va qishloq jamoasiga, qabiladan davlatga o`tishning ana shu butun
jarayoni uzoq va asta-sеkin davom etgan bo`lib, taxminan eramizdan avvalgi V
ming yillikning oxiridan III mingyillikning o`rtalarigacha, arxеologik
tеrminologiyaga ko`ra enеolitgacha bo`lgan davrni o`z ichiga qamrab oladi. N е olit
davridan ayniqsa VII ming yillikdan k е yin axolinnng joylashuvi tarixini ochib
b е rishda Jarmo madaniyati muxim rol o`ynaydi. VI ming yillikning oxiri V ming
yillikning boshlarida M е sopotamiyaga turli xalqlarning k е lishi kuzatiladi. Ular
asosan chorvachilik d е hqonchilik bilan shug’ullanishgan. Buni biz Xassun, T е l-
Xalaf manzilgoxlaridan bilib olamiz. Bu manzilgoxlar qishloq xo’jaligi, dastlabki
dinlarning paydo bo`lishi to`g`risida muxim ma'lumotlarni b е radi-bu е rdan har-xil
ayol xaykalchalari topilgan. M е sopotamiyaning eng Qadimgi shahar-davlatlariga
asosan Er е d, Ur, Urug` shaharlarini misol k е ltirishimiz mumkin. Shu vaqtdan
boshlab sugorma d е xkonchilik, xunarmandchilik ayniqsa sopolchilik rang-barang
bo`lganligi bunga misol bo`ladi. Axoli punktlarining k е gayishi ma'muriy
7

boshqaruv, yuzaga k е lganligidan dalolat b е radi. M е sopotamiyaning janyubida
dastlabki etnik guruxlar paydo bo`ldi, jumladan Shumm е rliklar ham. Va nixoyat
III ming yillikda Akkadliklar, Xurritlar, Shum е rliklar istiqomat qilgan. Ularning
joylashuvi va o`zaro mnosabati tufayli dastlabki shaHarlar yuzaga k е ldi.
Masalan:Ashshur, Mari, Nin е viya. Shu davrdan ya'ni III ming yillikning 1 -
yarmidan shum е rliklar joylashgan janubiy o`lkalarda dastlabki Er е d, Ur, Larsa,
Urug`, Lagash, Umma va Kish kabi shahar davlatlari shum е rliklar nomi bilan
paydo bo`ldi. Bu Sh е mur shahar -davlatlari har tomonlama rivojlangan edi 5
.
1.2.Akkad podsholigi asoschilaridan biri xisoblangan Sargon faoliyati
Bu rivojlanish Suriya, Kavkazorti, Eron hamda Fors ko`rfazi bilan bo`lib
turgan doimiy aloqalar tufayli d е yishimiz mumksh;
Shum е r-shahar davlatlar tarixini uch davrga bo`lamiz:
1. XXVIII-XXVI davrlar (Kish davlatining yuzaga k е lishi).
2. XXVII-XXVI asrlar (Gilgam е sh xalq og`zaki ijodi).
3. XXV-XXIV asrlar (1-Ur dinastiyasi davri).
Akkad podsholigi asoschilaridan biri xisoblangan Sargon faoliyati qiziqarli
malumotl а r orqali ayniqsa uning Kish podshosi Lugalzag е sni istilo qiladi, Natijada
Akkad xukmronligi o’rnatiladi. U ko`pgina Shum е r davlatlari jumladan. Ur,
Umma, Lagashni zo`r qiyinchiliklr bilan е ngib o`zining 55 yillik xukmronlik
davrida Old Osiyoning qudratli davlatiga asos soladi. Qudratli davlat bo`lganidan
keyin mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirish uchun ibratli ishlar ayniqsa qishloq
xo’jaligidagi sohasida, xunarmandchilik hamda savdo sotiqda rivojlanishga
erishdi. Shimoliy va janubiy sharqiy ikki daryo oralig`ining Sargon xokimiyati qo`l
ostida birlashtirilishi mamlakatning har ikkala qismidagi quldor a'yonlarga foydali
bo`lgan. Katta harbiy kuchga ega bo`lgan markazlashtirilgan istibdodning halq
ommasini tiyib turishni tashkil etishi osonroq bo`lgan. Ikinchi tomondan bеpoyon
davlat doirasida iqtisodiyotda katta siljishlar ro`y bеrgan, vaholanki, kichik
davlatlarda bunday siljishlar bo`lishi qiyin edi. Azim daryolarning toshqinlarini
5
Boynazarov.F-Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent.: 2006.
8

tartibga soluvchi irrigatsiya ishlari butun mamlakat bo`ylab olib boriladigan bo`ldi.
Bu tadbir xosilning oshib borishiga imkon yaratdi. Yagona o`lchovlar va tosh -
torozi sistеmasi yaratilgan, uning natijasida davlat ichida savdo - sotiq
munosabatlari o`sdi. Bir hujjatda bizga ma'lum bo`lishicha, chorva mollari
Lagashdan Akkadga еtkazib bеrilgan, u еrdan esa janubga matolar va g`alla olib
kеlingan.Akkadning siyosiy rivojlanishi XXIV-XXIIIasrlarda ancha
murakkablashdi jumladan Qudratli podsholik Sharrum vujudga k е ltirildi. Ammo
Sargon faoliyati tugagaidan so’ng knyazliklar o`rtasida oqsoqollar o`rtasida jang
k е tib podsholik bir qancha viloyaglarida bo`linib k е tdi. Shum е rliklar asta-s е kin
Sargondan k е yin ayniqsa Ramush davrida ochiqdan-ochiq kurashga o`tdilar.
Masalan: Umma, Adoba va Lagash erlari ko`p qarshilik ko`rsatdi. T е ngsiz
kurashdan so’ng Akkadliklar yana boshqaruvni o`z qo’llariga oldilar.
Shum е rliklarni qarshiligi k е yingi davrlarda davom etdi. Ammo kuchli Akkad
podsholaridan xisoblangan Noram-Suen kuchli siyosat yurgizib ayniqsa Elbaga,
Elamga, Fors ko`rfaziga yurishlar qilib qudratli davlat barpo etdi. Ammo Noram-
Suen faoliyatining oxirgi yillaridan exrom vakillari bilan munosabati yomonlashib,
o`zaro kurash boshlandi. Suv tarmoqlari vayron bo`ldi. Bu vaqtda sharqdan
M е sopatamiyaga kugi qabilalari bostirib kirishi kuzatiladi. Shum е r-Akkad
podsholigining k е yingi davri ko`chmanchilarni xaydab chiqarilshi Sh-Ur
dinastiyasi davrida Shum е r Akkad podsholigi iqtisodiy-siyosiy yutuqlarga erishdi.
Ayniqsa Sh-Ur dinastiyasi davrida Shulgi boshqaruvi mamlakatning obru
e'tiboridan tashqari ruxoniylik podshoga buysunadigan darajaga е tdi. Podsho
ch е klanmagan xokimiyat egasi bo`ldi. Ammo amor е y qabilalarining kirib k е lishi
bilan bu qudratli davlat tanazzulga yuz tuta boshlaydi va ayrim podsholiklarga
bo`linib ketadi 6
.
Dajla va Frot havzasida yaratilgan madaniyat bir qancha xalqlar ijodiy
faoliyatlarining natijasi bo`lib, ular adabiyot, fan, qurilish ishi va san'at sohasidagi
yutuqlari bilan o`zaro bir-birlarini boyita borganlar. Birqancha xollarda birinchilik
6
Boynazarov.F-Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent.: 2006.
9

shumеrliklarga tеgishli bo`lgan. Ammo sеmit qabilalari – akkadlar va o`zlarining
shimoliy avlodlari bo`lgan ossurlar, shuningdеk, amoriylar ham katta xissa
qo`shganlar. Bobil yuksalgan zamonda bu komplеksli madaniyat Bobil madaniyati
dеgan umumiy nom olgan edi. Yuqorida ko`rib o`tganimizdеk, shumеrlar boshqa
xalqlarga qo`shilib aralashiib kеtishgan lеkin ularning mеrosi, sеmit halqlariga
shunchalik kuchli ta'sir ko`rsatganki, Bobil madaniyati haqida emas, balki,
Shumеr-Bobil madaniyati haqida gapirish to`g`riroq bo`ladi.Harbiy to`qnashuvlar
shummеrliklar bilan akkadliklaring o`zaro ijobiy ta'sir ko`rsatishlariga xalaqit bеra
olmagan. Eramizdan avvalgi II ming yillikda sеmit markazlari siyosiy ustunlikka
ega bo`lgan va boshqa xalqlar asta-sеkin qo`shila borishgan. Akkad tili shummеr
tili o`rnini egalladi Uruk podshosi Jmerkar to’g`risidagi epik poemalarda
Shumerning ilk sulola davrida (er.avv. III ming yillik boshlari) uzoq mamlakat
Aratta (Eron hududi) bilan aloqasi to’g`risida qiziqarli ma'lumotlar beriladi.
Shumer poemasi «Gilgamesh va Aga» da Urukning Kish shahri qaramligidan
mustaqil bo’lishi uchun kurashi to’g`risidagi aniq ma'lumotlar mavjud. Akkad
podsholigining asoschisi Buyuk Sargon to’g`risidagi Akkad afsonalari saqlanib
qolgan.
Shumer, Bobil va Osuriya yodgorliklaridan qimmatli tarixiy ma'lumotlar
olish mumkin. «Gilgamesh» dostoni haqiqiy tarixiy xazina hisoblanib, uning
matni Nineviya shahridagi mashhur Osuriya podshosi kutubxonasidan topilgan. Bu
doston er. avv. II ming yillik boshlarida yaratilgan deb taxmin qilinadi.

10

Qadimgi Mesopotamiya
Eng qadimgi diplomatik hujjatlarda ikki loy silindirda bitilgan er.avv XXIV
asrga oid Lagash va Umma o`rtasidagi chegara janjali to`g`risidagi yozuv bizgacha
yetib kelgan Er. avv. XXIII asrga oid Akkad va Elam davlatlari o’rtasidagi
shartnoma, er.avv. II ming yillik boshlariga oid Mari podshosining Bobil, Suriya
va Finikiya bilan diplomatik yozishmalari matnlari topilgan. Er.avv. II ming
yillikda Old Osiyo, Misr tarixi va xalqaro munosabatlar to`g`risida boy ma'lumot
beradigan bosh manba Misrda topilgan Tell-Amarna arxividir. . III ming yillikning
oxirgi davri kuchli mutlaq monarxiyalar tashkil topish davri hisoblanadi. Er. avv.
XXI-XXIII asrlar siyosiy markaz Mesopotamiyaning markaziga ko`chib bu yerda
11

Akkad davlati tashkil topadi va uning tarkibiga Shumer janubiy va shimoliy
Mesopotamiya kiradi.
Mesopotamiya madaniyatining o`ziga xos tomonlari,dini va
madaniyati .Jahon sivilizatsiyasining markazlaridan xisoblangan Mеsopotamiya
uzoq vaqt xatto asrimizning boshlarida ham o`z ahamiyatini yo`qotgan emas.
Ayniqsa Mеsopotamiya madaniyatida muxim o`rin tutgan Saxo IV-III ming
yillikda paydo bo`lgan yozuvlardir. Shumеr giktorga fin yozuvi bo`lib, uning tarixi
taxminan. 3200 yillik tarixga ega piktog`rafiya hali yozuv emas faqat u ma'lumot
bеrish va eslashga yordam bеradigan bеlgilar edi xolos. Piktog`rafiyadan yozuvga
o`tish davrida rasmlar bor edi. masalan so`zlarni ifodolovchi "udu" chorva
ma'nosini bеrgan. Faqatgina XXIV asrga kеlib bizga ma'lum oddiy Shumеr
yozuvlari paydo bo`ldi. Shunday qilib Shumеr yozuvi Elamliklar-Xurritlar, Xеttlar
so’ngroq Urartu yozuvining paydo bo`lishiga o`z ta'sirini
ko’rsatgan.Mеsopotomiya tarixida kutubxonalar ham muxim o`rin tutgan. Ayniks
Ashshurbanpalning arxividagi ma'lumoglar ahamiyati jixatidan muxim masalan 30
000 jadvalda saqlangan voq е a-xodisalar tafsilotlaridan qisqacha ma'lumotlar
b е rilgan 7
.Arxiv ishlari ham M е sopotamiyada muxim o`rin tutadi. Mari podshosini
saroyida katta miqdorda XVIII asrga oid arxiv topildi. Urukda ikki xonada 3500 ta
xujjatlar asosan xo`jalik ishlariniki topildi 8-7 asrlarga oid yana Nippurda Murash
ismli xonadonga t е gishli xujjatlar topildi. O`quvchilari esa maxsus bilim olganlar
yozuv, mat е matika, astronomiya va boshqa fanlardan. Xullas, M е sopotamiya
xalqlari din. ilmip S'i.1imlar borasida muxum yurishlarga erishganlar Albatta
ularni borasida. Din sohasini oladigan bo`lsak quyosh xudosi Anu, Ur xudosi Enlil.
Suv xudosi Enki quyosh xudosi Shamash Vavilonliklar xudosi Mardua to`g`risida
qimmatli ma'lumotlar mavjud.
Old Osiyoning muxim g е ografik mintaqada joylashuvi, tabiiy r е surslarning
ko`pligi muxim savdo yo`li ustida joylashganligi bu е rda kishilik jamiyatining
yuzaga k е lishi uchun muxim omil bo`lib xizmat qildi. Natijada 7-5 ming
7
Boynazarov.F-Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent.: 2006.
12

yilliklarda dastlabki madaniyat o`choqlarinig yuzaga k е lishi, eng qadimgi
sivilizatsiya b е shiklaridan bo`lgan shum е rliklar tarixi bilan b е vosita bog`liqligini
ko`rib chiqdik. Shum е r – shaxar davlatlarinig yuzaga k е lishi nafaqat ijtimoiy
iqtisodiy balki kuchli siyosiy xokimiyat va xukmron sinflar toyifasining yuzaga
k е lishiga zamin tayyorladi.
Shumerlar juda boy va qadimiy madaniyatga ega bo’lgan. Qadimgi
davlatlarning vujudga kelish munosabati bilan Shumer madaniyati ravnaq topgan
va rivojlangan. Shumer yozuvi suratli yozuv bo’lib, aytilmoqchi bo’lgan fikr rasm
bilan ifoda etilgan. Masalan,suv so’zi uch qator to’lqinsimon chiziq, qush so’zi
qushning tasviri, yulduz so’zi yulduz tasviri, yig’lash so’zini esa ko’z va suvni
bildiradigan belgilarni qo’shib ko’rsatish bilan ifodalangan. Yomg’ir so’zi ham
yulduz va suv belgilarini bir- biriga qo’shish orqali ifodalangan. Rasm va turli
belgi orqali ifoda etilgan yozuvlarni iyerogliflar deb nomlangan Ammo suratli
yozuv bilan ko’p narsalarni ifoda qilib bo’lmagan. Hayot, o’zaro muomala rasmli
yozuvni soddalashtirishni talab etgan.Zamonlar o’tishi bilan Mesopatamiyada
ponasimon mixxat yozuvi kashf etlgan. Ular qotmagan loy lavhalar ustiga o’yib
tushirilgan. Yozuvlar lavha ustida ko’ndalang tik va qiyshiq tushirilgan pona-
mixlar shaklida 600 dan ortiq belgilar yig’indisidan iborat bo’lgan. Mixxat yozuvi
miloddan avvalgi III ming yilllikda Shumerda ixtiro qilingan, keyinchalik qo’shni
mamlakatlarga yoyilgan. O’sha zamondan boshlab ruhoniy va mirzolar voqea va
hodisalarni mixxat yozuvida sopol, teri, loy va boshqa buyumlarning sathlariga
yozganlar. Bular o’ziga xos kitoblar edi. Mesopatamiyaning Ur, Bobil,
Ashur,Nineviya kabi ko’p shaharlarida kutubxonalar bo’lgan. Bu jihatdan
Ashshurbanipalning Nineviyadagi 30 ming nusxadan iborat lavha kitoblarining
saqlanib kelganligi diqqatga sazovordir. Mixxatlar butun Old Osiyoning asosiy
yozuvi bo’lib qolgan. Mesopatamiya shaharlaridagi saroy va ibodatxonalarning
hujjatxonalari va kutubxonalaridan sopol lavhalarga bitilgan kitoblar topilgan.
Ularda mesopatamiya xalqlariga oid juda ko’p malumotlar saqlanib qolgan.
13

Rasimli yozuvdan mixxatga o`tish
XVII asrdan boshlab Yevropa olmlari Petro della Valle, Karsten Nubur,
Gretefend kabilar mixxatlarni o’qishga uringanlar. Ammo ular yaxshi natijaga
erisha olmaganlar. 8
Ingliz sayyohi G.Roulingson Shumer mixxatini o’qib chiqishga
muvaffaq bo’lgan. Olimlardan Norris,Xins va Oppertlar ham mixxatni o’qib
chiqqanlar. Mixxat yozuvi avval shumeriylarda paydo bo’lgan bo’lsa, keyin butun
Old Osiyoga, shuningdek Eronga ham tarqalgan. Mixxatning o’qib chiqilishi
natijasida olimlar qadimgi Mesopatamiya tarixi haqida qimmatli manbalarga ega
bo’lganlar. Maktablarning quyi sinflarida til, adabiyot, gramatika yuqori sinflarda
esa matematika, musiqa, huquq, geometriya, astronomiya, tarix, tabobat,
veterinariya kabi aniq fanlar bilan bir qatorda diniy fanlar ham o’qitilgan.
Maktablar saroy va ibodatxonalar qoshida bo’lib uni ruhoniylar boshqarganlar.
Mari va boshqa shaharlardagi qazishmalar vaqtida o’quvchilarga mos o’rindiqlar
qo’yilgan maktab binosining qoldig’i topilgan. Maktablar davlat uchun xo’jalik,
savdo va harbiy ishlarni boshqaruvchi xodimlarni tayyorlaganlar. Maktablarda
Misrdagi kabi mirzolar tayyorlashga katta e’tibor berilgan. Maktablarda intizom va
nazorat juda qattiq bo’lgan. Yetarli qobilyatli va tirishqoq bo’lmagan o’quvchilar
jazolangan. Maktab qoshida ,,xivich bilan savalovchi’’ maxsus nazoratchi bo’lgan.
O’qituvchilar o’quvchilarni qunt bilan o’qishga undaganlar.Mesopatamiyada
matematika, geometriya, astronomiya, tabobat, tarix va boshqa fanlarga qiziqish
ancha erta boshlangan. Yerlarni o’lchash, kanal qazish, masofani aniqlash, hosilni
8
R.Rajabov-Qadimgi dunyo tarixi:2009
14

hisoblash va memorchilikda matematika va geometriya fanlari kerak bo’lgan. Bu
fanlar chorvachilik, hunarmandchilik va savdo- sotiq uchun ham zarur edi.
Qadimgi Mesopatamiyaliklar birlik, o’nlik,yuzlik va minglikni bilganlar. Bu sonlar
alohida belgilar bilan ifoda etilgan. Mesopatamiyada astronomiya faniga ham katta
amamiyat berganlar. Bu yerda olti- yetti qavatli zikkuratlar qurilgan.
Mesopatamiyaning Ur,Uruk,Nippur, Bobil va boshqa shaharlarda ajoyib
rasadxonalar bo’lgan. Ular shu rasadxonalardan quyosh, yer, oy va osmon
jismlarining harakatini kuzatganlar. Astronomlar o’sha vaqtdayoq quyosh va oy
tutilishi hodisalarini oldindan aytib berganlar. Olimlar astronomiya taqvimlarini
tuzib quyosh yili 365 kun, oy yili 354 kun ekanligini aniqlaganlar. Astronomiya
mesopatamiyaliklarning kundalik hayotida, karvon savdosida va tomonlarni
aniqlashda kerak bo’lgan. Chunki sayyoh va yo’lovchilar osmon jismlari quyosh,
oy va yulduzlarga qarab yo’l bosganlar.
15

II.BOB.OSHSHUR BANAPALNING HUJJATXONA VA
KUTUBXONALARI O’LKALARI TARIXI
2.1.Mesopotamiya tarixini o’rganish markazlari haqida
Miloddan avvalgi III ming yilliklardayoq Shumer tilida astronomiyadan ilmiy
asarlar yaratilgan. Mesoptamiyada tarix faniga ham kattam ahamiyat berilgan
bo’lib ko’plab tarixiy asarlar yozilgan . Mesoptamiya shaharlari ossur podshosi
Oshshur banapalning hujjatxona va kutubxonalaridan mamlakat va qo’shni o’lkalar
tarixi va gegrafiyasiga oid qimmatli ma’lumotlar topilgan Shumer olimlari Misr,
Urartu, O’rta Yer dengizi, Bobil va uning atrofidagi o’lkalarning xaritasini
tuzganlar . Bu ishlar bilan asosan kohinlar shug’ullanganlar.Ular mamlakat va
uning atrofidagi o’lkalarda bo’lib o’tgan voqealarning yillik ro’yhatini,
podshalarning faoliyatini yozib borganlar. Shume olimlari ziroatchilik ,
iqlimshunoslik va boshqa sohalarda ham muayyan yutuqlarga erishganlar.
Mesoptamiya issiqw mamlakat bo’lganlagi uchun bu yerda turli kasalliklar keng
tarqalgan edi Ikki daryo noraligida shaharlar va davlatlararo tez-tez urushlar ham
bo’lib turgan. Urushlar natijasida ko’p odamlar halok bo’lgan va jarohatlangan 9
.
Turli kasallikl;arni davolash va jarohatlanganlarni oyoqqa turg’izish uchun tabobat
ilmiga ehtiyoj tug’ulgan bemorlarni davolash zarurati Mesoptamiyada tabobar
ilmini ertaroq rivojlanishini taqozo etgan. Tabiblar yurak, bosh og’rig’i, o’pka,
jigar, chiqqan-singan, buyrak, ko’z, quloq, tomoq bilan bog’liq kasalliklarni
davolaganlar. Tibbiyot jarrohlikka doir ko’z, ichki kasalliklar, ruhiy kasalliklar,
ayollar kasalligi, sariq kasallik kabi maxsus tarmoqlarga bo’lingan . Bemorni
kasalini aniqlashda tomir urishi, tashqi holati va boshqa belgilariga ahamiyat
berilgan. Tomirga qarab kasalikni aniqlash keng tarqalgan. Bemorlarni davolashda
sodda va murakkab dorilar qo’llanilgan. Bu dori-darmonlarni tayyorlashda
shifobaxsh giyoh, o’simlik, meva , har xil hayvon va hashoratlardan foydalanilgan.
Ammo bemorlarni davolashda ilimga zid bo’lgan sehr-jodudan ham foydalanilgan.
Masalan Hammurapi qonunlarining birida tabib be’morni noto’g’ri davolasa,
9
R.Rajabov-Qadimgi dunyo tarixi:2009
16

tabibning qo’li kesib tashlanishi aytilgan,shundan ko’rinib turibdiki
Mesoptamiyada tabobati xodimlar oldiga juda katta mas’uliyat yuklangan. Tabobat
ishlari bilan asosan ruhoniylar shug’ullangan. Mesopatamiyada qo’y echki,eshak,
xachir, ot, sigir, buqa,buzoq, keyinchalik tuyalar boqib, parvarish
qilingan.Hayvonlar ham tez-tez kasallikka chalinib turganlar. Shuning uchun ikki
daryo oralig’ida hayvonlarni davolash ilmi veterinariyaga katta ahamiyat berilgan.
Shunday qilib Mesoptamiyada ilmiy –amaliy bilimlar ancha erta rivoj topgan edi.
Shumerda badiiy adabiyot rivoji yuqori darajaga ko’tarilgan. Noyob asarlar
ro’yxatiga ,,Dehqonchilik almanaxi “, ,,Gilgamesh haqida doston” lar kiradi.
XIX asr oxiri XX asr boshlarida E.Meyer fikricha har qanday sivilizasiya
feodalizmdan boshlanadi, kapitalizm davriga yetib ichki qarama-qarshiliklari
tufayli halok bo’ladi, shundan so’ng bu sikl yana qaytariladi. Sharqda bu nazariya
bo’yicha jamiyat abadiy feodalizm holatida turadi. Shu sababli XX asr
boshlarida nemis olimlari B.Maysner, P.Koshaker asarlarida qadimgi
Mesopotamiya jamiyati feodal jamiyat deb baholanadi.
G`arbdagi nazariyalardan yana biri tarixiy voqealarni bilish mumkin
emasligi va uning tartibsizligi konsepsiyasining ilgari surilishi natijasida
Mesopotamiya jamiyati taraqqiyotini tub muammolarini yechishga yordam berdi.
Tadqiqotlardagi yana bir kamchilik dalillarni yozish kabi yo`nalishning
ustuvor bo’lib qolishi bo’ldi. Ammo keyingi paytlarda ijtimoiy tuzilish,
xo`jalikni tashkil etish, shaharlarni shakllanishi va ularning o’rni va roli,
hunarmandchilik, savdo, ibodatxona xo`jaligi kabi qator muammolarga
bag`ishlangan kapital tadqiqotlar paydo bo’ldi. (A. Falkenshteyn, Oppenxeym, I.
Gelba, V. Lemans va boshqalarning asarlari) 10
.
Mesopotamiya tarixini o’rganish markazlari dastlab Angliya va Fransiyada
o’rnashdi. XIX asrda u Germaniyaga ko`chdi. Yevropada fashizmning paydo
bo’lishi ko’pgina olimlarni AQShga ko`chishiga sabab bo’ldi. Bu yerda hozir
jahonga mashhur osurshunoslik markazlari ishlaydi. Shu bilan birga hozir
10
R.Rajabov-Qadimgi dunyo tarixi:2009
17

Fransiya, Italiya, Belgiya, Gollandiya, Turkiya va Iroqdagi osurshunoslik
markazlari samarali tadqiqotlar olib bormoqdalar.
Insoniyatning eng qadimiy tamaddunlaridan sanalgan shumerlarning
inqirozga yuz tutishiga qurg‘oqchilik sabab bo‘lgan — Oksford universiteti
olimlari shunday xulosaga kelishdi .
Birinchi va yagona shumerlar davlati — Akkad imperiyasi 4,2 ming burun
kutilmaganda inqirozga yuz tutgandi. Bir qator olimlar halokat sababini
markazlashgan hukumatdan norozi Mesopotamiya shahar-davlatlarining keksa
zodagonlaridan ko‘rishgan bo‘lsa, yana ayrimlari ko‘chmanchilarning bosqini
Akkad imperiyasi faoliyatiga nuqta qo‘ygan degan taxminlarni ilgari
surishayotgandi. Endi esa bu sabablar qatoriga yana bittasi qo‘shildi — qudratli
imperiyaning boshiga yetgan narsa — qurg‘oqchilik.
«Taxminlarimizga ko‘ra, o‘sha paytda juda kuchli iqlimiy halokat yuz bergan
va bu ko‘rgulik oqibatida nafaqat shumerlar, balki qadimgi Misr va Hindiston
madaniyati ham yo‘qlikka ravona bo‘lgan» , — ta’kidlashdi olimlar.
Miloddan avvalgi 4 ming yildan boshlab bosqichma-bosqich rivojlangan
huquqiy tamoyillar va normalar tizimi. E. milodiy 476 yilgacha. NS. va o'sha
tarixiy davrdagi davlatlarning munosabatlarini tartibga solish antik dunyoning
xalqaro huquqi deb ataladi.
Davlatlararo huquqiy normalar miloddan avvalgi 4 ming yillikda shakllana
boshlagan. NS. davlatgacha bo lgan qabilalararo “qonun”ning allaqachon mavjudʻ
bo lgan qoidalari asosida birinchi quldor davlatlarning paydo bo lishi bilan.
ʻ ʻ
Xalqaro huquqning vatani Yaqin Sharq, Dajla, Furot va Nil daryolari vodiylari edi.
U erda miloddan avvalgi 4 ming yillikda bo'lgan. NS. eng qadimgi davlatlar
vujudga kelgan. Ularning o'zaro munosabatlari jarayonida dastlabki davlatlararo
huquqiy normalar shakllandi.
Bunday davlatlararo huquqiy normalarning asosiy belgilari quyidagilardan
iborat edi:
1) davlatdan oldingi qabilalararo "qonun"dan kelib chiqqan, urf-odatlar va
shartnomalarda mustahkamlangan qoidalar;
18

2) dindorlik;
3) mintaqaviylik;
4) odat xalqaro huquqning asosiy manbai sifatida.
O'sha paytda zamonaviy ma'noda xalqaro munosabatlar yo'q edi. Aholisi
ajdodlar tizimida yashagan yevropaliklar uchun noma'lum bo'lgan butun qit'alar
(Amerika, Avstraliya, Afrikaning ko'p qismi) jahon bozori va global munosabatlar
doirasiga kiritilmagan. Turli geografik mintaqalarda xalqaro hayot markazlari
(Yaqin Sharq, Hindiston, Xitoy, Gretsiya, Rim va boshqalar) mavjud edi. Ular bir-
biri bilan ko'proq yoki kamroq barqaror aloqalarni saqlaydigan nisbatan kichik
davlatlar guruhlarini o'z ichiga oldi.
Bugungi kunga qadar ma'lum bo'lgan eng qadimiy xalqaro huquqiy hujjat
miloddan avvalgi 3100-yillarda tuzilgan shartnoma hisoblanadi. e.,
Mesopotamiyaning Lagash va Ummat shaharlari hukmdorlari o'rtasida tuzilgan. U
davlat chegarasini tasdiqladi va uning daxlsizligi haqida gapirdi. Shartnomaga
ko'ra, tomonlar o'rtasidagi nizolar arbitraj asosida tinch yo'l bilan hal qilinishi
kerak edi. Shartnomani bajarish majburiyati xudolarga murojaat qasamyod bilan
kafolatlangan.
Birinchi qadimiy shartnomalar Xet shohi Xattushil III ning Misr fir’avni
Ramzes II bilan (miloddan avvalgi 13-asr boshlari) shartnomasini o‘z ichiga olishi
kerak. Bu o‘z matnida ikki xalqning tinchligi, birodarligi, bosqinchilarga qarshi
urushda bir-birini qo‘llab-quvvatlashi, qochqin qullarning topshirilishi o‘z
ifodasini topgan shartnoma edi 11
.
Xalqaro huquq vujudga kelgan davrda uning Qadimgi Misrdagi sub'ektlari
fir'avnlar, podshohlar va boshqa hukmdorlar hisoblangan, Hindistonga kelsak, u
xalqaro huquq subyektlarining tengligini bilmas edi. Buning oqibati tan olish
instituti edi va uni olgan davlat ichki va tashqi ishlarda mustaqil deb tan olindi.
Qadimgi Yunonistonda (miloddan avvalgi VI-IV asrlar) har bir siyosat xalqaro
huquq sub'ekti bo'lib, u o'z fuqaroligini va davlat hududini nazarda tutgan va
11
R.Rajabov-Qadimgi dunyo tarixi:2009
19

shuning uchun u (siyosat) diplomatik munosabatlar o'rnatish, urush e'lon qilish va
tinchlik o'rnatish huquqiga ega edi.
2.2.Qadimgi mamlakatlarning tashqi siyosatini olib borishning asosiy
vositalari
Qadimgi mamlakatlarning tashqi siyosatini olib borishning asosiy vositalari
urushlar edi. Misrda urush davrida qonuniy cheksiz o'zboshimchalik hukm surgan.
Mag'lub bo'lganlar va ularning mol-mulki o'lja sifatida g'olibning mulkiga aylandi.
Hindistonda urush huquqining odatlari eng rivojlangan bo'lib, ular "Manu
qonunlari" va "Artashastra"da mustahkamlangan. Ammo agar urush qonuniy
harakat deb hisoblangan bo'lsa, unda u nomaqbul hodisa sifatida qaraldi. Bu erda
ham ma'lum cheklovlarga duch keldi. Shunday qilib, ayollar, bolalar, qariyalar va
yaradorlarni, shuningdek taslim bo'lganlarni o'ldirish mumkin emas edi. Ma'badlar
va boshqa ibodatxonalar va ularning xizmatkorlari immunitetga ega edilar. O'sha
paytda quroldan foydalanishni cheklovchi qoidalar allaqachon mavjud edi. Shunisi
qiziqki, dengizda urush olib borishning birinchi qonuniy qoidalari aynan
Hindistonda paydo bo'lgan. Xitoyda (miloddan avvalgi 11-1 ming) urush
huquqining o'ziga xos xususiyatlariga ega bo'lgan ayrim normalari xuddi shunday
shakllangan. Xitoy tez-tez o'zaro urushlar olib borganligi sababli, bu erda
"qo'shnilarning erlarini yeyish" degan ma'noni anglatuvchi "tsanypi" hayot
tamoyili eng katta ahamiyatga ega edi.
Gretsiyaga kelsak, u urushni bir polisning barcha fuqarolarining boshqasining
barcha fuqarolari bilan kurashi deb tushundi. Muayyan qurollardan foydalanishni
cheklovchi qoidalar soni unchalik ko'p emas edi. Yana bir qiziq jihati shundaki, har
qanday dushman shahrini egallashda tinch aholini o‘ldirish mutlaqo qonuniy deb
hisoblangan. Yunonlarda mahbuslar rejimi yo'q edi. Shunday qilib, mag'lub
bo'lganlarni qiynoqqa solish va o'ldirish, mol-mulkini yo'q qilish mumkin edi. Shu
bilan birga, Gretsiya betaraflik va aralashmaslik holatini allaqachon bilgan.
Neytrallik faqat urush paytida, aralashmaslik va tinchlik davrida mumkin edi.
Ammo Rimda barcha urushlar adolatli hisoblangan, chunki rimliklarga ko'ra,
ular xudolarning irodasi bilan olib borilgan. Natijada, urushlar hech qanday
20

qonuniy cheklovlar bilan bog'lanmagan. Shunday qilib, hech kimni ayamagan Rim
armiyasining shafqatsizligi. Hatto xalqlarning ziyoratgohlari - ibodatxonalar ham
vayron bo'lgan.
Dindorlik nafaqat urush e'lon qilish va olib borish tartibida, balki
diplomatiyada ham kuzatilishi mumkin edi. Xitoyda marosim xarakteridagi ishlar
o'sha davrning odatlarini aks ettirgan. Shunday qilib, elchilarni qabul qilish va
bitimlar tuzish bo'yicha o'rnatilgan marosim normalari marosimlar va qurbonliklar
bilan birga bo'lgan 12
.
Qadimgi yunonlar doimiy diplomatik missiya institutini bilishmagan va
ko'pincha elchixonalar bir martalik xarakterga ega bo'lgan. Elchilarga rasmiy
maqomini tasdiqlovchi va muzokaralar olib borish huquqini beruvchi hujjatlar
topshirildi. Hujjat qo sh mumli tabletkalar ko rinishida bo lib, diplom deb atalganʻ ʻ ʻ
(“diplomatiya” so zining kelib chiqishi shundan kelib chiqqan). Elchilarning
ʻ
daxlsizligi umume'tirof etilgan, uning buzilishi urushga olib kelishi mumkin edi.
Rimda mavjud bo'lgan e'tiqodga ko'ra, elchilar xudolar himoyasida bo'lgan va ular
daxlsizdir. Elchilar muzokaralar olib borish, tinchlik, ittifoq va o'zaro yordam
shartnomalarini tuzishda katta mahoratga ega bo'lishlari talab qilingan.
Keyinchalik savdo va chet elliklarning huquqlari to'g'risida shartnomalar
mavjud bo'lib, ularning huquqlaridan mahrum bo'lgan pozitsiyasi savdo
munosabatlarining rivojlanishiga jiddiy to'siq bo'ldi. Bu erda eng yorqin misol
Gretsiya bo'ldi. Yunonlar orasida rivojlanishning boshida shaxsiy xususiyatga ega
bo'lgan proksenlar (homiylar) instituti shakllana boshladi. Keyin, asta-sekin, bu
muassasa davlat xususiyatlariga ega bo'ladi. Proksenus o'z siyosatida chet el
fuqarolarining himoyachisi edi. Rimda chet elliklarning ahvoli va ularning Rimda
bo'lishi bilan bog'liq tamoyillar va me'yorlarni belgilab beruvchi amaldor -
imperator Peregrinning idorasi tashkil etildi. Ular o'rtasidagi kelishmovchiliklarni
ham hal qildi. Keyinchalik bu muassasalardan konsullik huquqi shakllandi.
12
A.Sagdullayev,V.Kostetskiy-Tarix:2013
21

Xuddi shu davrda Hindiston va Xitoyda mediatsiya va hakamlik sudlarining
turli shakllari ma'lum edi. Shunday qilib, miloddan avvalgi 546 yilda. NS. umumiy
Xitoy qurultoyi chaqirildi. Natijada nizolashayotgan tomonlarni arbitrajga
topshirish orqali nizolarni tinch yo'l bilan hal qilishni nazarda tutuvchi hujum
qilmaslik to'g'risidagi pakt imzolandi 13
.
Qadimgi dunyoning xalqaro huquqi davri milodiy 476 yilda G arbiy Rimʻ
imperiyasining qulashi bilan tugaydi. NS. Bu vaqtga kelib Rim xalqaro huquqning
barcha "yangi tug'ilgan" institutlarini o'ziga singdirdi va ularni o'ziga xos
xususiyatlar bilan to'ldirdi. Urush to'liq bosqinchilik bilan yakunlanmagach,
tinchlik shartnomasi tuzildi. III asrdan beri. Miloddan avvalgi NS. qurollarni
oldindan topshirish, ularning rahbarlari va garovga olinganlarning qarama-qarshi
tomoni tomonidan taslim bo'lishini nazarda tutgan patronaj shartnomasi mavjud
edi. Mag'lubiyatga uchragan tomon bir vaqtning o'zida xalqaro huquq sub'ekti
bo'lib qoldi. Kelajakda tinchlik davrida homiylik shartnomasi tuzila boshlandi. Uni
olgan davlatlar Rimning ittifoqchilariga aylandilar. Sulh shartnomasi tinchlik
shartnomasidan farq qiladi. Ikkinchisi armiya qo'mondoni, konsul yoki legat
tomonidan imzolangan va shartli ravishda darhol kuchga kirgan bo'lsa ham,
ratifikatsiya qilinishi kerak edi.
Xalqaro huquqning paydo bo'lishi davri feodal munosabatlarining paydo
bo'lishi bilan uzviy bog'liq holda keyingi bosqichga silliq o'tadi.
Miloddan avvalgi IV ming yillikda hududda Shumer va Akkad (tushunish
kerakki, biz bu tuzilmalarni shartli ravishda “mamlakatlar” deb ataymiz. Aksincha,
ular taxminan bir xalq istiqomat qiladigan hududlar edi), eng qadimiy shahar-
davlatlar paydo bo'ladi, ular kattaligi va boyligi bilan farq qilmaydi, lekin
allaqachon o'z shohlari, hokimiyat ierarxiyasi, "kattalar" va "vassallar" bor.
Bu shahar-davlatlarning bir nechtasi bir vaqtning o'zida deyarli bir vaqtning
o'zida hokimiyatga erishdi va shuning uchun yonma-yon yashab, bir-biriga raqib
edi.
13
A.Sagdullayev,V.Kostetskiy-Tarix:2013
22

Shunday qilib, Shummero-Akkad viloyatining eng janubiy qismida shahar bor
edi Eridu Fors ko'rfazi sohillarida joylashgan. Shahar katta siyosiy ahamiyatga ega
edi Ur , yaqinda olib borilgan qazishmalar natijalariga ko'ra, kuchli davlatning
markazi bo'lgan. Barcha Shumerlarning diniy va madaniy markazi shahar
edi Nippur uning umumiy shumerlik muqaddas joyi, Xudoning ma'badi.
Ammo Shumerning boshqa shaharlari orasida eng katta siyosiy ahamiyatga
ega shahar edi Lagash (Shirpurla) , qo'shni Ummat bilan doimiy kurashda bo'lgan
va shahar Uruk , unda afsonaga ko'ra, qadimgi shumer qahramoni Gilgamish bir
vaqtlar hukmronlik qilgan.
Miloddan avvalgi III ming yillikning o'rtalaridan. (miloddan avvalgi 2540-
2370 yillar) Shumer shaharlari orasida Lagash tobora ko'proq ko'tarila boshladi.
Shahar boshida o'z hukmronligi ostida ko'plab qo'shni viloyatlarni birlashtirib,
ularni markazga mahkam "bog'lab" olgan kuchli hukmdorlar turgan.
Qadimgi Lagash va uning birinchi hukmdorlari
Lagashning iqtisodiy va siyosiy qudratining asoslari uni Lagashning birinchi
tarixiy sulolasining asoschisi deb hisoblash mumkin bo'lgan paytda qo'yilgan.
Lagash gullab-yashnashining tashqi ifodasi Ur-nanshe tomonidan boshlangan keng
ko'lamli qurilish faoliyati edi. Shu vaqtdan beri saqlanib qolgan bir relyefda
podshohning o'zi tasvirlangan, u o'z ishtirokida, go'yo ma'badning tantanali
poydevoridagi ishlarni muqaddas qiladi. Podshohning o‘zi boshiga savat g‘isht
ko‘tarib keladi. Tantanali marosimda uning ortidan bolalari, amaldorlari va
xizmatkorlari keladi. Ur-nanshe o z bitiklarida ma bad qurilishi, kanallar qurilishiʻ ʼ
va ziyoratgohlarga sovg alarni tasvirlaydi.
ʻ
Lagash qirol ostida eng yuqori kuchga erishdi Eannatume , qo'shni shaharlar
bilan o'jar urushlar olib borgan va ulkan hududlarni o'z hokimiyatiga
bo'ysundirgan. Eannatum nafaqat Lagashni Kish hukmronligidan ozod qiladi, balki
bu Akkad davlatini unga qo'shib oladi 14
.
14
A.Sagdullayev,V.Kostetskiy-Tarix:2013
23

Keyin u Urni zabt etadi va shu tariqa Ur 1-sulolasi podsholarining mustaqil
hukmronligiga chek qo yadi. Nihoyat, u Lagash Uruk, Larsa va Eridaniʻ
bo'ysundirdi va shu tariqa Mesopotamiyaning butun janubiy qismini bosib oldi.
Bundan buyon Lagash xalqaro maydonda kuchli va sezilarli (zamonaviy nuqtai
nazardan ham) davlatga aylanadi.
Eannatum ayniqsa qo'shni Ummat shahri bilan o'jarlik bilan kurashdi. Ummat
hukmdori Ush, Opis va Kish shohlarining yordamiga tayanib, Lagashga hujum
qildi. Biroq urush Ummat uchun omadsiz tugadi. Eannatum Usha va uning
ittifoqchilari qo shinlarini mag lub etib, Ummat chegaralariga bostirib kirdi.
ʻ ʻ
Ummat ustidan qozongan g‘alabasini bugungi kungacha vayronalar ostida saqlanib
qolgan va nomi bilan atalgan yodgorlikda suratga oldi. "Uçurtmalar stelalari ”.
Shunday qilib, bu davrda Shumer ta'siri Markaziy Mesopotamiya mintaqasiga
va hatto borish qiyin bo'lgan tog'li hududga ham kirib boradi.
Qadimgi rassom ushbu g'olib yodgorlikda o'ldirilgan dushmanlarning
jasadlari bilan qoplangan jang maydonini tasvirlagan, ular ustida uçurtmalar
aylanib yuradi. Shuningdek, o'liklarni dafn etish, mahbuslarni qurbon qilish va
nihoyat, g'olibning o'zi - Eannatum, og'ir qurollangan askarlar otryadining boshida
aravada ketayotgani sahnalari ham mavjud. Yodgorlikdagi yozuv Lagash
armiyasining g'alabasini tasvirlaydi va bu urushning haqiqiy natijalarini ko'rsatadi.
Ummatning butunlay mag'lubiyatga uchragan aholisi Lagash chegaralariga
bostirib kirmaslikka va Lagash xudolariga don bilan o'lpon to'lashga qasamyod
qildilar. O'sha davrdagi boshqa yozuvlar Akkadning Kish va Opis shaharlari
qirollari, shuningdek, Elam knyazlari ustidan g'alaba qozongan Eannatumning
tajovuzkor siyosatining muhim ko'lamini tasdiqlaydi. Eannatum g'urur bilan
hikoya qiladi “Elamni, tog'larni zabt etdi, hayratga soldi, (qo'rg'onlarni) quydi ...
Elamning boshini sindirdi; Elam o'z mamlakatiga qaytarildi ” .
Eannatumning harbiy siyosati davom etdi Entemena , Ummat, Ur, Eridu va
Nippur ustidan Lagashning hukmronligini kuchaytirishga, shuningdek, elamlarning
bosqinini qaytarishga muvaffaq bo'lgan. Bu davrning tarixiy hujjatlari orasida
Lagash va Ummat o rtasidagi oldingi diplomatik aloqalar va urushlarni obrazli
ʻ
24

tasvirlaydigan eng qadimgi diplomatik hujjat bo lgan Entemena yozuvi alohidaʻ
qiziqish uyg otadi.
ʻ
Hujjatda tinchlik shartlari va Entemena ummat ustidan g‘alaba qozonganidan
keyin o‘rnatilgan hududiy chegaralar belgilab qo‘yilgan. Etemena shartnoma
buzilgan taqdirda mag'lub bo'lganlarni shafqatsiz jazo bilan tahdid qiladi.
Lagashning qudratli hukmdorlari irodasi bo'lgan uzoq davom etgan urushlar
ibtidoiy quldorlik iqtisodiyotining yanada rivojlanishiga olib keldi. Bu davrning
iqtisodiy hujjatlarida ibtidoiy ketmonni siqib chiqaradigan yog'och pulluklar eslatib
o'tilgan. Hunarmandchilik sezilarli darajada yaxshilandi.
Ko'plab ustaxonalarda turli xil hunarmandlar ishlagan. Metallurgiya keng
tarqalmoqda. Hujjatlar mis qatlam va metall buyumlarning bo'laklarini sanab
o'tadi. Ortiqcha qishloq xo'jaligi va hunarmandchilik mahsulotlari mamlakat
ichidagi bozorlarda sotiladi va hatto Elamdan olib kelinadigan kumush kabi asosiy
va zanjir tovarlari evaziga qo'shni davlatlarga eksport qilinadi. Mamlakatga
qullikka aylantirilgan mahbuslar oqimi kuchaydi. Qullarni sotish bo'yicha hujjatlar
qul ekspluatatsiyasining o'sishini tasdiqlaydi.
Biroq, iqtisodiy hayotning rivojlanishi faqat quldor zodagonlarning hukmron
tabaqasining boyib ketishiga olib keldi, ular tarkibiga juda katta boyliklarga ega
bo'lgan nufuzli amaldorlar va ruhoniylar kirgan. Ma'badlarda ham buyuk
qadriyatlar to'plangan. Mehnatkash aholi, kambag'allar va qullar boylarning tobora
shafqatsiz ekspluatatsiyasiga duchor bo'ldilar. Shunday qilib, mulkiy tabaqalanish
kuchayib ketdi, bu Urukagina hukmdori davridagi (miloddan avvalgi XXIV asr)
hujjatlarda ko'rsatilganidek, sinfiy ziddiyatlarning kuchayishiga va sinfiy
kurashning avj olishiga olib keldi.
Ur-nanshe sulolasining so nggi vakillari quldorlik tizimini mustahkamlash va
ʻ
qirol hokimiyati hokimiyatini mustahkamlash maqsadida oliy ruhoniy bo lib,
ʻ
ma bad xo jaligini egallab oldilar. Biroq, bu voqea mehnatkash ommaning, asosan,
ʼ ʻ
kommunalarning ham, ma'bad mulklarini boshqargan va ma'bad xo'jaligining
birlashishi natijasida bir qator imtiyozlarini yo'qotgan ruhoniylarning noroziligiga
sabab bo'ladi. qirollik.
25

Natijada, Lagashda katta xalq tartibsizliklari boshlandi va sinfiy kurash
keskin kuchaydi. Hatto xalq qo'zg'oloni ham bo'lgan bo'lishi mumkin. Chor
hokimiyatining ma'bad xo'jaligini egallab olganidan norozi bo'lgan ruhoniylar
mehnatkash aholining keng qatlamlarini podshoga qarshi qo'zg'atdilar. Ismi
bo'yicha Ur-nanshe sulolasining oxirgi shohi Lugalanda U zo‘ravon to‘ntarish
natijasida oliy davlat hokimiyatini o‘z qo‘liga olgan Urukaginaga o‘z o‘rnini
berishga majbur bo‘ldi, aftidan, bir tomondan, ruhoniylar, ikkinchi tomondan, keng
ommaning qo‘llab-quvvatlashiga tayandi. odamlarning, xususan, erkin jamiyat
a'zolarining.
O'z yozuvlarida Urukagina qirollik kelib chiqishi haqida gapirmaydi.
Aksincha, u shunday deydi "Enlilning jangchisi Ningirsu xudosi Urukaginaga
Lagash ustidan shohlikni berdi va unga 10 sardorlik ustidan hokimiyat berdi" (10
sars - 36 ming).
Urukagina 6 yil hukmronlik qildi. Shu qisqa vaqt ichida Lagash katta
farovonlikka erishdi. Islohotchi o'zi qurgan ibodatxonalar va saroylar, qurgan
kanallar haqida g'urur bilan xabar beradi. Biroq, Urukagina o'z biznesini
mustahkamlay olmadi. Qo'shni shaharlarning quldor zodagonlari kommunalar va
Lagashning o'rta erkin qatlamlarining kuchayishiga xavotir bilan qaradilar.
Shubhasiz, bu Lagashni mag'lub etishining sabablaridan biri edi 15
.
Ko'rinib turibdiki, ruhoniylar tomonidan uyushtirilgan ommaviy harakat
natijasida Urukagina Lagashda ilgari mavjud bo'lgan pozitsiyani tiklashga,
shuningdek, ma'badni boshqarishda ruhoniylarning mustaqilligini tiklashga
qaratilgan bir qator islohotlarni amalga oshirdi. iqtisodiyot. Shu bilan birga,
Urukagina o'zining asosiy ijtimoiy tayanchi bo'lgan aholining o'rta erkin
qatlamlari, qishloq jamoalari a'zolarining iqtisodiy ahvolini biroz yaxshilashga
majbur bo'ldi.
O'z islohotlarining ijtimoiy xarakterini yanada keskinroq ta'kidlash uchun
Urukagina o'z yozuvlarida Lagashda hokimiyatga kelishidan oldin kambag'allarni
15
A.Sagdullayev,V.Kostetskiy-Tarix:2013
26

ekspluatatsiya qilishning shafqatsiz shakllarini uning islohotlari natijasida vujudga
kelgan vaziyatga qarama-qarshi qo'yadi. Urukagina yozuvlariga ko'ra, Lagashda, u
hokimiyatni qo'lga kiritishdan oldin, hukmdor boshchiligidagi quldor aristokratiya
elitasi cheksiz hukmronlik qilgan - patesi .
Nazoratchilar hamma joyda - kemalarda, podalar bilan va baliq ovlash
joylarida edi. Hukmdor aholining barcha daromadlaridan yuqori soliqlar yig'di va
og'ir qo'lini hatto ma'bad mulklariga qo'ydi. O'z navbatida, ruhoniylar ham diniy
marosimlarni bajarganliklari uchun o'zlari uchun yuqori haq talab qilib, aholiga
zulm o'tkazdilar. Boylar va amaldorlar qashshoqlarni jazosiz talon-taroj qilishlari
va zulm qilishlari mumkin edi. Urukagina bu huquqbuzarliklarga barham berib,
qadimiy “tartib” va qadimiy “adolat”ni qayta tiklagani uchun alohida hurmatga
sazovor.
U nozirlar va nozirlarni olib tashlab, odamlarga o'z ishlarini erkin qo'ydi. U
ibodatxonalarning huquq va imtiyozlarini tikladi, ma'bad xo'jaligini hukmdor
yurisdiksiyasidan chiqarib tashladi va uni xudolarning o'z mulki deb e'lon qildi,
boshqacha aytganda, uni ruhoniylikka qaytardi. Ammo shu bilan birga, u diniy
marosimlarni bajarish uchun ruhoniylar aholidan ilgari yig'ib olgan to'lovlarni
kamaytirdi. Boshliqlar oddiy askarlarga zulm qilib, mol-mulkini sotib olish niqobi
ostida ularning mulkini zo'rlik bilan tortib olgan tez-tez suiiste'molliklarni hisobga
olgan holda, Urukagina bunday hollarda sotib olingan eshak yoki uy uchun adolatli
narxda yoki yozuv sifatida to'lashni buyurdi. majoziy ma'noda "yaxshi kumush"
deydi.
Aholining o'rta erkin qatlamlarining iqtisodiy ahvolini biroz yaxshilash uchun
Urukagina "Lagash aholisini qarz qulligidan, zarar etkazishdan, o'g'irlikdan,
qotillikdan va uylarni talon-taroj qilishdan ozod qilishi kerak bo'lgan maxsus
qonunlar chiqardi. U ularning erkinligini o'rnatdi. Qudratlilar yetim va bevaga hech
narsa qilmasliklari uchun u Ningirsu bilan bu ahdni tuzdi. ”Shunday qilib,
Urukaginaning ijtimoiy islohotlari ruhoniylar va o'rtalarning manfaatlarini himoya
qilishi kerak bo'lgan qonunlar shaklida kiyindi. bu islohotlar natijasida bir qator
huquqlarga ega bo‘lgan aholi qatlamlari.
27

Urukagina hukmronligining 7-yilida. Lugal-zagtisi , Ummat hukmdori o zʻ
qo shinlari boshida Lagashga bostirib kirdi, shaharni shafqatsizlarcha vayron qildi,
ʻ
uning ibodatxonalari va saroylarini yoqib yubordi, boyliklarini talon-taroj qildi va,
shubhasiz, islohotchi podshohni taxtdan ag dardi. Omon qolgan bir yozuvda
ʻ
Lagashning shafqatsiz vayronagarchiliklari haqida batafsil ma'lumot berilgan.
Urukaginga xayrixoh kotib islohotchini oqlashga harakat qiladi 16
:
“Ummat xalqi Lagashni vayron qilib, Ningirsu xudosiga qarshi gunoh qildi.
Ular olgan kuch ulardan tortib olinadi. Lagash shohi Urukagina hech qanday
gunoh qilmagan. Ammo uning ma'budasi Nisaba bu gunohning og'irligini
Ummatning patesi Lugal-zaggisi zimmasiga yuklasin ».
Lagash aholi punkti, aftidan, miloddan avvalgi 5-4 ming yilliklar boshida
paydo bo'lgan. NS.
XULOSA
16
A.Sagdullayev,V.Kostetskiy-Tarix:2013
28

Uzoq vaqt davomida qadimgi Lagash shahri Tello (qadimgi Girsu) aholi
punktiga to'g'ri keladi, deb ishonilgan, ammo hozir olimlar uni Tel El-Hibbada,
480 gektar, Tellodan 20 km janubi-sharqda va 15 km uzoqlikda joylashgan ulkan
aholi punktida joylashtirmoqda. zamonaviy Shatra shahrining sharqida ...
Mamlakat shumer podshohlari Lagash (SHIR.BUR.LA ki) taxminan
hududida hukmronlik qilgan. 3000 km2, Shumer mamlakatining janubida.
Lagashning qadimiy tarixi haqida kam narsa ma'lum. Erta sulola davrida
nomning poytaxti Lagash shahridan ko'chirildi (lit. "Qargalar joyi" , zamonaviy El-
Hibba) Girsuda (zamonaviy Tello), bu erda Nin-Ngirsu nomidagi oliy xudoning
ibodatxonasi qurilgan. Girsu va Lagash shaharlaridan tashqari tegishli (yoki
Urukug harflari. "Muqaddas shahar" - Lagash epiteti), bu nom shuningdek,
devorlar bilan o'ralgan ko'p yoki kamroq yirik aholi punktlarini ham o'z ichiga
olgan: Nina (yoki Siraran), Kinunir, Uru, Kiesh, E-Ninmar, Guaba va boshqalar.
Siyosiy va iqtisodiy hayot Nin-Ngirsu, uning ilohiy rafiqasi Baba (Bau),
qonunchilik ma'budasi Nanshe, Geshtinanna ma'budasi, harakat qilgan
ibodatxonalarda jamlangan. "Yoshsiz yurt ulamosi" , va Gatumdug - ona ma'budasi
Lagash.
Lagash hukmdorlari Ensi unvoniga ega bo'lib, Lugal (qirol) unvonini kengash
yoki xalq yig'ilishidan vaqtincha, maxsus vakolatlar bilan birga, muhim harbiy
yurish yoki boshqa muhim voqealar paytida olishgan.
Lagashning 1-sulolasi
Ur-Nanshe tarixda ma'lum bo'lgan Lagashning birinchi qiroli hisoblanadi. U,
shuningdek, Lagashning 1 -sulolasining otasi bo'lgan. Ur-Nanshe Lagashning
kelajakdagi qudrati uchun poydevor qo'ydi, chunki u qishloq xo'jaligini
mustahkamlashga, qadimgi Lagash atrofida mudofaa devorlarini qurishga va yangi
ibodatxonalar qurilishiga hissa qo'shgan.
25-24 asrlarda. Miloddan avvalgi NS. Lagash nomining kuchayishi mavjud.
O'sha paytda u erda Lagash hukmdorlarining birinchi sulolasi hukmronlik qilgan.
Lagash davlati boyligi bo yicha janubiy Shumer davlati Uru-Urukdan keyinʻ
ikkinchi o rinda edi. Guabaning Lagash porti (lit.
ʻ "Dengiz qirg'og'i" ) qo shni Elam ʻ
29

va Hindiston bilan dengiz savdosida Ur bilan raqobatlashgan. Lagash hukmdorlari
Quyi Mesopotamiyada boshqalardan kam bo'lmagan gegemonlikni orzu qilishdi,
lekin qo'shni Umma shahri ularning mamlakat markaziga yo'llarini to'sib qo'ydi.
Ko'p avlodlar davomida Ummat bilan qonli tortishuvlar bu ikki nom bilan
chegaradosh bo'lgan serhosil Guedenu hududi bo'yicha davom etib kelgan.
Miloddan avvalgi 2400-yillarda hukmronlik qilgan Lagash shohi Eanatum
ostida. NS. Lagash bu kurashda g‘alaba qozonib, Ummatni zabt eta oldi.
Lagashiyaliklar qo'shni Ur, Adab, Akshak shaharlarini bo'ysundirishga va Elamga
yurish qilishga muvaffaq bo'lishdi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Avdiyev. Y-Qadmgi Sharq tarixi. Toshkent.: 1964
2.Boynazarov.F-Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent.: 2006.
3.O’zbekiston Milliy Ensklopediyasi
4. Google.uz
5. Referat.uz
30

6. Ziyonet. Uz
7.Ziyouz.com
8.R.Rajabov-Qadimgi dunyo tarixi:2009
9.A.Sagdullayev,V.Kostetskiy-Tarix:2013
31

Shumer- shahar davlatlarining paydo bo‘lishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish