Sifatni o‘rganish jarayonida lеksik-stilistik ishlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	35.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sifatni o‘rganish jarayonida lеksik-stilistik ishlar

Купить

Sifatni o`rganish jarayonida lеksik-stilistik ishlar.
REJA:
1. Boshlang’ich ta’limda sifatni o`rganish bo`yicha ona tili dasturi
tahlili.
2. Sifatni o`rganish jarayonida lеksik-stilistik ishlar

Boshlang’ich t a’limda sifat ni o` rganish bo` y icha ona t ili dast uri
t ahlili Boshlang'ich sinflarda sifatni o’rganish ona tili dasturi talabiga
ko’ra 1-4-sinflarda o’rganish mo’ljallangan bo’lib, “Sifat” mavzusini
quyidagi izchillikda o’rganish ko’zda tutilgan:
 sifat bilan dastlabki tanishtirish (I, II sinf);
 sifat haqida tushuncha berish (III sinf);
 sifatlarning yozilishini o`zlashtirish (IV sinf).
Sifat bilan (atamasiz) dastlabki tanishtirish (birinchi bosqich) sifatning
leksik ma’nosi va so`roqlari ustida kuzatish o`tkazishdan boshlanadi. Predmetning
belgilari xilma-xil bo`lib, uni rangi, mazasi, shakli, xil-xususiyatlari tomonidan
tavsiflaydi. Shunday ekan, sifat tushunchasini shakllantirish uchun uning
ma’nolarini aniqlash talab etiladi. O`qituvchi predmetni yoki uning rasmini
ko`rsatadi, o`quvchilar uning belgilarini aytadilar va yozadilar. Masalan, (qanday?)
olma – qizil, shirin, yumaloq olma;(qanday?) ip – uzun, ko`k ip. Albatta, suhbat
asosida o`quvchilar olma, ip so`zlari nima? so`rog`iga javob bo`lib, predmet
nomini bildirishi, qizil, shirin, yumaloq kabi so`zlar qanday? so`rog`iga javob
bo`lib, predmetning belgisi (rangi, mazasi, shakli)ni bildirishini aniqlaydilar.
O`qituvchi atrofimizni o`rab olgan predmetlarning o`z belgilari borligini, ular bir-
biridan shu belgilar bilan farqlanishini yana bir-ikki misol bilan tushuntiradi
(Qanday daraxt? – Katta, chiroyli, sershox, ko`m-ko`k daraxt. Qanaqa shkaf? –
Oynali, baland shkaf). Xulosa chiqariladi: qanday?, qanaqa? so`roqlariga javob
bo`lgan so`zlar predmet belgisini bildiradi.
O`quvchilar belgi bildirgan bunday so`zlarning nutqimizdagi ahamiyatini
anglashlari uchun sifat ko`p uchraydigan matn tanlanib, avval sifatlarini tushirib
qoldirib, so`ngra sifatlari bilan o`qib beriladi va mazmuni taqqoslab ko`rsatiladi.
Predmetni aniq tasvirlash uchun uning belgisini bildiradigan so`zlardan
foydalanilgani tushuntiriladi. Bu darslarda ko`rgazma vositalar (predmetlar,
predmet rasmlari, syujetli rasmlar)dan keng foydalaniladi.
Sifat haqidagi bilim 4-sinfda quyidagi mavzular asosida mustahkamlanadi va
kengaytiriladi:

1) Sifat - so‘z turkumi haqida ma’lumot ;
2) Sifat shaxs va narsaning rangini, shaklini, hajmini, mazasini,
hidini, x ususiyatini bildirishi, qanday?, qanaqa? so‘roqlariga javob
bo‘lishi;
3) Sifatlarning otga bog‘lanishi, sifatlarning otga ohang yordamida
bog‘lanishi, gapdagi vazifasi; sifatlarning gapda ikkinchi darajali bo‘lak
vazifasida kelishi;
4) Sifatlarning ma’no turlari;
5) Shaxs va narsaning rangini, mazasini, shaklini, hajmini bildirishi,
nutqda sifatning ma’no turlaridan to‘g‘ri foydalana olish;
6) Sifat yasovchi qo‘shimchalarning imlosi;
7) Sifatlar yuzasidan leksik mashqlar va ular yordamida o‘quvchilar
nutqini sifatlar bilan boyitish;
8) Sifatlarning yozilishi. Belgi ma’nosini kuchaytirib ifodalash. -
ko‘m-ko‘k, oppoq, sap-sariq, och sariq, to‘q qizil kabi sifatlarning
talaffuzi va imlosi. So‘roqlar yordamida sifatlarni aniqlash va gapdagi
vazifasini belgilash.
Bu mavzulardan kelib chiqqan holda 4-sinfda sifatni o’rganishning
vazifasi belgilab olinadi.
Sifat ni o` rganish jaray onida lеk sik -st ilist ik ishlar
Sifatni o`rganish jarayonida lеksik-stilistik ishlarni muntazam
o’tkazib borish lozim. Bunda quyidagi ish turlaridan foydalanish
mumkin:
 Lug’at ustida ishlash;
 Leksik tahlil;
 Leksik-frazeologik tahlil;

 Uslubiy tahlil.
Lug’at ust ida ishlash DTS va ona tili dasturi talablariga muvofiq
tarzda muntazam o’tkazilishi lozim. Bunda ma’lum mashq materiallari
(gap, matnlar tarkibi)dagi sifatga oid so’zlarning ma’nosi ustida ish olib
boriladi. Buni quyida mashqlar asosida ko’rib o’tamiz:
192-mashq (4-sinf, ”Ona tili”81-bet)
Mashq sharti: Sifatlarning ma’nodoshlarini topib, namunadagidek
guruhlab yozish.
Ko’rkam, sezgir, katta, chaqqon, chiroyli, epchil,ziyrak, ulkan,shod,
jasur, xursand, qahramon .
Ushbu sifatlarning ma’nodoshlarini topish uchun, ularning
ma’nolari lug’atlar asosida aniqlashtirib olinadi:
Ko’rkam – Husni (qiyofasi yoki manzarasi) odatdagidan ortiq,
chiroyli: ko’rkam yigit, ko’rkam tabiat. Ma’nodoshlari – chiroyli, go’zal,
suluv, husndor;
Sezgir – Sezish qobiliyati kuchli, tashqi ta’sirni tez sezadigan (shaxs
yoki narsa): sezgir qiz, sezgir it . Ma’nodoshlari – ziyrak, hushyor, fahm-
farosatli;
Katta – 1) Hajmi, o’lchami me’yoridan yoki nisbatan ortiq (narsa-
buyumga nisbatan); 2) Yoshi, kuch-qudrati, darajasi yuqori (bo’lgan
insonlarga nisbatan ishlatiladi): katta hovli, katta odam . Ma’nodoshlari –
ulkan, buyuk, ulug’, gigant ;
Chaqqon – Tez, epchillik bilan harakat qiladigan (shaxs yoki narsa-
buyumga nisbatan ishlatiladi): chaqqon quyon, chaqqon qiz .
Ma’nodoshlari – chaqqon , epchil, chapdast ;

Shod – Biror narsa (voqea) dan mamnun, quvonchga to’la: ko’ngli shod,
shod bo’lmoq . Ma’nodoshlari – xursand, shodon, quvnoq, xushchaqchaq, mamnun;
Jasur – Qo’rqishni bilmaydigan jasoratli (shaxs yoki narsalarga
nisbatan ishlatiladi): Jasur yigit, jasur quyon . Ma’nodoshlari – botir,
qo’rqmas, dovyurak, g’oyat mard;
Qahramon – Shijoati, dovyurakligi, botirligi bilan shuhrat
qozongan, jonbozlik, mardlik qilib, o’zini ko’rsatgan shaxs: O’zbekiston
qahramoni, qahramon bola . Ma’nodoshlari – chempion, fidoyi, jonkuyar .
Lek sik t ahlil o’quvchilarga so’z va uning leksik ma’nolari, sema va
sememalari ustida ishlash ko’nikmasini shakllantirish imkonini beradi.
Bunda mavzu bo’yicha darslikda berilgan mashq materiallarida
berilgan matn va gaplar tarkibidagi sifatga oid so’zlar leksik tahlilga
tortiladi. Izohli lug’atdan foydalanilsa, maqsadga muvofiq bo’ladi.
LEKSIK TA HLIL N A MUN A SI
186-mashq (4-sinf ”Ona tili”, 78-bet)
Saxiy ona tabiat Ko’k maysalar nish urib
Quchog’ida havo sof . Yerning baland-pastida .
Onda-sonda ko’rinar Go’zal bahor silkillab,
Nursiz , qizg’ish oftob. Yetilar qor ustida (Qudrat
Hakim).
1) Mazkur she’riy matn tarkibidagi sifatlar aniqlab olinadi: saxiy,
sof, nursiz, qizg’ish, ko’k, baland-past, go’zal;
2) Har bir so’z ma’nosi izohlanadi, buni konseptual jadval yoki
taqdimot shaklida ham tayyorlash mumkin:

3) Saxiy – qanday? so’rog’iga javob bo’lib, shaxs yoki narsa-buyum
(predmet)ning xil-xususiyat belgisini ifodalaydi, demak, saxiy so’zi
asosan, shaxslarga, ba’zan predmetlarga nisbatan ham qo’llanilishi
mumkin: saxiy inson, saxiy bog’bon // saxiy tabiat, saxiy yer, saxiy yoz va
boshqa.
4) Saxiy so’zining lug’aviy ma’nosi matn asosida izohlanadi:
Saxiy ona tabiat
Quchog’ida havo sof . Bu yerda saxiy so’zi ona tabiatga
nisbatan qo’llanilgan, tabiatning saxiylik belgilari nimalarda ko’rinishi
o’quvchilar bilan birgalikda aniqlanadi: ona tabiat o’zining mo’tadil
iqlimi, musaffo osmoni, nurli quyoshi hamda behisob yer osti boyliklari
bilan bizni siylaydi, tarbiyalaydi, kamolga yetkiradi, onamiz kabi bizga
g’amxo’rlik qiladi. Bir so’z bilan aytganda biz insonlar uchun hech
narsasini ayamaydi.
5) Darsda bajarish uchun topshiriq beriladi: ”Saxiy bog’bon”
mavzusida kichik matn tuzish. A ntonimlari
baxil, xasis, ziqna, qurumsoq Sinonimlari
himmatli, oliyhimmat, hotamtoy, tanti; Leksik ma'nosi
Saxiy - hech kimdan narsasini, yordamini ayamaydigan
shaxs yoki narsa;

6) Uyga vazifa sifatida qoshimcha topshiriq beriladi: saxiy
so’zining sinonimlari - himmatli, oliyhimmat, hotamtoy, tanti kabi so’zlar
ishtirok etgan kichik asarlar (ertak, she’r, masal, hikoya)dan parchalar
topib yozib kelish.
She’rda berilgan boshqa sifatlar ham shu kabi leksik tahlilga
tortiladi.
Lek sik -frazeologik t ahlil vositasida boshlang‘ich sinf o‘quvchilar
nutqini o‘stirish quyidagi uch asosiy omilga bog`liq: birinchidan,
matndan so’z va FBlarni ajratishga e’tibor bilan munosabatda bo`lish,
bolalarning to`g`ri va ifodali nutqi, ya’ni nutqiy sharoit; ikkinchidan,
bolalarning nutqiy tajribasi qanday tashkil etilishi; uchinchidan, nutq
o`stirishda o`qituvchining til nazariyasi bilan birga leksikologiya va
frazeologiya elementlariga asoslanish ko`nikmasiga bog`liq.
Leksik-frazeologik tahlilni leksik tahlilning davomi sifatida amalga
oshirish mumkin. Bunda sifatga oid so’zlar ishtirokidagi paremiologik
birliklar - o’zbek xalq maqollari, hikmatli so’zlar (aforizmlar), frazeologik
birliklar, iboralar aniqlanib sifatlarning semantikasi ustida ish olib
boriladi:
1)Yuqoridagi she’riy matn tarkibidagi sifatlar asos qilib olinadi:
saxiy, sof, nursiz, qizg’ish, ko’k, baland-past, go’zal.
Saxiy sifati ishtirok etgan:
 Saxiy sifati ishtirok etgan: Maqollar - Saxiy topsa bo’lib yer, baxil
topsa bosib yer , Saxiy bilan baxil bir quduqdan suv ichmas;

 Hikmatli so’zlar – Saxiylik bu-insonning saxovat ko’rsatib, keyin
buni unitishidir (Majididdin Xavofiy). Saxiy bu zarur kishiga zarurnarsani
zarur paytda beradigan kishidir (Aristotel).
Sof sifati ishtirok etgan:
 Maqollar – Sof yurakda sof niyatlar tug’iladi.
 Hikmatli so’zlar – Juda kam kishilargina sof yurakka ega
bo’ladilar (Balzak).
 Iboralar – ko’ngli sof , yuragi sof
Baland-past sifati ishtirok etgan:
 Maqollar – Hayot asfalt yo’lga o’xshagan tekis emas, past-
balandlikdan iborat.
 Hikmatli so’zlar – Bir kun nochor yiqilmog’ingni bilsang,
O’tirma ko’p baland, pastroq o’tir sal.
( S.Sheroziy ).
 Iboralar – hayotning baland-pasti, mahallaning baland-pasti
(yaxshi-yomon aholisi).
Go’zal sifati ishtirok etga n:
 Maqollar – Go’zallik qo’shimcha ziynatlarga muhtoj emas .
 Hikmatli so’zlar – Kishida hamma narsa go’zal bo’lishi zarur:
yuzi ham, kiyimi ham, qalbi ham, fikri ham (A.P.Chexov).
 Iboralar – go’zal hayot, go’zal tarbiya.
Lug‘at ust ida ishlash boshlang’ich sinflarda nutq o’stirishning
asosiy yo‘nalishlaridan biri sanaladi. Bunda o‘qish, badiiy asarni qayta
hikoyalash, matеrialni o‘rganish, bayon va inshoga tayyorlanish bilan
bog‘liq holda o‘quvchilar lug‘atini faollashtirishda 1-4 sinf ona tili va

o’qish darsliklari matnlarida qo’llanilgan barqaror birikmalar ustida
ishlash, o’quvchilar uchun notanish bo’lgan so’z va FBlarning ma’nosi
ustida ishlashda lug’atlardan foydalanish, frazeologik birikmalar
ma’nosini o’rganish darslarini o’tkazish, lug’at ustida ishlash
mashqlarining turlaridan foydalanish, o’quvchilarda FB (ibora) bilan
so’z birikmasini o’zaro farqlash ko’nikmalarining darajasini belgilash
ishlarini amalga oshirish mumkin.
Uslubiy t ahlil. S ifatlar muhim stilistik vazifa bajaradi. Sifatning
uslubiy ma’nolari badiiy, publisistik uslubda yaratilgan badiiy asarlarda
yaqqol namoyon bo’ladi. 4-sinf o’quvchilariga sifatga oid so’zlarni
nutqda uslubiy xoslanishiga ko’ra farqlanishi hamda sifatlash,
qiyoslash kabi tasviriy vosita vazifasini bajarishi haqida tushunchalarni
shakllantirib borish og’irlik qilmaydi. Masalan, Befoyda so’zni ko’p
aytma, foydali so’zni ko’p eshitishdan qaytma maqolida qo’llanilgan
sifatga oid befoyda , foydali so’zlari ajratib olinadi va ularning ma’nosini
izohlash va ma’nodoshlarini topish vazifasi topshiriladi. Befoyda
so’zining foydasiz, keraksiz, nokerak kabi sinonimlari aniqlangach
maqoldagi sifat bilan o’rnini almashtirish orqali sifatlarning uslubiy
xususiyatlari ochib beriladi: Befoyda so’zni ko’p aytma, foydali so’zni ko’p
eshitishdan qaytma // Nokerak so’zni ko’p aytma, foydali so’zni ko’p
eshitishdan qaytma. Bunda o’quvchilarga nokerak so’zi befoyda so’zidagi
badiiylikni kasb etmasligi, maqolning asosiy g’oyasini ochib berishda
noo’rin ekani izohlab beriladi.

Bunday tahlillar orqali o’quvchilar sifatlarning ma’nodoshlari shu
so’zning turli ma’no qirralarini ochib berishi va bu so’zlarni doim ham
bir-birining o’rnida almashtirib bo’lmasligini bilib oladilar.

A dabiy ot la r ro’y xat i:
1. Qosimova K., Matjonov S., G‘ulomova X., Yo‘ldosheva Sh., Sariyev
Sh. Ona tili o‘qitish metodikasi. –T.: Noshir, 2009. – 163 b.
3. Matchanov S., G‘ulomova X., Yo’ld a sheva Sh., A. Nisanbaeva.
Ana tilin oq ы tu ә d і stemes і . – T .: TDPU, 2013. – 2 7 7 b .
4. Raxmatullaeva L.I. Metodika prepodavaniya rodnogo yazыka
rodnogo yazыka. –T.: Uchebnoe posobie. Moliya Iktisod, 2007.
5.Husanboyeva.Q, Shodiyev.F, Hazratqulov.M. Boshlang’ich
sinflarda adabiyot o’qitish metodikasi. SamDU.2019.332 b.
6.Ona tili va o’qish savodxonligi.1-qism. Darslik. 2-sinf uchun.
K.Mavlonova va boshq. -Toshkent: Respublika ta’lim markazi,
2021.-120 b.

Sifatni o‘rganish jarayonida lеksik-stilistik ishlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish