Sinergetika – bilishda fanlararo (umumiylik) yondashuv uslubi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	47.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sinergetika – bilishda fanlararo (umumiylik) yondashuv uslubi

Купить

Sinergetika – bilishda fanlararo (umumiylik) yondashuv uslubi.
Reja:
1. “Sinergetika” tushunchasi o‘z – o‘zidan tashkillanuvchi sistemalar
haqidagi fan.
2. “Sistema” tushunchasi. Ochiq va yopiq, chiziqli va chiziqsiz
sistemalar.
3. Sinergetikaning ob’ekti. Sinergetik yondashuvdagi yangilik.

1-masala . XX asrda yagni nazariy va amaliy fanlar kashf etildi. Ular:
nisbiylik nazariyasi, kvant mexanikasi, molekulyar genetika, atom va
termoyadro energetikasi, reaktiv aviatsiya, kosmonavtika, mikro –
megafizika, sun’iy sentetik materiallar kimyosi, kibernetika –
informatika, informatsion texnalogiyalar, sinergetika.
Sinergetika XX asrning to‘rtinchi choragida ko‘zga ko‘rina boshladi.
Sinergetikaning asoschisi Nobel mukofotining lauriyati, Belgiyalik fizik
– kimyogar Ilya Prigojindir.
Sinergetika atamasi qadimgi yunon tilidan kelib chiqqan bo‘lib, birgalik,
birlashgan xolda, hamkorlik, ko‘maklashish, ishtirokchilik yoki
ko‘maklashuvchi, yordam beruvchi degan ma’nolarni anglatadi. Mazkur
atamaning qo‘llash izlarini isixazm – Vezantiyadagi mistik oqim
faoliyatidan ham topish mumkin. U ilmiy tadqiqotlardan ko‘pincha
muvofiqlashtirlgan xarakat, o‘zliksiz xamkorlik, birgalikda foydalanish,
degan ma’nolarda qo‘llaniladi.
1973 yil nemis olimi G. Xaken o‘z –o‘zini tashkil etish muammolariga
bag‘ishlangan birinchi konfirensiyada nutq so‘zlagan yil sinergetikaning
tug‘ulgan yili xisoblanadi.
G. Xaken “Sinergetika” asarida u ko‘pgina fanlarda – astralogiyadan
tortib to sotsiologiyagacha – tizim alohida qismlarning birlashishi
makrspkopik tuzulmalar yoki funksiyalarga olib kelinishini kuzatish
mumkinligini qayd etadi. Sinergentika o‘zining hozirgi xolatida tizim
tuzulmalari yoki funksiyalari makro darajada dramatik o‘zgarishlarni
boshdan kechirayotgan vaziftlarga e’tiborni qaratadi. Jumladan, kichik
tizimlar yoki qismlar o‘z–o‘zini tashkil etish jarayonlariga to‘la bog‘liq
bo‘lgan o‘zgarishlarni qanday amalga oshiradilar, degan savol uni
ko‘proq qiziqtiradi. Tartibsizlik xolatidan tartibli xolatga o‘tishda bu
tizimlarning barchasi o‘zini o‘xshash tarzda tutishi ajablanarli hol bo‘lib
tuyuladi.

Xaken yangi fanni nima uchun “sinergetika” deb nomlaganini
quyidagicha tushuntiradi. Birinchidan, unda “makroskopik darajada
tuzilma va tegishli faoliyatni vujudga keltiradigan ko‘plab kichik
tizimlarning birgalikdagi faoliyati tadqiq qilinadi”. Ikkinchidan,
tizimlarning o‘z –o‘zini tashkil etish umumiy tamoyillarini topishga u
turli fanlarni jalb etadi.
Olimning fikricha, turli tabiatli tizimlarning bir xil o‘z – o‘zini tashkil
etish tamoyillari mavjud, demak, tabiiy va ijtimoiy jarayonlarning
umumuiy aniqlovchilarini topish to‘g‘risida so‘z yuritish lozim.
Sinergetika aynan mana shu umumiy aniqlovchilarni topishga
yo‘naltirilgan.
Sinergetika o‘z –o‘zini tashkil etish, stixiyali, strukturogenez,
chiziqsizlik, ochiq tizimlar singari asosli so‘zlar yordamida tavsiflanadi.
Sinergetika ochiq, ya’ni tashqi muhit bilan modda, energiya va axborot
almashuvchi tizimlarni o‘rganadi. Dunyoning sinergetik manzarasida
ko‘pvariantlilik va qaytarilmaslikka asoslangan shakllanish xukm suradi.
Borliq va shakllanish bir tushunchaga birlashadi. Vaqt yaratadi yoki
boshqacha qilib aytganda, konstruktiv funksiyani bajaradi.
Sinergetika ilmi fizika, kimyo, biologiya, sotsiologiyaga o‘xshagan
maxsus fan bo‘lmay, shu fanlarda uchraydigan o‘z –o‘zidan tashkillanish
ilmidir. Sinergetikaning mohiyati shundan iborat.
Ilgari jonli va jonsiz tabiatlar orasidagi farq mutloqlashtirilar edi, ular bir
–biriga zid deb qaralar edi. Endi ma’lum bo‘ldiki, ular orasidagi
umumiylik moddiylikkina emas, balki dialektika qonunlaridan tashqari
ba’zi qonunlarning baravar hukmronligida bo‘lib chiqdi. Masalan, o‘z –
o‘zidan tashkillanish qonuniyati fizika –yu biologiyada ham, jonivorlar
to‘dasi –yu odamlar jamiyatida ham bir xil ekan.
Sinergetikaning asosiy masalalaridan biri termodinamika bilan

evolyusion nazariya orasidagi kelishmovchilik muammosi bo‘ldi. Gap
shundaki, vaqt o‘tishi bilan termodinamikaning ikkinchi qonuni bo‘yicha
sistema rivojlanmasdan so‘nib boradi, ayni shu paytda darvinizm
ta’limoti bo‘yicha sistema rivojanib boradi. Sinergetika fani bu ziddiyatni
hal qildi.
Sinergetika fizika, biologiya va sotsiologiyaga qaraganda umumiyroq fan.
Lekin dialektika, falsafa ilmi sinergetikaga qaraganda yanada
umumiyroq. Sinergetika hech vaqt falsafa fani darajasigacha ko‘tarila
olmaydi. Chunki, sinergetikaning asosiy ob’ekti bo‘lgan o‘z –o‘zidan
tashkillanish bir tomondan dialektika qonuniyatiga, ziddiyat qonuniga
bo‘ysunadi, ikkinchi sinergetika falsafa singari bilish nazariyasi,
dunyoqarashi, ob’ek – sub’ek muammolari bilan shug‘ullanmaydi.
Darhaqiqat, materiya –ong, moddiylik – ma’naviylik, yaxshi –yomon,
eski- yangi, progress – regress, e’tirof – inkor, miqdor – sifat kabi
ziddiyatlar sinergetika doirasiga sig‘maydi –da dialektika mazmuniga
kiradi.
2-masala . Sinergetika har bir narsani sistema deb qaraydi. Sistemani ikki
toifaga ajratadi: biri – yopiq sistema, ikkinchisi – ochiq sistema.
Olamdagi jonsiz sistemalar yopiq, jonli sistemalar ochiq deb xisoblanadi.
O‘z – o‘zidan tashkil topish, tashkillanish, asosan, ochiq sistemaga
taalluqli deyiladi. Sinergetikada bu masala tartiblilik va tartibsizlik,
chiziqlilik va chiziqsizlik, barqarorlik va beqarorlik, vaqtning orqaga
qaytmasligi va qaytishi, befurkatsiya va fluktuatsiya, energiya va
entropiya, sababiyat va oqibat, qonuniyat va tasodif, tabiat va jamiyat
munosabatlari misollarida bayon etiladi. Sinergetikaning mazmuni shu
masalalardan iborat.
“Sistema” so‘zi grekcha bo‘lib “butun”, “qo‘shma”, “birlashma”,
“yig‘ma”, “uyushma” ma’nolarini anglatadi. Bu oddiy yig‘inda emas,
balki o‘zaro bog‘lanishda va o‘zaro ta’sirda bo‘lgan qismlardan,

elementlardan tashkil topgan majmuadir. Masalan, dasturxondagi noz –
ne’matlar yig‘indisi sistema emas, ota, ona va farzandlardan tashkil
topgan oila sistemadir, chunki ular orasida o‘zaro ta’sir bog‘lanishi bor.
“Quyosh sistemasi” ham shunga o‘xshash. Odam miyasi o‘zaro
bog‘langan milliardlab nerv xujayralaridan tashkil topgan. Bir neyron
minglab boshqasi bilan bevosita aloqada.
Gegel sistema xususiyatiga alohida e’tibor bergan. Uning fikricha,
olamdagi narsalar sistemalardan iborat bo‘lgani uchun ularni bilish ham
sistema shaklida bo‘lishi kerak. Sistemani bilish uchun uning
elementlarini va ular orasidagi bog‘lanish xususiyatlarini bilish lozim. Bu
esa dialektikaning talabidir.
Sistemani har xil jihatdan klassifikatsiya qilish mumkin. Masalan, statik
va dinamik, jonli va jonsiz, ochiq va yopiq. Statik sistema vaqt davomida
muvozanatda, dinamik sistema esa, vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishda.
Masalan, tosh, tog‘ jinsi, bino karkasi, statik sistemalardir. Tirik
organizm, Quyosh sistemasi, chumolilar tudasi, asalarilar hamjixatligi
dinamik sistemalardir.
Ochiq sistema yopiq sistemadan nima bilan farq qiladi? Farqi avvalo
shundaki, yopiq sistemaga tashqaridan modda, energiya, informatsiya
kirmaydi va undan ular chiqmaydi, deb xisoblanadi. Ochiq sistemaga ular
kiradi, lekin, nima uchundir sinergetika asoschilari chiqishi haqida
gapirmaydilar.
O.Tofflerning ta’kidlashicha, biologik va sotsial sistemalar ochiq
sistemalardir. Ammo ochiq sistemalar matematik modellarni yopiq desa
bo‘ladi.
Klassik fizika asosan yopiq sistemalarga e’tibor bergan. Sinergetikadagi
sistemalar ochiqdir. Ochiq sistemaga – tashqaridan hamma narsa kirib
kelavermaydi. Faqat faol hisoblanadigan energiya, modda va
informatsiyalar kiradi.

Sinergetika tirik organizmni ochiq sistema deb xisoblaydi. Biz bu fikrga
ham qo‘shilamiz, ham qo‘shilmaymiz. Qo‘shilishimizning sababi shuki,
masalan, o‘simlik, hayvon va odam organizmi suv, ozuqa, energiyasiz,
ya’ni tashqi muhitsiz yashay olmaydi. Shu ma’noda organizm ochiq
sistema diyiladi. Quyosh sistemasi esa kosmik nurlarsiz ham mavjud
bo‘laveradi, ya’ni u yopiq sistema.
Qo‘shilmasligimizning sababichi? V.I.Arshinov, Yu.L.Klimontroviya,
Yu.V.Sachkov e’tirof etishlaricha, “Ochiq sistemaning miqdoriy
xarakteristikalarini aniqlash masalasi hanuz yechilgan emas”. Ha,
organizm ochiq sistema degan so‘z, tashqi muhim ham cheksiz ochiq
degani. Cheksiz deyilganda xisob – kitob yo‘q degani. Yopiq sistemada
esa bunday emas. Klassik fizikada energiya, modda, harakat miqdori,
kinetik momentlar, massa, zaryadlarning hisob – kitobi bor. Falsafadagi
saqlanish tamoyili fizika va boshqa tabiiy fanlar namoyon bo‘ladigan har
xil saqlanish qonunlari mavjud. Masalan, bir olmani yuqoriga
irg‘itsangiz, u ko‘tarilishdan tortib pastga tushgunicha potensial energiya
bilan kinetik energiyaning miqdoriy yig‘indisi bir xil bo‘lib, o‘zgarmaydi.
Bu misolda biz olmadan iborat sistemacha bilan Yerdan iborat
sistemachadan tashkil topgan yopiq sistemani tasavvur qildik.
Tirik narsalar borki, ularning har biri ochiq sistema hisoblanadi
sinergetikada. Jonli organizmning o‘z –o‘zidan tashkillanish sharti ham
shudir. Buning o‘zi kifoya emas, jonvorlar, xayvonlar, odamlar juft
yashashi shart, agar zotning ham yashashini e’tiborga olsak. Bundan
tashqari ular ko‘pchiliksiz yashay olmaydilar. Masalan, chumolilar,
asalarilar, odamlar bunga yaqqol misol.
Sinergetikadagi ochiq sistemalardan yana biri fandir. Fan ochiq sistema
bo‘lib jamiyat bilan bog‘lanishdir. Fan jamiyatning talabini qondirish
uchun harakat qiladi, fan esa jamiyatdan kerakli “ozuqa” oladi: olimlar
xizmat qiladi, labaratoriyalar qurib beriladi, zarur sharoitlar yaratiladi.

I. Prigojinning ta’kidlashicha, hozirgi zamonda ijtimoiy o‘zgarishlar
avvalgiga qaraganda ko‘proq tezlanish bilan kechmoqda. Buning ustiga
Yer kurrasining har xil joylarida qaynoq nuqtalar, spid, bo‘ron, transport
avariyalari, kuchli zilzilalar, to‘fonlar, toshqinlar, qaxraton sovuqlar,
jazirama issiqlar, yong‘inlar, teraktlar, “parandalar grippi” ni qo‘shsak,
fluktuatsiyalar avj olmoqda. Natijada tartibsizliklar kuchaymoqda,
beqarorlik oshmoqda, xullas voqea va hodisalar munosabatlarining
chiziqsizligi ko‘paymoqda. Ozgina sabab ko‘proq natija bermoqda. Bu
esa vaqt sezgirligining oshishiga sabab bo‘lmoqda.
O. Tofflerning aytishicha, hozirgacha fan, asosan barqarorlikka,
turg‘unlikka ko‘proq e’tibor berib keldi. Prigojin sinergetikasi esa,
hozirgi zamon jahon hayotida ko‘plab uchrayotgan ijtimoiy xodisalarning
tezlanishi natijasida paydo bo‘layotgan beqarorlik, tartibsizlik, tez
o‘zgaruvchanlik, har xillik kabi chiziqsiz voqealarga ko‘proq urg‘u
beryapti.
Karl Popperning ochiq jamiyat falsafasiga hozir g‘arbda e’tibor
berilmoqda. Uningcha, ochiq jamiyat – bu, qonun xukmdorligi g‘oyasidir.
Oddiy fuqarolar tinch yashaydigan, ozodlik xurmat qilinadigan, yangi
fikrlar va xatti– harakatlar xursanchilik bilan qabul qilinadigan
jamiyatdir. To‘g‘ri, bu gaplar yaxshi niyat bilan aytilgan. Aslida K.
Popper bu g‘oyani Gitler va Stalin urishiga, binobarin, natsional
sotsializm va kommunizmga qarshi aytgan. Germaniya jamiyati va SSSR
yopiq sistemalar deb xisoblangan. Sistemalar, jamiyatlar ochiq bo‘lsa,
urish bo‘lmas edi, demoqchi bo‘lgan K. Popper. Ochiq jamiyatning bu
jihati, albatta, yaxshi. Lekin, ochiq jamiyat degani chegaralari ochiq
bo‘lsin, savdo – sotiqda boj qoidasi bo‘lmasin, ichki va tashqi qurolli
kuchlar bo‘lmasin, degan so‘z emas. Masalan, Benilyuks mamlakatlarida,
ya’ni Belgiya, Niderlandiya va Lyuksenburg davlatlari o‘rtasida xarbiy

chegaralar yo‘q, bu jihatdan bu mamlakatlar ochiq, lekin ularning har
birining davlati yopiq, ya’ni uzining qurolli kuchlari, ichki tashqi va
ekonomika siyosati alohida. Bu jihatdan bu mamlakatlar bir mamlakat
hisoblanmaydi va bir – biriga bo‘ysinmaydi. Demak, mamlakatlar
munosabatlari masalasida “ochiqlik” va “yopiqlik” nisbiy
tushunchalardir.
3-masala . Sinergetikaning asosiy ob’ekti: 1) o‘z–o‘zidan tashkil etish; 2)
tartiblilik va tartibsizlik (xaos).
Ma’lumki, kishilik jamiyatida, ijtimoiy hayotda ma’lum bir maqsadni
amalga oshirish uchun faoliyat jarayonlarini tashkil qilish kerak. Bu
vazifani odatda yo bir tashkilotchi shaxs yoki bir necha odamdan iborat
tashkilot bajaradi. Bu yerda vazifa – ob’ekt, bajaruvchi – sub’ektdir. Bu
mulohaza, hatto tabiatga ham taalluqlidir. Tabiiy tabiat va sun’iy tabiat
bor. Sun’iy tabiat, odatda, ikkinchi tabiat deyilib uni odam tashkil qiladi.
Tabiiy tabiatni, ya’ni elementar mikrozarralardan tortib, quyosh
sistemasi, galaktikalar, kvazarlar, pulsarlargacha cho‘zilgan olamni
tabaitning o‘zi, olamning o‘zi tashkil qiladi. Olam va uning ayrim
qismlari, sistemalari o‘zini –o‘zi tashkil qiladi, ya’ni sistema tashqi
ta’sirsiz o‘z–o‘zidan tashkillanadi. Diniy ta’limotlarning uqtirishicha,
olamni, odamni Xudo tashkil qilgan va mayda–chuyda narsalarni tashkil
etish vazifasi odamga topshirilgan.
Sinergetikaning vazifasi aniq: jonsiz tabaitda ham jonli tabiatda ham,
hayvonlar dunyosida ham, odamlar jamiyatda ham sub’ektning
tashkilotchilik qobiliyatidan tashqari ob’ektiv aktivlik borki, ko‘p narsalar
odam sub’ektivisiz ham tashkil qilinaveradi.
O‘z–o‘zidan tashkillanish – chetdan keladigan ta’sirsiz, o‘zi–o‘zidan
xarakatlanishning muhim namoyon bo‘lishi; shu bilan birga o‘zi o‘zini
boshqarishning asosidir; umum holatda xususiy, xududiy qismning
mavjudlik sharoitining imkoniyati.

O‘z–o‘zidan harakatlanish, o‘zgarish, rivojlanish deganda, avvalo,
materiyaning mavjudligida barcha xolatlarda yoki bir holatdan ikkinchi
xolatga tabiiy o‘tishidagi sabab shu materiyaning o‘zida bo‘lib, tashqi
kuchga muhtoj emas, degan so‘z. Masalan, Quyosh va Quyosh
sistemasida, har bir galaktikaning o‘zidagi fizikaviy, kimyoviy jarayonlar
shu jumladandir.
Shu bilan birga esdan chiqmaslik kerakki, har bir ob’ekt, narsa tashqi
kuch ta’sirida ham o‘z xolatini o‘zgartirishi mumkin. Masalan, bir yulduz
nuriga, jumladan Quyosh nuriga boshqa yulduzlar nurlari ta’sir etishi
mumkin. Bu esa kosmik nurlar orasidagi bog‘lanish munosabatlarini
belgilaydi.
Tashqi ta’sir natijasida o‘zgarish deyilganda, materiyaning o‘zining bir
qismi ikkinschi qismiga ta’siri, deb tushunmoq kerak. Buni yaqqol
tushunmoq uchun ta’sirlanuvchi qismning o‘zi to‘la qism bo‘lmay,
ta’sirlanuvchi qism bilan birgalikda, ya’ni ikki sistemachadan iborat qism
ichidagi jarayon deb tasavvur etmoq kerak. Masalan, kristallarning tashqi
ta’siridan kattalashishi, metalning zanglashi, Quyosh sistemasiga
Galaktikaning ta’sirini ikki sistemachadan iborat sistemalardagi o‘z–
o‘zidan tiklanish deb qarash mumkin. Shuningdek, Yer haqida
gapirganimizda uni Quyosh sistemasining bir qismi sifatida ham tasavvur
etishimiz mumkin. Bular jonsiz tabiatda. Jonli tabiatda ham,
sistemalarning tashqi ta’siridan o‘zgarishi shunday. Lekin, bu anologiya
nisbatan. Aslida jonli tabaitda yopiq sistemani ikki ochiq sistemachadan
iborat deb tushuniladi sinergetikada. Darhaqiqat, alohida o‘simlik,
hayvon va odam organizmi tashqi muhitsiz yashay olmaydi. Shuning
uchun sinergetikada har bir tirik organizm ochiq tizim ekanligiga urg‘u
beriladi. Ha, Yerdagi hayot ma’lum tegishli sharoitda birdan o‘z –
o‘zidan paydo bo‘lgan, deb tushuniladi sinergetikada.
Uyg‘un bir qoida bo‘yicha bajarilmaydigan sabab–oqibat jarayoni

tartibsizlikdir. Masalan, tabiatda Broun zarralarining harakatlari, shar–
sharadan oldin tartibli ravishda parallel oqib kelayotgan olmalarning shar
– sharadan tushishi bilan ular xarakatlarining tartibsizligi ya’ni
laminarlikdan turbulentlikka o‘tishi, jamiyatda esa ba’zan kuzatiladigan
to‘s – to‘polon, olamon xarakatlari.
Tartibsizdlik tushunchasi, qadimgi faylasuflarni ham ko‘p qiziqtirgan.
Platon fikricha, har bir voqea bir qancha imkoniyatlardan birining yuzaga
chiqishidir. Mana shu imkoniyatlar voqelikka aylanguncha tartibsiz xolda
bo‘ladilar. Imkoniyatlardan biri haqiqatga aylanganidan so‘ng tartibsizlik
o‘z ma’nosini yo‘qotadi. Demak, har bir narsa tartibsizlikdan kelib
chiqadi.
I.Prigojin va I. Stengers e’tirof etadilar: “Bizdan oldingilar tartibsizlik
bilan tartiblilik munosabati haqidagi savolga javob bera olmaganlar.
Mashxur entropiya qonuni olamni tartibotdan notartiblikka olib boruvchi
jarayon deb tushunishgan. Biologiya esa oddiylikdan murakkablikka, past
tartibotdan yuqoriroq tartibotga olib boradi, deb tushuntirishgan.
Nimaning hisobiga? Endi ma’lum bo‘ldiki, tashqi muhitdan keladigan
energiya va moddalar hisobiga. Tashqi muhitning ta’siri – tartibot
manba’idir”. Ha, tashqi tashqi muhitning ta’siri hisobiga entropiya
kamaytiriladi, deyilmoqchi, bu yerda.
Fizikada tartibsiz harakat deb, muvozanat holdagi issiqlik harakati,
muvozanatsiz turbulent harakat, elektromagnit to‘lqinlari harakatlari
hisoblanadi. Tartibsizlik – traektoriyalarning beqarorligi.
Tartibot manbai – nomuvozanatlikdir. Nomuvozanatlik tartibsizlikdan
tartiblilikni chiqaradi. Orqaga qaytmaydigan jarayonlar tartibsizlikdan
tartiblilikka o‘tish manbaidir. Darhaqiqat, sinergetika asoschilarining bir
kitobi “Tartibsizlikdan tartiblilikka ” (“Poryadok iz xaosa”) deb ataladi.
Tartibsizlikdan to‘satdan tartiblilikka o‘tish va qaytadan tashkillanishga
o‘tishning sababi – o‘z –o‘zidan tashkillanish qobiliyatidir.

Tartibotga tashqi muhit ta’sir qilish mumkin. Shu bilan birga, tashqi
muhit beqaror bo‘lsa, sababiyat – oqibat qoidasi o‘z kuchini yo‘qotadi,
endi dinamik qonuniyat o‘rniga statistik qonuniyat ishlatiladi. Masalan,
ob – havo murakkab jarayon, chunki sababiyat ichida tasodiflar ko‘p
bo‘lishi mumkin. Uni oldindan aniqlash mumkin, agar sabablar aniqlansa.
Qiziq hodisa shuki, bir qit’ada tasodifan uchgan pashsha dunyo ob –
havosini o‘zgartirib yuborishi turgan gap. Lekin bu nazariyada,
amaliyotda esa, u pashshaning roli yo‘q. Harakat qilayotgan ob’ekt bitta
bo‘lsa, masalan, bitta raketa yoki bitta xujayra bo‘lsa – dinamik
qonuniyat, ob’ekt ikkita va undan ortiq bo‘lsa statistik qonuniyat
hukmronliq qiladi. Statistik qonuniyat ko‘proq hukmron.
Chalkashlik, alg‘ov – dalg‘ovlik, aralash – quralashlik ham tartibsizlikdir.
Ularning qonun – qoidalarini topish sinergetikaning vazifasiga kiradi.
Tartiblilik va tartibsizlik vakuumda, mikrodunyoda, makrodunyoda bir
xil emas, balki nisbiydir. Masalan, turbulent harakat makro miqyosda
tartibsizlik bo‘lgani holda mikro miqyosda tartibli va yuqori darajada
tashkillangandir. Termodinamikada entropiyaning o‘sib borishi
tartiblikdan tartibsizlikka olib boradi, biologiyada esa – aksincha,
soddadan rivojlanishga.
O‘z –o‘zidan tashkilanish natijasida sistema tartiblashadi.
Tartiblilik va tartibsizlik ma’nosining boshqacha ko‘rinishi chiziqli va
chiziqsizlikdir. Bunda kechayotgan jarayonni qog‘ozda ifodalash usuli
e’tiborga olinadi. Misol uchun sharsharakni ko‘z oldimiga keltiraylik.
Ariqda to‘g‘ri chiziq bo‘yicha oqib kelayotgan olma sharsharakdan
tushayotgan davrida o‘z xarakatini parabola bo‘yicha davom ettiradi va
nihoyat, pastga tushganidagi traektoriyasi qanday chiziq bilan bo‘ladi,
bunisi noma’lum. Mana shu noma’lumlik chiziqsiz jarayon deyiladi.
Sog‘lom yurakning bir xildagi urishini to‘g‘ri chiziq bilan ifodalash
mumkin. Bir xildagi aritmiya ham shunday. Tartibsiz aritmiyani chiziq

orqali aniqlab bo‘lmaydi. Odamlarning ko‘chada yurish traektoriyalari
ham chiziqli hodisa, lekin to‘polon, olamon vaqtidagi holatlari chiziqsiz
jarayondir.
Umuman, chiziqli jarayonlarni quyidagi chiziqlar shaklida ifodalash
mumkin: to‘g‘ri chiziq, aylana, ellips, parabola, sinusoida. Chiziqsiz
xodisalar: chiziq qolipiga tushmaydiganlar, chastotasi tartibsiz jarayonlar.
Tartibsizlikning paydo bo‘lishi uchun tashqi muhitning ta’siri, tashqi
kuch kerak. Natijada beqarorlik paydo bo‘ladi. Tartibsizlik paydo
bo‘lgandan keyin tashqi kuch kerak emas, endi ichki kuchlar yetadi.
Olamda ro‘y beradigan xodisalar, jarayonlar, umuman ziddiyatli ekani
hammaga ma’lum. Tartiblik va tartibsizlik, barqarorlik va beqarorlik,
uyg‘unlik va o‘zgaruvchanlik shu jumladandir.
2020 yil 8 oktyabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Qatag‘on
qurbonlarining merosini yanada chuqur o‘rganish va ular xotirasini
abadiylashtirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida»
Farmoyishi qabul qilindi.
Ushbu hujjat shubhasiz, tarixiy ahamiyatga ega bo‘lib, avvalo
ajdodlarimizning xotirasiga bo‘lgan yuksak hurmatni bildiradi.
Zero, mustabid tuzum tomonidan qatag‘on qilingan davlat va jamoat
arboblari, ilm-fan, madaniyat va san’at, adabiyot namoyandalari, oddiy
kasb egasi bo‘lgan minglab yurtdoshlarimizning nomlari va xotirasini
abadiylashtirish, ularning jasorati va matonati misolida yosh avlodni
vatanga muhabbat va sadoqat ruhida tarbiyalash dolzarb vazifa
hisoblanadi.
Umuman olganda, mamlakatimizda qatag‘on qurboni bo‘lgan ota-
bobolarimizning hayoti va faoliyatini, xususan, jadidlar merosini yanada
chuqur o‘rganish va ularning xotirasini abadiylashtirish bo‘yicha muhim
farmon va qarorlar qabul qilingan. Jumladan, yurtimizda 2001 yildan

buyon har yili 31 avgust – mamlakatimiz Mustaqilligi bayrami arafasida
“ Qatag‘on qurbonlarini yod etish kuni ” sifatida keng nishonlab
kelinmoqda. “ Shahidlar xotirasi ” yodgorlik majmuasi barpo etildi.
“ Shahidlar xotirasi ” jamoat fondi, Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat
muzeyi hamda hududlardagi oliy ta’lim muassasalari qoshida uning
bo‘limlari tashkil etildi.
Bundan tashqari so‘nggi yillarda o‘zbek kinosida yaratilgan
“ Islomxo‘ja ”, “ Avloniy ”, “ Ibrat ” kabi filmlar nafaqat mahalliy
jamoatchilik tomonidan, balki xorijda ham iliq kutib olindi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoev o‘qituvchi va
murabbiylar kuniga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi
nutqida jadidchilik harakatining davlatchiligimiz tarixida muhim
ahamiyatga egaligini ta’kidlab o‘tdi.
Xususan, Uchinchi Renessansni yigirmanchi asrda ma’rifatparvar jadid
bobolarimiz amalga oshirishlari shu yo‘lda ular o‘zlarining aziz jonlarini
ham qurbon qilgani, milliy istiqlol, taraqqiyot va farovonlikka, ma’rifat
orqali, dunyoviy va diniy bilim, zamonaviy ilm-hunarlarni chuqur
egallash orqali erishish mumkinligini aytib o‘tdi.
Xalqimizning noyob adabiy-badiiy merosi bugungi kunda yosh
avlodga ulkan ma’naviy kuch beradi . Hozirgi kundagi keng ko‘lamli
demokratik o‘zgarishlar, jumladan, ta’lim islohotlari orqali O‘zbekistonda
yangi Uyg‘onish davri, ya’ni Uchinchi Renessans poydevorini yaratish
asosiy maqsad qilib belgilandi. Ta’lim sohasida amalga oshirilayotgan
tub islohotlar, shubhasiz, bu yo‘ldagi dastlabki muhim qadamdir.
Zotan, ilm-ma’rifat, ta’lim sohasini rivojlantirish – har qanday
taraqqiyotning ildizidir . Ta’limning rivojlanishi barcha sohalarga
o‘zining ijobiy ta’sirini o‘tkazadi. Shu nuqtai nazardan, jadidchilarning
ilm-ma’rifatga chuqur e’tibor qaratishgani, o‘z harakatlarini yangi

maktablar ochish bilan boshlagani bejizga emas. Maorif targ‘iboti jadid
gazetalarida ko‘tarilgan asosiy mavzu bo‘lgan.
Davlat Rahbari tomonidan qabul qilingan ushbu Farmoyishda
ajdodlarimiz tomonidan qoldirilgan, lekin to‘liq o‘rganilmagan boy
merosni yosh avlodga yetkazish , qatag‘on qurbonlarining hayoti va
faoliyatini ilmiy tadqiq qilish, ular haqida ilmiy-tarixiy kitoblar, badiiy va
hujjatli filmlar yaratish kabi chora-tadbirlar belgilandi.
Mazkur hujjat o‘z ichiga milliy qadriyatlarimizni asrash, yosh avlodni
vatanparvarlik hamda o‘zbek xalqining merosiga hurmat ruhida
tarbiyalash kabi muhim maqsadlarni jamlagan. Xususan, bir tomondan,
“ inson – aziz, xotira – muqaddas ” g‘oyasi asosida mustaqillik va adolat
tantanasi uchun kurashgan fidoyi ajdodlarimizning xotirasiga yuksak
ehtirom ko‘rsatish, ikkinchi tomondan, ma’rifatparvar jadidlarning
ko‘rsatgan jasorati va ibratli faoliyatini targ‘ib etish orqali yoshlarda
g‘oyaviy immunitetning shakllanishida muhim ahamiyat kasb etadi.
Umuman olganda, hozirgi kunda turli yot g‘oyalar, global xavf-xatarlar
chuqur ildiz otib borayotgan davrda, milliy o‘zlikni anglash, haqiqiy
tariximizni tiklash har qachongidan ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Ushbu hujjat shubhasiz, tarixiy ahamiyatga ega bo‘lib, avvalo
ajdodlarimizning xotirasiga bo‘lgan yuksak hurmatni bildiradi.
Zero, mustabid tuzum tomonidan qatag‘on qilingan davlat va jamoat
arboblari, ilm-fan, madaniyat va san’at, adabiyot namoyandalari, oddiy
kasb egasi bo‘lgan minglab yurtdoshlarimizning nomlari va xotirasini
abadiylashtirish, ularning jasorati va matonati misolida yosh avlodni
vatanga muhabbat va sadoqat ruhida tarbiyalash dolzarb vazifa
hisoblanadi.
Umuman olganda, mamlakatimizda qatag‘on qurboni bo‘lgan ota-
bobolarimizning hayoti va faoliyatini, xususan, jadidlar merosini yanada

chuqur o‘rganish va ularning xotirasini abadiylashtirish bo‘yicha muhim
farmon va qarorlar qabul qilingan. Jumladan, yurtimizda 2001 yildan
buyon har yili 31 avgust – mamlakatimiz Mustaqilligi bayrami arafasida
“ Qatag‘on qurbonlarini yod etish kuni ” sifatida keng nishonlab
kelinmoqda. “ Shahidlar xotirasi ” yodgorlik majmuasi barpo etildi.
“ Shahidlar xotirasi ” jamoat fondi, Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat
muzeyi hamda hududlardagi oliy ta’lim muassasalari qoshida uning
bo‘limlari tashkil etildi.
Bundan tashqari so‘nggi yillarda o‘zbek kinosida yaratilgan
“ Islomxo‘ja ”, “ Avloniy ”, “ Ibrat ” kabi filmlar nafaqat mahalliy
jamoatchilik tomonidan, balki xorijda ham iliq kutib olindi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoev o‘qituvchi va
murabbiylar kuniga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi
nutqida jadidchilik harakatining davlatchiligimiz tarixida muhim
ahamiyatga egaligini ta’kidlab o‘tdi.
Xususan, Uchinchi Renessansni yigirmanchi asrda ma’rifatparvar jadid
bobolarimiz amalga oshirishlari shu yo‘lda ular o‘zlarining aziz jonlarini
ham qurbon qilgani, milliy istiqlol, taraqqiyot va farovonlikka, ma’rifat
orqali, dunyoviy va diniy bilim, zamonaviy ilm-hunarlarni chuqur
egallash orqali erishish mumkinligini aytib o‘tdi.
Xalqimizning noyob adabiy-badiiy merosi bugungi kunda yosh
avlodga ulkan ma’naviy kuch beradi . Hozirgi kundagi keng ko‘lamli
demokratik o‘zgarishlar, jumladan, ta’lim islohotlari orqali O‘zbekistonda
yangi Uyg‘onish davri, ya’ni Uchinchi Renessans poydevorini yaratish
asosiy maqsad qilib belgilandi. Ta’lim sohasida amalga oshirilayotgan
tub islohotlar, shubhasiz, bu yo‘ldagi dastlabki muhim qadamdir.
Zotan, ilm-ma’rifat, ta’lim sohasini rivojlantirish – har qanday
taraqqiyotning ildizidir . Ta’limning rivojlanishi barcha sohalarga

o‘zining ijobiy ta’sirini o‘tkazadi. Shu nuqtai nazardan, jadidchilarning
ilm-ma’rifatga chuqur e’tibor qaratishgani, o‘z harakatlarini yangi
maktablar ochish bilan boshlagani bejizga emas. Maorif targ‘iboti jadid
gazetalarida ko‘tarilgan asosiy mavzu bo‘lgan.
Davlat Rahbari tomonidan qabul qilingan ushbu Farmoyishda
ajdodlarimiz tomonidan qoldirilgan, lekin to‘liq o‘rganilmagan boy
merosni yosh avlodga yetkazish , qatag‘on qurbonlarining hayoti va
faoliyatini ilmiy tadqiq qilish, ular haqida ilmiy-tarixiy kitoblar, badiiy va
hujjatli filmlar yaratish kabi chora-tadbirlar belgilandi.
Mazkur hujjat o‘z ichiga milliy qadriyatlarimizni asrash, yosh avlodni
vatanparvarlik hamda o‘zbek xalqining merosiga hurmat ruhida
tarbiyalash kabi muhim maqsadlarni jamlagan. Xususan, bir tomondan,
“ inson – aziz, xotira – muqaddas ” g‘oyasi asosida mustaqillik va adolat
tantanasi uchun kurashgan fidoyi ajdodlarimizning xotirasiga yuksak
ehtirom ko‘rsatish, ikkinchi tomondan, ma’rifatparvar jadidlarning
ko‘rsatgan jasorati va ibratli faoliyatini targ‘ib etish orqali yoshlarda
g‘oyaviy immunitetning shakllanishida muhim ahamiyat kasb etadi.
Umuman olganda, hozirgi kunda turli yot g‘oyalar, global xavf-xatarlar
chuqur ildiz otib borayotgan davrda, milliy o‘zlikni anglash, haqiqiy
tariximizni tiklash har qachongidan ham muhim ahamiyat kasb etadi.

XULOSA
Xalqni unumdor yerlardan oqilona foydalanishga chaqiriladi va
jamiyatda egologik dunyoqarashni oshirish zarurligiga alohida to‘htalib
o‘tiladi. Shuningdek, ularda dehqonchilik ota-bobolarimizning azaliy
foydalanib kelingan kasb-kori ekanligi, undan foydaliroq kasb yo‘q
ekanligi,
ye r-suvning qadri-qimmatini bilmoq zarurati, ayni paytda boshqa sohalar
singari dehqonchilikni ham zamonaviy asoslarda qayta qurish va
takomillashtirish lozimligi uqtiriladi. Jadid namoyondalarining ijtimoiy
hayotga doir fikrlari jadidchilikning, ular olib borgan ma’rifatparvarlik
kurashlarining yangi qirralarini ochib beradigan muhim masalalardan
biridir.
Jadidlar ijtimoiy-madaniy hayotda insoniyat va xususan turkiy xalqlar
e rishgan ma’naviy-ma’rifiy yutuqlarni qadrlashga va avaylab saqlashga,
shu
bilan birga, rivojlangan mamlakatlarga qiyosan olganda, xalqimizning
madaniy
rivojlanishda ortda oqsab qolayotgani sabablarini aniqlashga intildilar.
Jadidchilik ma’rifiy, ijtimoiy-siyosiy harakat sifatida paydo bo‘lishining
asosiy sababi bevosita Turkistonning ichki muhitining fenomeni bo‘lib,
Rossiya imperiyasining XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab O‘rta
Osiyoni
istilo qilishi bilan va buning natijasida vujudga kelgan mudhish ijtimoiy-

Adabiyotlar:
1. Xaken G. Sinergetika. M., 1980.
2. Sistema gumanitarnogo i sotsiolno ekanomicheskogo znaniya. M.,
2001.
3. Kurdyumov S.P. Sinergetika nov ы e napravleniya. M., 1989.
4. Sinergeticheskaya paradigma. Mnogoobrazie poiskov i podxodov.M.:
2000.
5. Samoorganizatsiya i nauka: op ы t filosofskogo osm ы sleniya. M. 1994.

Sinergetika – bilishda fanlararo (umumiylik) yondashuv uslubi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish