Sinfdan tashqari ishlarda tabiatni muhofaza qilish masalalari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	84.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Sinfdan tashqari ishlarda tabiatni muhofaza qilish masalalari

Купить

Sinfdan tashqari ishlarda tabiatni muhofaza qilish masalalari BITIRUV MALAKAVIY ISHI 1 BOB SINFDAN TASHQARI ISHLARNING O`RNI VA ROLI 1. 1. Geografiyadan sinfdan tashqari ishlarning mazmun va mohiyati ,ularga qo’yiladigan pedogogik talablar 1. 2. O’quvchilar bilan olib boriladigan sinfdan tashqari ishlarning shakl va usullari 2 BOB GEOGRAFIYADAN TABIATNI MUHOFAZA QILISH MAQSADIDA TASHKIL ETILADIGAN SINFDAN TASHQARI ISHLAR 2. 1 Sayohat - tabiatni muhofaza qilishga o’rgatuvchi qulay vosita. 2 . 2 Tabiat muhofazasida tadbir va o’yinlarning ahamiyati 2. 3 Ekologik yo`nalishdagi geografiya tugaragi. ILOVA -1 ILOVA -2 1

XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Tabiatni muhofaza qilish bugungi kunning eng dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. XX asrning ikkinchi yarmida tabiiy muhitga antropogen ”bosim” (ta’sir)ning oshib borishi tabiiy muhitning o`zgarishiga olib kelmoqda, shu bois Prezidentimiz Sh. Mirziyoyev tomonidan 2017-yil 21-aprelda O`zbekiston Tabiatni muhofaza qilish davlat qumitasi negizida yangi tashkilot – Ekologiya va tabiatni muhofaza qilish davlat qumitasi tashkil etish to`g`risida farmonni imzoladi. Farmonda Davlat ekologiya qumitasiga yuklangan vazifalar qatorida ekologik tarbiya, targ`ibot va ma’rifiy ishlarni, shuningdek, ekologiya va atrof-muhit muhofazasi sohasi mutaxassislarini qayta tayyorlash va malakasini oshirishni tashkil etish belgilangan. B u borada kel

Bitiruv malakaviy ishining maqsadi t abiatni muhofaza qilish bilan bog’liq sinfdan tashqari ishlarni tahlil qilish orqali o’quvchilar bilan olib boriladigan sinfdan tashqari ishlarning shakl va usullarini ko`rsatish hamda ularga qo’yiladigan pedogogik talablar, tadbir ishlanmalarini ishlab chiqishdan iborat. Bitiruv malakaviy ishining vazifasi i shning maqsadidan kelib chiqib quyidagi vazifalarni amalga oshirishni taqoza etadi. 1. Sinfdan tashqari ishlarning mazmun va mohiyati ahamiyatini ochib berish. 2. O’quvchilar bilan olib boriladigan sinfdan tashqari ishlarning shakl va usullarini ishlab chiqish 3. Geografiyadan sinfdan tashqari ishlarga qo’yiladigan pedogogik talablarni tahlil qilish. 4. Tabiatni muhofoza qilish maqsadida geografiyadan tashkil etiladigan sinfdan tashqari ishlarga oi

Bitiruv malakaviy ishining ilmiyligi sinfdan tashqari ishlarda tabiatni muhofaza qilish ishlarini amalga oshirishda ekologik mazmundagi tugarak, tadbir ishlanmalarini o’rganilganligi ishning ilmiy yangiligi hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishining amaliy ahamiyati ishda berilgan ilmiy xulosa taklif va tavsiyalardan tabiatni muhofaza qilish maqsadida umumiy o’rta ta’lim maktablarida geografiya fanidan sinfdan tashqari ishlarda sayru-sayohatlarda, tugarak ishlarida foydalanish mumkin. Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va hajmi ish “Kirish”, “Tushuntirish qism” va “Xulosa”dan iborat bo`lib, tushuntirish qism 2 bob va 5 banddan iborat. Ish kompyuter yozuvida jami 70 bet ( 322 kb)da bayon qilingan. Bitiruv malakaviy ishga uning mazmunini ixchamroq bayon qilishga imkon beradigan bir ishlanmala

farmonini imzoladi. Farmon bilan Davlat ekologiya qumitasiga yuklangan vazifalar qatorida ekologik tarbiya, targ`ibot va ma’rifiy ishlarni, shuningdek, ekologiya va atrof-muhit muhofazasi sohasi mutaxassislarini qayta tayyorlash va malakasini oshirishni tashkil etish belgilangan. Ta’lim jarayoni o’quvchilarni bilim olish, ko`nikma va malakalarni egallash ularni dunyoqarashini kengaytirish, ijodiy izlanishlarini rivojlantirish maqsadiga yo’lga o’qituvchi bilan hamkorligi sanaladi. Boshqacha aytganda ta’lim mazmunini o’qitish metodlari, vositalari, shakillari yordamida o’zlashtirishga erishishdir. Shu o’rinda ta’lim mazmuni, uning tarbiya qismlari, o’quvchilar tomonidan o’zlashtirish usullari, ta’lim mazmunining pedagogik jarayonlari tarkibiy qismlari bo’lgan o’qitish metodlari, vositalari v

munosobatlarni insonparlashtirish va demokratlashtirishni amalga oshirmay turib qo’llangan har qanday pedagogik texnalogiya u kutilgan samarani bermaydi. Pedagogik munosabatlarni insonparvarlashtirish va demokratlashtirish asosidagi pedagogik texnalogiya o’zida falsafa, psixoligiya pedagogikaning insonparvarlik g’oyalarini mujassamlashtiradi. Ushbu pedagogik texnalogiya diqqat markazida o’z imkoniyatlarini maksimal darajada amaliyotga qo’llaydigan, ijodiy va ijtimoiy faol, turli hayotiy vaziyatlarni anglab, tahlil qilingan, mo’ljalni ongli ravishda mustaqil, to’g’ri ola oladigan shaxsni shakillantirish g’oyasi turadi. Mazkur texnologiyaning asosiy jihati har bir shaxsda mavjud bo’lgan uning ehtiyoji, qiziqishi, iqtidori va imkoniyatlari asosida shaxsda ijobiy fazilat va xislatlarni shakill

Geografiyani o`qitish geografiya darslari hamda darsdan tashqari bajariladigan ishlar orqali amalga oshiriladi. Geografiya darsini o`z navbatida joyida va sinfdan tashqarida o`tkaziladigan darslarga ajratish mumkin. Geografiya ta’limida sinfdan tashqari maktabdagi o’quv tarbiya ishlarining mazmuni va vazifasi sinfdan tashqari ishlar o’quvchilarning ijodiy qobilyatlarini ro’yobga chiqarishga imkon berishi, mashg’ulotlarning hajmi, shakl va metodlari esa ularning yoshiga bog’liq bo’lishi maqsadga muvofiqdir. Sinfdan tashqari ishlarning mazmuni. Geografiya bo’yicha sinfdan tashqari ishlarga tabiatni o’rganish va muhofoza qilish, o’simliklarni o’stirish, hayvonlarni parvarish qilish bilan bog’liq bo’lgan xilma-xil mashg’ulotlar kiradi. Bu mashg’ulotlar darslarni takrorlamasligi va faqat darsla

Geografiya - tabiiy fanlar sultonidir. U ulkan, sahiy, ulug`vor va betakror Yer deb atalmish hayot makoniga aylangan borliqni o’rganuvchi fan. Bu fanni o’rganishda har bir davr ziyolilari o’z qarashlari bilan yondoshganlari aniq. Bugungi kunga kelib, geografiyani takomillashtirishga yanada katta etibor bilan qaralmoqda. Buning uchun geografiya o’qituvchisi avvalo o’zi o’qitayotgan fanini sevishi va bu fan erishayotgan yutuqlar bilan uzluksiz tanishib borishi shart. Geografiya darslarini va geografiyadan sinfdan tashqari ishlarni hayotga tadbiq etish ularni qiziqarli va ijodiy tashkil etish bosh maqsadidir. Kech kuz kunlarining birida bozorda Tojikistondan kelgan bir bog’bon bilan hamsuhbat bo’lib qolgan edim. U o’shanda Qarshi bozoriga uzum va boshqa ho’l mevalar-quruq mevalar, Farg’ona vo

emas. Nima uchun hozirgi paytda ko’p bolalar orasida berahmlik, axloqsizlik, jinoyatchilik kabi ishlar ko’payib bormoqda? Albatta bolalar o’rtasida bunday noxush ahvolning ko’payib ketganligiga atrof muhit, kattalarning ham aybi bor. Hozirgi paytda bolalar tarbiyasidagi xatoliklar ayniqsa ekologik tarbiyani past darajada ekanligi, ya’ni ularning tabiatdan ajralib qolganligi shunday ahvolga olib keldi. Keyingi yillarda bolalarning ekologik tarbiyasiga e’tiborsizlik oqibatida ularda tabiat in’omlari nisbatan iste’molilik kayfiyatida qarash kuchayib, mehnatsevarlik, tejamkorlik, tabiatni muhofoza qilish kabi axloqiy fazilatlar deyarli yo’qoldi desak xato qilmagan bo’lamiz. So`ngi yillarida tabiatda sodir bo’lgan ekalogik tanglik kishilarga, ayniqsa, yoshlar ruhiyatiga salbiy ta’sir ko’rsatdi.

ekanligini anglatib, kelgusidagi bu sohadagi vazifalar nimalardan iborat ekanligini tushintirish kerak. Atrof-muhit serqirrali bo’lgani uchun uni barcha fanlar orqali yoshlarning ongiga singdirish lozim. Shuning uchun bolalarga ekologik tarbiya berishda ko’p fanlar bo’yicha mutaxasis o’qtuvchilar aktiv qatnashishlari kerak. Masalan, geografiya fanlarini o’qitayotganda tabiatga atrof-muhitning bir-biriga va tashqi muhitga bog’liqligi, hozirgi davrda O’zbekiston Respublikasida ro’y berayotgan ba’zi atrof-muhit o’zgarishlarning hayvonot va o’simlik dunyosiga ta’siri yuqolib ketish arafasiga turgan turlarini saqlab qolish uchun ko’rilayotgan tadbirlar (tashkil etilgan qo’riqxonalar) to’g’risida tushuntiriladi. Geografiya fani bo’yicha tabiatdagi muvozanatning buzilishi kishilar sog’ligiga salb

Adabiyot darslarida shoir va yozuvchilarning tabiatga vatanga bag’ishlangan asarlarini o’rganayotganda o’quvchilarda tabiatning bugungi holati nisbatan tashvishli xislarini ashula, musiqa va rasm darslarida unga havas va mehr- muhabbat uyg’otmoq kerak. Tarix fani bo’yicha o’tilgan darslarda esa tabiatda sodir bo’lgan tarixiy ekologik falokatlar, tabiatni muhofoza qilishga doir xalqaro bitimlar, O’zbekistonda tabiatni muhofoza qilish bo’yicha qonun qabul qilinganligi aytiladi. O’quvchilarga atrof-muhit tarbiyasini berishda maktab yer uchastkasida shahar ko’chalari va istirohat bog’larida gul va nihollar ekish ularni parvarish qilish qushlarni asrash, yashil qo’riqchilar ishida qatnashuvlarni ta’minlash katta ahamiyatga egadur. Ayniqsa, ”Yosh tabiatshunoslar” uyi ishida qatnashish bolaga eka

Ko’kbuloqning yuqori qismidagi oqsuv shalolalari, archazorlarni ko’rganda yoshlar zavq-shavqqa to’lishadi. Bunday tabiat go’zal joylar viloyatimizda juda ko’p. Yoz oylarida bunday joylarda sayohatlar uyushtirgan bolalar qanchadan- qancha zavq oladi, jismoniy chiniqadi ularni o’rganadi, ularda atrof-muhit tarbiyasi kamol topadi. Uyushtirilgan ekskursiyada faqat bu joylarni ko’rib qaytgan bolalar bu maskanlar to’g’risida keng tasavvurga ega bo’ladi. Ya’ni muayyan joyning o’ziga xos tabiati geografik o’rni, o’simliklar va hayvonot dunyosi, xo’jalik tarmoqlari (dehqonchilik, chorvachilik, o’rmonchilik va boshqalar). Kelgusidagi taraqqiyot dongdor kishilari to’g’risida bolalarga gapirib berishi kerak. Albatta bu joylar to’g’risida to’liq bilimga ega bo’lgan kishilar kam. Buning uchun kelgusida

bera olmaymiz. Hozirda yaratilayotgan darsliklar o’quvchilarda va talabalarga atrof-muhit haqida aniq javob berish kerak. Ekologik bilimlar nafaqat oliy o’quv yurtlarining tabiatshunoslik fakultetlari talabalari uchun, balki boshqa bilim yurt talabalari shuningdek injinerlar tayyorlovchi bilim yurtlarning talabalari uchun ham zarurdir. Hozirgi paytda tabiatga berilgan ko’p halokatlar ekalogiyani bilmagan o’quvchilar tomonidan sodir etilgan. Bu borada qator xorijiy mamlakatlarning tajribalari namuna bo’lish mumkin. Masalan, bolalarga ekologik tarbiya berish Orol bo’yi va boshqa mamlakatlarda ancha yaxshi yo’lga qo’yilgan. Germaniyada tabiatga go’zal maskanlarda maxsus ekalogik tarbiya berish joylarda tashkil etilgan. Ularda yoz oylarida mutaxassis o’qtuvchilar ekologiya bo’yicha o’z malakal

axloqli bo’lib yetishgan yoshlar o’z vatanlarini qudratli gullab-yashnagan mamlakatlarga aylantirish uchun astoydil mehnat qildilar. Fan va texnikani taraqqiy ettirish uchun fidoyilik qildilar. Yaponiyaning bugungi yuksak taraqqiyoti xuddi ana shu masalalarning izchil hal etilganligiga yorqin misoldir. Shunday qilib, bolalarni o’simlik va hayvonlarni parvarish qilishga o’rgatish, ularni tabiatga mehr-muhabbat ruhida tarbiyalash shunchaki bir ermak emas. Bu davlat ahamiyatiga ega bo’lgan dolzarb masalalar. Biz sog’lom, axloqli, mehnatsevar, pok, bilimdon yoshlarni tarbiyalab o’stira olganimizdagina kelajagimiz porloq bo’ladi. Geografiya Davlat ta’lim standartlari asosida ta’lim – tarbiya jarayonida hamkorlik pedogogikasi, zamonaviy pedogogik texnologiyalar va o’qitishning interaktiv usullar

Indevidual mashg’ulotlar devoriy gazetalar albomlar chiqarishni jonli tabiat burchagi va maktab oldi va geografiya maydonchasidagi, tabiatdagi ishlarni, darsdan tashqari o’qish va axborot burchagi uchun geografik mazmundagi materiallar tanlashni, bolalar ilmiy - ommabop kitoblarga taqriz yozishni o’z ichiga oladi. Geografiya ta’limida sinfdan tashqari maktabdagi o’quv tarbiya ishlarining mazmuni va vazifasi sinfdan tashqari ishlar o’quvchilarning ijodiy qobilyatlarini ro’yobga chiqarishga imkon berishi, mashg’ulotlarning hajmi, shakl va metodlari esa ularning yoshiga bog’liq bo’lishi maqsadga muvofiqdir. Sinfdan tashqari olib boriladigan ishlarda o’qituvchining vazifasi – o’quvchilarning tashabbuskorligini qullab- quvvatlash , yo’l- yo’riqlar ko’rsatish va ularni ma’sulyatini oshirishdan i

tashqari olib boriladigan ishlarda o’qituvchining vazifasi – o’quvchilarning tashabbuskorligini qullab- quvvatlash , yo’l - yo’riqlar ko’rsatish va ularni ma’sulyatini oshirishdan iboratdir. Sinfdan tashqari ishlar o’quvchilarni ilmiy tatqiqot ishlarga o’rgatib borish bilan, ularni dam olishlarga ham imkon berishi kerak. Sinfdan tashqari ishlar mavzusida o’lkashunoslik ishlari mohiyati jihatidan asosiy o’rinni egallaydi. Sinfdan tashqaridagi ishlardagi “o’lka” tushunchasi tushunchasi bevosita o’rganish mumkin bo’lgan hudud (o’z shahri yoki qishlog’, yaqin atrof ma’muriy rayoni, o’z oblasti yoki tabiiy geografik rayon) nazarda tutiladi. Sinfdan tashqari ishlarning mavzularida vatanimizning va uning e’tiboga sazovor bo’lgan joylarini , yirik shaharlari, yangi qurilishlarni o’rganish ham muhi

o`tkazishi kerak. O’quvchilarni milliy va umum insoniy qadiryatlar ruxida tarbiyalashni amalga oshirish maqsadida katta kechalar o’ tkaziladi. Tabiat muhofozasi masalasi yuqorida ko’rsatib o’tilganidek, murakkab, ko’p qirrali masala bo’lib, uning pedagogik obyekti eng muhim sohalaridan biridir. XX asrning ikkinchi yarmida eng muhim masalaga aylangan va kishilik jamiyati oldidagi eng ma’sulyatli masala-tabiat muhofozasi masalasini butun aholining ishtirokisiz hal qilish mumkin emas. Tabiatga muhabbat, tabiat go`zalliklarini sevish va tabiatdan oqilona foydalanish g’oyalarining bolaning yoshligidan singdirib borish va bu tarbiyani o’rta va oliy o’quv yurtlarida o’qitish jarayonida davom ettirish zarurdir. Faqat shu yo’l bilangina tabiatga ehtiyotlik bilan munosabatda bo’lish malakalarini kis

Lekin hozirgi maktab dasturlarida tabiat muhofozasi, tabiiy boyliklardan oqilona foydalanish va ularni ko’paytirish masalalari etarlicha aks ettirilmagan. Albatta, bundan keyin o’qituvchilarni tabiat muhofazasi masalalari sohasida ish olib borishga tayyorlab borish bilan birga umumiy o’rta ta’lim maktablarida tabiat muhofozasi alohida yoki fakultativ fan sifatida kiritiladi. Hozirgacha ko’pchilik maktablarda tabiat muhofozasi sohasida bilim berish faqat biologiya va geografiya o’qituvchilarining vazifasi deb qaraladi. Bu sohada barcha fanlar o’qituvchilari ish olib borishlari kerak. Ba’zan esa tabiat muhofozasi sinfdan tashqari yoki maktabdan tashqari ish deb hisobga olinadi. Bu ham noto’g’ri, tabiat muhofozasi qattiq pragramma asosida dars sifatida o’qitilishi kerak. Sinfdan va maktabdan

darslarida bolalarda toza havo, toza suv, o’simlik va hayvonlarning inson hayotiga ahamiyatini tushuntirib borish kerak. Bolalar atrof-muhitning ifloslanishi qanchalik zarar ekanligini tushunsinlar. Maktablarda tabiat muhofozasiga oid qisqa metrajli kinofilmlar ko’rsatib borish ham katta ahamiyatga ega. Tabiatga va uning go’zalligiga oid san’at asarlari, chiroyli rasmlar, she’r va hikoyalar ham bolalarda tabiatga yaxshi munosabatda bo’lish tuyg’usini uyg’otadi. Maktabda o’tkazilayotgan barcha predmet darslarda tabiat muhofozasiga oid materiallarni berish mumkin. Masalan, matematika darsida shunday misol keltirish mumkin. Nishon fermer xo’jaligida grechka ekilgan dalalardan ular asalarilar bilan changlanganda bir gektar yerdan 12 hosil olingan. Asalari qo’yilmagan dalalardan esa 5,9 sentenr

Maktablarda tabiatni muhofoza qilish jamiyatning boshlang’ich tashkiloti tashkil etilishi zarur. Unga o’quvchilar, maktabning boshqa xodimlari, o’quvchilar a’zo bo’lib kirishlari lozim. Ota-onalari ham a’zo bo’lsalar yaxshi bo’ladi. Sinfdan tashqari bunday ishlarda o’z mehnati bilan ishtirok etishi juda foydali. O’z qo’li bilan ko’chat o’tkazgan bola uni parvarish qilsa, sindirmaydi. Qushlarga uya yasab uni daraxtga va boshqa joyga o’rnatgan bola qush uyalarini buzmaydi. Ko’pchilik o’quvchilar ishtirok etadigan ommaviy xarakterdagi tadbirlar. Masalan, “Qushlar bayrami”, “Sayroqi va chiroyli qushlar ko’rgazmasi”, “Gullar ko’rgazmasi”, “Bog’lar kuni”, “O’rmon oyligi”, “Ko’chat o’tkazish oyligi” kabi tadbirlarni o’tkazib turish va ularda hamma o’quvchilarni qatnashtirish katta natija beradi.

yoki chumolilarni o’ldirib bola bir necha kundan keyin mushuk bolalarini tutib olib qiynashi keyinroq egasiz itlarni yoki kattaroq hayvonlarni o’ylamasdan nobud qilishi mumkin. Bunday xodisalar oxir-oqibatda jinoyatga ortiqcha shavqatsizlikka olib borishi tabiiy holdir. Tarixda bunday xodisalar ko’plab uchrab turadi. Masalan, Ispaniya qiroli Flipp II bolalik chog’ida qo’lga o`rgatilgan maymunlarni ustunga bog’lab qiynashni, ularni o’t bilan azoblashni yaxshi ko’rgan. Yoshi ulg’aygach Flipp II eng zulmkor, kishilarni azoblab o’ldiradigan, odamlarni dinsizlikda ayblab, qiynab halok qiladigan jallod bo’lib yetishgan. O’quvchilar ayrim xollardagina hayvonlar qisman kamaytirilishi mumkinligini bilishlari kerak. 1. Qishloq xo’jaligiga zarar yetkazuvchi mayda kemiruvchilar-sichqonlar dala sichqon

o’yinlar tashkil etish , kinolar ko’rsatish, eksursiya va sayohatlar uyushtirish, ijtimoiy foydali mehnatni tashkil qilish va h.k. Sinfdan tashqari vaqtda olib boriladigan tadbirlar mazmuniga, mahalliy sharoitga, o’quvchilarning yosh xususiyatlari va qiziqishlariga qarab olib boriladi. Sinfdan tashqari vaqtda olib boriladigan tadbirlar mazmuniga , mahalliy shoroitga, o’quvchilarning yosh xususiyati va qiziqislarga qarab olib boriladi. Darsdan tashqari ishlar uy ishlari (vazifalar)ga qaraganda murakkabroqdir. Ularni amalga oshirish uchun tegishli o’simliklar maxsus asboblar va boshqa jihozlar talab qilinadi. Darsdan tashqari ishlarda tirik geografiya burchagidagi, o’quv tajriba maydonchasida va geografiyada yozgi topshiriqlar bo’yicha bajarilgan ishlar kiradi. Bu ishlar o’quvchilarning o’qi

Bolalarning kuzatishlari va o’qituvchining tushuntirishlari bilan olib boriladigan qishloq xo’jaligi bo’yicha amaliy ishlari tabiatni boshqarish va uni inson mahfati uchun o’zgartirish to’g’risidagi ta’limot asoslarini tushunib olishlariga yordam beradi. Bolalarning ijtimoiy-foydali faoliyatlari ularni mehnatga o’rgatadi va vatanparvarlik tarbiyasiga ko’maklashadi. Sinfdan tashqari mashg’ulotlarning barcha turlari bir-biriga bog’liq bo’lishi biri ikkinchisini to’ldirish kerak. O’simlik va hayvonlar bilan ishlashga darslarda vujudga kelgan qiziqish sinfdan tashqari mashg’ulotlarda rivojlanishi mumkin, ayniqsa, tabiatshunoslik bilan qiziqqan yosh tabiatshunoslar tugaragi mashg’ulotlariga qatnashishlari mumkin. O’quvchilarda tabiiy obektlarni kolleksiyalashtirishga moyillikni, hayvonlarga meh

Darsdan tashqari ishlar 1Sinfda va geografiya xonasida bajariladigan ishlar 1.Geografiya burchagida olib boriladigan ishlar 2. Geografiya to`garagi ishlari 3. Geografiya olimpiadalar 4. Geografiya kechalar va h. o. 2.Sinfdan tashqari bajariladigan ishlar 1.Maktab tajriba uchastkasida olib boriladigan ishlar 2 Tabiatda hayvonlar ustida olib boriladigan kuzatishlar 3. Ko`rgazmali qurollar tayyorlash va b. O’qituvchi o’qitish shakllarining didaktik maqsadi, vazifalari, o’ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda yuqorida qayt etilgan umumiy talablarni amalga oshirish yo’llarini belgilashi zarur. O’qitish jarayonining asosiy shakli dars bo’lib, u o’quvchilarning ilmiy dunyoqarashini kengaytirish, DTS da ko’zda tutilgan bilim, ko’nikma va malakalarni shakillantirish va rivojlantirishda muhim

o’qtuvchi va o’quvchilarning tabiiy yoki tasviriy ko’rgazmali qurollarni namoyish qilish bilan og’zaki bayon qilish, amaliy o’quv va ko’nikmalarni shakillanishiga qaratilgan o’quvchilarning ijtimoiy-foydali mehnat va boshqa metodlar to’g’ri uyg’unlashtirilishi lozim. Tugarakni muvaffaqiyatli ishlashda mashg’ulotlar o’tkazishga tayyorlanish katta ahamiyatga ega. Birinchi mashg’ulot oldidan uni o’tkazish vaqti oldidan eslatish, tugarak vazifalari bilan o’quvchilarni tanishtiruvchi kirish suhbatining mazmuni barcha tafsilotlar bo’yicha o’ylab chiqish zarur. Tugarakning ish rajasini tuza turib, mo’ljallangan mavzuni o’quvchilar bilan muhokoma qilishdir. Klub ishi. Geografiya bo’yicha sinfdan tashqari ishlarda 5-sinf o’quvchialri kulub ishlarida keng foydalanadilar, ularning boshqa ish shakilla

Ommaviy ishlar uzoq va puxta tayyorgarligini talab qiladi. U yoki bu tadbirni o’tkazish uchun oldindan ancha katta bo’lmagan tashabbuskorlar guruhini tanlash va reja ishlab chiqish topshiriqlarni hamma atnashchilarga taqsimlash kerak. Tadbirga tayyorlanish geografiya to’g’risidagi o’z bilimlarini kuzatishlar yoki kitoblarni o’qish yordamida to’ldirish zarurati bilan bog’liq bo’lishi lozim. Chunki, bahor (ochiq kunlar, o’simlik va hayvonlarning uyg’onishi, qushlarning uchib kelishi to’g’risida) gi o’qish bilan bog’liqdir. Sinfdan tashqari ishlarning turlari Sinfdan tashqari ishlar turli tadbirlar tarzida tashkil etiladi. Ulardan muhimlari - geografik adabiyotlarni o’qish, geografik mazmundagi axborot (ma’ruza tarzida)berish, navbatchi karta tashkil etish, devoriy gazeta chiqarish,maxsus fot

bo’lib, unga barcha sinf o’quvchilari ixtiyoriy ravishta a’zo bo’lishi mumkin. “Maktabimizda yosh sayohatchilar” tashkil etib har oyda yoki haftada bir marta to’garak a’zolari bilan birgalikda mashg’ulotlar olib boriladi. Masalan: Jomolungmani kim zabt etadi? “7x7” bilimdonlar bellashuvi “Zinama-zina” “Hayvonlarni o’z makoniga yuboring” Geografik kulublar o’quvchilarni eng qiziqarli faoliyatlardan biri hisoblanadi. Klublar o’quvchilarning ilmiy bilimlarni to’idirish bilan birga ularning yaxshi xordiq chiqarishlarga ham yordam beradi. Klublarga turli yoshdagi o’quvchilarni jalb qilish mumkin.Masalan, maktabimizda “Zakovat” hamda “Intellektual” ring bilimdonlar klublari faoliyat olib bormoqda Geografik yangiliklar va navbatchi karta. Maktab o’quvchilari kundalik xalqaro ahvol masalalariga, d

belgilab boradilar. Bu dunyoda ro’y berayotgan xodisalarni, yangiliklarni qaysi materikda ekanligini darhol tasavvur qila olishga, kartada belgilangan fakt va hodisalarga geografik nuqtai nazardan yondashishga o’rgatadi. Bunday ishlar o’quvchilarning geografik bilimlarini kengaytirishda, ularni siyosiy g’oyaviy jihatdan tarbiyalashda katta rol o’ynaydi. O’lkani o’rganish . Sinfdan tashqari olib boriladigan ishlarda o’z o’lkasini o’rganish muhim o’rin tutadi. O`lkani o’rganishning vazifasi o’z o’lkasining tabiatini, aholining turmushi, madaniyati va faoliyatini o’rganishdir. Maktabda geografiyadan olib boriladigan o’lkashunoslik ishlari o’z o’lkasining boyliklarini aniqlash, tabiat hodisalarini kuzatish, turli obyektlarga ekskursiyalar uyushtirish, kolleksiyalar va gerbariylar yig’ishdan ib

Geografiya kechalari o’tkazish. Geografiya kechalari ma’lum dastur asosida o’tkazilishi mumkin. Yaxshi o’tkazilgan kecha o’quvchilarning uzoq vaqtgacha xotirasida qoladi. Maktabda o’tkaziladigan kechalar faqat geografiya faniga oid bo’lmay, balki tarix va adabiy kechalar bilan ham birgalikda o’tkazilishi mumkin. Geografiya kechalarining ahamiyati shundaki, u kechani tashkil etuvchilarining ish natijalarini namoyish qiladi va ko’pchilik o’quvchilarni o’ziga jalb etadi. Geografiya kechalariiing mazmuni turlicha: muhim geografik voqealarga, ko’zga ko’ringan geografolimlarga va o’lka tabiatini o’rganishga bag’ishlangan bo’lishi mumkin. Masalan, «O’rta osiyolik sayyohlar», «Geografiya faniga hissa qo’shgan O’zbek geograf olimlari», «O’zbekiston shaharlari», «Afrika uyg’onmoqda», «Bizning Vatani

d) jamiyat a’zolarining tadqiqot va kuzatishlari natijasiga bag’ishlangan qiziqarli kecha va konferensiyalar o’tkazish. Jamiyatning bo’lim (seksiya)lari bo’ladi, bu bo’limlar o`quvchilarning qiziqishlari va yosh xususiyatlariga qarab tuziladi. Maktablarda tashkil etiladigan O`IJ ning o’z nomi va shartli belgisi (emblemasi) bo’lishi maqsadga muvofiqdir. O`IJ Beruniy, Ulug’bek yoki Bobur nomlari bilan yuritilishi mumkin.Har bir O`IJ niig o’z «a’zolik bileti» bo’lishi, buni o’quvchilarning o’zlari tayyorlashlari mumkin. Jamiyatning umumiy yig’ilishi har chorakda bir marota bob bo’limlarining yig’ilishi esa har oyda bir marotaba tashkil etiladi. Bo’limlarining yig`ilishida - raisning axboroti,. a’zolarning mavzulari, kuzatish, tadqiqot va sayohat natijalari tinglanadi. G е ografiya olimpiadala

G е ografiya olimpiadalari o`quvchilarning k е lgusida qanday kasb egalari bo`lishini tanlashda ham katta ahamiyatga ega. Olimpiadalarni ilmiy t е kshirish dargohlari, oliy o`quv yurtlari bilan hamkorlikda uyushtirish k е rak. Olimpiadalardagi natijalar savollarga qo`yilgan ochkolarni yakunlash bilan aniqlanadi. Topshiriqga puxta, to`g`ri javob b е rgan o`quvchilar g`olib d е b topiladi. G е ografiya fani bo`yicha olimpiadalar 4 turda uyushtiriladi; birinchi tur maktab olimpiadasi, ikkinchi tur-tuman olimpiadasi, uchinchi tur-viloyat olimpiadasi, to`rtinchi tur-r е spublika olimpiadasi. Ularni o`tkazish muddatlari alohida b е lgilanadi. Savollar turdan-turga murakkablashib boradi. Birinchi tur g`oliblari ikkinchi turga qo`yiladi va xakozo. Olimpiada tayyorgarlik o`quv yili boshlanishidan

Savollar imkoni boricha muammoli qilib tuzilishi va taqqoslash harakt е riga ega bo`lishi k е rak. Ayniqsa, u yoki bu hodisaning qonuniyatlarini ochib b е rish, statistik malumotlardan foydalana olish, oddiy sx е ma, diagrammalar chiza olish, xilma-xil kartalardan bilim manbai sifatida foydalana olish tarzida bo`lishi lozim. Tabiiy kompl е kslarning ekologik ahvolini tahlil qilish, kosmik fotosuratlar bilan ishlay olish ayniqsa muhim ahamiyatga ega. Geografiyadan fan oyligini tashkil etish (Ilova 2) Keyingi yillarda umumiy o‘rta ta’lim maktablari tajribasida fan oyliklarini o‘tkazish an’anaga aylanib bormoqda. Maktablarda fan oyliklarini o‘tkazishdan maqsad bir oy davomida ma’lum fanni o‘quvchilar orasida keng targ‘ib qilish, fan asoslaridan o‘quvchilarni chuqurroq boxabar qilish, ularni

2 BOB GEOGRAFIYADAN TABIATNI MUHOFAZA QILISH MAQSADIDA TASHKIL ETILADIGAN SINFDAN TASHQARI ISHLAR 2 1. Sayohat - tabiatni muhofaza qilishga o’rgatuvchi qulay vosita Maktabda o’tkaziladigan barcha geografik sayr va sayohatlar o’quv dasturlarida ko’rsatilgan hamda sinfdan tashqari ishlar tarzida o’tkaziladigan sayr va sayohatlarga bo’linadi. Geografiya o’quv, sayr va sayohatlari tabiat quyniga, ishlab chiqarish korxonalarga, transport korxonalarga meteorologik stansiyalarga, gedropostlarga, muzeylar va xokoza joylarga uyushtirish mumkin.O’quv sayr va sayohatlar dasturda kursatilgan bo’lsa, dars jaroyonida yoki oxirda olib borib 33

ko’rsatadi. Sinfdan tashqari o’tkaziladigan sayr va sayohatlar esa sinfdan tashqari ish sifatida darsdan tashqarida o’tkaziladi. Sayr va sayohaylar ko’rgazmalilikning eng yuqori shakli bo’lib, maktabda geografiya o’qitishda katta ahamiyatga ega. Bu paytda olinadigan bilimlar ikki yoqlama xaraktirga ega. Birinchi tomondan maskur obekt va hodisalar o’ziga xos xususiyati to’g’risida bilim bersa, ikkinchi tomondan muayyan obyekt va hodisani bilish uchun xizmat qiladi, ya’ni umumiy tushunchalarni tarkib topishi uchun xizmat qiladi yoki manba bo’ladi. Aytaylik tabiat qo`yniga uyushtirilgan sayr va sayohatlarda shu joy tabiati hususiyatlari bilan tanishtiriladi. Mahalliy tabiatning o’ziga xos tomonlari va umumiy qonuniyatlarni bilib oladilar yoki korxonaga uyushtirilganda bu korxonani o’quvchilar

o’tkaziladi yoki maktab jadvalida sayr va sayohatlar uchun maxsus soat quyilishi mumkin. Bunda o’quvchilar soni 25 tadan oshmasligi lozim. Ular katta sinf bo’lsa, giruhlarga ajratish mumkin. Katta guruhlarda 40-45 o’quvchi bo’lsa o’qituvchi o’quvchi bolalarga qarab yurishda qiynalib qoladi. Shuning uchun boshqa fan o’qituvchilari bilan birga majmuali sayr sayohatlar uyushtirish mumkin. Ba’zan sayr sayohatlar darsdagi materiallarni o’rganishdan oldin ayrim hollarda esa dastur materiallarni o’tib bo’lgandan keyin o’tkaziladi. Dasturdagi materialni o’tib bo’gandan so’ng o’tkaziladigan sayr va sayohatlar 3 ta asosiy tarkibiy qismga bo’linadi. 1.Sayr va sayohatlarga tayyorgarlik. 2.O’tkazish. 3.Yakunlash va to’plangan ma’lumotlardan darsda foydalanish. Sayr va sayohatlarga tayyorgarlik paytida

boshlaydilar. Shunga oid ko’rsatmalar bera boshlaydilar, ular qiynalib qolganda o’qituvchi tushunchalar berib boradi. O’qituvchi sayr va sayohatni kirish suhbati bilan boshlaydi. Bunda o’qituvchi sayr va sayohat obekti to’g’risida so’zlab beradi, nimalarga e’tibor berishni ko’satadi va tashkiliy ko’rsatmalar beradi. Sayr va sayohatlar paytida o’qituvchi mumkin qadar o’quvchilarning mustaqil ishlariga imkon berishi tegishli uslublardan foydalanish kerak. Oqituvchi o’quvchilarga topshiriqlar berish vaqtida kamroq aytib berishi, kirish izohlari va ko’rsatmalar bilan chegaralanishi lozim. O’quvchilar topshiriqlarni bajarish savollarga javob qilish vaqtida obektlarni ko’rib chiqadi, o’lchaydi rasmlar chiziladi. Shundan so’ng o’qituvchi qatorlar bajargan ishni, yig’ilgan materialni holatini joyn

2. O’lkashunoslikda, sinfdan tashqari vaqtda o’tkaziladigan sayohatlar. Biz quyida o’lkashunoslikdan o’tkaziladigan sayohatlarda qilinadigan ishlar haqida to’xtalmoqchimiz. O’lkashunoslikda sayohatlar ma’lum tuman doirasida o’tkazilib shu tumanning geografik o’rni tabiati va xo’jalik xususiyatlari o’rganiladi. Bu sayohatning mazmuni ixtiyoriylik tamoyillariga asoslanadi. Geografiyadan o’tkaziladigan sayohatlar o’qitishni turmush bilan bog’lab, o’quvchilarning nazariy bilimlarini oydinlashtiradi, geografik ob’yekt bilan bevosita tanishish imkoniyatini beradi. Shu bilan birga geografiyadan olgan bilmlarni mustahkamlab, fikr doiralarni kengaytirib kuzatuvchanlikni oshiradi, bir- birini hurmat qilish, o’qtuvchilarga kattalarga muhabbat tuyg’ularini shakillantiradi. Tabiat quyniga o’tkaziladiga

Sayohatga chiqish oldidan sayohat qatnashchilarning yig’ilishi o’tkazilib, vazifalar taqsimlanib olinadi, jihoz va kerakli anjomlarning olingani va tayyorligi tekshirilib chiqiladi, kamchiliklar bo’lsa uni bartaraf qilish choralari ko’riladi. Sayohat bir necha kunlik bo’lib maktab direktori “Qizil suv” tog’ archa qo’riqxonasi va “Yakkabog” o’rmon xo’jaliklaridan ruxsat olgandan so’ng Yakkabog’-Somoq-Kaltaqo’l-Bori marshruti bo’yicha yo’lga chiqish rejalashtiriladi. Sayohatni boshlashdan oldin o’quvchilar o’simlik geografiyalari to’plash, hayvonlarni kuzatish, suvlarni o’lchash, ifloslanishini aniqlash, tabiiy jarayonlarni kuzatib, uni o’zgargan va o’zgarmaganini, qayta tiklanishini aniqlash guruhlarga bo’linadi, ularning qiladigan ishlari ko’rsatilib beriladi. Har bir guruh a’zosi kundalik

obyektini izchillik bilan kuzatish, ruxsatsiz boshqa joyga ketmaslik, o’simliklarni yulish, ildizlarini kovlash, yig’ib olish va sotish qatiyan man qilinadi”-dedi va boshqa ishlar bilan shug’ullanmaslik, kabi masalalarda o’quvchilar ogohlantiriladi. Maktabda to’planib guruh a’zolarining barcha tayyor bo’lib hamma narsalar taxt bo’lgandan so’ng sayohatga chiqiladi. Tabiatni muhofoza qilish, uni saqlash va ko’paytirish sohasida juda ko`p ishlarni sayr sayohatlar yordamida amalga oshirsa bo`ladi. 2 2 Tabiat muhofazasida tadbir va o’yinlarning ahamiyati Sinfdan tashqari ishlarning eng qiyini eng sermazmuni shu bilan birga eng ommaviysi geografiya kechalaridir. U sinfdan tashqari deyarli barcha ishlarni o`zida mujasamlashtirib tugarakni barcha bilimlari faoliyatini yakunlaydi. Geografiya kechal

Geografiya kechalari maxsus dastur asosida o’tkazilishi mumkin. Yaxshi o’kazilgan kecha o’quvchilarning uzoq vaqtgacha xotirasida qoladi. Maktabda o’tkaziladigan kechalar faqat geografiya faniga doir bo’lmay, balki tarix va adabyot kechalari bilan ham birgalikda o’tkazilishi mumkin. Geografiya kechalarining ahamiyati shundaki , u kechani tashkil etuvchilarni ish natijalarni namoyon va ko’pchilik o’quvchilarni o’ziga jalb etadi. Geografiya kechalarning mazmuni turlicha, muhim qurollaridan darsda geografik voqealarga, ko’zga ko’ringan geograf olimlar va o’lka tabiatini o’rganishga bag’ishlangan bo’lishi mumkin. Masalan “O’rta Osiyolik sayyohlar’’,“Geografiya”faniga hissa qo’shgan o’zbek geograf olimlari “, “O’zbekiston shaharlari”, “Afrika uyg’onmoqda”, “Bizning vatanimiz “ kabi mavzularda o

1.Kechaning mavzusi. 2.Maqsadi; Zalni bezatilishi. 3.O’quvchilar tomonidan kecha mavzusiga oid 5-10 minutlik ma’ruzalar mazmuni ko’rsatiladi. 4. Mavzuga doir she’r, qo’shiq, maqol, olimning so’zlari to’liq kiritiladi. 5.O’quvchilarga beriladigan savollar (javob) to’liq senariyga to’liq kiritiladi Kechani boshqarib borish uchun va o’quvchilar bilimini baholab borish uchun uch kishilik hay’at tayinlanadi. Mustaqil Vatanimiz xalqlari o’zlarining buyuk bobokolonlari ularni qoldirgan boy ma’naviy merosi milliy mafkura asoslariga poydevor bebaho serchashma ekanligini dunyoga namoyish etmoqda. Buyuk bobokalonimiz hayotiga ilmiy faoliyatiga bag`ishlangan kechalar simenar konferinsiya va boshqa tadbirlarni o’tgazilishi yosh avlodni o’tmishimiz bilan faxirlanish milliy iftixor tuyg`usini tarbiyalash

taklifnomalar jo`natiladi. Kecha o`tgaziladigan joy ( zal ) kechaga binoan bezatiladi. ”Orol dardi olam dardi’’, ”Tabiatni muhiofazaqilish umum xalq ishi”, ” Mening go`zal bo`stonim O`zbekistonim”,”O`zbekiston kelajagi buyuk davlat’’, ‘’Vatanparvarlik o’z o`lkasini o`rganishdan boshlanadi’’, ‘’Vatan geografiyasini o`rganish dolzarb ahamiyatga ega’’ va boshqalar.(Ilova -3) Kechaning tuzilishi quyidagicha bo`ladi: 1 - Kirish qismi. Kechani fan o’qituvchisi qisqacha kirish so`zi bilan ochadi. Shundan so`ng kecha qatnashchilari O’zbekiston madhiyasini aytadilar.Dasturni olib boruvchi o’quvch kecha qatnashchilariga otashin salomlar yo`llab she’riy tabrik aytadi. 1- Boshlovchi o’quvchi: A. Oripovning “Men nechun sevaman O’zbekistonni” sherini aytadi. Men nechun sevaman O’zbekistoni, Tuprog`in ku

Sababini aytgil desalar menga, Shoirona go’zal so’zlardan oldin Men ta’zim qilaman ona xalqimga Xalqim tarix hukmi seni agarda Mangu muzliklarga elitgan bo’lsaydi, Qorliklarni makon etgan bo’lsayding, Mehrim bilmasmidim o`sha muzlarga? Vatanlar, vatanlar mayli gullasin Bog’ unsin mangulik muzda ham ammo Yurtim, seni faqat boyliklaring uchun Sevgan farzanding bo’lsam kechirma aslo! II. Ma’ruzalar. Mavzu: O’zbekiston maftunkor o’lka. Birinchi ma’ruza e’lon qilinadi. Birinchi ma’ruza tugagach, boshlovchi o’quvchi, she’r o’qiydi. O’zbek Qora ko’li o’zbek ipagi To’rt jihat dunyoning bariga mashhur. O’zbeklar to’qigan atlaslarida, Yetti rang yaltirab tovlanadi nur. Quvaning anori, Andijon uzumi, Namangan anjiri, Toshkent olmasi, Samarqand sharobi, Quqon qovuni Marg’ilon luchagi, hamma hammasi O’

1 .Viktorina. Kecha mazmunga yaqin bo’lgan 30 tacha savol ajratib olinadi va bahslashuv guruhlarga berladi. 2.Iqtisodiy rayonlarni bilasizmi? O’yini ya’ni test yakunda g’olib jamoa aniqlanadi. Foal ishtirokchilar rag’batlantiriladi. Kecha davomida o’quvchilarning geografiyadan olgan bilimlari mustahkamlanadi. Bilimdonlik bahsi Maktabda o’qituvchi ish yuklamasi bo’yicha haftada bir soat geografiyadan fan tugaragini darsdan so’ng tashkil qiladi. 34 haftalik yillik ish reja tuzub olinadi. Unga ko’ra fan oyliklari vaqtida (sentabr-geografiya fan oyligi ) “Bilimdonlar” “Zukkolar bahsi”, “O`yla, izla, top” o’yinlari o’tkaziladi. Quyida biz to’garaklar a’zolarning bilimdonlik bahsiga to’xtalamiz. O’quvchilar faoliyati guruhli usulda tashkil etiladi.O’quvchilar 4 guruhga bo’linadilar guruh sardorl

Sinfdan tashqari ishlarda tabiat muhofaza qilish juda keng tarqalgan samarali ishlardan biridir. Sinfdan tashqari o’qish orqali o’quvchilar fanga qiziqish ortadi, bolalar guruhi shakllanadi, hamda bilim, ko’nikma va malakalar hosil bo’ladi. Tajribadan shu narsa ma’lum bo’ldiki, o’qituvchining sinfdan tashqari ishlarni tizimli o’tkazib borishi keng o’quvchilar ommasini jalb qiladi va geografiya o’qituvchining sinfdan tashqari ishlarni tizimli o’tkazib borishi o’quvchilar ommasini jalb qiladi va geografiya faniga qiziqishini orttiradi. Sinfdan tashqari o’qishni tashkil etishni turli usul va shakllaridan foydalanadi. Sinfdan tashqari o’qishning keng tarqalgan shakllardan biri va samaraligi bu o’qilgan kitoblarni jamoa bo’lib, muhokama qilib so’ngra biror mavzuda anjuman o’tkaziladi. O’quvchi

o’quvchi yoshlarni komillika olib boruvchi ijtimoiy tabiiy vosita bo’lib, ajdodlarning tarixiy tajribalarni ularni ijtimoiy – madaniy xususiyatlari va mentanetini saqlab qolishda katta ahamyatga ega. O’lkashunoslikni imkoniyati va shartlari o’quvchi o’z kuchi irodasi bilimi va matonatini sinab kurishi, hayoti uz “MEN”ini hamda o’zligini anglashga katta yordam beradi. O’lkashunoslik olam va uzligini anglashdagi eng muhum vositadur. Shu o’rinda “Geograf o’lkashunos” tugaraganing sinifdan tashqari ta’lmidagi ahamyatini yoritishdan oldin, o’lkashunoslikning ayrim tomonlari to’xtalib utish joiz. Ma’lumki o’lkashunoslik o’rganilish mazmuniga ko`ra ilmiy (davlat) jamiyat va maktab o’lkashunosliklariga bo’linadi. Biroq maskur o’lkashunoslik turlaridan maktab o’lkashunosligi yuqoridagi ikki turlaru

iikkichik ilmiy tadqiqotlar olib borish Geografik maydon tashkil etish O’lkashunoslik kechalarini tashkil etish Sinfdan tashqari ishlarni rejalashtirishda quyidagi ish namunalariga amal qilish maqsadga muvofiq bo ’ ladi : 1.Geografiya to`garagini tashkil etish. 2.Geografik kechalar o’tkazish. 3.Turli obyektlarga ekskursiyalar uyushtirish. 4.Geografiya burchagini tashkil etish. 5.Turli mazmundagi geografik ko’rgazmalar tayyorlash. 6.Gazeta va jurnallar chiqarish. 7.Geografiya maydonchasida ishlash. 8.Olimpiada va turli ko’rik tanlovlarda tayyorgarlik ko’rish va o’tkazish. Geografiya tugaragini tashkil etish, o’quvchilar uchun darsda qamrab olish imkoni bo’lmagan ishlarni bajarish o’qituvchilardan katta masulyat talab qiladi. Buning uchun to’garak a’zolari bilan o’ning tartib va qoidalari is

Geografiya to’garagida qilingan ishlarning mavzulardan belgilashdan asosan o’quvchilar istagi o’z aksini topmog’i kerak. Bunda o’qituvchi o’zining yetakchilik rolini yo’qotmasdan sinfdan tashqari ishlarda o’lkashunoslik ishlariga oid ko’proq o’rin egallashiga erishmog’i lozim. To’garak o’z a’zolarini istak va imkoniyatlari doirasida yillik rejani albatta maktab ma’muriyati tasdiqidan o’tkazishi shart. Maktab o’lkashunosligi o’z o’lkasining tabiati ijtimoy hayoti xo’jaligi va madaniyatini vazifa qilib qo’ydi. Bunda o’z joyi yani qishlog`i o’z tumani o’z shahri o’z viloyati tushuniladi. Maktab o’quvchilarni yoshi ulg‘aygan sari o’z joyi tushunchasi ham ularga keng ma’no kasb etadi. Shuning uchun ham sinfdan tashqari ishlarni tashkil etish sinf mashg`ulotlarida bo’lganidek o’quvchilarni yosh

Butun dunyo ekologik olimlari odam tabiatiga yetkazilgan zararni tuzatish ustida ish olib borayapti ekologiya masalan o’simliklar havo, suv, boshqa o’simliklar hayvonlar va odam bilan qanday bo’lganini aniqlaydi. Tirik mavjudotni o’rab turgan barcha narsani ekologik olimlar atrof muhit deb ataydi.O’zbekiston Respublikasi Konustitutstiyasi 54- moddasining mol- mulkdan foydalanish ekologik muhitga zarar yetkazmasligi fuqarolik va yuridek shaxslarning va davlatning huquqlarini qonun bilan himoyalangan manfatlarini bo’lmasligi belgilangan jonli tabiat bilan jonsiz tabatni o’zaro bog’liqligi rassom va rasmlarda jonli tabiat bilan jonsiz tabiat o’rtasida qanday bog’lanish borligini ifodalab berganligini tushindingiz.Nima uchun kungaboqar q u yosh harakatiga mos ravishda o’z holatini o’zgarishini

1 . yo’qolib borayotgan xalq og`zaki ijodi namunalari o’rganish v uning mazmunini ochib berish. 2 . o’lka geografiyasini kompleks ( relifi geologiyasi iqlimi, suvlari tuprog`i o`simliklari va b) tadqiq etish. 3 . o’lkada yashab utgan shoir va yozuvchilarni hayoti va foliyatini tadqiq etish. 4 . fenalogik kuzatishlar olib borish. 5 . o’lka toponimlarini o’rganish asoslash va hokoza. Shuningdek yuqoridagi yo’nalishlar bilan bir qatorda, “Geograf o’lkashunos” tugaragi faoliyatida o’quvchilarning geografik bilimini oshiris va ularda to’garakka bo’lgan qiziqishni ortirish maqsadida viktorinalar ko’rik tanlovlar konfrensiya va seminarlar tashkil etish katta ahamyatga ega. Sababi o’quvchilar tugarak mashg`ulotlari davomida olgan nazariy bilimlarini viktarinalarda sinab ko’radi, konferinsiya va se

1999 yilda 2,15 mln kishining har biri uchun kuniga 1000 litr suv sarflangan. Aslida esa jon boshiga bir kunda shahar aholisi uchun 250 litr, qishloq aholisi uchun 60 litr suv me’yor qilib belgilangan. Davrning dolzarb muommolaridan bo’lgan “Suv muommosi” haqida gapirar ekanmiz, bugungi darsni “Men suvni iqtisod qilaman” deb nomladik. O’quvchilar darsning maqsadi bilan tanishtirilganlaridan so’ng guruhlarga ajratiladi. (Bunga ularga avvaldan oila uchun qancha suv sarflanishi va nimalar uchun sarflanishi haqida ma’lumotlar to’planishi vazifa sifatida berilgan.) 1-Guruh ertalab uyda ishlatiladigan suv va ularni tejash haqida; 2-Guruh tushlik vaqtida ishlatiladigan suv va ularni tejash haqida; 3-Guruh kechki payt uyda ishlatiayotgan suv va ularni tejash haqida; 4-Guruh maishiy turmushda suvid

bo’lamiz. (Bu hisoblash faqat bir kishi uchun bo’lyapti agar buni oiladagi 6 kishi uchun hisoblasak qancha suvni iqtisod qilamiz!). Undan tashqari, ovqatlanib bo’lgandan so’ng idish tovoqlarni yuvish uchun ma’lum miqdorda vaqt va shunga yarasha suv kerak bo’ladi. Keling shuni taxminan hisoblaylik: 6 ta kosa, qoshiq, piyola, qozonlarni ikki martadan yuvish uchun 20 daqiqa vaqt ketadi,deylik. Buning uchun 20 x15=300 litr suv ishlatar ekanmiz. Agar shu idishlarni tog’oraga 3 litr suv solib yuvsak va ikki marta yana 3 litr suv chayib shu suvlarni keyingi idishlarini yuvishga olib qo’ysak, u holda 300- 3=297 litr suvni tejagan bo’lamiz. Demak, biz tushlik vaqtida 44,5+29=341,5 litr iqtisod qildik. 3-guruh o’quvchilari. Kechki ovqat paytida va undan keyin, uyquga yotishga qadar suvni qay darajad

2. Mashina yuvishga sarflangan suvni hisoblaymiz. Agar mashinani rezina ichakda yuvsak mashina yuvish uchun 30 daqiqa vaqt ketsa u holda 30x5=450 litr suv ketadi.Mashinani chelakda suv olib yuvsak, deylik, 12 chelak suv ketadi, har bir chelakka 10 litr suv ketsa u holda 10x12=120 litr suv bilan mashinani yuvish mumkin ekan. Demak, 450-120=330 litr suv tejalar ekan. 3.Ekin sug’orishi uchun sarflangan suv miqdori ekinlarni biz albatta kechki payt sug’orishimiz kerak. Chunki kunduz kuni sug’organ paytda suvning 1/3 qismi bug’lanib ketadi. 1 metr yerni sug’orish uchun 15 daqiqa vaqt ketsa, buning uchun 15 x15=250 litr suv ketar ekan (kechki payt) agar bu ishni kunduz kuni bajarsak, 225 x3=675 litr suv ketadi. Demak biz 675-225=450 litr suvni tejashimiz mumkin. Bundan shuni xulosa qilishimiz mu

shishalari tarvuzlarni suvga qo’yishlar ham oddiy holga aylanib borayapti. Unitmaylikki, nimani xor qilsang, shunga zor bo’lasan deyishadi. Suvni pok, aziz tutmoq ham burch ham ehtiyojdir. Suv- millat, xalq boyligidir. Geografiyadan sinfdan tashqari ishlarda tabiatni muhofaza qilishda fan tugaraklarining o`rni muhum ahamiyatga ega. Tugarak mashg`ulotlarida tashkil qilingan ishlar o`quvchilarda tabiatga bo`lgan mehrini uyg`otadi. Tabiatga va uning boyliklariga to`g`ri munosabatda bo`lishga undaydi. Ilova 1. Tabiat muhofazasiga oid tadbir ishlanmalari Tabiatni muhofaza qilishni darsdan tashqari vaqtlarda o`rganish.tabiat komponentlari haqida ma’lumotni o’quvchilar o’zlari topishlari hatto o’zlari ijod qilishlari maqsadga muvofiqdur. Quyida biz ”Yer yuzaida kim hukumron ” badiiy kechasi bilan

Geografiyadan YAPT asosida tashkil etiladigan sinfdan tashqari ishlar - tabiatni mu h ofaza qilishga o`rgatuvchi qulay vosita dir. Bu xususda ekologik yo`nalishdagi geografiya tugaragining ahamiyati katta bo`lib,fan o`qituvchisi geografiya fan oyligida tugarak a`zolari bilan birgalikda tabiat muhofazasiga oid turli tadbirlarni tashkil qilishi mumkin Masalan Suv hayot manbai. Yer yuzida kim hukmron, Ekologik halokat va Ekologik sud. Quyidagi Yer yuzida kim hukmron tadbir ishlanmasidan ayrim xollarda dars jarayonida ham mavzu mohiyatidan kelib chiqqan holda foydalanish mumkin. O`tkaziladigan kechaning maqsadi: o`quvchilarni tabiatga mehrli qilib tarbiyalash, uni asrab-avaylashga o`rgatish, tabiatga bo`lgan muhabbatini oshirish, tabiat komponentlarining ahamiyati haqida tushuncha hosil qilish

chiqadilar.va nomlari yozib qo`yilgan joyga o`tiradilar . Boshlovchi o`quvchilarni tanishtiradi. Boshlovchi : million yillar mobaynida tabiat komponentlari hisoblanmish to`proq, havo, suv ,quyosh, o`simlik va hayvonlar o`z tasavvurlarida sayyoramizda kim hukmdorligi xususida baxs munozara olib bormoqdalar.. Ho`sh .Yer shari hukmdorligiga kim ko`proq haqli? Tuproq: ( keskin ohangda) - Sayyoramiz hukmdorimi men bo`laman. Barcha o`simliklar hayvonlar mendan oziqlanib panoh topgan. Oltin, kumush uran ko`mir,ohak, temir va boshqa moddalar menda jamlangan. O`simlik mensiz o`sa olmaydi. U mendagi oziqlarni ildizlari yordamida o`zlashtirib oli o`sadi ko`payadi. Hayvonlar esa o`simliklar bilan oziqlanib meni bag`rimda in qurib ko`payadi. Daryolarni men boshqaraman dengiz va okeanlarni men ushlab tu

jonlantirib harakatlantiraman va undagi o`simliklarni rang barangligini ta’minlayman. Mening yordamimda havo kislorodga azotga to`yinadi.Men. yerdagi iqlimni shakllantirib, suvga hayot bahshida etaman,. tabiatning rang- barangligini ta`minlayman. O`simliklarni o`stirib, hayvonlarni oziqlantiraman. Insonlarni issiqlik energiyasi va D,E vitaminlari bilan ta`minlayman. Shuning uchun yer sayyorasi hukmdori men bo`laman va faqat, faqat men haqlilaman. O`simlik :- bir siltanib Hm- Yer kurrasi hukmdori men bo`lamanman..Menman o`simlik. Sayyoramizdagi 500 mingdan ziyod tur menda mujassam..Tabiat rang barangligini ta`minlovchi ham menman o`simlik. Mening yordamimda insonlar, hayvonlar oziqlanadi; tuproq oziq - moddalarga to`yinadi. Havo bilan suv kislorodga boyiydi.Tabiatni chang tuzondan, issiq- s

o`quvchilar tabiatning barcha komponentlarini asrashimiz kerak. Chunki ular yer yuzidagi hayotning ta`minotchisidirlar, ularsiz hayotimizni tasavvur qila olmaymiz Ona tabiatimiz uchun hammamiz (tabiatning barcha komponentlari) bir-birimizga zarurmiz. Qachonki biz bir-birimizni sevsak, barcha tabiat komponentlarini asrab avaylasak dunyo go`zal bo`ladi, agarda yerda tuproq bo`lmasa bizga yashashga joy yo`q. Havo - agar havo bo`lmasa nafas olib bo`lmaydi. Quyosh agar quyosh bo`lmasa unda yerda energiya yo`q. Suv - agar suv bo`lmasa bizga ichimlik yo`q. O`simlik - agarda o`simlik bo`lmasa unda bog`lar buziladi. Boshlovchi - Agarda hammasi bo`lmasa unda nima bo`ladi.? Hamma (baravariga)– Bizsiz hech qachon yer go`zal bo`lmaydi. Ilova 2 Geografiya fan oyligini о `tkazishning namunaviy ish rejasi

II Ochiq darslar 1 9 sentabr V – VIII sinflarda ochiq darslar o’tkazish Metod birlashma a`zolari 2 10 sentabr IX sinflarda ochiq darslar o’tkazish Metod birlashma a`zolari 3 12 sentabr Eng mukammal dars ishlanmasi tanlovini o’tkazish Metod birlashma a`zolari 4 11 sentabr Mukammal dars ishlanmalari ustida ishlash Metod birlashma a`zolari 5 12 sentabr Eng yaxshi dars ishlanmasini ilmiy amaliy anjumanda ko’rib chiqish Metod birlashma a`zolari III. Sinfdan tashqari ishlar 1 14 sentabr O’quvchilarni bo’sh vaqtini rejali tashkil etish Metod birlashma a`zolari 2 16 sentabr Geografiya fani bo’yicha olgan bilim ko’nikma va malakasini oshirish Metod birlashma a`zolari 3 17 sentabr Geografiya fan to’garak taqdimotini o’tkazish Metod birlashma a`zolari 4 17 sentabr “ Geografiya fani bilimdonlari ” Met

Ilova 3 “Tabiatni asrang” mavzusida 7-sinflar ishtirokidagi kecha senariysi.Kechani fan o’qituvchisi qisqacha kirish so’zi bilan ochadi. Dasturni olib boruvchi o’quvchi she’riy tabrik aytadi. Chiroylidir go’yo yosh kelin, Ikki daryo yuvar kokilin. Qorli tog’lar turar boshida, Gul vodiylar yashnar qoshda. Chor atrofga yoyganda gilam, Also yo’qdir bundayin ko’klam. Dalalarda boshlanadi ish, Boshlanadi ijod va turmush. Davraga ishtirokchilar taklif etiladi. 1-guruh “Toshkent” 2-guruh “Farg’ona” 3-guruh “Samarqand” 4-guruh “Kesh” 60

O’kaziladigan kechaning maqsadi : o’quvchilarga tabiat suvining ahamiyati, suv boyliklari, suvning ifloslanishi, uni hosil qilish yo’llari, Orol muammosi va uning hozirgi kundagi yechimi haqida tushunchalar hosil qilish. Tarbiyaviy maqsad : tejamkorlikka o’rgatish va ekalogik tarbiya berish. Jihozlash : dunyo tabiiy xaritasi,O’rta Osiyo tabiiy xaritas, atlaslar, Orol dengizi to’g’risidagi rasmlar, kitoblar. Kutilgan natijalar : o’quvchilar kecha so’ngida suv muammosi, uni yechishda qo’shadigan hissalari,“Orolni qutqarish” xalqaro fondi, Orol bo’yi regioni haqida bilib olish kerak. Fanlararo bog’lanish : biologiya, matematika, tarix, kimyo, adabyot iqtisodiy-ijtimoiy geografiya, kartografiya. Dars tuzilishi : 1. Mantiqiy yondashuv. 2. Tez savollarga tez javob. 3. Topishmoqlar javob izlaydi

Aholini suv bilan ta’minlash masalasi bosh masala bo’lib qolmoqda. Suv turli yo’l bilan ta’minlash masalasi bosh masala bo’lib qolmoqda, uning tarkibi va xususiyatining uy-ro’zg’or va sanoat chiqindilarning, qishloq xo’jalikdagi ishlatiladigan mineral va kimyoviy minerallar, yog’ moylar, suvga tushadigan yoqilg’i va boshqa mahsulotlarning chirishidan chiqqan mahsulotlar ta’sirida o’zgarishi tushuniladi. Suv o’z-o’zidan tozalanish xususiyatga ega. U quyosh nuri aralashishi natijasida tozalanadi, bakteriyalar, mikroblar o’ladi. Ifloslangan suvlar 3-yo’l mexanik, biologik va kimyoviy yo’llar bilan tozalanadi. Birinchi o’quvchi : O’rta Osiyoning eng katta tabiiy ko’li Oroldir. Bu dengiz dunyoda maydonining kattaligi jihatidan to’rtinchi o’rinda turar edi. Hozirgi vaqtda esa noto’g’ri xo’jalik

Har bir guruhga savollar beriladi. 1.Sirdaryo qaysi daryo qo’shilishdan hosil bo’ladi? Norin,Sirdaryo 2.Movaraunnahr deganda nimani tushunasiz ? Ikki daryo oralig’i 3.Qaysi o’simlikning boshi olovda, oyog’ida? Yantoq 4.O’zbekistondagi yirik ko’l qaysi ? Aydar ko’l 5.Qaysi daryo qadimda Jayhun, O’kuz,Oks deb atalgan. Sirdaryo 6 19ta GES qurilgan daryo qaysi ? Chirchiq 7.Yer sharida eng yirik ko’l qaysi? Kasbiy ko’li 8.Qaysi materikda daryo yo’q? Antarktidada 9“O’zbekiston dengizi” deb qaysi suv ombori aytiladi? Tuyabo’giz 10.Orol dengizi qavsi davlatga qarashli ? O’zbekiston, Qozog’ston 11.O’zbekistondagi eng uzun daryo qaysi? Sirdaryo 12.Respublikamizdagi eng ifloslangan daryo qaysi ? Chirchiq Topishmoqlar javob izlaydi. Guruhlarga topish uchun topishmoqlar beriladi. 1.Jayhun, O’kuz, Oks

guruhi tashkil qilgan muammoli vaziyatni ko’rib qanday vaziyat ekanligi topishadi va izohlashadi. Kecha oxirida guruhlarni ballari hisoblanadi, eng ko’p ball to’plagan guruh a’zolari rag’batlantiriladi. XULOSA Geografiya qadimiy va qiziqarli fanlardan biri hisoblanadi, unga qiziqmagam o’zining kundalik faoliyatida geografiga duch kelmagan insonni uchratish qiyin. Geografiya darslarini qanchalik hayotga bog’lab, ularni qiziqarli qilib tashkil etsak, ona tabiatning sahiyligini uning boyliklarini kelajak avlodga saqlab qolish uchun tabiat muhofazasiga oid ishlarni amalga oshirsakgina tabiat muhofazasini o’quvchilarning ongiga chuqurroq singdira olamiz. "Bizni hamisha o‘ylantirib keladigan yana bir muhim masala – bu yoshlarimizning odob-axloqi, yurish-turishi, bir so‘z bilan aytganda, duny

erishamiz? Tarbiya, tarbiya va faqat tarbiya hisobidan", deya ta’kidladi Prezidentimiz 1 Kelgusi avlodni har tomonlama barkamol mustaqil fikrli, ilmli, ma’naviy yetuk qilib tarbiyalashda bugungi kun o’qituvchisining ma’suliyati kattadir. Tabiat va uning boyliklarini har taraflama tadqiq etish ulardan oqilona foydalanish yo’llarini ishlab chiqishda tabiiy fanlarning roli doimo katta bo’lgan, hozirgi davrda tabiat muhofazaga qilishga doir qabul qilingan qaror va farmonlar muvaffaqqiyatli hal qilinmoqda. Sanoat tarmoqlarini atmosfera havosini, oqar suvlarning ifloslanishini oldini olish bo’yicha bir qator muhim tadbirlar, yangi texnologik jarayonlar tadbiq etilmoqda. Bitiruv malakaviy ishning xulosa qismida shuni ma’lum qilaman-ki, b itiruv malakaviy ish ning 1- bobi geografiyadan sinfdan

fan o`qituvchilari, kasb hunar kollejlari, akademik litseylar hamda geografiya ta’limi yo`nalishida tahsil olayotgan bakalavr talabalari foydalanishlari mumkin. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Mirziyoyev . Sh . "Ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, muqaddas dinimizning sofligini asrash – davr talabi" anjumanda so‘zlagan nutqiToshkent- 2017 15-iyun 2. Karimov I.A.«O'zbekiston XXI-asr bo'sag'asida», «Xafvsizlikka ta h did, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolotlari». Toshkent. «O'zbekiston» 1997 yil. 3. Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch” asari Toshkent. «O'zbekiston» 2008 yil. 4. Ta’lim to’grisidagi qonun, Kadrlar tayyorlash milliy dasturi T- 1997 yil. 5. O’zbekiston milliy ensiklopediyasi T- 2010 6.O’zbekiston Respublikasi “Qizil kitob” I to

11. Atlas “Ekonomicheskayai sosialnaya geografiya mira” M. 2006 12.Baratov P, O’zbekiston tabiiy geografiyasi. Toshkent-1996 13. Darenskiy A. B “Geografiya o’qitish metodikasi” T-1964 14.Ergashev A. va boshq. Jaxon mamlakatlari. Toshkent 2006 yil. 15. Jahon mamlakatlari. Spravochnik. T.O’zbekiston. 1990 y. 82 ta 16.Jumayeva R. “Geografiyadan sinfdan tashqari ishlarni tashkil etish va o’tkazish” metodik tavsiya VPKQTMOI Qarshi 2004 yil. 17.Ishmuhammedov R, Abduqodirov A. “Ta’limda innovasion texnologiyalar “ T- 2008 yil 18.Kalonov B.H., A.T. Haitov, L.N.Erdonov “O’zbekiston geografiyasini maktabda o’rganish” 19.Kartel.L.N. “Tabiiy geografiyadan didaktik meteriallar” T-1991 yil 20. Maksimov N.A.,Tabiiy geografiyadan metodik qo’llanma. Toshkent,” O’qituvchi”, 1991 y. 21.Mahkamov M., G`ofirov

34.To’xtayev. A, Ekologiya, T; “O’qituvchi”, 2002y. 35.To’xtayev. A., Tillaboyeva M, “Rang-barang tabiat”, T-2003. 36.To’xtayev A, va boshqalar; Inson va tabiat (O’qituvchilar uchun metodik qo’llanma) T.G`.G`ulom nomidagi nashriyot matbaa ijodiy uyi, 2003-y. 37.Qurbonniyozov R. “Geografiya o’qitish metodikasi” Urganch 2001 yil. 38.Hasanov H. “Geografik nomlar siri” T-1985 39.Haitov.A., Boymurodov N. “Ta’limda noan’anaviy darslar va interfaol usullardan foydalanish” T-2006 40.Hamidov A. va boshqalar, Geografiyada o’qituvchilar uchun qo`llama, T “O’qituvchi” 1999-y. Elekteron ta’lim resurslari . www.ziyonet.uz www.pedagog.uz MUNDARIJA 1 BOB SINFDAN TASHQARI ISHLARNING O`RNI VA ROLI 1. 1. Geografiyadan sinfdan tashqari ishlarning mazmun va mohiyati ,ularga qo’yiladigan pedogogik talablar 1. 2

ILOVA -2 XULOSA - FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 69

Купить