Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsadi va vazifalari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	130.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsadi va vazifalari

Купить

Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsadi va vazifalari
MUNDARIJA
Kirish ……………………………………..……………………………………….3
I BOB. “SINFDAN VA MAKTABDAN TASHQARI TARBIYAVIY
ISHLARNING MAQSADI VA VAZIFALAR”NING TARAQQIYOT
YO‘NALISHLARI
1.1. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari”
mazmunini modernizatsiyalash………… ……………….. ……………………….8
1.2. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiviy ishlarning maqsad va vazifalari”
doir tarbiyaviy tadbirlarni loyihalash………………………..……………………..
….12
II BOB. INTERFAOL TA’LIM ASOSIDA “SINFDAN VA MAKTABDAN
TASHQARI TARBIYAVIY ISHLARNING MAQSAD VA VAZIFALARI”
2.1. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning ma q sad va vazifalari” ga
doir interfaol metodlar tizimi………… ……………………. …………… . … .. ….. 19
2.2. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari”
mavzusiga doir interfaol mashg‘ulotlarni tashkil etish……… ……….. …………28
2.3. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari”
jarayonida talabalarni to‘garaklar faoliyatini boshqarishga
tayyorlash…………………………………………………………………………33
Umumiy xulosa ………………………………………………………………… . 49
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati ……..………………………….…..… …... 50

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Jadal sur’atlar bilan o‘zgarib borayotgan b ugungi
murakkab globallashuv davrida ma’naviyat sohasida vujudga kelayotgan dolzarb
muammolar, xususan, dunyoning ayrim mintaqalarida tobora kuchayib ildiz otib
borayotgan ma’naviy inqiroz xavfi xalqimiz ma’naviyatini asrash barobarida uni
yuksaltirish, ayniqsa, yosh avlodning qalbi va ongini turli zararli g‘oya va
mafkuralar ta’siridan himoya qilishni talab qilmoqda. Qolaversa, jahonnning
qaysidir burchagida bo‘lmasin, ma’naviyatga qarshi qandaydir tahdidning paydo
bo‘lishi o‘zining bugungi kuni va ertangi istiqbolini o‘ylab yashayotgan har bir
ongli inson, har bir xalqni tashvishga soladi. Albatta, bunday ma’naviy tahdid va
mafkuraviy xurujlar milliy va diniy tomirlarimizga bolta urishi, ulardan ayniqsa,
farzandlarimiz ko‘proq aziyat chekishi mumkinligi yoshlarda mafkuraviy
immunitet va g‘oyaviy kurashchanlik ruhini yanada kuchaytirish lozimligini
taqozo etmoqda.
Birinchi prezdentimiz ko‘p yillik hayotiy tajribalari natijasi o‘laroq dunyo
yuzini ko‘rgan «Y u ksak ma’naviyat – y engilmas kuch» nomli asarida yoshlarimiz
bizning nafaqat ishonchimiz va kelajagimiz, balki bugungi va ertangi kunimizning
hal qiluvchi kuchi ekanligi, h al qiluvchi kuch esa y engilmas, y engilmas kuch
yuksak ma’naviyatli shaxs timsolida namoyon bo‘lishi har jihatdan asoslab berildi.
Ayni zamonda, «Biz xalqimizning dunyoda hech kimdan kam bo‘lmasligi,
farzandlarimizning bizdan ko‘ra kuchli, bilimli, dono va albatta baxtli bo‘lib
yashashi uchun bor kuch va imkoniyatlarimizni safarbar etayotgan ekanmiz, bu
borada ma’naviy tarbiya masalasi, hech shubhasiz, beqiyos ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston Respublikasining yoshlarga oid davlat siyosatini 2025-yilga
rivojlantirish konsepsiyasi (keyingi o‘rinlarda — Konsepsiya) O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi “Yoshlarga oid davlat siyosati to‘g‘risida”gi Qonun,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmonlari va qarorlari, Hukumat
qarorlari, Birlashgan Millatlar Tashkilotining 2030-yilgacha Barqaror rivojlanish
2

maqsadlari, 2030-yilgacha mo‘ljallangan “Yoshlar strategiyasi”, Yoshlar
manfaatlari bo‘yicha butunjahon harakatlar dasturi , 2020-yil dekabr oyida tashkil
etilgan “O‘zbekiston yoshlari” forumida hamda O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2020-yil 29-dekabrdagi Oliy Majlisga Murojaatnomasida yoshlarga
oid davlat siyosatini yangi bosqichga olib chiqish bo‘yicha belgilangan vazifalar
asosida ishlab chiqilgan.
Jahondagi globallashuv jarayonlari, innovatsion jamiyatga bo‘lgan ehtiyoj,
fan-texnika taraqqiyoti yoshlar uchun ko‘plab imkoniyatlar yaratishi bilan bir
qatorda, ularning oldiga tezkor qarorlar qabul qilish, innovatsion tafakkurni
shakllantirish, intellektual salohiyatni oshirish kabi ko‘plab talablarni qo‘ymoqda.
Kelgusi besh yillikda yoshlarning ilmiy, kasbiy rivojlanishi, salomatligi,
iqtisodiy imkoniyatlarining kengaytirilishi, texnologiya va innovatsiyalarni
rivojlantirishga ajratiladigan sarmoyalar “demografik dividend”ga ega bo‘lishga,
ya’ni mamlakatning qisqa muddatda yuqori iqtisodiy taraqqiyotga erishishiga
zamin yaratadi.
Pedagogik oliy ta’lim muassasalarida o‘qitiladigan “Tarbiyaviy ishlar
metodikasi” fani talabalarni tarbiyaviy faoliyatga samarali tayyorlashda alohida
o‘rin tutadi. Ayniqsa, “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning
maqsadi va vazifalari” interfaol ta’lim metodlari asosida o‘qitish mazkur
jarayonning jadal amalga oshirilishiga xizmat qiladi.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Shaxs va jamiyat munosabatlari,
ma’naviyat va axloqiy tarbiya masalalari, shaxsni shakllantirishda ijtimoiy
munosabatlarning o‘rni Sharq mutafakkirlari Abu Rayhon Beruniy, Abu Nasr
Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Yusuf Xos Xojib, Husayn Voiz Koshifiy, Alisher
Navoiy, Jaloliddin Davoniy, Jaloliddin Rumiy, Abdulla Avloniylar tomonidan
o‘rganilgan.
Uzluksiz ta’lim jarayonida yoshlarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalash masalasi
keng o‘rganilgan sohalardan biri bo‘lib, o‘ziga xos pedagogik tizimning ishlab
chiqilganligi bilan tavsiflanadi. M.Ochilov, K.Hoshimov, S.Temirova,
3

O.Musurmonova, S.Nishonova, U.Mahkamov, M.Inomova, M.Quronov,
S.Ochilov, N.Ortiqov, M.Inomova, Q.Quronboev, J.Toshmatova, SH.Olimov,
F.Olimova, G.Maxmutova, Sh.Xalilova, SH.SHodmonova, M.Axmedova,
H.Axmedova, V.V.Karakovskiy, N.E.Shurkova kabi olimlar ta’limning turli
bosqichlarida yoshlarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalashning pedagogik asoslarini
ishlab chiqqanlar. Ularning tadqiqotlarida ayniqsa, yuqori sinf o‘quvchilarining va
oliy ta’lim muassasasi talabalarining ma’naviy-axloqiy madaniyatini
shakllantirish, mazkur jarayonda milliy tarbiya asoslaridan samarali foydalanish,
barkamol insonni tarbiyalash modelining ishlab chiqilganligi e’tiborga loyiq.
Ta’limni turli bosqichlarida tarbiyalanuvchilarni ijtimoiylashtirish, ijtimoiy
tarbiya masalalari M.Quronov, A.V.Mudrik, N.Egamberdieva,
Z.Qurbonniyozova, A.Muxsieva, L.I.Aksenova, E.Aronson, O.A.Kolobov,
P.V.Migeleva, F.A.Mustafaeva, V.A.Nikitin, V.G.Dmitrieva, F.P.Chernousova,
I.V.Yarkova, V.D.Semenov, V.I.Kurbatov, E.I.Xolostovalar tomonidan ochib
berilgan.
Tarbiya jarayonini texnologiyalashtirishning turli jihatlari M.Ochilov,
J.G‘.Yo‘ldoshev, O‘.Tolipov, I.I.Zokirov, M.T.Jumaniyozova, S.Usmonov,
B.Nuridinov, Sh.T.Ergasheva, I.F.Xarlamov, I.P.Podlasiy, V.S.Selivanovlar
tomonidan tadqiq etilgan.
Bitiruv (loyiha) ishining maqsadi – “ Interfaol metodlar asosida Sinfdan va
maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari”yo‘llarini
aniqlashtirish.
Bitiruv ( loyiha ) ishin in g vazifalari:
1. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va
vazifalari” mazmunini modernizatsiyalash yo‘nalishlarini asoslash
2. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiviy ishlarning maqsad va
vazifalari”ga doir tarbiyaviy tadbirlarni loyihalash tartibini aniqlash.
3. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiviy ishlarning maqsad va
vazifalari”ga doir interfaol metodlarni tizimlashtirish.
4

3. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiviy ishlarning maqsad va
vazifalari”ga doir interfaol mashg‘ulotlarni ishlab chiqish.
Bitiruv (loyiha) ishi ob’yekti – “ Interfaol metodlar asosida Sinfdan va
maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari” jarayoni.
Bitiruv (loyiha) ishining predmeti – interfaol metodlar asosida “Sinfdan va
maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari” mazmuni va
amaliy-texnologik jihatlari.
Bitiruv (loyiha) ishining metodlari: bitiruv loyiha ishiga tegishli
psixologik, pedagogik va metodik adabiyotlar tahlili, pedagogik kuzatish, milliy va
xorijiy ilg‘or pedagogik tajribalarni o‘rganish.
Sharq va G‘arb mutafakkirlarining barkamol inson tarbiyasiga oid
qarashlari, barkamol shaxsni ma’naviy shakllantirishga qaratilgan falsafiy,
psixologik, pedagogik ta’limotlar, ilmiy-pedagogik, falsafiy, metodik manbalar,
shuningdek, ta’lim islohotlariga doir Vazirlar Mahkamasi tomonidan qabul
qilingan me’yoriy hujjatlar tashkil etadi.
Bitiruv (loyiha) ishining amaliy ahamiyati : bitiruv loyiha ishi natijasida
ishlab chiqilgan texnologik ishlanmalardan “Tarbiyaviy ishlar metodikasi”
fanining “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiviy ishlarning maqsad va
vazifalari”da foydalanish mumkin.
Bitiruv (loyiha) ishining tuzilishi. Bitiruv loyiha ishi kirish, ikkita bob,
beshta paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
5

I BOB. “SINFDAN VA MAKTABDAN TASHQARI TARBIYAVIY
ISHLARNING MAQSAD VA VAZIFALARI” NING TARAQQIYOT
YO‘NALISHLARI
1.1. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va
vazifalari” mazmunini modernizatsiyalash
Tarbiya jarayoni – shaxsni shakllantirishga maqsadli yo‘naltirilgan,
o‘qituvchi va talabalar hamkorligi uchun maxsus tashkil etilgan, boshqariladigan
va nazorat qilinadigan, o‘zining pirovard maqsadi sifatida shaxsni
shakllantiradigan jarayondir.
Tarbiya jarayonining eng asosiy natijasi – har tomonlama va uyg‘un kamol
topgan yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishdir.
Tarbiya jarayoni – tarbiyaviy ishlar, tadbirlarning doimiy harakatdagi
zanjiridan iborat. Tarbiyaviy tadbirlar – turli xil moddiy va ma’naviy
ehtiyojlarga javob ber uvchi, tar bi yavi y m aqsadl ar ni ng yagona majmuasiga
bo‘ysundirilgan, bir-biri bilan o‘zaro hamkorlik qiluvchi, o‘zida bir butun ta’limni
ko‘zda tutgan tarbiyaviy ta’sir majmuidir. Ta’lim jarayoni alohida
mashg‘ulotlardan tashkil topgani kabi tarbiyaviy tadbirlardan tarbiya jarayoni
vujudga keladi. Tadbirlar, tarbiyaviy ishlar – tarbiya jarayonining bir bo‘lagidir.
Tarbiyaviy ish (TI) - bu tarbiyaning tizimliligi, to‘laligi, uzviyligi va
uzluksizligidir. Tarbiyaviy ish talabalarning muayyan faoliyatini tashkil etuvchi
va amalga oshiruvchi shakldir. TIning asosiy xususiyati - zaruriylik, foydalilik va
tatbiq etish imkoniyatidan iborat.
Ta’lim muassasalari tarbiyaviy jarayonni tashkil qilish va muvaffaqiyatli
davom ettirish uchun zarur bo‘lgan tarbiyaviy ishlar uslublari, bilimlar, malaka va
mahoratlar tizimi, zamonaviy pedagogik texnologiyalar va ularni tarbiyaviy ishlar
amaliyotida qo‘llash masalalari pedagogik jamoalariing eng muhim muammosi
bo‘lib qolmoqda.
6

Maktabgacha ta’lim muassasalarida talabalar bilan olib boriladigan tarbiyaviy
ishlarning samaradorligini oshirish tarbiyaviy ishlar texnologiyasini to‘g‘ri
tashkil qilish va qo‘llashga bog‘liq. Bu esa, o‘z navbatida maktabgacha ta’lim
muassasalari uchun tarbiyaviy ishlarni amalga oshirish uslubiyati zamonaviy
pedagogik texnologiyalar ishlanmalari asosida yaratishni talab etadi.
Odatda tarbiyaviy ishlar jamoaviy va ijodiy tabiatiga ega bo‘ladi va mos
ravishda jamoaviy tarbiyaviy ishlar (JTI) yoki jamoaviy ijodiy ishlar (JII) deb
nomlanadi. JII – ish va o‘yin, ijod va o‘rtoqlik, xayotiy umid va xursandlik bilan
to‘ldirilgan va ayni paytda, asosiy tarbiyaviy vosita bo‘lgan jarayonni tashkil etish
usulidir. Tarbiyaviy ishlarda o‘qituvchilar va talabalar o‘zaro xamkorligining
shakllari, vositalari va usullari uyg‘unlashib ketadi.
Asosiy tarbiyaviy maqsad (ko‘pincha, axloqiy tarbiya maqsadi) aniq
ishlarga oid vazifalarni belgilab beradi. Har bir ishda asosiy g‘oya ajralib
turadi va u tarbiya umumiy yo‘nalishining (aqliy, jismoniy, mehnat tarbiyasi
va b.) biri bilan mos keladi.
Maqsadni ko‘zlash bosqichida o‘qituvchining vazifasi – ijtimoiy
vaziyatni baholash, o‘zining tarbiyaviy faoliyatini asosiy maqsadga
bo‘ ysundi ri sh, t al abal ar ni ng kel aj akda muayyan tarbiyaviy ta’sirlarni
qabul qilishga tayyorlik darajasiga tashxis qo‘yishdan iboratdir.
Tarbiyaviy ishlar turli-tuman b o’ lishi kerak. Talabalar yorqin ishlarni uzoq
eslab yuradilar, shu bois bunday ishlarni takrorlash maqsad ga muvofiq emas, chunki
u ahamiyatini yo‘qotishi mumkin. Tarbiyaviy ishlarni har doim yangisini topish
qiyin, ammo ularni topishga harakat qilish zarur. Tarbiyaviy ishlar zahirasida
ko‘plab qiziqarli tadqiqotlar mavjud va bu takrorlamaslikni, aksincha, aniq
sharoitlar bilan muvofiqlashtirgan holda o‘quvchini rivojlantirishni kafolatlaydi .
Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarni rejalashtirishda
quyidagilarga e’tibor qaratish zarur:
1. Tarbiyaviy ishlarni tashkil qilishda talabalarning tayyorgarlik
darajasiga tayanish, ularning yosh va shaxsiy xususiyatlarini imkon darajasida
7

kengroq qamrash lozim. Chunki, ishning favqulodda murakkabligi o‘qituvchi
niyatining o‘quvchilar tomonidan anglab y etilmasligiga, ishning nega va nima
uchun bajarilishi haqidagi noaniq tasavvur esa, tarbiyaviy ishni quruq
rasmiyatchilikka aylantiradi. Keyingi ishga qiziqtirish yengil kechmaydi.
2. Tarbiyaviy ish – jamoatchilik ishi. Talabalarga reja tuzish ning nihoyatda
mas’uliyatli mashg‘ulot ekanligini, talaba ishlayotgan har bir bo‘limning boshqa
bo‘limlar bilan albatta bog‘liqligini va bir-birini taqozo etishini his qilishiga
imkoniyat bering. Rejalashtirish, alba t ta, jamoaviy xarakter kasb etishi zarur.
3. Rejalashtirishning tarmoqli uslubiyoti, ko‘rgazmali, oson
o‘qiladiga va tushunarli chizma rejalar tuzish uslubiyotlari bilan
tanishing. Talabalar bilan ularni o‘rganing, ularni mehnatning
boshqa turlarini rejalashtirishda tarmoqli chizmani qo‘llashga o‘rgating.
Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarni tashkil etishning asosiy
qoidalari:
- bajarilishi lozim bo‘lgan ishlarning maqsadini aniq belgilagan
harakatni boshidan oxirigacha yaxlit tasavvur qilish (nimaga erishish
kerak?);
- qo‘l ostidagi har bir kishi uchun ani q vazifalarni b e lgilash (qanday
harakatlar vositasida erishish mumkin?);
- kutilayotgan ish uchun barcha zaruriy narsalarni tayyorlash (nimalar
yordamida erishish mumkin?);
- natijalarni aniqlash uchun muayyan mezonlarni belgilash (erishilgan
mi q dor q ancha?);
- javobgarlik, uning egasi va hisobot va q tini taqsimlash (maqsadga
erishilganlikni nima bilan rag‘batlantirish mumkin?);
- tashkiliy tizimni uyushtirish vositasi sifatida ijrochilarga yo‘l-
yo‘riq ko‘rsatish (qanday qilib erishish mumkin?).
8

Tarbiyaviy ishlarni uyushtirishda ishtirok etish shaxsning muhim xislatlarini
tarbiyalaydi.
Mazkur bosqichda quyidagi tavsiyalarga amalga oshirish lozim:
- tarbiyaviy ishlarni tashkil etishda ishtirok etayotgan har talaba ning
huquq va majburiyatlarini aniq belgilab berish lozim;
- har bir ishtirokchiga uning imkoniyatlariga va xohishiga mos keluvchi
bitta vazifa ajrating. Topshiriqlarni majburlamaslik lozim. Tarbiyaviy ishda
ishtirok etish ixtiyoriy ekanligiga asoslanish darkor;
- talabalarning tashkilotchilik qobiliyatiga ega emasligini h isobga olish
kerak. O‘qituvchiga tushunarli va y engil bo‘lgan ish talaba uchun ham har doim
shunchaki bo‘lmasligi mumkin. “Yengildan – murakkabga” qoidasiga amal
qiling. Talabalarni muvaffaqiyat qozonishiga bo‘lgan ishonchini qo‘llab-
quvvatlab, yaxshi natija bilan tugashiga ishonch uyg‘otish lozim.
Tarbiyaviy ishlarning tashkil etishda boshqaruv muhim ahamiyat kasb
etadi. Tarbiyaviy ishlarni amalga oshirish bosqichida o‘qituvchining mas’uliyati
muhimdir. Birinchidan, dasturda ko‘zda tutilgan ishlarni tayyorlangan ssenariy
asosida borishiga erishiladi, unga tuzatishlar kiritadi, dispetcherlik vazifasini
amalga oshiradi va jarayonni kuzatib boradi. Ikkinchidan , o‘qituvchi butun jamoa
va ayrim talabalarni kuzatib borgan holda, ularda muayyan fazilatlarni
rivojlantiradi, bu fazilatlarning shakllanganlik d arajasini aniqlashga imkon
beradi va tarbiya sohasida qilinadigan larning strategiyasini belgilaydi.
Uchinchidan, o‘qituvchi tashkiliy masalalarning ani q h al etilishini kuzatib boradi.
Umuman, tarbiyaning bu bosqichdagi boshqaruv faoliyati oddiy dars
mobaynidagi ayni shunday faoliyatdan murakkabroqligi bilan farq qiladi. Bu
murakkablik tarbiyaviy ishni boshqarishda hisobga olish, nazorat qilish va ko‘plab
omillarga tuzatishlar kiritish lozimligida namoyon bo‘ladi.
9

1.2. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiviy ishlarning maqsad va
vazifalari” ga doir tarbiyaviy tadbirlarni loyihalash
Tarbiyaviy tadbirlar – turli xil moddiy va ma’naviy ehtiyojlarga javob
beruvchi, tarbiyaviy maqsadlarining yagona majmuasiga bo‘ysundirilgan, bir-biri
bilan o‘zaro hamkorlik qiluvchi, o‘zida bir-butun ta’limni ko‘zda tutuvchi
tarbiyaviy ta’sir majmuidir.
Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiya ish yo‘nalishining asosini tarbiyaviy
tadbirlar tashkil etadi. Mazkur tarbiyaviy tadbirlar maqsadni oydinlashtirish,
loyihalashtirish, amalga oshirish, nazorat va tahlil qilish kabi ish harakatlari ketma-
ketligidan iborat quyidagi texnologik chizmaga asoslanishni talab etadi:
1.2.1-rasm. Tarbiyaviy tadbirlarni texnologiyalashtirish bosqichlari
1.2.1-rasmdan ko‘rinadiki, tarbiyaviy tadbirlarni tashkil etish mazkur
jarayonni loyihalashdan boshlanib, dastlab talabalarda tarkib toptirilishi lozim
10Texnologik yondashuv asosida tarbiyaviy tadbirlarni tashkil etish
Loyihalash Rejalashtirish
Qiziqish, ehtiyoj va motivlarni
aniqlashtirish
Maqsad va vazifalar hamda kutiladigan
natijalarni oydinlashtirish
Shakl, metod va vositalarni tanlab olish
Bahlolash va refleksiya Tadbirni o’tkazish bosqichlari va vaqtni
taqsimlash
O’qituvchi-tarbiyachining vazifalari
Ish tartibi
Tarbiyaviy tadbir materiallari

bo‘lgan qiziqish, ehtiyoj va motivlarni aniqlab olishdan boshlanadi, ya’ni
talabalarda tarbiyaviy tadbirlarda ishtirok etishga ichki kuch va imkoniyatlarini
tarkib toptirishni taqozo etadi.
Motivatsiya – motivlarning harakatlanish jarayoni, insonni asosiy faoliyatga
undovchi motivlar yig‘indisi. Motiv esa fransuzchadan ta rjima qilinganda,
undovchi kuch, sabab degan ma’noni bildiradi.
Adabiyotlarda keltirilishicha motiv tushunchasi tadqiqotchilar tomonidan
turlicha talqin qilinadi. Masalan, A.Maslou motivni ehtiyoj bilan bog‘lasa,
S.L.Rubinshteyn motivni mazkur ehtiyojning his qilinishi va qondirilishi, deb
hisoblaydi. A.N.Leontev motivni ehtiyojlarni qanoatlantirishga inson faoliyatini
yo‘naltiradigan va uni qo‘zg‘otadigan ob’ektivlik deb hisoblaydi. L.I.Bojovichning
fikricha, motiv nafaqat tashqi ob’ektiv omillar, balki tasavvurlar, g‘oyalar, his -
tuyg‘ular, bir so‘z bilan aytganda ichki sub’ektiv omillar ko‘rinishida ham bo‘lishi
mumkin.
A.A.Reanning ta’rificha, motiv deb shaxsni faoliyatning u yoki bu turiga
ichki jihatdan undashga aytiladi. V.K.Vilyunas motivni qo‘zg‘alish va faoliyat
uchun javob beradigan jarayonlar tizimi deb hisoblaydi.
Tarbiyaviy tadbirning maqsadi – diagnostik, tarbiyaviy ish qayta ishlab
chiqiladigan – takrorlanadigan bo‘lishi uchun har bir maqsad erishiladigan bo‘lishi
lozim, ya’ni tarbiyaviy tadbir maqsadi shunday ifodalanishi lozimki, unga
erishilgani haqida aynan bir xil hukm chiqarish mumkin bo‘lsin. Tarbiyaviy tadbir
natijasini aniqlash imkoniyatini beradigan vazifalar oydinlashtirilgan tarbiyaviy
maqsadlar deyiladi. Oydinlashtirilgan maqsadlar talabaning kuzatish, o‘lchash
mumkin bo‘lgan harakatlarini nazarda tutadi .
Maqsadni ko‘zlash bosqichida o‘qituvchining vazifasi – ijtimoiy
vaziyatni baholash, o‘zining tarbiyaviy faoliyatini asosiy maqsadga
bo‘ ysundi ri sh, talabalarning kel aj akda m uayyan tarbiyaviy t a’sirlarni q abul
q ilishga tayyorlik darajasiga tashxis q o‘yishdan iboratdir.
11

Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarni tashkil etishda quyidagi
uslubiy tavsiyalarga amal qilinishi lozim:
1. Tarbiyaviy ishlarning aniq vazifalarini chu q ur anglash uning
samaradorligini oshirishnint g zarur shartidir. Mazkur vazifalar mahorat bilan
talqin etilgan va talabalarga y etkazilgan bo‘lishi kerak. Tarbiyaviy ish
tashkilotchilari o’quvchilarga o‘z nuqtai nazarlarini majburan o‘tkazmasliklari
kerak: o’quvchilarni zarur qarorlari qabul qilishga, go‘yo o‘z qarorlari sifatida
qabul qilinadigandek ishontirish zarur.
2. Har qanday tarbiyaviy ish ishchan va majmuaviy yo‘nalish asosida
loyihalashtiriladi. Birinchi yo‘nalish, yuqorida ta’kidlanganimizdek
talabalarning jonli, ijodiy, qiziquvchan faoliyatini talab etadi va zarurat
tug‘ilganda, tirishqoqlikni, harakatchan ishlarni tanlashga y o‘naltiradi.
Ikkinchisi esa, o‘qituvchiga bir vazifadan har tomonlama samara olishga imkon
beradi.
3. Tarbiyaviy ishlar jarayonida hal qilinishi lozim bo‘lgan barcha
vazifalar turli ahamiyatga ega bo‘lishiga intilish shart emas, chunki tarbiya
tizimini birdaniga bir necha mezonlar orqali optimallashtirib
(muqobillashtirib) bo‘lmaydi. Tarbiyaviy ishda, xar qanday ishdagi kabi
bosh vazifa ajratib olinadi va shu orqali qolgan vazifalar hal etiladi.
4. Tarbiyaviy ishlar mazmunini uning vazifalari va amalga oshirish
sharoitlari bilan bog‘liq holda belgilab olish nihoyatda muhimdir!
Material tanlanayotganda, u talabalarning tarbiyasiga ijobiy ta’sir etish tomonlariga
e’tiborni q aratish lozim . Tarbiyaviy ishlarda turli xatolarga yo‘l qo‘ymaslik
uchun o‘qituvchi talabalarning qarashlarini va qiziqishlarini inobatga olgan
holda ularni rivojlantirishi, shuningdek, ularga tayanib ish olib borishi kerak.
5. Maqsadga muvofiq uslublar, usullar va vositalar tarbiyaviy
ishlarning har bir bosqichi uchun alohida loyihalanadi. Bunda
uslublarning imkon qadar faollik, tashabbuskorlik, mustaqillik
tamoyillari ta’minlanishi nazarda tutilishi lozim. Sustlik
12

tarbiyaviy ishlarning asosiy dushmanidir. Shu bois, talabalarning
xulqi kuzatilsa, nimani o‘zgartirish zarurligini ularning o‘zlari
aytadilar.
6. Tarbiyaviy ishlarni tayyorlashda tashkillashtirishning yuqori
darajadagi aniqligiga erishishga harakat qilish lozim. Har qanday
tarbiyaviy ish talabalar uchun “tashkilotchilik maktabi”ga aylanishi
kerak. Tayyorgarlik tashabbuskorlik, talabchanlik, kirishimlilik,
majburiyatlarni taqsimlash ma h orati, vaziyatlarni tezda ba h olash kabi
fazilatlarni tarbiyalaydi, Ishni tayyorlash va o‘tkazish jamoani jipslashtirishning
to‘g‘ri yo‘lidir!
7. Tarbiyaviy ishlar nusxa ko‘chirishni yoqtirmaydi. O‘zgaruvchanlik va
harakat doirasining kengligi tarbiyaviy ishlarning farqlovch i belgilaridir.
Guruhlarning, ayrim talabalarning bir-biriga jips sligidan keng foydalanishga
intilish yaxshi natija beradi. Tarbiyaviy ishlarni loyihalash chog‘ida, bir
guruhda muvaffaqiyat keltirgan tajri ba ikkinchisida aynan shunday natijani
bermasligi mumkinligini esda tutish kerak.
Maqsad, mazmun, shakl kategoriyalari tarbiya jarayonining mohiyati
(u nimaga qaratilgan, nimani to‘ldiradi, nimaga yo‘naltirilgan, qanday shaklda
tugallanadi)ni ochib beradi. Biroq, tarbiya mohiyatini yoritishda qanday qilib
tarbiyalash savoli bilan aloqador yana bir muhim kategoriya ham mavjud. Bu
tarbiya metodi tushunchasidir.
Tarbiya metodi (yunoncha “metodos” – yo‘l) tarbiya maqsadiga
erishishning yo‘li. Ta’lim muassasasi amaliyotiga tatbiq etilganda, metodlar – bu
talabalarning ongi, irodasi, tuyg‘ulari va xulqiga ta’sir etish usullaridir.
Tarbiyaning mutlaqo yangi metodlarini yaratishga hamma murabbiy-
o‘qituvchining kuchi etmaydi. Metodlarni takomillashtirish muammosi doimo
mavjud, har bir murabbiy-o‘qituvchi o‘zining imkoniyatiga ko‘ra uni hal qiladi,
tarbiya jarayonining aniq shart-sharoitlariga mos ravishda o‘zining xususiy
qarashlarini ifoda etish asosida umumiy metodikani boyitadi. Tarbiya metodlarini
13

bunday xususiy takomillashtirish tarbiya usullari deb ataladi. Tarbiya usullari –
umumiy metodning bir qismi, alohida harakati, yanada aniqlashuvi. Obrazli
aytganda, usullar – bu qo‘yilganmaqsadga tezroq erishish uchun o‘qituvchi
o‘zining talabalari bilan yo‘l ochadigan o‘rganilmagan so‘qmoq. Agar uni boshqa
o‘qituvchilar ham foydalana boshlasa, u holda asta-sekin usullar keng ustunli
yo‘llar – metodlarga aylanishi mumkin. Tarbiya metod va usullarini bilish, ularni
to‘g‘ri qo‘llay olishni egallash – bu pedagogik mahorat darajasini belgilovchi
muhim tavsiflardan biri. Tarbiya metod va usullarining aloqadorligi ana shunda.
Amaliyotda tarbiya vositalari tushunchasi ham ajratiladi. Usullar deganda
ta’sir ko‘rsatishlar birligi, vosita deganda, usullar yig‘indisi tushuniladi. Vosita –
bu usul ham emas, metod ham emas. Masalan, mehnat – tarbiya vositasi, biroq uni
ko‘rsatib berish, mehnatni baholash, ishdagi xatoni ko‘rsatish – bu usullar. So‘z
(keng ma’noda) – tarbiya vositasi, biroq replika , taqqoslash – usullar. Bu bilan
bog‘liqlikda ba’zan tarbiya metodlari qo‘yilgan maqsadni muvafaqqiyatli amalga
oshirish uchun foydalaniladigan usul va vositalar tizimi sifatida aniqlanadi. Xuddi
shuningdek metodning tuzilishida usullar va vosita albatta mavjud bo‘ladi.
Tarbiyaviy tadbirlarni loyihalash bosqichining yana bir muhim tarkibiy
qismi – baholash va refleksiyadir. Pedagogik baholashning hozirda ikki turi
qo‘llaniladi: ochiq pedagogik baholash va yopiq tarzdagi pedagogik baholash.
Shaxsning sub’ektiv mustaqilligini intensiv rivojlantirgani bois, tobora samarali
hisoblangan yopiq tarzdagi pedagogik baholash alohida ahamiyat kasb etadi.
Zamonaviy tarbiya amaliyotida quyidagi tarzda ifodalanishi mumkin bo‘lgan
yopiq tarzdagi pedagogik baholash tobora katta ahamiyat kasb etib bormoqda:
- “Men – xabar”, hayotiy hodisa bilan bog‘liq o‘z holati va kechinmalarini
ovoz chiqarib ma’lum qilish (masalan: “Yoshi kattalar yoki mansabdorlar mening
yonimda kichiklarga qo‘pol gapirsa, men doim o‘zimni noqulay his qilaman”;
- “Sen – xabar”, talaba biror ish sodir qilgan vaziyatda uning taxmin
qilingan holatini ovoz chiqarib aytish (masalan: “Sen juda xafa bo‘lganing va
14

o‘zingni nazorat qila olmaganinig uchun shunday qilgan, endi afsuslanayotgan
bo‘lsang kerak” yoki “Bajarmadingmi, demak bajarishing kerak!”);
- baholash vakolatini talaba zimmasiga yuklash (masalan: «Sen nima
deysan? O‘z xatti - harakating ni qanday baholaysan? ” );
- kechiktirilgan baho ( “ Hammasini keyinroq muhokama qilamiz ” ) va
boshqalar.
Refleksiya – faoliyat natijalarini shaxsning o‘zi tomonidan baholanishi:
“Menga berilgan vazifani yaxshi bajardimmi?”, “Tadbirda ishtirok etishda
jarayonida nimalarni his qildim?”, “O‘zimni qay tarzda namoyon etdim?”,
“Tadbirdan qoniqish hosil qildimmi?”.
Tarbiyaviy ishlarni rejalashtirish bosqichi maqsadni ko‘zlash bosqichidan
keyin boshlanadi va undan faqat nazariy jihatdan farqlanadi, ammo amaliy
jihatdan bu ajralmas jarayondir. Bu bosqichda o‘qituvchilar oldida: talabalar bilan
birga faoliyat yo‘nalishining barcha qismlarini aniqlash, ishtirokchilar orasida
majburiyatlarni taqsimlash, ularni qanday qilib bajarish lozimligini ko‘rsatish kabi
muhim vazifalar ham turadi.
Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy tadbirlarni rejalashtirishda
quyidagilarga e’tibor qaratish zarur:
1. Tarbiyaviy tadbirlarni tashkil etishda talabalarning tayyorgarlik
darajasiga tayanish, ularning yosh va shaxsiy xususiyatlarini imkon darajasida
kengroq qamrash lozim. Chunki, tarbiyaviy tadbirning favqulodda murakkabligi
murabbiy-o‘qituvchi maqsadining talabalar tomonidan anglab y etilmasligiga,
tadbirning nega va nima uchun tashkil etilganligi haqidagi noaniq tasavvur esa,
tarbiyaviy tadbirni quruq rasmiyatchilikka aylantiradi. Keyingi tadbir ga kiziqtirish
engil kechmaydi.
2. Tarbiyaviy tadbir – jamoatchilik ishi. Murabbiy-o‘qituvchi talabalarning
tadbir ishlanmasini tuzish ning nihoyatda mas’uliyatli iish ekanligi, talaba amalga
oshirayotgan har bir bosqichning boshqa bosqichlar bilan albatta bog‘liqligi va
bir-birini takozo etishi his etishiga imkoniyat yaratishi lozim.
15

3. Murabbiy-o‘qituvchi r ejalashtirishning tarmoqli metodikasi,
ko‘rgazmali, oson o‘ kiladigan va tushunarli chizma rejalar tuzish
metodikalari bilan t anish bo‘lishi lozim. Talabalar bilan ularni o‘rganish hamda
tarbiyaviy tadbirni re jalashtirishda tarmoqli chizmani qo‘llashi maqsadga muvofiq.
Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy tadbirlarni tashkil etishning asosiy
qoidalari:
- bajarilishi lozim bo‘lgan ishlarning maqsadini aniq belgilash,
harakatni boshidan oxirigacha yaxlit tasavvur qilish (nimaga erishish
kerak?);
- tarbiyaviy tadbir ishtirokchilari uchun aniq vazifalarni b e lgilash
(qanday harakatlar vositasida erishish mumkin?);
- kutilayotgan ish uchun barcha zaruriy narsalarni tayyorlash (nimalar
yordamida erishish mumkin?);
- natijalarni aniqlash uchun muayyan mezonlarni belgilash (erishilgan
mi q dor q ancha?);
- javobgarlik, vazifani bajarishga mas’ul va hisobot vaqtini
taqsimlash (maqsadga erishilganlikni nima bilan rag‘batlantirish mumkin?);
- tashkiliy tizimni uyushtirish vositasi sifatida ijrochilarga yo‘l-
yo‘riq ko‘rsatish (qanday qilib erishish mumkin?).
Xulasa qilib aytadigan bo’lsak, tarbiyaviy ishlar turli-tuman bo’lishi kerak.
O’quvchilar yorqin ishlarni uzoq eslab yuradilar, shu bois bunday ishlarni
takrorlash maqsad ga muvofiq emas, chunki u ahamiyatini yo‘qotishi mumkin.
Tarbiyaviy ishlarni har doim yangisini topish qiyin, ammo ularni topishga harakat
qilish zarur. Tarbiyaviy ishlar zahirasida ko‘plab qiziqarli tadqiqotlar mavjud va bu
takrorlamaslikni, aksincha, aniq sharoitlar bilan muvofiqlashtirgan holda
o‘quvchini rivojlantirishni kafolatlaydi .
16

Tarbiyaviy ishlarda turli xatolarga yo‘l qo‘ymaslik uchun o‘qituvchi
talabalarning qarashlarini va qiziqishlarini inobatga olgan holda ularni
rivojlantirishi, shuningdek, ularga tayanib ish olib borishi kerak.
II BOB. “INTERFAOL TA’LIM ASOSIDA SINFDAN VA MAKTABDAN
TASHQARI TARBIYAVIY ISHLARNING MAQSAD VA VAZIFALARI”
2.1. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va
vazifalari” ga doir interfaol metodlar tizimi
Bugungi kunda zamonaviy ta’lim samaradorligini oshirishning eng maqbul yo’li-
mashg’ulotlarni interfaol metodlar yordamida tashkil etish, deb qaralmoqda.
Interfaol ta’lim axborot komunikatsion texnologiyalar yordamida bilim, ko’nikma,
malakalarni o’zlashtirishni anglatadi.
Matn bilan ishlash – talabalarni axborotlar bilan tanishishi, mazmunini
tushunib yetishlari, axborotlarni tahlil etish, umumlashtirish, taqqoslash va xulosa
chiqara olishlarigacha bo‘lgan jarayonni samarali amalga oshishini ta’minlovchi
metod. Mazkur metodni qo‘llash jarayonida talabalarni matn bilan ishlashga
qiziqishlarini orttirish maqsadida turli darajadagi savollardan foydalanish mumkin:
1) ma’lumotlarni o‘zlashtirganlikni aniqlash maqsadida va talabalardan
o‘qiganlarini mexanik qayta esga tushurishlarini talab etuvchi oddiy turdagi
savollar: “Mazkur voqea qachon va qayerda sodir bo‘lgan?”, “Matnda qanday
voqea haqida gap boryapti?”;
2) o‘qilganlarini talabadan boshqa shaklga ko‘chirib o‘tkazishni talab
etuvchi savollar: “O‘qiganlaringizni bayon etib bering”, “Mazkur kishi sizningcha,
qanday ko‘rinishga ega?”;
3) g‘oya, dalil, tushuncha yoki qadriyatlar orasida aloqadorlikni ochib berish
uchun talabalarga beriladigan savollar: “Sizningcha, bunday xulq-atvorning sababi
17

nima-da?”, “Mazkur voqeani kelib chiqish sabablarini qanday izohlash mumkin?”,
“Mazkur voqeaga o‘xshash yana qanday holatlarni bilasiz?”;
4) bevosita talabalardan qo‘llab ko‘rishni talab etuvchi savollar: “Siz
yoningizdagi o‘rtog‘ingizga xuddi shunday muomala qila olasizmi?”, “O‘zingizga
zarur, biroq o‘rtog‘ingiz sizdan aynan shu narsani so‘rab turibdi, unga o‘zingizdan
kechib berib tura olasizmi?”;
5) talabalardan tahlil etishni va yuqori intellektual darajada javob berishni
talab etuvchi savollar: “O‘zingizni mazkur holatga ko‘rib qo‘ya olasizmi?”,
“Mazkur kishining o‘rnida bo‘lganingizda qanday yo‘l tutgan bo‘lar edingiz?”;
6) talabalardan ijodiy yondashuvni talab etuvchi savollar: “Mazkur
vaziyatdan qanday chiqib ketish mumkin?”, “Muammo qanday tarzda hal qilinsa,
hech kimga zarar etmaydi?”;
7) talabalarda baho berishni talab etuvchi savollar: “Matni sizga yoqdimi?”;
“Matndagi eng asosiy g‘oya nima?”, “Ishtirokchilarning matn yuzasidan bildirgan
fikrlariga qanday munosabat bildira olasiz?”.
“Aqliy hujum” metodi ilmiy va amaliy muammolarni hal etish uchun
yangi g‘oyalarni izlab topishni keng qo‘llaniladigan usullari yig‘indisidir. Uning
mohiyati muammoni hal qilishning noan’anaviy yo‘llarini izlab topishga doir
jamoaviy birgalikdagi faoliyatni tashkil etishda yorqin namoyon bo‘ladi.
Mazkur metodni qo‘llashda quyidagi pedagogik maqsadlarga erishishga
harakat qilinishi lozim:
1) talabalar tomonidan o‘quv materialini ijodiy o‘zlashtirish;
2) nazariy bilimlarning amaliyot bilan aloqadorligi;
3) talabalarning o‘quv-bilish faoliyatini faollashtirish;
4) tanqidiy, moslashuvchan fikrlashni rivojlantirish;
5) refleksiv ko‘nikmalarni rivojlantirish;
6) dolzarb vazifalarni hal etishda talabalarning diqqat va aqliy kuchlarini
birlashtira olish qobiliyatini shakllantirish;
7) jamoaviy ijodiy faoliyat tajribalarini shakllantirish;
18

8) talabalar guruhida xohish-istakka asoslangan ishchan muhitni
shakllantirish.
“Ma’ruza – munozara” metodi. Ushbu metodning maqsadi talabalarning
tanqidiy fikrlashini rivojlantirish, axborotni tushuna olish jarayonini faollashtirish
hamda o‘rganilgan ma’lumotni yanada chuqurroq tushunishdan iborat.
Bunga ko‘ra, o‘qituvchi ma’ruzani mantiqiy qismlarini bayon etishda tezda
fikrlar almashuvini tashkil etadi. Tanlab olingan masalalarni ma’ruzachi
eshituvchilardan mustaqil muhokamasini amalga oshiradi. Munozara
ishtirokchilari o‘z fikrlarini o‘tirgan joylaridan turmasdan ham bildirishlari
mumkin.
Munozara mashg‘ulot so‘ngida butun ma’ruza mazmuni bo‘yicha ham
o‘tkazilishi mumkin.
Hatto ma’ruza davomidagi qisqa munozara o‘quv jarayonini jonlantirib
yuboradi, talabalarning bilish faolligini faollashtiradi, eng muhimi, ma’ruzachiga
butun guruhning fikrini boshqarishga yordam beradi. Taxminan mazkur ma’ruza
quyidagi chizma asosida tashkil etiladi:
Ma’ruza Munozara Ma’ruza Munozara Xulosalar
S h uningdek, mazmunli bosqichda dialog usullari dan keng foydalanish
lozim. Dilogli muloqot o‘zaro ishonchga asoslangan munosabatlarni yo‘lga
qo‘yishga imkon beribgina qolmasdan, balki shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv
bilan bog‘liqlikda shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim texnologiyasining muhim tarkibiy
qismi sifatida namoyon bo‘ladi.
Dialog shaxslararo muloqot shakli sifatida individlarning bitta narsa-
hodisaga nisbatan o‘zaro tenglikdagi harakatini talab etuvchi istalgan tarzdagi
birgalikdagi kommunikativ faoliyatini o‘zida aks ettiradi. Dialogik muloqot
birgalikdagi faoliyat ishtirokchilarining individual kuchlarini birlashtirish,
o‘qituvchi va talabalarning to‘liq o‘zaro bir-birlarini tushuna olishlarining radikal
19

vositasi sifatida muhim ahamiyati kasb etadi. Dialogik muloqotga kirishish
natijasida o‘qituvchi va talabalar o‘rtasida barqaror aloqalar yuzaga keladi.
O‘yin metodi. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad
va vazifalari” da muhim o‘rin egallaydi. Pedagogik adabiyotlarda o‘yin “ijtimoiy
tajribani yaratish va o‘zlashtirishga yo‘naltirilgan faoliyat shakli” sifatida
tavsiflanadi.
“Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va
vazifalari” da o‘yin metodining ahamiyati quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
1) bo‘lajak hayotiy faoliyatini modellashtirish;
2) xilma-xil “fuqarolik qiyofasi” modellarida o‘zini sinab ko‘rish;
3) ishchan, ijtimoiy-rolli o‘zaro munosabatning refleksiv usullarini egallash.
“Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va
vazifalari” da turli murakkab hayotiy vaziyatlarda insonning xulq-atvor usullariga
yo‘naltirilgan rolli, dramalashtirilgan, ishbop, taqlidga asoslangan (imitatsion)
o‘yinlardan foydalanish maqsadga muvofiq.
Trening metodi. Ta’limning faol metodlari orasida trening y etakchi o‘rin
egallaydi. Mazkur yo‘nalishda tadqiqot olib borgan olimlar (I.V.Vachkov,
L.P.Grimak, B.M.Masterov, G.A.Sukerman va boshqalar) treningni etakchi
tamoyillari sifatida quyidagilarni ajratib ko‘rsatishadi: sub’ekt-sub’ekt,
muammolilik, faollik, jamoaviylik. Bizning tadqiqotimizda esa trening “Sinfdan
va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari” bilan bog‘liq
qator usullarni o‘z ichiga oluvchi metod sifatida namoyon bo‘ladi. Trening turlari
orasida ijtimoiy-psixologik treninglar muhim o‘rin tutadi. Ijtimoiy-psixologik
treningning bosh maqsadi – muloqotda kompetentlikni oshirishdir. Keng ma’noda
ijtimoiy-psixologik trening deganda, muloqot sohasida egallanadigan alohida bilim
va ko‘nikmalar, ularni korreksiyalashga muvofiq keluvchi ish shakllari tushuniladi.
“Kontakt” – jamoaviy hikoya tuzish treningi.
Trening maqsadi:
1) ishtirokchilarni bir-biri bilan tanishtirish;
20

2) do‘stona munosabatni va ijodiy muhitni yuzaga keltirish;
3) talabalar o‘rtasidagi ruhiy to‘siqlarni y engishga o‘rgatish.
Mashg‘ulotni o‘tkazish tartibi. Mashg‘ulot boshlanishidan oldin o‘qituvchi
iltimosiga ko‘ra talabalar xonaning kiraverish joyida maxsus stolga tayyorlab
qo‘yilgan raqamlar yozilgan qog‘ozlardan bittadan tanlab oladilar (raqamli
qog‘ozlar o‘quvchilar soni bo‘yicha tayyorlanadi) va doira shaklida qo‘yilgan
stullarga borib joylashadilar.
Talabalar o‘z joylarini egallagach, o‘qituvchi ular bilan tuziladigan
hikoyaning mavzusini kelishib oladi yoki o‘qituvchining o‘zi biron bir mavzu
taklif etadi (hikoya mavzusi talabalarning yoshi, qiziqishlarini hisobga olgan holda
sarguzashtli, hayotiy yoki yoshlar hayoti, odob-ahloqi haqida bo‘lishi mumkin).
Mashg‘ulot talabalardan birining biron bir mavzu yoki tanlangan mavzu
asosidagi hikoyasidan boshlanishi mumkin (uncha faol bo‘lmagan guruhlarda
mavzu bo‘yicha hikoyani o‘qituvchining o‘zi boshlab berishi mumkin). Hikoyani
boshlagan talaba, uning eng qiziqarli joyida so‘zlashdan to‘xtab, “Hikoyaning
davomi raqamli talabada” deydi. Raqami ko‘rsatilgan talaba hikoyani
(voqeani) to‘xtagan joyidan (mavzudan chiqmagan holda) boshlab davom ettiradi.
Bu talaba ham avvalgi talaba kabi hikoyaning eng qiziqarli joyida to‘xtab
“Hikoyaning davomi raqamli o‘quvchida” deydi. Mos raqam ko‘rsatilgan
talaba hikoyani (voqeani) kelgan joyidan boshlab davom ettiradi. Hikoyani
so‘zlash, davom ettirish davradagi talabalarning har biri ishtirok etmaguncha, shu
tariqa davom etadi.
O‘qituvchi talabalarning so‘zlayotgan hikoyalari bir-biriga mantiqan bog‘liq
va mazmunga ega bo‘lishini kuzatib boradi hamda mavzudan, mazmundan
chetlanish bo‘lsa, bu holatni to‘g‘rilab boradi.
Hikoya tuzilgach, o‘qituvchi barchaga minnatdorchilik bildiradi va kerakli
tavsiyalarni beradi.
“Qadam-baqadam” treningi.
21

Treningmaqsadi: talabalarning tolerant xulq-atvorni egallaganlik darajalarini
aniqlash.
Treningdan kutiladigan natija: tarbiyalanuvchchilar bir-biriga qarama-qarshi
so‘zlarni topish orqali tolerant va intolerant so‘zlar bilan tanishadilar, ularning
hayotdagi o‘rnini aniqlaydilar, bu so‘zlarni o‘z faoliyatlarida qo‘llash darajasini
belgilaydilar.
Mashg‘ulotni o‘tkazish tartibi. Mashg‘ulot “qadam-baqadam” usuli
asosida tashkil etiladi, ya’ni mashg‘ulot davomida amalga oshirilishi kerak bo‘lgan
har bir ish bir qadam deb olinadi va har bir qadamda talabalar biron-bir faoliyatda
ishtirok etadilar yoki biron-bir ish bajaradilar. Misol tariqasida, “Bir-biriga
qarama-qarshi ma’noli so‘zlarni ayt” mavzusidagi tarbiyaviy mashg‘ulotni
o‘tkazish tartibini keltirib o‘tish mumkin:
1-qadam – talabalar o‘qituvchi tomonidan tarqatma materialda yozilgan
so‘zlarni diqqat bilan o‘qib chiqishlari va har bir so‘zning qarshisiga ahamiyati
bo‘yicha qarama-qarshi bo‘lgan so‘zlarni yozishlari zarur:
Hamdardlik –
Rahmdillik –
Ochiqko‘nglilik –
Insonparvarlik –
Ziyraklik –
Sahovat –
Erkinlik –
Adolat –
2 -qadam – talabalardan har bir so‘zga ta’rif berish talab qilinadi.
3 -qadam – guruhlarga bo‘linib, keltirilgan so‘zlar ishtirokida hikoya yoki
ertak tuzish tavsiya etiladi.
4-qadam – guruhlarda bir-birlarining hikoyalari (ertaklari) yuzasidan savol-
javoblar o‘tkaziladi.
5 -qadam – guruh ishlari o‘zaro baholanadi.
22

6 -qadam – o‘qituvchi mashg‘ulotni yakunlaydi.
“Panorama” treningi.
Trening maqsadi: mashg‘ulot talabalarni aniq bir muammoni yakka holda
(yoki kichik jamoa bo‘lib) fikr yuritib hal etish, yechimini topish, ko‘p fikrlardan
zarurini tanlash, tanlab olingan fikrlarni umumlashtirish va ular asosida qo‘yilgan
muammo yuzasidan aniq bir tushuncha hosil qilishga, shuningdek, o‘z fikrlarini
ma’qullay olishga o‘rgatish.
Mashg‘ulotni o‘tkazish tartibi. O‘qituvchi mashg‘ulotni yoshlar
tarbiyasiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi taxdidlar, xatarlar: xalqaro terrorchilik, diniy
ekstremizm, giyohvand moddalar tajovuzi, OITS, egotsentrizm, ahloqsizlik
falsafasi, “Dunyo fuqarolari” — kosmopolitizm va ularga nimalarni qarshi qo‘yish:
farzandlarni asrash, hushyorlik, yoshlarni g‘oyaviy qurollantirish, mafkuraviy
immunitetni kuchaytirish, tahdidlar mohiyatini oddiy so‘zlar, hayotiy misollar
bilan tushuntirish, millat kelajagi uchun mas’uliyatni shakllantirish, iroda,
e’tiqodni mustahkamlash, ongli yashashga o‘rgatish, axborot tajovuz mohiyatini
ochib berish, nikohni mustahkamlash kerakligi haqida ma’lumot berishdan
boshlaydi. O‘qituvchi mashg‘ulotning asosiy mavzusi bo‘yicha yo‘naltiruvchi
so‘zida, hozirgi kunda yoshlarda mafkuraviy immunitetni kuchaytirishga katta
e’tibor qaratilayotgani, chunki mafkuraviy immunitet — begona, zararli g‘oyalar,
mafkuralar bilan to‘qnash kelganda, unga nisbatan o‘z munosabatini bildira olish,
unga qarshi kurashishga g‘oyaviy, ma’nan tayyor bo‘lish imkoniyati ekanligi, har
bir odam, avvalo, har bir yosh o‘zining mustaqil fikriga ega bo‘lmaguncha bunday
immunitetni shakllantirib bo‘lmasligi haqida fikr bildiradi va shu sababdan
bugungi tarbiyaviy mashg‘ulotning mazmunini “Zamonaning global muammolari”
mavzusi orqali yoritish zarurligini tushuntiradi.
O‘qituvchi kirish so‘zidan so‘ng, talabalarning umumiy soniga qarab 3-5
kishidan iborat kichik guruhlarga ajratadi (kichik guruhlar soni 4 yoki 5 ta bo‘lgani
maqsadga muvofiq). So‘ngra, u talabalarga mashg‘ulotning maqsadi va uni
o‘tkazilish tartibini tushuntiradi. Har bir kichik guruhga avvaldan tayyorlangan
23

tarqatma materiallarni tarqatadi. O‘qituvchi kichik guruh a’zolarini tarqatma
materialda berilgan jadvalda yozilgan asosiy fikr “Hozirgi zamon global
muammolari” mavzusiga kiritilgan global muammolar bilan tanishib chiqish va
ulardan bittasini tanlashni talab etadi. Tanlagan muammolari bo‘yicha ajratilgan
bo‘limga o‘z fikr-mulohazalarini birgalikda yozma bayon etishlarini so‘raydi, uni
bajarishga ularning o‘zaro munosabatlarini chiziqlar yoki boshqa belgilar
yordamida ko‘rsatadilar: jamoaning yagona yoki qarama-qarshi holatlari ishlab
chiqiladi.
“Kerakli so‘zlarni topib qo‘ying” metodi talabalarning o‘z qadriyatlari
tizimini mustaqil baholay olishlariga imkon beradi. Mazkur metodni qo‘llash
uchun qadriyatlar tushirib qoldirilgan gaplar tuziladi. Tarbilanuvchilardan ana shu
nuqtalar o‘rniga o‘zlari ma’qul deb hisoblaydigan qadriyat bilan bog‘liq so‘zni
topib qo‘yish so‘raladi.
Quyida berilgan gaplarni o‘qing va orasiga siz uchun muhim bo‘lgan kerakli
so‘zlarni yozib chiqing.
1. Men ko‘proq insonlardagi …………………………qadrlayman.
2. Men o‘z tengdoshlarimni …………………… uchun hurmat qilaman.
3. Men o‘z tengdoshlarimni ……………… uchun hurmat qilmayman.
4. Men o‘zimda ko‘proq …………… .......... fazilatlarni aks ettirishni
xohlayman.
5. Mening hayotdagi eng asosiymaqsadim – bu ……………………… .....
6. Men istalgan qarorni chiqarishda …………………… asoslanaman.
“Fikr bildirish” metodi. Mazkur metod talabalarning o‘z qadriyatli
tasavvurlari bilan bog‘liqlikda fikrlarni to‘g‘ri baholay olish qobiliyatlarini
shakllantirishmaqsadida qo‘llaniladi. Metodni qo‘llash uchun eng avvalo,
baholovchi tavsifga ega fikrlar shkalasi hosil qilinadi. Mazkur fikrlarni baholash
uchun “baholovchi so‘zlar” taklif etiladi.
24

Quyida bir nechta hayotingizda uchrab turadigan vaziyatlar taqdim etilgan.
Mazkur vaziyatlar bilan tanishing va ularga o‘z munosabatingizni bildiring. Fikr
bildirishja “ba’zan”, “qisman”, “hech qachon” javoblaridan foydalaning.
1. Men boshqa madaniyat(lar)ni, hayot tarzini, an’analarni, madaniy va
ma’naviy qadriyatlarni bilishga intilaman.
2. Men boshqa boshqa madaniyatlarni bilishga qiziqaman.
3. Men o‘z madaniy tasavvurlarimdan o‘zgacha madaniy hodisalarga tolerant
munosabatda bo‘la olaman.
4. Men boshqa millat vakillarining milliy qadr-qimmatini hurmat qilaman.
5. Men boshqa millat xususiyatlarini bilishga qiziqaman.
6. Men milliy tafovutlarga tolerant munosabatda bo‘laman.
7. Men o‘zgacha nuqtai nazarni hurmat qilaman.
8. Men o‘z nuqtai nazarimni to‘g‘ri va asosli bayon qila olaman.
9. Men suhbatdoshimni empatik qabul qila olaman.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak ushbu interfaol metodlar orqali o’quvchilarni
qiziqishlarini oshirishga, ularni o’z qiziqishlari va yo’nalishlarini topib
olishlariga yordam beradi. Interfaol metodlar yordamida har qanday
to’garaklarni tashkillashtirish oson va qiziqarli kichadi.
25

2.2. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va
vazifalari”ga doir interfaol mashg‘ulotlarni tashkil etish
1-mashg‘ulot. “Tolerantlik” (amaliy mashg‘ulot).
Mashg‘ulotning maqsadi : talabalarda tolerantlik haqidagi umumiy
tasavvurlarni shakllantirish.
Mashg‘ulotdan kutiladigan natijalar:
1) talabalar “tolerantlik”, “konflikt”, “kompromiss” tushunchalarining
ta’rifini bilib oladilar;
2) demokratiya va tolerantlik, tolerantlik va konflikt orasidagi o‘zaro
aloqadorlikni tushunib oladilar;
3) guruhlarda ishlash ko‘nikmasiga ega bo‘ladilar.
Mashg‘ulotning asosiy tushunchalari:
- demokratiya;
- tolerantlik;
- konflikt;
- intolerantlik;
- kompromiss.
I. Motivatsion da qiqa. Talabalarga demokratiya mavzusini eslash taklif
etiladi. Dsokada mazkur atama yozib qo‘yiladi. Keyin quyidagi savol beriladi:
“Sizda mazkur so‘z qanday fikr, his-tuyg‘uni hosil qilyapti?”. Doskada taxminan
quyidagi yozuv paydo bo‘ladi:
26

Demokratiya:
1) erkinlik;
2) shaxsiy erkinlik;
3) erkin fikr;
4) erkin tanlov;
5) shaxsiy huquq va erkinlik va boshqalar.
Talabalar e’tiboriga mazkur masala nihoyatda munozarali, murakkab ko‘rinishda
namoyon bo‘lishi haqidagi fikr havola etilib, nega shunday ekanligi haqidagi savol
bilan murojaat etiladi. Talabalarning individual javoblari eshitiladi, keyin xulosa
chiqariladi: “Biz demokratiya qanday idrok etishimiz haqidagi fikrlarni eshitdik.
Haqiqiy demokratiya esa qandaydir tayanch, negizga asoslanishi lozim. Aynan
shunday tayanch sifatida tolerantlik aks etadi”.
II. “Tolerantlik”tushunchasi ustida ishlash. O‘qituvchi biz hammamiy u yoki
bu darajada “tolerantlik” tushunchasi bilan tanishmiz, deb ta’kidlab o‘tadi. So‘ng
talabalarga tolerantlik tushunchasi mohiyati ochib berilgan matnni tarqatadi.
Talabalar matn bilan tanishib bo‘lishgach, matn yuzasidan muhokama o‘tkaziladi.
Muhokamadan so‘ng “Tolerantlik nima?” degan savolga javob taqdim etiladi:
“Tolerantlik – bu chidamlilik, toqatlilik va sabr-bardoshlilikdir”. O‘z-o‘zidan
savol tug‘iladi: “Nimaga nisbatan toqatlilik, chidamlilik?”. Talabalarning fikrlari
yana doskaga yoziladi. Javoblar taxminan quyidagi ko‘rinishga ega bo‘lishi
mumkin:
1) boshqa dinlarga bag‘rikenglik;
2) boshqa turmush tarziga toqatlilik;
3) xulq-atvor me’yorlariga chidamlilik va boshqalar.
O‘qituvchining savoli: “Kundalik turmush tarzimizda biz har doim ham
tolerant bo‘lavermaymiz. Nima uchun?”
1. Savol muhokama qilinganidan so‘ng, talabalarga o‘z fikrlarini “Tarbiya”
ensiklopediyasida keltirib o‘tilgan ma’lumotlar bilan taqqoslash taklif etiladi.
Dastlab matn ustida ishlash “Insert” metodi asosida individual ravishda amalga
27

oshiriladi, ya’ni talabalar matn bilan ishlash jarayonida o‘z qog‘ozlarida quyidagi
belgilarni qo‘yib borishlari so‘raladi:
“ + ” – men uchun yangi;
“!” – boshqacha o‘ylayman;
“ v ” – qo‘shilmayman;
“?” – alohida izohni talab etadi.
Keyin guruhlarda matnni muhokama etiladi, natijada esa birinchidan, barcha
“?”lar o‘z echimini topishi kerak, ikkinchidan, “v” belgisi bilan bog‘liqlikda
barcha uchun qiziqarli umumiy masalalar belgilab olinishi kerak.
Mashg‘ulotning mazkur bosqichi yakunida “tolerantlik” tushunchasining
murakkabligi va mazkur fazilatni shakllantirishda yuzaga keluvchi qiyinchiliklar
aniqlashtirilishi zarur.
III. “Tolerantliksiz hayotimiz qanday bo‘ladi?!”. Biz yuqorida tolerantlik
nima ekanligi va intolerantlikning asosiy sabablarini aniqladik. Talabalarga
tolerantliksiz atrof-borliqni tasavvur qilib ko‘rish so‘raladi. Buning uchun
guruhlarga kundalik hayotimizda tolerantlik tamoyiliga amal qilinmagan
vaziyatlarni eslash topshirig‘i beriladi. Jumladan, birinchi guruhga Mehribonlik uyi
bilan bog‘liq vaziyat beriladi; ikkinchi guruhga maktab hayotidan; uchinchi
guruhga diniy masalalarga doir; to‘rtinchi guruhga millat masalasi bilan bog‘liq
vaziyatlar taqdim etiladi. Guruhlarning fikrlari eshitib bo‘linganidan so‘ng,
istalgan intolerantlik konfliktni keltirib chiqarishi haqidagi to‘xtamga kelinadi
(“koflikt” tushunchasi doskaga yozib qo‘yiladi).
IV. Konfliktni hal etish usullari. O‘qituvchi “Konfliktlar” mavzusi o‘z-
o‘zidan murakkab masala ekanligi, shu sababli mashg‘ulotda konfliktli vaziyatlarni
hal etish masalasiga to‘xtalib o‘tish lozimligini ta’kidlab o‘tadi. Buning uchun har
bir guruhga konfliktni hal etish alohida usuli taqdim etiladi. Talabalardan guruh
bo‘lib, mazkur usulni muhokama etishlari va uni loyiha ko‘rinishida taqdim
etishlari so‘raladi (“birgalikda o‘rganamiz” va “kichik loyiha” metodlarining
uyg‘unlashuvi).
28

Birinchi guruhga konfliktli vaziyatni hal etish usuli sifatida “kompromiss”,
ikkinchi guruhga “muammoni kuch bilan hal etish”, uchinchi guruhga “masalani
qonun yo‘li bilan hal etish”, to‘rtinchi guruhga “muzokara” yo‘li bilan hal etish
taqdim etiladi.
Guruhlarda ishlash yakunlangach, doskaga konfliktli vaziyatlarni hal etishga
doir chizma, rasmlar ifodalangan loyiha taqdimoti o‘tkaziladi.
V. Refleksiya. Refleksiv daqiqa sifatida tolerantlik tushunchasi bilan bog‘liq
“O‘n minutlik esse” yozish, mazkur tushuncha bilan bog‘liqlikda sinkveyn tuzish,
tolerantlik emblemasini chizish, mashg‘ulotga epigraf tanlash kabilar taklif etiladi.
2 -mashg‘ulot. O‘zbekiston – ko‘p millatli diyor (amaliy mashg‘ulot).
Maqsad: talabalarni O‘zbekistonning ko‘p millatli tarkibi bilan tanishtirish.
Vazifalar: talabalarda turli millatlarning e’tiqodiga hurmat hissini qaror
toptirish; ularning boshqa millatlarning urf-odatlari, rasm-rusmlariga tolerant
munosabatda bo‘lishlariga o‘rgatish: ijodkorlik sifatlarini shakllantirish.
Mashg‘ulotning borishi:
O‘qituvchi: Talabalar, qani aytingchi, O‘zbekistonda qanday millat vakillari
istiqomat qilishadi? (Talabalarning bir nechta javobi tinglanadi).
To‘g‘ri, respublikamizda turli xil millat vakillari istiqomat qilishadi. Hozirda
O‘zbekistonda 136 millat va elat vakillari yashashadi.
Siz qanday o‘ylaysiz, O‘zbekistonda eng ko‘p sonli millat vakillarini kimlar
tashkil etadi? (Talabalarning javoblari).
O‘zbekiston aholisining 80%dan ortig‘ini o‘zbek millatiga mansub kishilar
tashkil etadi.
Talabalar, o‘zbeklardan tashqari respublikamizda yana qanday millat
vakillari istiqomat qilishadi? (Talabalarning javoblari).
O‘qituvchi: O‘zbekiston o‘z tarkibiga ko‘ra ko‘p millatli davlat hisoblanadi.
Aholining ko‘pchilik qismini (80%dan ortig‘i)ni o‘zbeklar, qolgan qismini esa,
ruslar (5,5%), tojiklar (5 %), qozoqlar (3 %), qoraqalpoqlar (2,5 %), tatarlar (1,5
%) tashkil etadi. Aholisining 88% musulmon diniga e’tiqod qiladi, qolganlari
29

xristianlik, buddiylik, iudaizm kabi dinlarga e’tiqod qilishadi. O‘zbekistonda ta’lim
til (o‘zbek, qoraqalpoq, rus, qozoq, tojik, qirg‘iz, turkman)da olib boriladi.
Keling talabalar endi, sizning tengdoshlaringizning O‘zbekistonda
yashovchi uch millat vakillarining madaniyati haqidagi ma’lumotlarini tinglaymiz.
Birinchi talaba (rus millati haqida ma’lumot beradi). Ona tili – rus tili. Dini
xristian. Uylari to‘rburchak shaklda quriladi. Xonalari ixcham, o‘ziga xos
ko‘rinishga ega bo‘ladi. Asosan, cho‘chqa, baliq go‘shtidan qilingan taomlarni
sevib iste’mol qilishadi. Ruslar ayniqsa, borshni juda mazzali tayyorlashadi.
Qishda sho‘ba va paltolarda, yozda esa, engil kiyimlarda yurishadi.
Ikkinchi talaba . (tatar millati haqida ma’lumot beradi). Ona tili – tatar. Dini
– islom. Tatarlarning uyi labirint ko‘rinishida quriladi, ko‘k va yashil ranglar bilan
bo‘yaladi. Ayol va erkaklarning ustki kiyimi beshmet deb nomlanadi. Erkaklari
boshlariga do‘ppi, ayollari esa do‘xoba ro‘mol o‘rashadi. Tatarlarning milliy oyoq
kiyimi ichigi deb ataladi.
Uchinchi talaba (qozoq millati haqida ma’lumot beradi). Ona tili – qozoq
tili. Dini – islom. Qozoqlar o‘ziga xos o‘tovlar qurishadi. Qimiz va qazini sevib
iste’mol qilishadi. Milliy taomi – beshbarmoq deb ataladi.
O‘qituvchi. Talabalar bugun biz siz bilan O‘zbekiston xalqining ko‘p
millatli ekanligi haqida gaplashdik. Hozir aytib o‘tilganlari asosida o‘z
daftarlaringizga “O‘zbekiston – ko‘p millatli diyor” mavzusida bayon yozing.
3. “S h axs va mas’uliyat” mavzusidagi trening. Mazkur trening q u yidagicha
tarkibga ega:
I. Savol-javoblar asosida pedagogik vaziyatni birlamchi o‘rganish .
1. SHaxs mas’uliyati deganda nimani tushunasiz? Fikringizni asoslang.
2. “ Daxldorlik hissi ” siyosiy madaniyatning asosiy mezoni bo‘la
oladimi?
3. Mehribonlik uyi hayotidagi mas’uliyatli damlarning talabalarning
siyosiy madaniyatini oshirishdagi o‘rni qanday?
30

II. Trening asosida amaliy faoliyatni tashkil etish.
1. Tarbiyaviy tadbirni loyihalash – “ SHaxs mas’uliyati ” mavzusida o‘n
minutlik esse yozish.
2. SHaxs mas’uliyati tushunchasini tashkil etuvchilarni aniqlash va
ularni izohlash.
3. SHaxs mas’uliyatini oshiruvchi shakl, metod va vositalardan
qaysilarini samarali ekanligini aniqlang.
2.3. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va
vazifalari” jarayonida talabalarni to‘garaklar faoliyatini boshqarishga
tayyorlash
Zamonaviy pedagogika fani o’quvchiga ta’lim-tarbiya berish, ular iqtidorini
rivojlantirishda yangidan-yangi imkoniyatlarni izlamoqda. Umumiy o’rta ta’lim
tizimida o’quvchi o’zining shaxsiy ta’lim olish yo’nalishiga ham ega bo’lishi
kerak. Bu esa uning individual ehtiyojlari va imkoniyatlarini namoyon qilishiga
ko’maklashadi. Ana shunday imkoniyatni taqdim etadigan ta’limni tashkil
etishning yordamchi shakllaridan biri – to’garakdir. To’garak – o’quvchilarning
qiziqishlari va ehtiyojini hisobga olgan holda tashkil etiladigan ta’limni tashkil
etish shakli bo’lib, o’quvchilarning iqtidor va qobiliyatlarini rivojlantirish hamda
ularning bo’sh vaqtini samarali o’tkazishga xizmat qiladi. Shunga ko’ra Xalq
ta’limi vazirligi maktabdan tashqari ta’lim muassasalari faoliyatini ilmiy asosda
tashkil etish, ularning metodik hamda moddiy-texnik bazasini rivojlantirishga
alohida e’tibor qaratmoqda. Masalan, “O’quvchilarni tarbiyalashda oila, mahalla,
maktab hamkorligi” kontseptsiyasi, “Maktabdan tashqari ta’limga qo’yilgan davlat
talablari”, “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlar Kontseptsiyasi” va
o’ndan ortiq yoshlar ijodiyoti markazlari hamda to’garaklarning dasturlari qabul
qilinib, amaliyotga joriy etilgan.
31

To’garak ishlari sinfdan tashqari vaqtlarda tashkil etiladi. Ular umumiy o’rta
ta’lim muassasalarida, shuningdek, maktabdan tashqari ta’lim muassassalarida
(bolalarning ijodiy uylari, madaniyat uylari, klublar kabilar) tashkil etilishi
mumkin. Pedagogika kolleji o’quvchilarida umumiy o’rta ta’lim maktablarining
boshlang’ich sinflarida va maktabdan tashqari ta’lim muassasalarida, bolalar yozgi
dam olish oromgohlarida to’garak mashg’ulotlarni rahbarlik qilish ko’nikma va
malakalari tarkib toptiriladi.
To’garaklarning rang-barang shakl va ko’rinishlari mavjud. Ularni asosan
fan (ta’lim dasturlariga ko’ra: ona tili, adabiyot, matematika, geografiya), badiiy-
estetik (tasviriy san’at, rangtasvir, rassomchilik, musiqa, xor, xoreografik, raqs,
badiiy ijodkorlik), texnik (o’quvchilarning texnik ijodkorligi sohalari bo’yicha),
tabiatshunoslik (yosh tabiatshunoslar), turistik-o’lkashunoslik, sport-
sog’lomlashtirish (ular, odatda, sektsiyalar deb yuritiladi), havaskorlik
(qiziqishlariga ko’ra) va boshqa to’garaklarga ajratish mumkin.
Talabalarni to’garaklarga rahbarlik qilishlari uchun quyidagi kasbiy
ko’nikma va malakalarga ega bo’lishlari lozim:
1) mavjud ilmiy, ijodiy, badiiy, amaliy to’garaklarning ish tajribasini
o’rganish;
2) ular bilan bog’liq bo’lgan me’yoriy hujjatlarni qiyosiy tarzda o’rganish va
tahlil qilish;
3) eng yaxshi ish tajribalarini o’rganish, ularni ommalashtirish;
4) me’yoriy hujjatlar (nizom, ish rejasi, hisobot ko’rinishlari, a’zolarni
ro’yxatga olish tartibi)ning namunaviy nusxalarini tayyorlash va muhokamasini
tashkil qilish;
5) ularning tegishli tarzda rasmiylashtirilishi va amalga kiritish tartiblarini
ishlab chiqish;
6) to’garaklarning samaradorlik darajasini ani q lashning me’yor va
mezonlarni ishlab chiqish.
32

To’garaklarning o’ziga xos xususiyatlaridan biri shundan iboratki, u to’liq
ixtiyoriylik asosida bo’ladi. Unga majburlash, zo’rlash to’garakning asl mohiyatini
yo’qqa chiqaradi. Ixtiyoriylik asosida esa shaxsiy tashabbus va qiziqishlar yotadi.
Psixolog mutaxassislar to’garakning to’laqonli faoliyat ko’rsatishi uchun
zarur bo’ladigan ruhiy-ma’naviy hodisa va holatlar tavsifini berishgan. Buning
uchun deylik, “To’garakda siz uchun ko’proq nima qiziqarli?” degan savol
qo’yiladi. Bu savolga xolis va to’g’ri javobni olish to’garak faoliyati haqidagi
haqqoniy tasavvurlarning shakllanishiga imkon beradi. Shuningdek, ularning
bilimlarini chuqurlashtirishga, bu bilimlarni amaliyotga tatbiq etish uchun zarur
bo’ladigan ko’nikma va malakalarni shakllantirish hamda takomillashtirishga
xizmat qiladi. Bundan tashqari ular o’quvchilar o’rtasida hamkorlik muhitini
shakllantirish; o’z faoliyatini to’g’ri tashkil etishga o’rgatish; muntazam ravishda
fan yangiliklarini bilib borish; mustaqil va ijodiy ish ko’nikmasini o’zlashtirish
imkonini ham beradi.
To’garaklarda qo’shimcha adabiyotlar bilan erkin, o’z tashabbusi va ixtiyori
asosida shug’ullanish imkoniyati ko’proq bo’lishini e’tirof etish kerak. Bu narsa
o’quvchilarda o’zi qilayotgan ishdan qanoat hosil qilishga, undan zavqlanishga
olib keladi. Ko’tarinkilik, yangi va yaxshi ish qilishga bo’lgan ishtiyoq tegishli
qiziqishlar bilan birgalikda o’quvchi shaxsining shakllanishiga, undagi qator ijobiy
fazilatlarning muntazam tarzda paydo bo’lishi va kamol topishiga olib keladi.
To’garakdagi faoliyat o’quvchi uchun zerikarli, bir xil ishdan qutilib, o’zi
xohlagan, yoqtirgan mashg’ulot bilan ko’proq shug’ullanish imkonini yaratadi. Bu
yerda u tegishli mashq, vazifa, topshiriqlarni bajaradi, o’ziga huzur beradigan
manba va materiallar ustida ishlaydi, hatto tengdoshlariga, do’stlariga samimiy
yordam beradi, tengdoshlarining, o’rtoqlarining mustaqil va ijodiy fikr-
mulohazalarini tinglaydi, ular bilai bahslashadi, munozaraga kirishadi, o’z fikrini
asoslanma, haqqoniy fikrlarga, sog’lom nuqgai nazarlarga yon berishga o’rganadi.
Eng muhimi, unda o’zi yoqtirgan o’quv predmeti bilan shug’ullanish, shu
fanda erishilgan yangiliklarni muntazam tarzda bilib borish, o’rgangan yangi shakl
33

va usullarni amaliyotda qo’llash, olimlar, soha mutaxassislari va ijodkorlar hayoti
bilan yaqindan tanishish imkonlari kengayadi.
Har bir o’quvchi muayyan sohaga qiziqadi. Demak, uning kamida bitta
to’garak a’zosi bo’lishi hayotiy mantiq taqozosidir. Ammo bu chegara bo’lmasligi
lozim. To’garaklarga a’zolik uchun chegara qo’yilmaydi.
Yuqorida aytib o’tilganidek, fan to’garaklari o’quvchilarning tegishli fan
sohasida yangi ma’lumot va bilimlar olishiga imkoniyat yaratadi, ulardagi mavjud
bilimlarni chuqurlashtirish va mustahkamlash imkonini beradi. Shu bilan
birgalikda o’quvchilar orasidagi o’zaro hamkorlikni yaratadi; o’qituvchi-murabbiy
va o’quvchilarning hamkorlikda ishlashini ta’minlaydi; o’quvchilarni bo’sh
vaqtdan samarali foydalanishga o’rgatadi, ularning yuksak ma’naviyatli shaxs
bo’lib yetishuvi, ustoz-shogird munosabatlarining real tarzda amalga oshuvi uchun
zamin hozirlaydi. Pedagogika fanlari nomzodi I.Rasulov o’quvchilarning
to’garaklardagi ishtiroki uchun asos bo’ladigan maqsadlarning nihoyatda xilma-
xilligini qayd etadi. Uning ko’rsatishicha, bunda:
1) yuqori malakali mutaxassis bo’lish;
2) o’z ustida ishlashga o’rganish;
3) o’quv jarayonidagi muvaffaqiyatlarni mustahkamlash;
4) fanlarni o’zlashtirishdagi qiyinchiliklarni bartaraf etish;
5) juda yaxshi o’qib, “a’lo” va “yaxshi” baholar olish;
6) fan sohalari bo’yicha yangi ma’lumotlar olish;
7) chuqur va mukammal bilimga ega bo’lish;
8) hamkorlikda ishlashga o’rganish;
9) sinfdoshlaridan ortda qolmaslik;
10) kelajakdagi kasbiy faoliyatiga oid muvaffaqqiyatni ta’minlash;
11) o’quv faoliyatida yuqori natijalarga zamin hozirlash uchun
o’qituvchilarning talablariga javob berish;
12) o’qituvchilar hurmatiga sazovor bo’lish;
13) s infd oshlarga ibrat bo’lish;
34

14) o’qituvchilar va atrofdagilarning e’tirofiga sazovor bo’lish;
15) yomon natijalar tufayli jamoa tanbehlaridan qochish;
16) aqliy salohiyatini yanada oshirish kabi maqsadlar ustuvor mavqe tutadi.
To’garak faoliyatining samaradorligi to’garak rahbari bo’lgan ustoz-
murabbiyning tashkilotchiligiga, o’z fanini, o’quvchilarni, shogirdlarini qay
darajada sevishi va tushunishiga ham chambarchas bog’liqdir.
O’zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A.Karimov Oliy
Majlisning to’qqizinchi sessiyasida so’zlagan nutqlarida, jumladan, shunday degan
edilar: “Tarbiyachilarning o’zlariga zamonaviy bilim berish, ularning ma’lumotini,
malakasini oshirish kabi paysalga solib bo’lmaydigan dolzarb masalaga duch
kelmoqdamiz. Mening fikrimcha, ta’lim-tarbiya tizimini o’zgartirishdagi asosiy
muammo ham mana shu yerda. O’qituvchi bolalarimizga zamonaviy bilim bersin,
deb talab qilamiz. Ammo zamonaviy bilim berish uchun, avvalo, murabbiyning
o’zi ana shunday bilimga ega bo’lishi kerak”.
O’qituvchi o’quvchilardagi mustaqillikni, ijodkorlikni tarbiyalashda alohida
rol o’ynaydi. Bu undan har bir o’quvchidagi alohida xususiyatlarni juda
mukammal darajada sezishni, uning shu fanga bo’lgan havasini oshirishda
foydalanishini taqozo etadi. Abdulla Avloniy inson shaxsining kamol topishida,
uning tarbiyasida muhim bo’lgan bir qator omillarni sanaydi: “Tarbiyani kimlar
qilur? Qayda qilinur? – degan savol keladur. Bu savolga, birinchi, uy tarbiyasi. Bu
ona vazifasidur. Ikkinchi, maktab va madrasa tarbiyasi. Bu ota, muallim, mudarris
va hukumat vazifasidur”, deb javob beradi. Ammo o’sha davrdagi o’qituvchi va
mudarrislarga e’tirozlarini ham aytib o’tadi: “Maqsadi pul, maslagi shuhrat, yuqori
maktablarda o’qumagan, usuli ta’lim ko’rmagan muallimlarni aytursizmi? Avval
o’zlari dorulmualliminlarda o’qumaklari so’ngra auditoriya bermaklari lozimdur...
Matlablari osh, maqsadlari chopon, auditoriyalari beimtihon, isloh yaqinidan
yurmagan mudarrislarni aytursizmi? Bular o’z vazifalarini bilub, nafslaridin
kechub, zamong’a muvofiq ravishda auditoriyalarini isloh qilub, imtihon birla
o’qutmaklari lozimdur”. Boshqa bir o’rinda esa u shunday yozadi:
35

“Ilm o’rganmak, olim bo’lmak uchun maktabga kirmak, muallimdan ta’lim
olmak lozim, aqlsiz kishilar na maktabga kirar va na muallimni bilar”.
Bugungi kunda mavjud bo’lgan axborot oqimi yoshlar orasida noto’g’ri,
ularning ma’naviyatiga salbiy ta’sir ko’rsatadigan g’oyalarning tarqalishiga ham
sabab bo’lmoqda . Y o shlarda begona madaniyatlarga intilish va buning natijasida
axloqiy me’yorlarga zid xatti-harakatlar shakllanmoqda. Shu bilan bir qatorda,
ijtimoiy-madaniy va ekologik muammolar ko’lami kengaymoqda. Natijada, ayrim
yoshlar guruhlari orasida xudbinlik, o’z tengdoshlari va tabiat ne’matlariga nisbatan
shafqatsiz munosabat, giyohvandlikka ruju qo’yish kabi salbiy xulq-atvor
ko’rinishlari namoyon bo’lmoqda.
Bugungi kunda sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy tadbirlarning
ahamiyati tobora ortib borar ekan, o’quvchilarni barkamol, vatanparvar,
millatparvar qilib tarbiyalashda, tarixiy manbalar, obidalar, o’lkashunoslik
materiallari alohida qimmatga ega. Shuning uchun ham respublikamizdagi ko’plab
umumta’lim maktablari, maktabdan va sinfdan tashqari ta’lim jarayonlarida
tarbiyaviy tadbirlarga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Respublikamizda faoliyat ko’rsatayotgan to’garaklar va ularning a’zolari
birinchi va keyingi o’quv yillarida qanday bilimlar, amaliy ko’nikmalarga ega
bo’lishlari lozimligi alohida belgilab qo’yilgan. Bu O’zbekiston Respublikasi Xalq
ta’limi vazirligining 1999 -yil 30 iyuldagi 8/5-sonli Hayat qarori bilan tasdiqlangan
“Maktabdan va sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlar Kontseptsiyasi” hamda 2008-yil
28-avgustdagi 9/1-sonli Hay’at buyrug’i bilan tasdiqlangan “Maktabdan tashqari
ta’limga qo’yilgan Davlat talablari” da o’z ifodasini topgan. Mazkur davlat
talablari O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2011-yil 11-maydagi
130-sonli qarori bilan tasdiqlangan Nizom talablari asosida takomillashtirilib, Xalq
ta’limi vazirligining 2011-yil 31-martdagi ““Barkamol avlod” bolalar markazlari
uchun maktabdan tashqari ta’limga qo’yiladigan davlat talablari” 69-sonli buyrug’i
bilan tasdiqlandi va amaliyotga joriy etildi. To’garaklar ishini xuddi shu talablar
asosida tashkil etish maqsadga muvofiqdir.
36

Maktabdan va sinfdan tashqari yo’nalishda tashkil etilgan to’garaklar
o’quvchilarda vatanparvarlik, milliy iftixor, ona tabiatga, tarixiy madaniy
yodgorliklarga muhabbat hislari shakllanishi va rivojlanishida muhim o’ringa
ega. Bundan tashqari bugungi kun talablaridan biri, o’quvchilarda o’zligini
anglash ko’nikmasini qaror toptirishdan iboratdir. O’quvchilar o’zlarining kim
ekanliklarini anglab etishlari uchun o’z o’lkalari, millati, uning urf-odatlari,
an’analari, madaniy boyliklaridan xabardor bo’lishi kerak.
Ilm-fan, adabiyot, san’at va me’morchilik, texnik ijodiyot, milliy xalq
hu narmandchiligi sohalarida iste’dodli yoshlarni izlab topish, ularning ijodiy
salohiyatlarini yurtimiz mustaqilligi va xalqimiz ma’naviyatini boyitishga
yo’naltirish, ularga g’amxo’rlik qilish va ijodiy izlanishlari uchun shart-sharoit
yaratib berish bugungi kunda pedagoglar oldida turgan asosiy vazifalardandir.
Zero, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov ta’kidlaganidek,
“Xalqimiz doimo ma’naviy jasorat hissi bilan yashagan va bu ulug’ tuyg’u uning
hayotida yillar, asrlar o’tgani sayin tobora kuchayib, yuksalib bormoqda. Chunki
xalq ma’naviyati shunday bir buyuk ummonki, har qaysi avlod undan kuch-qudrat,
g’ayrat va ilhom olib, o’zining naqadar ulkan ishlarga qodir ekanini namoyon
etadi”.
Shu nuqtai nazardan, bugungi kunda o’quvchi-yoshlarga xalqimizning asrlar
davomida yaratgan ma’naviy qadriyatlariga tayangan holda tarixiy va ilmiy
jihatdan asosli ta’lim-tarbiya berishning an’anaviy, milliy shakllarini tatbiq etishga
katta ahamiyat qaratilmoqda.
To’garak – guruh bilan ishlashga mo’ljallangan darsdan tashqari ishlarning
eng keng tarqalgan turlaridan biridir. To’garak odatda bir sinf(guruh)da, parallel
sinflarda o’qiydigan o’quvchilardan tashkil topadi. Ammo bu to’garakning
muntazam talabi emas . To’garak a’zolarining soni, odatda, yigirmata atrofida
bo’ladi. Ammo bu raqamni qat’iy asos sifatida qabul qilish shart emas.
Fan to’garaklari – alohida olingan o’quv predmetlari, fanlar bo’yicha
auditoriyadan tashqari guruh bilan ishlashga oid tashkil etiladigan ishlarning ancha
37

keng tarqalgan turidir. Aslida auditoriyadan tashqari ishlarning turlari nihoyatda
rang-barang. Bular qatorida biz har xil kechalarni, ertalabki daqiqalarni,
ekskursiyalar, o’tkir zehnlilar mushoirasi, olimpiadalar, muayyan mavzularga
bag’ishlangan anjumanlar, ko’rik-tanlovlar, o’rganilayotgan fan haqidagi mashhur
kitoblar muhokamasi, yangi kitoblarning takdimoti, alohida mavzularga
bag’ishlangan devoriy gazetalarni, og’zaki va qo’lyozma holidagi gazeta va
jurnallarni chiqarish va boshqalarni ko’rsatish mumkin.
Darsda, odatda, o’quvchilar ko’p yozib, kam gapirishadi. Darsdan tashqari
ishlar jarayonida esa buning aksi ustuvorlik qiladi: ular nisbatan ozroq yozsalar
ham, og’zaki nutqqa ko’p murojaat etishadi. Ushbu jarayonda ular turli-tuman
axborotlarni berishadi, o’zaro doimiy muloqotda bo’lishadi, mustaqil ravishda
ayrim mavzularga oid ixcham ma’ruzalarni tayyorlashadi, ko’plab she’riy
asarlarni, badiiy asarlardan olingan namuna va parchalarni ifodali o’qishga oid
mashqlar bilan shug’ullanishadi.
Darsdan tashqari ishlarning ayrimlari muntazam amal qilishi bilan ajaralib
tursa, ayrimlari ahyon-ahyonda, muayyan vaqt oralig’ida iste’molga kiritilishi
bilan e’tiborlidir. Muntazam amal qiladigan auditoriyadan tashqari ishlar butun
o’quv yili davomida ish beraveradi. To’garaklar, har xil klublar shu turkumga
mansubdir. Boshqalari (ertaliklar, kechalar, olimpiadalar, tanlovlar,
ekskursiyalar)dan esa epizodik tarzda foydalanish mumkin. Ular mantiqan bir-
biriga zid emas ularning biri boshqasini inkor etmaydi, aksincha, ish jarayonida
ular bir-birini to’ldiradi. Ularni tegishli uyg’unlikda qo’llash esa kutilayotgan
samaraning tezroq va ko’lamliroq tarzda yuzaga chiqishiga imkon beradi.
Fan to’garaklari fanning o’ziga to’laligicha bag’ishlanishi (“Yosh fiziklar”,
“Yosh matematiklar”, “Yosh filolog”) yoki uning ayrim bo’lim va qismlari asosida
tashkil etilishi mumkin. Masalan, fizika fanining elektr, optika; ona tilining
“Qiziqarli grammatika”, “Nutq madaniyati to’garagi” kabilar. Ushbu
to’garaklarning o’ziga xos xususiyatlari nimalardan iborat, ular bir-biridan
nimalariga ko’ra farq qiladi? Ushbu to’garaklarning har biri muayyan masalalar
38

bilan shug’ullanadi. Masalan, “Qiziqarli grammatika” to’garagi grammatikaning
bolalar uchun nihoyatda qiziqarli bo’lgan masalalari ustida bahs yuritadi.
Etimologiya to’garagi esa so’zlarning kelib chiqishini, ayniqsa, o’quvchilarni
qurshab turgan ularda yurtga, vatanga bo’lgan muhabbatni yanada
mustahkamlaydi.
Oilada farzand dunyoga kelgach, uyga albatta bolalar kitoblari ham kirib
keladi. Go’dak ikki-uch yoshgacha kitobxon emas, balki tinglovchi, tomoshabin
bo’lsa ham, kitob unga dunyoni tobora yaqindan anglash quvonchini baxsh etib
boradi. Bola maktab ostonasiga qadam qo’ygandan so’ng uzoq yillar davomida o’z
taqdirini auditoriyalik va boshqa adabiyotlar bilan bog’lab, ular yordamida bilim
va madaniyat asoslarini, mehnat ko’nikma va malakalarini egallaydi. Birgina
umumiy ta’lim maktabining o’zida yuzga yaqin nomda auditoriyalik va
qo’llanmalar, badiiy asarlar bilan tanishadi. O’z bilim va tafakkurini, nutqini shular
asosida shakllantiradi, rivojlantiradi.
Albatta, bolani yoshligidan boshlab kitobga oshno qilib tarbiyalashda ota-
ona hamda boshlang’ich auditoriya o’qituvchilarining o’rni katta. Bola qanchalik
kitobga yaqin bo’lsa, zaruriy bilimlarni egallashda, insonni va atrof-muhitni
yanada yaqindan bilib olishda, kasb o’rganish va hayot go’zalligini anglashda
qiynalmaydi. Yoshlarda kitob o’qishga muhabbat hissining ortib borishi ta’lim
muassasalarida tashkil etilgan “Yosh kitobxonlar” to’garagi faoliyatiga ham
ko’p jihatdan bog’liq.
To’garakka a’zo bo’lishni xohlovchi har bir o’quvchining qanday mavzudagi
kitoblarga qiziqishi ko’proq ekanligini oldindan aniqlab olish to’garak ishining
kelgusi faoliyatida muhim sanaladi. Chunki to’garak rahbari oldindan aniqlab
olingan tashxisga ko’ra adabiyotlarni tanlaydi, imkon bo’lganda yozuvchi va
shoirlar bilan uchrashuvlarni tashkil etadi. Ayni zamonda, to’garaklar
o’ q uvchilarning yoshini hisobga olgan holda tashkil etiladi. Yoshga ko’ra bunday
farqlash kelgusidagi mashg’ulot jarayonlarini o’quvchilarning yoshi va saviyasiga
muvofiq tashkil etish va rejalashtirishdagi muhim holatlar bilan bog’liqdir.
39

Yaxshi ma’lumki, bolalarda tarbiyalanadigan axloqiy xususiyatlar, xulq-
atvor qoidalari orasida insonparvarlik muhim o’rin tutadi. Insonparvarlik hissi
axloq me’yorlari va qoidalarini o’rgatish asosida rivojlanadi. Buning uchun
bolalarni faqat ezgu ishlarni qilishga o’rgatib borish zarur. To’garak rahbari
o’quvchilar yoshiga ko’ra ularni insonparvarlik ruhida tarbiyalashga xizmat qila
oladigan badiiy adabiyotlar ro’yxatini va u ro’yxatga kirgan adabiyotlardan
namunalarni oldindan tayyorlab oladi. To’garak ishi davomida a’zolar orasidan
faol o’quvchini tanlab, kitobni o’qib chiqish va o’rtoqlari davrasida so’zlab berish
uchun topshiriq beradi. Asar tahlilini olib borishda faollar bilan birga boshqalar
ham munozaraga tortiladi.
“Yosh kitobxonlar” to’garagining asosiy maqsadi ta’lim muassasasi bilan
hamkorlikda o’quvchi shaxsini har tomonlama kamolotga etkazish, o’qishga
rahbarlik qilishni tashkil etishdan iborat. Buning natijasida yoshlarda global
fikrlash, o’zlariga kerakli adabiyotlarni tanlash va o’qish, ular vositasida bilim va
tarbiya olish imkoniyatlari takomillashadi.
Umuman olganda, to’garak rahbari mazkur turga mashg’ulotlarni tashkil
etish va o’tkazishda:
1) tyutor (maslahatchi);
2) fasilitator (o’quvchilarning guruhiy faoliyatini tashkil etishda ijobiy
maqbul muhitni yaratuvchi);
3) ingilator (o’quvchilarning bilim, ko’nikma va malakalarini nazorat qilib
boruvchi);
4) innovator (yangiliklarni amaliyotga joriy etuvchi) kabi rollarda namoyon
bo’ladi.
O’z navbatida pedagogika kolleji o’quvchilarida to’garaklar faoliyatini
boshqarishga doir quyidagi sifatlarni tarkib toptirish lozim:
 bilimdon, zakovatli;
 samimiy va dilkash;
 malakali mutaxassis;
40

 ijodkor;
 notiq;
 hazil-mutoyiba tuyg’uli;
 muloqotchanlik
Xulosa qilib aytganda, to’garaklar faoliyatini zamonaviy talablar asosida
tashkil etish uchun maxsus tayyorgarlikka va nazariy bilimlarga ega bo’lgan
to’garak rahbarlarini tayyorlash, ularda zaruriy ko’nikma va malakalarni
rivojlantirish dolzarb ijtimoiy zaruriyatdir.
To’garak rahbarlari o’rtasida tajriba almashinuvi va to’garak
mashg’ulotlarini sifatli tashkil etishni yo’lga qo’yish maqsadida to’garak
mashg’ulotlarini tahlil qilish alohida ahamiyatga ega. Bunday tahlil o’quv
jarayonini yanada sifatli tashkil etishning samaradorligini oshiradi.
To’garak mashg’ulotlari jarayonida pedagogning kichik guruhlar bilan
ishlash faoliyati natijalarini aniqlash maqsadida bir necha mezonlar belgilanadi,
ular quyidagilar:
 mazmun (berilgan mavzuning to’liq mazmuni bayon etilishi kerak);
 faollik (guruhdagi to’garak a’zolari faolligi nazarda tutiladi);
 dizayn (taqdim etilayotgan mavzuga ijodiy yondashishi);
 reglamenti (har bir to’garak mashg’ulotining yagona vaqtga amal qilinishi);
 taqdimot va natija (tahsil oluvchi, ekspert va tahsil beruvchi).
Mashg’ulot tahlilini shartli ravishda quyidagi 4 turga bo’lish mumkin:
1. Ilmiy.
2. Metodik.
3. Didaktik.
4. Umumpedagogik va umumpsixologik.
Ilmiy tahlil – berilayotgan bilimlarning ilmiy-nazariy jihati, to’garak a’zolari
bajarayotgan mashg’ulotning maqsadga muvofiq yo’nalishi jihatdan to’g’riligini
aniqlash demakdir. Bunda asosan quyidagilarni e’tiborga olish maqsadga muvofiq:
41

 to’garak rahbarining shu kungi mashg’ulotga ilmiy-metodik jihatdan
tayyorlanganlik holati;
 o’z mutaxassisligi bo’yicha ilmiy-nazariy axborotlar bilan qurollanganligi;
 to’garak mashg’ulotlari jarayonida ilmiy qoida va ta’riflarning to’g’ri
bayon etilishi hamda ilmiy an’analarning to’garak a’zolari ongiga singdirib
borilishi;
 to’garak mashg’ulotlari materiallarining qo’shimcha adabiyotlar bilan
boyitilishi;
 to’garak a’zolari to’garak mashg’ulotlari mavzularini ilmiy jihatdan
to’g’ri, qisqa va mukammal bayon etishini to’garak rahbari tomonidan nazorat
qilinishi;
 to’garak mashg’ulot davomida, yangi mavzuni bayon etishni to’garak
rahbari tomonidan nazorat qilinishi, ta’limni tarbiya bilan bog’lab olib borilishi;
 to’garak rahbari va to’garak a’zolarining nutq madaniyati.
Metodik tahlil . To’garak rahbarining to’garak mashg’ulotlari jarayonida
qo’llagan usul va metodlarining maqsadga muvofiqligi ta’limning turiga hamda
uning o’ziga xos xususiyatlariga qarab belgilanadi. O’quv materialini bayon qilish
va tushuntirish jarayonida qo’llanilgan usullarning shu materialga mosligi yoki
mos emasligini metodik tahlil davomida aniqlanadi.
To’garak rahbari mashg’ulotda qo’llagan usullarning samaradorligi, rang-
barangligi, namunaviyligi, uning o’tgan yangi mavzu materialini to’garak
a’zolarining qay darajada o’zlashtirilganligi bilan belgilanadi. To’garak
m ashg’ulot larini tahlil qilishda quyidagilarni hisobga olish maqsadga muvofiqdir:
 Ilmiy asoslangan axborotlar berish;
 Ilmiy qoida va ta’riflarni ravon, tushunarli, baland ovozda to’garak
a’zolari ga y etkazish;
 Mantiqiy va o’rinli misollar ni o’z vaqtida keltirish va amalda ko’rsatib
berish ;
42

 To’garak m ashg’ulot lari materiallarini qo’shimcha adabiyot lar bilan
boyitish ;
 To’garak rahbari va to’garak a’zolari bajaradigan amaliy va mustaqil
ishning ilmiy-nazariy jihatdan muvofiqligi.
Bundan tashqari m etodik tahlil jarayonida to’garak rahbari mashg’ulot
materiallarini to’garak a’zolari ga qanday uslubda yetkaza olish malakasi
o’rganiladi.
To’garak m ashg’ulot larini metodik jihatdan tahlil etishda quyidagi
mezonlardan foydalanishimiz lozim:
 To’garak m ashg’ulot i ning texnologik xaritasini ishlab chiqqanligi ;
 O’quv maqsadi va natijalarining to’g’ri belgilanganligi ;
 To’garak m ashg’ulot lari bosqichiga mos ravishda metod tanlanganligi,
metod qoidalariga amal qilinganligi ;
 Metodni amalga oshirishda ta’limning tashkiliy shakllaridan unumli
foydanishi ;
 Ta’lim metodi, shakli va ta’lim vositalarini uyg’unlashuviga erishganligi .
Didaktik tahlil – b u to’garak rahbari mashg’ulotini ta’lim tamoyillariga amal
qilgan holda (mashg’ulotga qo’yiladigan talablar asosida) olib borilishini nazarda
tutadi. To’garak mashg’ulotlarini didaktik jihatdan tahlil etishda quyidagi
mezonlardan foydaniladi:
 Ta’lim vositalarini to’g’ri tanlab o’rinli foydalanilganligi;
 To’garak mashg’ulotlari kirish, asosiy va yakuniy qismlardan iboratligi;
 To’garak mashg’ulotida to’garak a’zolarining faolligiga erishganlik
darajasi;
 To’garak mashg’ulotiga ajratilgan vaqtdan unumli foydalanishi.
Umumpedagogik va umumpsixologik tahlil – b u to’garak mashg’ulotining
ilmiy, metodik va didaktik jihatlarning majmuini nazarda tutadi:
 O’quv xonasining jihozlanganlik darajasi ;
43

 O’quv xonasining sanitar-gigienik holati ;
 To’garak a’zolari bilimiga qo’yiladigan bahoning adolatli va izohli
bo’lishi ;
 To’garak m ashg’ulot i da to’garak a’zolari ning o’zlashtirish sifati ;
 To’garak m ashg’ulot i da to’garak rahbari asosiy maqsadiga erisha
olganligi ;
 To’garak rahbari ning to’garak m ashg’ulot ini tashkil etish va mashg’ulot
bosqichlaridan to’g’ri foydalanish i;
 To’garak m ashg’ulot i ning ilmiylilik jihati ;
 To’garak m ashg’ulot i ning metodik jihati ;
 To’garak m ashg’ulot i ning didaktik jihati .
Muayyan to’garak mashg’uloti bo’yicha o’quv dasturidagi mavzuni to’garak
a’zolari, shuningdek, ushbu mavzuga qiziqish bildirgan va maxsus taklif etilgan
pedagoglar ishtirokida turli shaklda o’tkaziladigan mashg’ulotlar ochiq to’garak
mashg’ulotlari deb ataladi.
Mashg’ulot mavzusi, uslubi, qo’llaniladigan texnik vositalar to’garak rahbari
tomonidan ixtiyoriy tanlanadi.
Ochiq to’garak mashg’ulotlarining sifatli o’tilishi to’garak rahbarining
mashg’ulotga qay darajada tayyorlanganligiga bog’liq.
To’garak rahbari birinchi navbatda ochiq to’garak mashg’uloti rejasini puxta
ishlab chiqish kerak, ochiq to’garak mashg’uloti rejasida mashg’ulotning mavzusi
(mavzuchalar), mashg’ulotning maqsadi, mazmunini to’liq ochib beradigan
savollar, mashg’ulot davomida zarur bo’ladigan ko’rgazmali qurollar, texnika
vositalari va to’garak a’zolari bilimlarini nazorat qilish uchun savollar hamda
to’garak mashg’ulotini o’tish elementlari (metodlari)dan foydalana olishi kerak.
Ochiq to’garak mashg’uloti vaqtidan mazmunli foydalanish uchun oldindan
to’garak mashg’uloti rejasiga, aniq tushinarli savollarni kiritish kerak.
44

Har bir to’garak mashg’uloti ning mavzusini 2-3 ta rejaga ajratib, mashg’ulot
mavzusi yuzasidan savollar tayyorlab doskaga yozib qo’yilsa maqsadga muvofiq
bo’ladi.
Bu mashg’ulot vaqtini tejab qoladi va to’garak a’zolarining diqqatini bir
joyga jamlaydi. Mashg’ulot vaqti kamligini inobatga olgan holda mavzuning
kerakli, qiziqarli tomonlarini tanlab oladi.
To’garak a’zolarining to’garak mashg’ulotlarni o’zlashtirishi mashg’ulotni
to’g’ri tashkil etilishiga bog’liq. Lekin mashg’ulot o’tish sxemasi bir qolipda
o’tkazilishi shart emas. Reja strukturasidagi bo’limlarni to’garak rahbari ijodiy
yondoshib ketma-ketligini o’zgartirishi mumkin. To’garak a’zolarining mavzuni
o’zlashtirishlariga qarab, qo’shimcha elementlardan foydalanishi mumkin.
Qisqacha qilib xusosa qilsak, ta’lim jarayonida nafaqat pedagog kadrlar balki
o’quvchi va talabalar ham ma’suliyatli yondashish zarur. Bu esa o’z navbatida
ta’lim samaradorligini va pedagoglar va o’quvchilar o’rtasidagi munosabatga ham
o’z ta’sirini ko’rsatadi.
Maktabdan tashqari ishlar shaxsni har tomonlama kamol toptirish va uni
hayotga aktiv faoliyatga tayyorlash uchun keng imkoniyatga ega. Bu ishlar
bolalarning qiziqishlariga muvofiq tarzda ko’ngillilik asosida tashkil qilinadi.
O’quvchilar sinfdan va maktabdan tashqari ishlarda o’zlarini qiziqtiradigan
mashg’ulotlarni tanlab olishadi va ularda mustaqil tashabbuskorona ishtirok
etishadi.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, o’quvchilar maktabdan tashqari ishlarda
qatnashib, turli kishilar bilan muayyan munosabatga kirishadi, turli vazifatlarga
duch keladilar. Shuning uchun ham o’quvchilarning maktabdan tashqari
faoliyatlari qanchalik xilma-xil bo’lsa, ularning munosabatlari shunchalik boy,
munosabat doirasi keng va ma’naviy o’sishi samarali bo’ladi. Maktabdan
tashqaridagi tarbiyaviy ishlarda o’quvchilar jamoada ishlashni o’rganadilar
ijtimoiy mehnat quvonchini his qiladilar, ishlab chiqarish mehnatiga qo’shiladilar,
jamoatchilik fikriga bo’ysunishga, jamoa sharafi uchun kurashishga odatlanadilar.
45

Umumiy xulosa
Tarbiya jarayoni – shaxsni shakllantirishga maqsadli yo‘naltirilgan,
o‘qituvchi va talabalar hamkorligi uchun maxsus tashkil etilgan, boshqariladigan
va nazorat qilinadigan, o‘zining pirovard maqsadi sifatida shaxsni
shakllantiradigan jarayondir.
Darsdan tashqari ishlarning tarbiyaviy ta’siri ko’p darajada o’quv jarayonini
tashkil etish saviyasiga hamda o’quvchilar jamoachining xilma-xil ishlarni qanday
yo’lga qo’yishga bog’liqdir. Sinfdan tashqari faoliyat majburiy dastur bilan
chegaralanmaydi, balki yoshlari har xil o’quvchilarni ixtiyoriy ravishda
birlashtiradi. Ularning tashabbusi asosida ishlarni amalga oshiradi, fanga
qiziqtiradi, ularni xalqning madaniy hayoti muhitiga olib kiradi. O’quvchilar
darsdan tashqari ishlarda qatnashib, turli kishilar bilan muayyan munosabatga
kirishadi, turli vaziyatlarga duch keladilar.
Shuning uchun ham o’quvchilarning darsdan tashqari faoliyatlari qanchalik
xilma-xil bo’lsa, ularning munosabatlari shunchalik boy, munosabat doirasi keng
va ma’naviy o’sishi samarali bo’ladi.
46

Darsdan tashqari ishlar shaxsdagi ijtimoiy faollik, ijtimoiy ong hamda
axloqiy odatlarni tarkib toptirishning eng muhim omilidir. Bu faoliyat ilmiy jamoa,
adabiy va maktab teatrlarining ishlari, turli mavzularda o’tkaziladigan kitobxonlar
konferentsiyasi va munozaralar, siyosiy, axloqiy, ilmiy-ommabop va mehnat
mavzularidagi ma’ruza va suhbatlar, ijtimoiy-foydali mehnat, siyosiy axborot,
bayram kechlari va ertaliklari, to’garak mashg’ulotlarini o’z ichiga oladi. Bugungi
kunda sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy tadbirlarning ahamiyati tobora
ortib borar ekan, o’quvchilarni barkamol, vatanparvar, millatparvar qilib
tarbiyalashda, tarixiy manbalar, obidalar, o’lkashunoslik materiallari alohida
qiymatga ega. Shuning uchun ham respublikamizdagi ko’plab umumta’lim
maktablari, maktabdan va sinfdan tashqari ta’lim jarayonlarida tarbiyaviy
tadbirlarga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Yana shuni aytish kerakki, sinfdan va maktabdan tashqari tarbiya ishlarini
yo’lga qo’yishda interfaol metodlar katta yordam beradi. Interfaol metodlar
yordamida har qanday to’garaklarni tashkillashtirish oson va qiziqarli kichadi.
Bugungi kunda chekka qishloqlardan tortib, to shahar maktablarida ham sinfdan
tashqari to’garaklar ochishni tezroq yo’lga qo’ysak yosh avlodimizning yutuqlari
yanada ko’payadi. Bolalar o’z qiziqishlari orqali turli kasbda, sportda, turli fan
to’garaklarida o’z yo’nalishlarini topishadi.
To’garaklar faoliyatini zamonaviy talablar asosida tashkil etish uchun
maxsus tayyorgarlikka va nazariy bilimlarga ega bo’lgan to’garak rahbarlarini
tayyorlash, ularda zaruriy ko’nikma va malakalarni rivojlantirish dolzarb ijtimoiy
zaruriyatdir.
To’garak rahbarlari o’rtasida tajriba almashinuvi va to’garak
mashg’ulotlarini sifatli tashkil etishni yo’lga qo’yish maqsadida to’garak
mashg’ulotlarini tahlil qilish alohida ahamiyatga ega. Bunday tahlil o’quv
jarayonini yanada sifatli tashkil etishning samaradorligini oshiradi.
47

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995 yil 18 fevraldagi 59-
sonli qaroriga ilova. “Maktabdan tashqari ta’lim muassasasi tо‘g‘risida
Nizom” Ma’rifat -Toshkent, 1995 - 21 mart.
2. О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2011-yil 28-fevraldagi
“Maktabdan tashqari ta’lim tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
tо‘g‘risida”gi 50-sonli qarori.
3. О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2011-yil 11-maydagi 130-
sonli qaroriga ilova “Barkamol avlod” bolalar markazlari tо‘g‘risidagi Nizom
О‘zbekiston Respublikasi hukumatining qarorlari tо‘plami – Toshkent 2011
B 17
O’zbekistin Respublikasi Prezidentining 2017 yil fevralidagi “O’zbekiston
Respublikasini rivojlantirish bo’yicha Harakatlar strategiyasi tog’risida”gi PF-
4947-son farmoni. – T.: “Adolat” 6-son. B. 11-12, 19, 24,27.
48

4. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 14-avgustdagi “Yoshlarni
ma’naviy-axloqiy va jismoniy barkamol etib tarbiyalash, ularga ta’lim-tarbiya
berish tizimini sifat jihatidan yangi bosqichga ko’tarish chora-tadbirlari
to’grisida”gi PQ-3907-sonli Qarori. Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy
ba’zasi, 15.08.2018 y, 07/18/3907/1706-son; (www.lex.uz)
5. 2019-yil 16-yanvardagi “Ta’lim sifatini nazorat qilish tizimini
takomillashtirish bo’yicha qo’shimcha chora-tadbirlar tog’risida”gi PQ-
411son qarorlar
6. Umumiy o’rta ta’lim bo’yicha Davlat ta’lim standarti. 2017
7. Karimov I.A “Barkamol avlod – О‘zbekiston taraqqiyotining poydevori”
О‘zbekistan Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov tomonidan О‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisining IX sessiyasida sо‘zlangan nutq – T. Sharq,
1997 – 19 b.
8. Karimov I.A. “ О‘zbekiston XXI asrga intilmoqda ” . – T , О‘zbekiston, 1999 –
47 b.
9. Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. – T. Ma’naviyat, 2008
– 174 b.
10. Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, О‘zbekiston sharoitida uni
bartaraf etishning yо‘llari va choralari. – T, О‘zbekiston, 2009. – 56 b.
11. Karimov I.A. Asosiy vazifamiz – Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz
farovonligini yanada yuksaltirishdir. – T. О‘zbekiston, 2010. – 80 b.
12. Karimov I.A. Yuksak bilimli va intellektual rivojlangan avlodni tarbiyalash
mamlakatni barqaror taraqqiy ettirish va modernizatsiya qilishning eng
muhim sharti. “Ma’rifat” gazetasi, 2012 yil .
13. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom ettirib,
yangi bosqichga ko’taramiz. 1-jild. – T.: O’zbekiston, 2017. 570 b.
14. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
ko’ramiz. T.: “O’zbekiston” 2017. 36,102-103, 168, 198, 267-268, 298, 365-
366, 395-396, 416, 434, 461-462 b.
49

15. Mirziyoyev . Sh.M ning Oliy Majlisga Murojotnomasi “O’zbekiston” 2018 y.
54 b.
16. Mirziyoyev. Sh. M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. – T.: O’zbekiston, 2016. – 56 b.
17. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – Toshkent: 2017. – 48 b.
Asosiy adabiyotlar
1. Abdullayev D.I, Ishmuxamedov R.J, B olalar dam olish oromgohlari
xodimlariga yordam tariqasida uslubiy maslahat va tavsiyalar tо‘plami. –T.
UDAP, 2002 – 178 b
2. Abduqudusov. O. “О‘quv muassasalarida ta’lim va tarbiya jarayonining
samaradorligini oshirish muammolari”. – T “О‘qituvchi”, 2002
3. Azizxо‘jayeva N.N. О‘qituvchi tayyorlashning pedagogik texnologiyasi. –T.
Nizomiy nomli TDPU 2000 - 52 b
4. Ahliddinov.R Qurbonov.Sh Saidov.H Barkamol avlod orzusi - T Sharq,
1998. – 225 b.
5. Aminov.M.N. – T . “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy
nashriyoti, 2010. – B.416-417.)
6. Ахмедова M.T. Педагогик конфликтология. –Т. Адабиёт учқунлари,
2017. – 320 б.
7. Ахмедова M.T. Педагогик конфликтология. –Т. Адабиёт учқунлари,
2017. – 320 б.
8. Azizxodjayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. –Т.:
O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi, 2006–159 b.
9. Болбекова Г.Д., Холикова Г.Т., Магзумова Г. Педагогическое
мостерство. Учебное пособия. Т.: 2002 – 63 с.
50

10. Boboqulov R. To`garak mashg`ulotlarini zamonaviy pedagogik
texnologiyalar asosida tashkil etish. "Kasbiy fanlar metodikasi" jurnali 2013
yil avgust oyidagi 8-soni.
11. Малла Очилов. Муаллим қалб меъмори. – Т.: “Ўқитувчи”. 2001
12. Zakirov I.I. Ta’lim jarayoniga yangi pedagogik texnologiyalarni tatbiq
etishning nazariy-amaliy asoslari (MTM misolida) T, 2005. – 124 b.
13. Ziyomuhammedov B. Yangi pedagogik texnologiya: nazariya va amaliyot. -
T, Chinoz ENK, 2002 – 124
14. Ziyomuxammedov B. Pedagogik mahorat asoslari. –Т.: TiB–KITOB, 2009.–
183 b.
15. Xoliqov A. Pedagogik mahorat. –Т.: lqtisod–moliya nashriyoti, 2011– 420 b.
Internet resurslari
2. www.ziyonet.uz
3. www.school edu.ru
4. www.kutubxona.uz
5. www.google.uz
6. www.wikipedia.uz
51

Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsadi va vazifalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish