Sintaktik tarkibi qisqargan gaplar tadqiqi va ta’limi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	1.4MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Sintaktik tarkibi qisqargan gaplar tadqiqi va ta’limi

Купить

SINTAKTIK TARKIBI QISQARGAN GAPLAR TADQIQI VA
TA’LIMI
MUNDARIJA
KIRISH .......................................................................................................................................................... 1
Prezident Shavkat Mirziyoyevning oʻzbek tiliga davlat tili maqomi berilganining oʻttiz yilligiga
bagʻishlangan tantanali marosimdagi nutqi. 21.10.2019. .................................................................. 2
I BOB. GAP NAZARIYASI HAQIDA MULOHAZALAR ....................................................................................... 6
1.1.Gap sintaksisining asosiy predmeti sifatida ........................................................................................... 6
Prezident Shavkat Mirziyoyevning oʻzbek tiliga davlat tili maqomi berilganining oʻttiz yilligiga
bagʻishlangan tantanali marosimdagi nutqi. 21.10.2019. .................................................................. 6
1.2.Gaplarni tasniflash masalasi ................................................................................................................ 10
Типы предложений по цели высказывания ....................................................................................... 14
Типы предложений по интонации ...................................................................................................... 14
1.3.O‘zbek tilida gapning turlari ................................................................................................................. 18
BOB BO‘YICHA XULOSA .............................................................................................................................. 28
II bob. O‘zbek tilida sintaktik tarkibi qisqargan gaplar ............................................................................... 29
2.1.Atov gapning o‘zbek va rus tili darslik va o‘quv qo‘llanmallarida o‘rganilishi ...................................... 29
2.2 So‘z- gap haqida mulohaza .................................................................................................................. 35
2.3.To‘liqsiz gap va uning turlariga qarashlar aks etgan ilmiy tadqiqotlar haqida ..................................... 40
BOB BO‘YICHA XULOSALAR ........................................................................................................................ 45
III. SINTAKTIK TARKIBI QISQARGAN GAPLARNI О‘QITISHDА ZАMОNАVIY MЕTОDLАRDАN FОYDАLАNISH
................................................................................................................................................................... 46
3.1.Zamonaviy dars va unga qo‘yiladigan talablar ..................................................................................... 46
3.2.Atov va so‘z-gaplarni o‘qitishga doir metodik tavsiyalar. ..................................................................... 51
3.2. To‘liqsiz gaplarni o‘qitishning samarali metodlari. .............................................................................. 64
BOB BO‘YICHA XULOSA .............................................................................................................................. 70
UMUMIY XULOSALAR ................................................................................................................................ 71
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ................................................................................................ 75
KIRISH
Tadqiqot mavzusining dolzarbligi : Bugungi XXI asr – taraqqiyot yangi bir
bosqichga ko‘tarilayotgan paytda ijtimoiy munosabatlarga faol kirisha oladigan,
yuksak ma’naviyatga ega bo‘lgan va tasavvur dunyosi keng bo‘lgan barkamol

avlodga bo‘lgan talab har qachongidan ham yuqori. Mana shunday kadrlarni
yetishtirishda tilshunoslikning ham o‘rni beqiyos. Asrlar davomida ilmning bir
yo‘nalishi, sohasi sanalgan tilshunoslik o‘z qamrovi doirasida ko‘plab
tadqiqotlarga ega bo‘lgan. Umuman olganda, til insonni hayvondan ajratib
turuvchi asosiy vosita bo‘lib, kishilarning o‘y-xayollari, orzu-istaklari hamda
kundalik ehtiyojlarini qondiradigan, bir-biri bilan muloqoqtga kirishishiga yordam
beradigan mo‘jizaviy qurol sanaladi. Har bir millatning, har bir xalqning o‘z ona
tili mavjudki, u kishi qalbiga ona allasi bilan singadi. Shu o‘rinda mamlakatimiz
prezidenti Sh.Mirziyoyevning quyidagi fikrlarini keltirib o‘tish joiz: “ Kimda-kim
o zbek tilining bor latofatini, jozibasi va ta sir kuchini, cheksiz imkoniyatlarini hisʻ ʼ
qilmoqchi bo lsa, munis onalarimizning allalarini, ming yillik dostonlarimizni,
ʻ
o lmas maqomlarimizni eshitsin, baxshi va hofizlarimizning sehrli qo shiqlariga
ʻ ʻ
quloq tutsin. ” 1
Shu asosda o‘zbek tilshunosligida bugungi kunda yaratilayotgan har
bir yangilik, tadqiqot va izlanishlar yuqoridagi talab asosida yaratilmoqda.
Bilamizki, Til bir butun sistema bo‘lib, u sathlardan tashkil topgan. Shu
sathlar orasida eng yuqorisi – bu sintaktik sath hisoblanadi. Sintaksisning
muammolaridan biri gap tushunchasi bo‘lib, uning qoidasi adabiyotlarda turli
shakllarda berilganligini ko‘rishimiz mumkin. Shunday ekan, mazkur dissertatsiya
ishida o‘zbek va yevropa tilshunosligida gap ta’rifiga alohida to‘xtalib o‘tilgan,
qiyoslangan va o‘zbek tilidagi gap qoidasini bitta qolipga keltirish masalasi o‘rtaga
tashlangan. Gapni tasniflash masalasi va turlarini o‘rganish. Sintaktik tarkibi
qisqargan gaplarni tadqiq etish va o‘qitishning samarali usullarini yaratish va
tavsiyalarini ishlab chiqish dissertatsiya ishining dolzarbligini belgilaydi.
Tadqiqotning metodologik asosi: o‘zaro aloqadorlikda va taraqqiyotda
o‘rganishga asoslangan dialektik falsafadir. Ishda qiyoslash, chog‘ishtirish, tavsifiy
metodlardan foydalanildi.
1
Prezident Shavkat Mirziyoyevning o zbek tiliga davlat tili maqomi berilganining o ttiz yilligiga
ʻ ʻ
bag ishlangan tantanali marosimdagi nutq
ʻ i . 21.10.2019.
2

Tadqiqot ob y ekti: sintaktik tarkibi qisqargan gaplar namoyon bo‘lishining
sinxron-diaxron shakllari, o‘ zbek tilidagi gap qoidalari va turlari, xususan, sintaktik
tarkibi qisqargan gaplar: atov gap, so‘z gap, to‘liqsiz gaplar .
Tadqiqot predmeti: sintaktik tarkibi qisqargan gaplarga doir tadqiqotlar va
nazariyalarning mazmuni, shakl, vosita va metodlari.
Tadqiqot ishining maqsadi:
- Mavzuga doir o‘quv adabiyotlari bilan tanishib chiqish jarayonida
yangidan-yangi ilmiy xulosalar chiqarish;
- o‘quv jarayonida sintaktik tarkibi qisqargan gaplarni o‘qitishning samarali
metodlarini yaratish va o‘qitish samaradorligini oshirish ;
- tegishli mutaxassisliklar uchun sintaktrik tarkibi qisqargan gaplarning
ilmiy metodologik asoslarini ishlab chiqish;
- o lib borilgan izlanishlar yuzasidan taklif, metodik tavsiyalar va amaliy
ko‘rsatmalar berish.
Tadqiqotning vazifalari:
- tilshunoslikda gap va uning muhim xususiyatlarini o‘rganish;
- gap va uning turlari haqida ayrim chet tillari (inliz, rus, fransuz) hamda
o‘zbek tili grammatikasida mavjud bo‘lgan qarashlarning tayanch
nuqtalarini topish;
- sintaktik tarkibi qisqargan gaplarning grammatik xususiyatlarini o‘rganish;
- sintaktik tarkibi qisqargan gaplardan yuzaga keladigan mazmuniy
munosabatlarni o‘rganish.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi :
- “Sintaktik tarkibi qisqargan gaplar” atamasi V.Gak tomonidan
tilshunoslikka olib kirilganligi hamda bu boradagi qarashlar tahlilga tortildi.
- Gapning o‘ziga xos xususiyatlari, tarkibiy tuzilmasi, qoidalari chet tillari
bilan o‘zaro qiyoslandi.
- sintaktik tarkibi qisqargan gaplardan yuzaga keladigan mazmuniy
munosabatlar asoslab berildi.
3

- Ta’limda sintaktik tarkibi qisqargan gaplar: atov gap, so‘z gap, to‘liqsiz
gaplarni o‘qitishning o‘ziga xos, zamonaviy, samarali metodologik asoslari
ishlab chiqildi.
Tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari: Tadqiqot ishida sintaktik
tarkibi qisqargan gaplarga doir tadqiqotlar ko‘lamini yanada kengaytirish, bu
borada samarali natijalarga erishih mumkin, agar:
- o‘zbek tilshunosligida gapning qoidasi, qurilishi va mazmuni o‘rganilsa;
- mazvuning jahon tilshunosligi bilan o‘zaro umumiy va xususiy jihatlari
tahlilga tortilsa;
- gapning umumiy, barcha uchun universal bo‘lgan qoidasining yaratilishi
yuzasidan xulosalar berilsa;
- sintaktiktik tarkibi qisqargan gaplarning o‘ziga xos xususiyatlari aniqlansa;
- mazkur mavzuni o‘qitishda samaraga erishilgan metodlar, usullarga doir
tajribalarni ta’lim jarayoniga olib kirilsa.
Tadqiqot mavzusi bo yicha adabiyotlar sharhi (tahlili).ʻ Gap sintaksisning
asosiy birligi ekanligi barcha grammatik adabiyotlarda qayd etiladi. Tilning
sintaktik sathini Abdurauf Fitrat qarashlarida yangicha tus olgan bo‘lsa,
keyinchalik bu ishni A.G‘ulomov, B.O‘rinboyev, G‘.Abdurahmonov, M.Asqarova,
R.Sayfullayevalar o‘zlarining “ Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis” kitoblarida
umumiy o‘rgangan, xususan, sintaktik tarkibi qisqargan atov gap, so‘z gaplarni
B.O‘rinboyev o‘zining “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” kitobida, N.Turniyozov o‘z
tadqiqotlarida, M.B.Finkelshteynning “To‘liqsiz gaplarni o‘rganish tarixidan”,
A.G‘ulomovning “To‘liqsiz gapning to‘liqligi”, S.Ravshanovaning “So‘z-
gaplarning ba’zi xususiyatlari”, A.Mamatovning “Atov gap haqida”,
H.Usmonovaning “To‘liqsiz gaplar haqida ba’zi mulohazalar” nomli maqolalarida
ilmiy jihatdan asoslab o‘rganilganligini ko‘rishimiz mumkin.
Tadqiqotda qo llanilgan metodikaning tavsifi.
ʻ Mazkur tadqiqot ishida
qiyoslash, chog‘ishtirish, tavsifiy metodlardan foydalanilgan.
4

Tadqiqotning nazariy ahamiyati: o‘zbek va chet tillarida gap va uning
xususiyatlariga doir maxsus qoidalar, qoliplanishlar, guruhlarishlarning o‘ziga
xosligi, gap, unga doir ilmiy-nazariy qarashlarning mushtarak va alohidalik kasb
etganligi, o‘zbek tilshunosligida sintaktik tarkibi qisqargan gaplar, xususan, atov
gap, so‘z gap, to‘liqsiz gaplarni o‘rganishning tarixiy va bugungi kundagi holati
yuzasidan chiqarilgan xulosalar bilan izohlanadi.
Tadqiqotning amaliy ahamiyati: Magistrlik dissertatsiyasida yoritilgan
nazariy va amaliy masalalardan tilshunoslik, umumkasbiy, pedagogik, metodik
fanlar bo‘yicha ma’ruzalar tayyorlash, uslubiy tavsiya va ishlanmalar yaratish,
ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish jarayonida samarali foydalanish mumkin.
Dissertatsiyada ishlab chiqilgan tavsiyalar o‘quvchilarni ongli ravishda ilmiy
izlanishlar olib borishlariga ham ko‘maklashadi.
Dissertatsiyaning hajmi va tuzilishi. Ushbu magistrlik dissertatsiyasi tuzilish
jihatdan kirish, 3 ta bob, 9 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxatidan iborat bo‘lib, uning asosiy hajmi 82 betni tashkil qiladi.
5

I BOB. GAP NAZARIYASI HAQIDA MULOHAZALAR
1.1.Gap sintaksisining asosiy predmeti sifatida
Yer yuzida hayot boshlangan vaqtdan boshlab so‘z mavjud bo‘lgan. Tangri
tomonidan Odam atoga o‘rgatilgan ilmlar natijasida ong, tafakkur, bilim kabi
tushunchalar shakllangan. O‘sha vaqtdan buyon insoniyat ilm oladi, bu borada
tashviqotlar olib boradi, kashfiyotlar yaratadi. Insonga ato etilgan ong tafakkurning
oliy shakli bo‘lib, u na hayvonot olami, na o‘simliklar hamda boshqa
mavjudodlarga berilmagan. Shunday ekan, to hayot davom etadiki, odamzod ilm
olishdan to‘xtamaydi.
Asrlar davomida ilmning bir yo‘nalishi, sohasi sanalgan tilshunoslik o‘z
qamrovi doirasida ko‘plab tadqiqotlarga ega bo‘lgan. Umuman olganda, til insonni
hayvondan ajratib turuvchi asosiy vosita bo‘lib, kishilarning o‘y-xayollari, orzu-
istaklari hamda kundalik ehtiyojlarini qondiradigan, bir-biri bilan muloqotga
kirishishiga yordam beradigan mo‘jizaviy qurol sanaladi. Har bir millatning, har
bir xalqning o‘z ona tili mavjudki, u kishi qalbiga ona allasi bilan singadi. Shu
o‘rinda mamlakatimiz prezidenti Sh.Mirziyoyevning quyidagi fikrlarini keltirib
o‘tish joiz: “ Kimda-kim o zbek tilining bor latofatini, jozibasi va ta sir kuchini,ʻ ʼ
cheksiz imkoniyatlarini his qilmoqchi bo lsa, munis onalarimizning allalarini,
ʻ
ming yillik dostonlarimizni, o lmas maqomlarimizni eshitsin, baxshi va
ʻ
hofizlarimizning sehrli qo shiqlariga quloq tutsin.
ʻ ” 2
Tilshunoslik sohasida olib borilgan tadqiqotlarning aksariyatida o‘zbek
tilining ichki imkoniyatlari, go‘zalliklari, yashirin jihatlari ochib berilgan. Aynan
sistem-struktur tilshunoslik yo‘nalishida bugunga qadar millionlar tadqiqot
ishlarini misol qilish mumkin. Endilikda esa antropotsentrik tilshunoslik sohasida
olib borilayotgan ishlar ham yuqorida keltirilgan maqsadlarga yo‘naltirilgan.
Ushbu kichik tadqiqot ham tilshunoslikning asosiy bo‘limlaridan biri bo‘lgan
2
Prezident Shavkat Mirziyoyevning o zbek tiliga davlat tili maqomi berilganining o ttiz yilligiga
ʻ ʻ
bag ishlangan tantanali marosimdagi nutq
ʻ i . 21.10.2019.
6

sintaksisga oid bo‘lib unda gap, uning turlari, sintaktik tarkibi qisqargan gaplarning
kichik tadqiqiga bag‘ishlanadi.
O‘zbek tili grammatikasi ikkiga ajratib o‘rgatiladi, bular – morfologiya va
sintaksis. Morfologiya so‘zlarni turkumlarga ajratib o‘rgansa, sintaksis gap, uning
turlari va murakkab butunliklarni o‘rganadi. Tadqiqotning asosiy obyekti sanalgan
gap esa sintaksisning asosiy tushunchalaridan biri sanaladi. A.Hojiyevning
“Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati” nomli kitobida sintaksisga “(yun.
syntaxis - tuzish). 1. Grammatikaning o‘zaro bog‘lanishli nutq qurilishini
o‘rganuvchi bo‘lim. Bu bo‘lim ikki asosiy qismdan iborat: 1) so‘z birikmalari
haqida ta’limot qismi (so‘z birikmalari sintaksisi); 2) gap haqida ta’limot qismi
(gap sintaksisi) ”,-deya, gap ga esa “1. Til qonunlari asosida grammatik va ohang
jihatdan shakllangan, fikrni ifodalash uchun xizmat qiladigan nutq birligi.
Gapning grammatik asosini predikativlik – zamon kategoriyasi, modallik
kategoriyasi va xabar ohangi tashkil etadi. Gaplar tuzilishi, kommunikativ vazifasi
va boshqa belgilariga ko‘ra bir necha turlarga bo‘linadi; 2. Qo‘shma gapning
predikativ birlikka teng qismi” deya ta’rif berilgan. 3
Haqiqatdan ham gap
sintaksisning asosiy predikativ birliklaridan biridir. O‘zbek tilining gap qurilishi
o‘ziga xos bo‘lib , ular tarixiy tamoyillarga borib taqaladi. Shu asosida ushbu
sohada juda ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan.
Umuman olganda, sintaksis bo‘limining tadqiqi, dastlab, Abdurauf Fitrat
tomonidan amalga oshirilgan bo‘lib, olim uni “Nahv” atamasi bilan qo‘llaydi.
Uning kitobida shunday jumlalarga duch kelamiz: “Qo‘ling‘izdag‘i bu kitobcha
o‘zbekcha «Nahv», to‘g‘rusi, o‘zbek nahvi to‘g‘rusida mening bir tajribamdir.
«O‘zbek tili qoidalari to‘g‘rusida bir tajriba» mening ikinchi kitobimdir. Biz til
qoidalari ham uning atamalari (istilohlar) to‘g‘rusida ishlashning ham birinchi
paytidamiz. Shuning uchun tilimizning qoidalarini bu maydonga qo‘yib,
atamalarini sobit bir holg‘a keltirib olg‘animiz yo‘q. Bu to‘g‘ruda til
muallimlarimiz ora birlashkan bir yo‘l hanuz yo‘qdir. Yoki boshlang‘an ishlarning
3
Ҳожиев А.Тилшунослик терминларининг изоҳли луғати. – Тошкент , 2002. – Б.158. -29, 88 -
бет лар .
7

hamasida ham shu holni ko‘rmay chora yo‘qdir. Tilimizning butun qoidalarini
aniqlab, atamalarini maydong‘a qo‘ymoq uchun yana biroz tirishmagimiz, bir-
birimizga ko‘mak qilishimiz lozim” 4
. Muallif tomonidan o‘sha davrdayoq ilgari
surilgan fikrlar juda ham ahamiyatli. Negaki, ilmiy terminlarni yaxlit bir holga
keltirish, ularni ona tiliga moslashtirsh masalasi ham bugungi kunda dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda. Xuddi shu kitobda gap tushunchasiga ham ta’rif berilgan:
“So‘zning nima ekani, necha tur bo‘lg‘ani, qanday qo‘shimchalar olib, qanday
o‘zgarishlarga uchraganini sarfda ko‘rdik. Bir fikrni bir kishiga bildirmak uchun
so‘zlarni yig‘ib bir-biriga bog‘lab aytamiz. Bu aytkanimiz «gap» bo‘ladir” 5
Shundan so‘ng, o‘zbek tilshunosligida, aynan shu sohada bir talay ishlar
amalga oshirilgan. Ushbu tadqiqotlarni amalga oshirishda S.Dolimov,
G‘.Abdurahmonov, B.O‘rinboyev, A.Nurmonov, N.Turniyozov, M.Asqarova,
R.Sayfullayeva, A. Berdialiyev, N.Mahmudov, G.Hoshimov kabi olimlarning
xizmatlari katta bo‘ldi. 6

Yana bir tilshunos S.Abduhalimova ham yuqoridagi masalalar yuzasidan o‘z
fikr-mulohazalarini quyidagicha ifodalaydi: “ Til o‘z kommunikativ vazifasini
sintaktik qurma — gap vositasida amalga oshiradi. Tildagi barcha — fonetik,
leksik, morfologik hodisa ana shu sintaktik qurilishga xizmat qiladi. Biroq bular
sirasida leksika va morfologiyaning til grammatik qurilishidagi ishtiroki o‘ziga
xos. Zero, har qanday sintaktik hodisada so‘z va morfologik ko‘rsatkichni
ko‘ramiz. Shu boisdan sintaktik mohiyatni belgilashda leksik va morfologik omilga
tayaniladi. Gap, aslida, so‘zning erkin birikuviga ham asoslanganligi tufayli
so‘zning bog‘lanish qonuniyati, so‘z birikmasi ham sintaksisda o‘rganiladi”. So‘z
birikmalarini o‘rganish gap ta’limotining tarkibiy qismi, undan ajratilgan holda
4
A бдурауф Фитрат. Танланган асарлар: Дарслик ва ўқув қўлланмалари, илмий мақола ва
тадқиқотлар / Масъул муҳаррир Б. Қосимов; Нашрга тайёрловчи ва изоҳлар муаллифи
Ҳ.Болтабоев. — Т.: «Маънавият», 2009. — Б. 336. – 175-бет.
5
Shu asar , 176- bet .
6
Абдураҳмонов Ғ. Қўшма гаплар классификацияси // Ўзбек тили ва адабиёти масалалари. — 1980.
№ 4; Абдураҳмонов Ғ. Қўшма гаплар классификацияси // Ўзбек тили ва адабиёти масалалари. —
1980. № 4 ; Ҳошимов. Г. М. Типология сложных предложений разносистемных языков.– Т. «Фан»,
1991. – C .105; Нурмонов A. Танланган асарлар. –Тошкент “Aкадемнашр”, 2012. – Б.288.;
Нурмонов A. Танланган асарлар. –Тошкент: “Aкадемнашр”, ИИ жилд, 2012. – Б.418.; Нурмонов A.
Танланган асарлар. –Тошкент:“Aкадемнашр”, ИИ жилд, 2012. – Б.422.; Сайфуллайева Р. Ҳозирги
ўзбек тилида қўшма гапларнинг субстанционал (зотий) талқини. – Тошкент. “Фан”, 2007.– Б.19.
8

qaralishi mumkin emas. Sintaksis so‘zning har qanday birikuvini emas, balki
hokim-tobelik munosabatiga kirishgan erkin nutqiy birikuvning lisoniy mohiyatini
tekshiradi. Qaysidir yo‘sindagi so‘zning birikuvi bo‘lgan qo‘shma so‘z
(uchburchak, ertapishar, sotib olmoq), frazeologik birlik (ilonning yog‘ini
yalagan, po‘konidan yel o‘tmagan, ko‘ngli bo‘sh) sintaksisning tadqiq doirasidan
chetda qoladi. ” 7
Chunki ular erkin bog‘lanishga ega emas. Sintaksis atamasi ikki
ma’noli shaklga ega: 1) tilning sintaktik qurilishi; 2) grammatikaning tarkibiy
qismi. Atamani ana shu ikkinchi ma’nosida qo‘llab, birinchi ma’no ifodasi uchun
sintaktik qurilish atamasini ishlatamiz. Gap barcha tillarda grammatikaning asosiy
tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. Gap turlarinining o‘rganilishiga, gap tadqiqi
bilan bog‘liq muammolar va turli tillarda gaplarning taqqoslash va qiyoslash
masalalariga alohida e’tibor qaratiladi. Shuning uchun turli oila va guruhlarga
mansub tillardagi gaplarni va ularning turlarini qiyoslash va farqlash bugungi kun
dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Bugungi kunda gaplar tishunoslikning turli
yo‘nalishlarida o‘rganilib kelmoqda, jumladan, kontrastiv tilshunoslik, areal
tilshunoslik, qiyosiy tipologiya, kognitiv tilshunoslik, lingvokulturologiya va
pragmatik tilshunoslik. Albatta, tilshunoslikning har bir yo‘nalishida gaplar va
ularning muammolarini tahlil qilish yangicha yondashuvlarni va usullarni talab
qiladi. Shuning uchun, gaplarning asosiy til birligi sifatida alohida o‘rganish
mavzusi diqqatga sazovordir.
Inson nutqning har qanday ko‘rinishini qo‘llaganda leksikonida mavjud
bo‘lgan so‘zlardan o‘z darajasiga muvofiq, so‘zlarni bir-biriga qo‘shish orqali
jumlalar tuzadi, muloqotga kirishadi, o‘z mulohazalarini bayon etadi. Nutq
murakkab tuzilmali jarayon bo‘lib, fonetik, leksik va sintaktik birliklar asosida
namoyon bo‘ladi. Harf va tovushlar qo‘shilib, so‘zlarni, so‘zlar esa o‘zaro birikib
so‘z birikmalarini, so‘z birikmalari birikib gaplarni, gaplar esa matnlarni hosil
qilish har bir tilda mavjud bo‘lgan tabiiy jarayon. Biroq bu holat har bir tilda
7
Абдухалимова, С. У. Ўзбек тилшунослигида синтаксис ва қўшма гаплар назарияси / С. У.
Абдухалимова. — Текст : непосредственный // Молодой ученый. — 2020. — № 20 (310). — С. 674-
676. — URL : https :// moluch . ru / archive /310/69941/
9

o‘ziga xos qoidalar, tamoyillar asosida amalga oshadi. Aslida tilshunoslikning
asosini sintaksis bo‘limi tashkil qiladi, sintaksisning asosini esa gap. Bir jumlani
har kim har xil tuzadi. O‘z fikrini ifodalashda sintaktik birliklardan foydalanish
natijasida gaplar hosil qiladi. Masalan, birgina ega va kesimni tashkil qilib ham
gap hosil qilish mumkin: Talaba o‘qidi.; Men keldim.; Biz ketamiz.
Umuman olganda, o‘zbek tilshunosligida gap sintaksisning asosiy birligi
sifatida juda ko‘p tadqiqotlar mavzusi sanaladi. Ko‘plab jahon va o‘zbek
tilshunosligi olimlari tomonidan ushbu mavzuga oid ko‘plab ilmiy tadqiqotlar
amalga oshirilgan. Olimlar gapning, sintaksis bo‘limining turli qirralarda mavjud
bo‘lgan yangiliklarni fanga olib kirishgan, natijada tilshunoslikda qadimdan
mavjud bo‘lgan ushbu sohaning mazmun ko‘lami oshib, tadqiq ko‘lami
kengaygan. Ana shunday manbalar asosida olingan bilim va ko‘nikmalar asosida
biz izlanuvchilar kichik tadqiqotlarimizni olib bormoqdamiz. Ushbu yonalishda
yangidan-yangi nazariyalar yaratish bugungi kun tilshunoslari oldida turgan
dolzarb masalalardan ekanligni ham alohida qayd etamiz.
1.2.Gaplarni tasniflash masalasi
Biz ushbu o‘rinda gaplarni tasniflashga alohida e’tibor qaratmoqchimiz.Bu
jarayonda gaplarni turli tillar tilshunosligi qoidalari va gaplarni tasniflash masalasi
va turlariga to‘xtalib o‘tamiz.
Tillarni o‘rganish jarayoni boshlanganligiga ko‘p asrlar bo‘ldi, bu borada
dunyoda mavjud bo‘lgan tillar bir-birlaridan so‘z olib, so‘z berib asta-sekinlik
bilan shakllanganini, til ta’limi nazariyalari ishlab chiqilganligini alohida
ta’kidlash joiz. Tadqiqot ishimiz doirasida chet el tilshunoslari tomonidan
bajarilgan ishlarni kuzatish barobarida bir qancha o‘ziga xos xulosalarga keldik.
Tilshunos G‘. Abdurahmonov o‘z kitobida: “Fikr turlicha ifodalanadi: sodda
yoki qo‘shma gaplar, murakkab qo‘shma gaplar (period), darak, so‘roq, buyruq,
undov gaplar vositasi bilan, ikki yoki bir sostavli gaplar yordamida, to‘liq yoxud
to‘liqsiz gaplar orqali ifodalanishi mumkin. Amma gap qanday shaklda bo‘lmasin,
10

unda kishilarning ma’lum maqsadi ifodalanadi. Bundan, hatto undov yoki so‘roq
gaplar ham mustasno emas ” 8
, degan fikrlarni keltiradi.
Bilamizki, o‘zbek tilshunosligida gaplar quyidagicha tasniflanadi:
Yuqorida keltirilgan har bir turning ichki predikatlari mavjud bo‘lib, alohida-
alohida xususiyatlarni mujassamlagan.
Shu o‘rinda konstruksiya tushunchasiga to‘xtalmaslikning imkoni yo‘q.
Konstruksiya o‘zaro bog‘langan so‘z yoki so‘zlar guruhlari o‘rtasidagi birikuvdir.
Masalan, Biz yangi ko‘rgazmaga bordik — gapining o‘zi bir konstruksiya. Biz
bordik — alohida konstruk siya, ko‘rgazmaga bordik — yana bir konstruksiya
hisoblanadi. Lekin bu konstruksiyalarda so‘zlarning bog‘lanishi turlicha bo‘lishi
mumkin. Bu bog‘lanish valentlik tushunchasi bilan bog‘lanadi. Valentlik tildagi bir
elementning boshqa element bilan bir til bosqichida birika olishini izohlaydi.
So‘zlarning o‘zaro birikishi ularning semantik jihatiga ham bog‘liqdir. Masalan,
Talabalar xorijiy tillarni chuqur o‘rg‘anmoqdalar gapida talabalar
o‘rganmoqdalar birikmasi otning ko‘plik shakli va fe’lning hozirgi zamon ko‘plik
shakli bilan ifodalangan, xorijiy tillarni birikmasi tushum kelishigidagi ot va
sifatning bog‘lanishi boshqa turdagi aniqlanuvchi + aniqlanmish valentligiga ega,
chuqur o‘rganmoqdalar birikmasi holat ravishi va fe'lning bog‘lanishi bilan
ifodalangan. Nihoyat, bu gapdagi so‘zlarning bog‘lanishi udi turli vaientlik bilan
8
A бдураҳмонов. Ғ Ўзбек тили грамматикаси (Синтаксис). – Тошкент: Ўқитувчи, 1996. – Б. 248
11Sodda gap;
Qo‘shma gap.Tuzilishiga ko‘ra:
darak gap;
so‘roq gap;
buyruq gap;
istak gapIfoda maqsadiga ko‘ra:
his-hayajonli gap;
his-hayajonsiz gaphis-hayajonning ishtirokiga
ko‘ra:

ifodalangan. Bu bog‘lanishlarni boshqa bir tushuncha bevosita bo‘laklarga bo‘lish
metodi bilan tahlil qilamiz. Undagi talabalar chuqur o‘rganmoqdalar va xorijiy
tillarni ikkita bevosita bo‘laklarni tashkil etadi. O‘z navbatida boshqa bevosita
bo‘laklar Talabalar о ‘rganmoqdalar, chuqur va xorijiy tillarni bo‘lishi mumkin.
Ulardan birinchisini N+V (ot + fe'l), ikkinchisini Adj + N (sifat + ot) ravish (Adv)
shaklida ko‘rsatish mumkin. Odatda gapning tarkibida tak sonomik va funksional
birliklar farqlanadi. Taksonomik birliklar gapning tarkibida ishtirok etgan barcha
so‘zlardan iborat. Funksional birliklar shunday taksonomik birliklar yoki ularning
birikmasiga to‘g‘ri keladiki, ular gapda aniq sintaktik funksiya bajara oladi.
Masalan, maktabga bordi gapida (u, maktabga, bordi) taksonomik birliklar bo‘lsa,
(u, maktab + ga, bor + di) funksional birliklardir.
Sintaktik funksiya gap yoki so‘z birikmasining tarkibiga kir gan birlikning
bajarayotgan vazifasini izohlaydi. Masalan, Turnalar baland uchmoqda gapida
Turnalar — ega, uchmoqda — kesim, baland — hoi vazifasini bajaradi va gapning
a’zolari hisoblanadi. Gapning a’zolari funksional birliklar bo‘lib, ularni grammatik
tahlil qilish turli metodlar yordamida amalga oshiriladi. Gapdagi yoki
konstruksiyadagi so‘zlarning o‘zaro aloqasini muvofiqlashtirib (koordinatsiya)
turish sodda yoki ancha murakkab bo‘lishi mumkin. Eng sodda konstruksiya N +
V, yani Ahmad keldi (ot + fe'l) shaklida bo‘lsa, boshqa turli konstraksiyalar ancha
murakkab shakldadir. Bir konstruksiyani boshqasiga aylantirish transformatsiya
deyiladi. Masalan, Komil avtdi. bola uxladi konstruksiyasi N + V bo‘lsa, uning
boshqa ko‘rinishi, ya'ni transformatsiyasi V — N (Komilning aytgani, bolaning
uyqusi) shaklida bo‘ladi.
Barcha tillarda sodda konstraksiyalar bo‘lib, ular gapning shakliga to‘g‘ri
kelishi mumkin. Ana shunday oddiy konstruksiyalarni transformatsiya qilish
natijasida juda murakkab struktural shakldagi gaplarni hosil qilish mumkin.
O‘zbek, rus va ingliz tillarida eng sodda gaplarning shakli quyidagicha bo‘lishi
mumkin:
Jahon tillarida N + V konstruksiyasi alohida ahamiyatga ega. Unda ot - ega,
bajaruvchi shaxsni, fe'l - kesim, ish-harakatni ifodalaydi va u predikativ
12

konstruksiya deb ataladi. Boshqa konstruksiyalarda ham ega va kesim shu tartibda
aniqlanadi, lekin uning tarkibidagi boshka bevosita tashkil etuvchilar o‘z
vazifasiga ko‘ra tasnif etiladi. Jahondagi ba’zi tillarda predikativ konstraksiyani
hosil qilish fe’lning turiga bog‘liq.
Ko‘plab dunyo tillarida ham ana shunday tasniflashlar mavjud.
N.A.Baskakovning nazariyasiga ko‘ra bu borada turlicha qarashlar paydo bo‘lgan:
“Logik oqimga mansub bo‘lgan tilshunoslar hukm bilan gapni, logik kategoriyalar
bilan grammatik kategoriyalarni aralashtirib yuborganlar. Ularning fikricha,
gapda ham hukmdagidek uch elament: subyekt, predikat va bog‘lanish bo‘lishi
shart. Keyinchalik bu fikrga psixologizm oqimining vakillari keskin qarshi
chiqdilar. Ularning ta’kidlashicha, til faqat fikrni emas, balki insonning psixik
faoliyatini, hissiyotini, irodasini ifodalaydigan hodisadir, shuning uchun ham gap
psixik hukmni ifodalovchi hodisa sifatida o‘rganilishi lozim.” 9
Shu asosda olim
gaplarni tarkibiga qarab ikki turga ya’ni bir sotavli va ikki sostavli gaplarga,
tuzilishiga qarab esa sodda va qo‘shma gaplarga ajratadi. Shuningdek, sodda
gaplarni ikkinchi darajali bo‘laklarining ishtirok etishi yoki ishtirok etmasligiga
ko‘ra: sodda yoyiq va sodda yig‘iq gaplarga, mazmun intonatsiyasiga ko‘ra: darak,
so‘roq, buyruq va undov gaplarga ajratadi.
Bundan tashqari, chex olimi V.Matezius tomonidan “Gapni aktual bo‘laklarga
bo‘lish” nazariyasi ishlab chiqilgan bo‘lib, uning asosiy mazmuni har bir gapda
sintaktik struktura bilan bir qatorda kommunikativ struktura ham mavjud. Gapni
sintaktik bo‘laklarga ajratish gapning formal qurilishini, kommunikativ bo‘laklarga
ajratish esa, gapning mazmunini tadqiq etadi. 10
Ma’lumki, rus tilshunosligi qadimdan rivojlangan tillar sirasiga kiradi, o‘zbek
tili grammatikasi va rus tili grammatikasi orasida o‘xshashliklar mavjud. Rus tilida
ham bugungi kunda gap quyidagicha tasniflanadi:
1-jadval.
9
Баскаков. Н.А, Содиков. А.С, Абдуазизов. A . A . Умумий тилшунослик. – Т.: Ўқитувчи, 1979. –
Б.192. 88-бет.
10
https :// skyeng . ru / articles / kakie - byvayut - tipy - predlozhenij - v - anglijskom - yazyke /
13

Типы
предложений
по цели
высказывания
Ifoda ning
maqsadiga ko‘ra
gap turlari П овествовательный
предложения
(darak gap) Мама мыла раму. ( O nam ramkani
yuvdi .)
В опросительный
предложения
(so‘roq gap) Ты сегодня ходила на
дополнительные занятия?
(B ugun sen qo‘shimcha darslarga
bordingmi?)
П обудительный
предложения
( B uyruq gap) Сходи в магазин, купи хлеба.
(Do‘konga bor, non sotib ol.)
Типы
предложений
по интонации
Intonatsiyaning
ishtirokiga ko‘ra
gap turlari Восклицательные
предложения
(undov gaplar) На улице так славно и хорошо!
(Ko‘cha juda chiroyli va yaxshi!)
Невосклицательные
предложения
( His - hayajonsiz gaplar ) Малика принесла в школу
конфеты.
(Malika maktabga konfetlar olib
keldi.)
Типы
предложений
по структуре
Tuzilishiga
ko ‘ ra gap turlari Простые предложения
(Sodda gap) На столе лежали только
тетради.
(Stolda faqat daftarlar bor edi.)
Сложные
предложения
( qo ‘ shma gap ) Самарканд - очень красивый
город, и я всегда мечтала там
жить.
(Samarqand juda go‘zal shahar va
men u yerda har doim yashashni
orzu qilganman).
Jadvalda keltirilganidan ma’lum bo‘ladiki, rus grammatikasida gaplarning
aktual bo‘laklarga bo‘linishi o‘zbek tili qoidalari bilan o‘xshashib ketadi. 11
11
https :// obrazovaka . ru / russkiy - yazyk / tipy - predlozheniy . html
14

Gaplarning turli tillardagi tasnifini kuzatish jarayonida ingliz tilida uning
quyidagicha tasniflanishiga guvoh bo‘lindi:
2-jadval.
Types of
sentences by
purpose of the
utterance
(ifoda maqsadiga
ko‘ra gap turi) Declarative sentence
(darak gap) I like to read books.
(men ham kitoblar o‘qishni
yoqtiraman.)
Interrogative sentence
(so‘roq gap) Do you like to read books?
(Sen ham kitoblar o‘qishni
yoqtirasanmi?)
Exclamatory sentence
(Undov gap) I need this book!
(Menga bu kitob kerak!)
Incentive offer
(Buyruq (taklif) gap) Please bring me some books.
Iltimos, menga kitob olib
keling.
Conditional offer
(shartli gaplar) zero conditional
(nol shartli gap) If you heat ice, it melts.
(Agar siz muzni qizdirsangiz,
u eriydi)
first conditional
birinchi shartli gap If you study hard, you will
pass the exam. (Qattiq
o‘qisang, imtihondan
o‘tasan).
second conditional
.(ikkinchi shartli gap) If I knew his address, I would
write to him. (but I do not
know the address). (Agar
uning manzilini bilsam, xat
yozardim. (lekin manzilini
bilmayman.)
third conditional
(uchunchi shartli gap) If you had driven slowly, the
police wouldn't have stopped
15

you.(Agar siz sekin
haydaganingizda, politsiya
sizni to‘xtatmagan bo‘lardi).
Types of
sentences by
structure
(Gapning
tuzilishiga ko‘ra
turlari) Simple sentence
(Sodda gap) I like to read books (Menga
kitoblar o‘qish yoqadi.)
Compound sentence
(Murakkab gap) I like to read books, and I
read them every evening.
(Men kitob o‘qishni yaxshi
ko‘raman va ularni har kuni
kechqurun o‘qiyman.)
Ko‘rinadiki, ingliz tilida gaplarning tasnifi rus va o‘zbek tili grammatikasidan
birmuncha farq qiladi. 12
Fransuz tili grammatikasida ham gaplarning bir qancha turlari mavjud:
3-jadval.
Grammatik
xususiyatiga
ko‘ra proposition
indépendante
( sodda gap ) La robe est jaune
(Ko‘ylak sariq rangda)
proposition coordonné
(qo‘shma gap) Lundi sera chaud et nous irons au
village. (Dushanba kuni havo issiq
bo‘ladi va biz qishloqqa boramiz.)
Fransuz tilida
gapning ikkita
asosiy vositasi
mavjud Asosiy darajali
vositalar sujet, verbe
(Subyekt va predikat)
Ikkinchi darajali
vositalar l’objet direct et indirect
(to‘g‘ridan-to‘g‘ri va bilvosita)
Compliments circonstanciels
(vaziyat)
12
https :// skyeng . ru / articles / kakie - byvayut - tipy - predlozhenij - v - anglijskom - yazyke /
16

compliments de nom
(ta’rif)
Uslub jihatdan
gap turlari Phrase déclarative.
( Deklarativ gap) Oksana écrit la lettre à son frère
(Oksana akasiga xat yozadi )
Phrases interrogatives.
(so‘roq gaplar) Tu vas au village cet été?
(Bu yozda qishloqqa borasizmi?)
Phrase négative.
(inkor gap) Je n'entends rien.
(Men hech narsani eshitmayapman.)
Fransuz tilida gaplarni tasniflash masalasida boshqa tillardagiga nisbatan
biroz farq sezildi. 13
O‘zbek tilida uslub jihatdan turlarga ajratish, asosan, matn
bilan bog‘liq bo‘ladi, ya’ni matnlar tarkibida mavjud bo‘lgan xoslangan shakllari
va ifoda ko‘lamiga ko‘ra nutq uslublari kesimida farqlanadi. Fransuz tilida esa
gapni tashkil qiluvchi vositalar, ifodalash uslubi juhatdan ham tasnif qilinadi.
Shu o‘rinda tilshunos O.Bazarovning “O‘zbek tilida gapning kommunikativ
(aktual) tuzilishi” deb nomlangan tadqiqot ishida gapni bir necha turlarga ajratib
tasniflaydi: ma’lum – yangi munosabatli jumlalar, yangi yangi munosabatli
jumlalar, ma’lum – ma’lum monosabatli jumlalar, yangi – ma’lum munosabatli
jumalalar, yangi+ma’lum – yangi monosabatli jumlalar, yaxlitligicha “yangi” ni
aks ettiruvchi jumlalar, yaxlitligicha “ma’lum” ni aks ettiruvchi jumlalar. Bundan
tashqari ushbu tadqiqotda: “Sintaktik tuzilishda gapning hajmi muhim ahamiyatga
ega. Gap hajmi qanchalik katta bo‘lsa, unda shuncha ko‘p bo‘linish (bo‘laklarga
ajralish) mavjud bo‘ladi. Aktual bo‘linish esa har qanday hajmli gapda ikki
qismdan – tema va remadan iboratdir”, degan fikrlarni ham keltirib o‘tadi. 14
Xullas, gaplar har bir tilning xususiyatlari, ichki imkoniyatlari, tarkibiy
qismlariga qarab olimlar tomonidan turlicha tasnif etiladi. Yuqorida o‘zbek, ingliz,
13
https://frenchonline.ru/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BB%D0%BE
%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BD%D0%B0
%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%83%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%BE
%D0%BC/
14
Базаров О. Ўзбек тилида гапнинг коммуникатив (актуал) тузилиши. Филология фанлари
номзоди илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация автореферати. – Фарғона, 2004. –
Б.23. 6-б.
17

rus va fransuz tillarida gaplarning turlarini alohida keltirgan holatda ifodalashga
harakat qilindi. Albatta, bu borada kamchiliklar, mavhumliklar kuzatilishi mumkin.
Ushbu kamchiliklarni kelgusi tadqiqotlar jarayonida bartaraf etishga, tadqiq
ko‘lamini kengaytirishga harakat qilamiz.
1.3.O‘zbek tilida gapning turlari
Inson nutqining ma’lum qismini tashkil etadigan, o‘z istak-xohishlarini,
fikrlarini, o‘y-xayollarini, emotsiyalarini, maqsad-u niyatlarini ifodalash vositasi –
bu gap. U insonlar orasidagi muomalaga kirishish quroli sanaladi. Kishilar ushbu
jarayonni gapning turlari (so‘roq, darak, istak, buyruq va sh.k) orqali yuzaga
chiqaradi.
Bugunga qadar tilshunoslikda ko‘plab olimlar tomonidan gapga bir qancha
ta’riflar, tasniflar berishgan. Masalan, N.A.Baskakov “Sintaksisning eng asosiy va
markaziy problemasi gapni o‘rganishdir. Ma’lumki, gap har bir sistemasida
kommunikativ ahamiyat kasb etishi bilan birga, o‘ziga xos strukturaga ham egadir.
Til o‘zining kommunikativ funksiyasini faqat gap vositasida bajaradi. Gapning
tabiati, mohiyati, uning konstruktiv – grammatik belgilari, gapning so‘z va so‘z
birikmalaridan farqi, gapni bo‘laklarga ajratish masalasi, gapda grammatik va
semantik aspektlarning o‘zaro munosabati, gap problemasi bilan bog‘liq bo‘lgan
predikativlik va modallik kategoriyalarini o‘rganish faqatgina sintaksis uchun
emas, balki umumiy tilshunoslik nazariyasi uchun ham g‘oyat ahamiyatli bo‘lgan
masalalardandir.” 15
Tilshunos N. Abdurahmonov o‘zining “Qadimgi turkiy til” kitobida gapga
nisbatan “so‘zlovchi va tinglovchi o‘z fikrini og‘zaki va yozma bayon qilib, xabar,
istak, xohish, so‘roq, his-hayajon kabi mazmun ifodalashi va bu gap orqali yuzaga
chiqishi” ta’kidlab o‘tgan bo‘lib, quyidagi turlari alohida ko‘rsatib o‘tilgan:
4-jadval
15
Баскаков. Н.А, Содиков. А.С, Абдуазизов. A.A. Умумий тилшунослик. – Т.: Ўқитувчи, 1979. –
Б.192. 87-бет
18

Gapning
mazmuniga
ko‘ra turi: Darak gap turgəo qag‘an susi Boluchida otcha
borcha kəlti . (Kultegin)
Buyruq gap -zun, -ay ы n, -əy ы n, -al ы m, -q ы l, -kil, -
g‘ ы l, -gil;
Turk bodun olurayin (kultegin)
So‘roq gap -mu,-gu, - a, -ch ы , -chi, nəgə/nəkə, nagu,
na, nə, nəchuk, qantan, qayda.
nəkə qorqurb ы z? (To‘nyuquq)
Bundan tashqari olim qadimgi turkiy tilga xos gap turlarini tasniflar ekan ,
uni quyidagi turlaga ham ajratib chiqadi :
Sodda gap: To‘liq sodda gaplar - bir sostavli gaplar, shaxsi aniq gaplar,
shaxsi noaniq gaplar, shaxsi umumlashgan gaplar, infinitiv gaplar;
Murakkablashgan sodda gaplar: ajratilgan bo‘lakli gaplar, oborotli gaplar,
ko‘chirma gaplar. 16
Qadimgi turkiy til grammatikasi bo‘yicha qilingan aksariyat ishlarda
gapning yuqorida keltirilgan tasnifiga yaqin va aynan shunday mulohazlalar
keltiriladi. Albatta, qadimda gap qurilishi, tarkibi hozirgiga qaraganda ixcham,
sodda bo‘lganligi tabiiy, buni bizgacha yetib kelgan qadimgi tilshunoslik
manbalaridan ham bilib olish mumkin. Aksariyat sof turkiy so‘zlar ham bir
bo‘g‘inli so‘zlar ekanligi ham bu jihatdan xarakter kasb etadi.
Hozirgi o‘zbek adabiy tilida gap, dastlab, sodda va qo‘shma gaplarga
ajratiladi. Chunki so‘zlovchi turmush faoliyatida, oddiy so‘zlashuv uslubida,
ko‘pincha, sodda va qisqargan jumlalardan foydalanishadi, o‘z-o‘zidan, bu
jumlalar tinglovchiga ham tushunarli bo‘ladi. Yozma matnlarda, ma’ruzalarda esa ,
aksincha, murakkablashgan, qo‘shma holga keltirilgan jumlalarda foydalanishga
ehtiyoj seziladi. Gapni hosil qilishda ifoda, gap bo‘laklari, tinish belgilari, mazmun
asosiy vositalar hisoblanadi. Masalan, biror gap ohang yoki tinish belgisi
yordamida turlicha ifoda etilishi mumkin, masalan: Tashqarida yomg‘ir yog‘yapti.
16
Абдурахмонов. H Қадимги туркий тил. – Тошкент: Ўқитувчи, 1989. – Б. 156. 104-б.
19

(xabar); Tashqarida yomg‘ir yog‘yapti! (his-hayajon); Tashqarida yomg‘ir
yog‘yapti? (so‘roq).
Gapning yana bir asosiy jihatlaridan biri shundaki, unda ifoda emotsiyasi,
intonatsiyasi orqali hukm sezilib turadi, ya’ni fikrni ifodalaganda uning boshlanishi
va yakuni seziladi.
A.G‘ulomovning “Sodda gap” nomli kitobida gap quyidagi turlarga ajratib
tasnif qilinadi: Sodda gaplar ega va kesimdan, ega va kesim sostavidan iborat
bo‘lishi mumkin yoki bu elementlardan birining bo‘lmasligi mumkin. Shunga
qarab gaplarni ikki sostavli gaplar va bir sostavli gaplarga ajratiladi” 17
“O‘zbek tili grammatikasi” da esa sostaviga ko‘ra:
1. Sostavli gaplar. Bunda faqat bitta gap bo‘lagi (kesim) sihtirok etadi.
2. Ikki sostavli gaplar. Bunda ikkita gap bo‘lagi (ega va kesim) ishtirok
etadi.
Gaplar tuzilishiga ko‘ra:
1.Sodda gap – ma’lum fikrni ifodalovchi grammatik va intonatsion tomondan
shakllangan sintaktik birlikdir. Sodda gap tuzilishiga ko‘ra yig‘iq va yoyiq sodda
gap turlariga ajraladi.
2. Murakkab gap – tarkibida asosiy gap bo‘laklaridan tashqari ajratilgan bo‘laklari,
undalmalari yoki kirish bo‘lak va birikmalari bo‘lgan gap konstruksiyasidir.
3. Qo‘shma gaplar – turli grammatik, leksik, intonatsion vositalar bilan ikki
gapning birikuvidan tuzilgan gap.
4. Period – ma’lum maqsad yoki fikr to‘liq ifodalangan, grammatik va intonatsion
jihatdan to‘liq shakllangan, ikkidan ortiq gaplarning birikuvidan tuzilgan sintaktik
tuzilma. 18
Sodda gaplar bir tarkibli yoki ikki tarkibli bo‘la-di. Bir tarkibli sodda gap
ega yoki kesim orqali ifodalanadi: Tun. Jimjit. Sovuq. Oppoq qor. Аna, yorisha
boshladi. Ikki tarkibli sodda gaplarda ega va kesim bo‘lishi shart. Ikki tarkibli
17
Ғуломов. A . Содда гап.- Тошкент, 1955. – Б.98. – 11-бет.
18
Ўзбек тили грамматикаси. II том. Синтаксис./ масъул муҳаррирлар: Ғ. A . A бдураҳмонов ва бошқ.
– Т.: “Фан”, 1976. – Б.560. – 103-бет.
20

gaplar yig‘iq va yoyiq bo‘ladi. Yig‘iq gaplar yolg‘iz ega va kesimdan iborat
bo‘ladi. Masalan, Yoz keldi. Mevalar pishdi. Yig‘iq gaplarda ega yoki kesim
birdan ortiq so‘zlardan iborat bo‘lishi mumkin. Masalan, Olma, o‘rik pishdi.
Yoshlar, qariyalar ishlayapti. Yoz keldi, ketdi. Yoyiq gaplarda esa ega va kesimdan
tashqari, boshqa gap bo‘laklari ham bo‘ladi. Masalan, Kecha Pekindan xitoy
xalqining vakillari kelishdi. Bu gapda vakillari — ega, keldi—kesim, kecha —
payt holi, Pekindan —o‘rin holi.
Ega va kesim gapning eng muhim va asosiy bo‘laklaridir. Ikkinchi darajali
bo‘laklar ega yoki kesim, ya ni bosh bo‘laklar uyushib, ularni aniqlab, to‘ldirib,ʼ
izohlab keladi. Ikkinchi darajali bo‘laklarga aniqlovchilar, to‘ldiruvchilar va hollar
kiradi.
Аniqlovchilar gapda, asosan, predmet otiga bog‘lanib, ularning belgisini, turli
xususiyatlarini ifodalab keladi. Har bir tilning xususiyatlariga ko‘ra, moslashgan
va moslashmagan aniqlovchilar uchraydi. Xitoy, ingliz tillarida va boshqa ayrim
tillarda ham moslashmagan aniqlovchilar bo‘ladi. Masalan, yashil maydon, g‘isht
uy, shahar bogi; xitoy tilida: xao xaytszы (yaxshi bola), xao asaytszы mыnы
(yaxshi bolalar)1; ingliz tilida: Red Square (qizil maydon), brick hause (tosh uy),
toun park (gavhar parki). Rus tilida esa ham moslashgan, ham moslashmagan
aniqlovchilar bor. Moslashgan aniqlovchilar aniqlanmishning grammatik
xususiyatlariga, ya ni rodiga, kelishigiga, birlik va ko‘pligiga qarab moslashadi.
ʼ
Har bir gap ma’lum maqsadni ko‘zlab aytiladi yoki yoziladi. Uning maqsadi
esa ifoda orqali namoyon bo‘ladi. Ushbu ifoda fikrni tasdiqlaydi yoki inkor etadi,
so‘raydi, buyuradi va hokazo. Ko‘plab adabiyotlarda, boshqa tillar grammatikasida
ham gaplarning ifoda maqsadigan ko‘ra turlari darak, so‘roq, buyruq, istak
gaplarga ajratiladi. Ba’zi hollarda esa buyruq-istak gap shaklida ham
umumlashtirilib keltirilgan. Quyida har bir turni izohlashga harakat qilamiz:
Darak gaplar atrofda sodir bo‘lgan, sodir bo‘layotgan va sodir bo‘ladigan
voqea-hodisa, jarayonlar haqida xabar beradigan gap turidir. Masalan, Otabek 24
yoshlarda, og‘ir tabiatli, ulug‘ gavdali, ko‘rkam va oq yuzli, mutanosib qora
21

qoshli va egnida chakmon, murti sabza urgan, ilmli va aqlli bir yigit. (“O‘tkan
kunlar”dan).
Darak gaplarning kesimi ot (U – mening otam.), aniqlik fe’li ( Shunday
kunlar keladiki, podshoning urushi uchun tutun puli ham, don ham, moy ham kor
qilmay qoladi. ), sifat ( Bu qiz juda go‘zaldir .), son ( Barchamizning maqsadlarimiz
bir .), olmosh ( Barcha orzularimni barbod qilgan qiz – shu.), ravish ( Sendan
umidlarim ko‘p ), harakat otlari ( Maqsadim – o‘qish.), bor yoki yo‘q so‘zlari ( Bu
gapning tagida katta ma’no bor .), tinch ohang ( Sokinlik…Tinch osmon.) kabi so‘z
turkumlari va vositalari orqali ifodalanadi.
Darak gaplarning yana bir xususiyati borki, ular boshqa gap turlariga
qaraganda nutqimizda ko‘p va samarali ishlatiladi. Shundan kelib chiqib, darak
gaplarni quyidagi maqsadlarda ifodalanadi, deyish mumkin: Darak-xabar
ma’nosida, orzu-umid ma’nosida, Ishonch, ta’kid, g‘urur ma’nosida, maslahat-
tashviq ma’nosida, sevinch ma’nosida, taajjub ma’nosida, gumon ma’nosida,
achinish ma’nosida, tashvish ma’nosida, g‘azab, norozilik ma’nosida, kinoya
ma’nosida. 19
So‘roq gap lar mavhum, aniq bo‘lmagan narsalar haqida ma’lumot olish
masadida so‘raladigan gap turi sanaladi. Ular ikki xil vosita orqali hosil bo‘lishi
ma’lum. Bular:
1. So‘roq yuklamalari: - mi, -chi, -a, -ya, -ku, nahotki. Masalan, hech bir
ishni bajarmabsiz-ku?
2. So‘roq olmoshlari: kim?, nima?, qachon?, nega? Nechta?, qanday?.
Masalan, qachon, qayerga borish kerak?
3. Intonatsiya (ohang). Masalan:
- Soat ikki yarim bo‘ldi, - dedi marusiya.
- Ikki yarim?
Bundan tashqari, so‘roq gaplar quyidagi ma’no turlariga ham bo‘linadi: sof
so‘roq gap (Qayerga ketyapsiz?); ritorik so‘roq gap (Bu tuxmatli gaplarga qanday
19
Ўзбек тили грамматикаси. II том. Синтаксис./ масъул муҳаррирлар: Ғ. A . A бдураҳмонов ва бошқ.
– Т.: “Фан”, 1976. – Б.560. – 103-бет.
22

chidash mumkin?). Badiiy matnlarda ritorik so‘roq gaplardan ko‘p foydalaniladi.
Ritorik so‘roq gaplar taajjub (Tugadi?!), Tashvish, g‘amxo‘rlik (Sizga nima bo‘ldi,
do‘stim?), g‘azab (Menga desa, osmondan tosh yog‘maydimi?), kuchli hayajon
(Qachongacha bunday davom etishi mumkin, axir?).
M. Haynazarovaning “So‘roq gaplarda shakl va mazmun nomuvofiqligi”
nomli nomzodlik dissetatsiyasida: “Sodda gap” nomli asarida:“O‘zbek tilidagi
so‘roq gaplarda so‘roq ma’nosi bilan birga darak, buyruq ma’nolarining
ifodalanishi ham kuzatiladi. So‘roq gap shakli orqali darak, buyruq ma’nolarining
ifodalanishi natijasida shakl va mazmunning tasdiq-inkor, sodda-murakkablik,
so‘roq-darak, so‘roq-buyruq va boshqa lisoniy belgilari juhatidan nomuvofiqligi
yuzaga keladi. Unda shakliy tuzilishga mos bo‘lmagan mazmun ifodalanadiki, bu
gapning shakily tuzilishiga muvofiq keluvchi mazmunning yashirin ifodalangan
mazmun bilan qorishib ketmasligiga imkoniyat yaratadi” , - deyilgan. 20
Buyruq gap so‘zlovchining istagi, xohishi, maslahati, buyrug‘ bilan hosil
bo‘ladigan gap turidir: Menga aytgan buyumlarimni keltiring! Buyruq gaplar o‘z-
o‘zidan hosil bo‘lib qolmaydi, balki uni yuzaga chiqarishda bir nechta vositalar
ishtirok etadi: Buyruq-istak maylining kesim vazifasida kelishi bilan (Pista-
bodomdan ko‘proq ol!); shart maylining kesim vazifasida ishlatilishi bilan
(Qahraton qish bo‘lsa!…); kerak mumkin, darkor so‘zlarining harakat nomi bilan
birikib kelishi bilan (Gap shu, birodarlar, dushmanga, jabrga qarshi kurashga
tayyorlanish kerak!).
“O‘zbek tili grammatikasi” kitobida buyruq gapning quyidagi ma’no turlari
ko‘rsatilgan:
1. Buyruq: Paranji va chimmat, tezroq kelgan joyingga qayt! (H.Hakimzoda);
2. Maslahat: Shira tutib qiyshaygan g‘ozani yulib tashlash kerak. (A. Qahhor);
3. Iltimos: O‘rtog‘ingizga ayting, bu hujrasini bizdan ayamasin! (Oybek);
4. Orzu-istak: Koshki til bo‘lsa-yu, u bilan suhbatlasha qolsa! (Oybek);
20
Ҳайназарова. М. Сўроқ гапларда шакл ва мазмун номувофиқлиги. Филология фанлари номзоди
илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация автореферати. – тошкент, 1999. – Б. 25. – 6-
бет.
23

5. Hayratlanish: nahotki kechasi bilan yo‘l yurib , shuncha oz yurilgan bo‘lsa!
(O.Gonchar);
6. G‘amxo‘rlik: sovqotib qolma, issiqroq yot, Shermatjon do‘stim.(Komil
Yashin);
7. Tashviq: Mard ekansiz, boyvachchalarga jazo bering, ularni sharmanda
qiling! (Oybek);
8. Gumon, tashvish: Ehtimol, u keyinchalik bizni ham yeb qo‘ysa (ertakdan);
9. Hayajon: Ayajon, menga rahm eting! Arzi-dodimga yeting! (N.Safarov);
10. G‘azab, do‘q: Xatdan o‘chir o‘g‘limni hozir! (Oybek). 21
Ba’zi hollarda to‘liqsiz gaplar ham buyruq mazmunida keladi. Ularda
intonatsiya boshqalariga nisbatan kuchli bo‘ladi. Yuqorida sanab o‘tilgan
mazmuniy turlarning ayrimlarida intonatsiya juda kuchli, ayrimlarida o‘rtacha
sezilarli tarzda ifodalanadi. Intonatsiya buyruq gapni yuzaga chiqaruvchi asosiy
ifoda vositasi sanaladi.
Undov gap nutq so‘zlovchi shaxsning atrofdagi voqelikka bo‘lgan
munosabatini ifodalaydigan gapning ifoda maqsadiga ko‘ra turi sanaladi. Ushbu
gaplarni yuzaga chiqaruvchi vositalardan biri – bu emotsiya: Ket! Yo‘qol! Mal’un
kasofat! Ket jahannam qa’riga! (Uyg‘un).
Undov gaplar qanday, qaysi, qanaqa, shuncha, naqadar, necha, shunday kabi
olmoshlar, undov so‘zlar, ana, mana olmoshlari, maxus intonatsiya, turli
vositalarning birikib kelishi kabi vositalar yordamida hosil bo‘ladi va
so‘zlovchining his-hayajoni, atrofda sodir bo‘lgan voqe-hodisalarga nisbatan
munosabatini emotsional tarzda namoyon etadi.
Bundan tashqari, undov gaplarni quyidagi mazmuniy guruhlarga ajratish
mumkin:
1. Taajjub ifodalovchi undov gap: Obbo, la’nati kaltafaxm! (Oybek);
2. Tashakkur va rag‘batlantirish ifodalovchi undov gap: Hormang, ota!
(Oybek);
21
Ўзбек тили грамматикаси. II том. Синтаксис./ масъул муҳаррирлар: Ғ. A . A бдураҳмонов ва бошқ.
– Т.: “Фан”, 1976. – Б.560. – 111-бет.
24

3. Hayratlanish ifodalovchi undov gap: Yopiray, bu qanday qiz ekan! (Oybek)
4. Zavqlanish, shodlik, mamnunlik ifodalovchi undov gap: Xavf-xatarga
yuzma-yuz kelib, unga chap berish qanday yaxshi-ya! (A.Qahhor);
5. Muhabbat ifodalovchi undov gap: Uning ko‘z oldida Nuri! (Oybek)
6. Orzu-umid ifodalovchi undov gap: Iloyim, yaxshilik bilan tugasin-da!
7. Achinish ifodalovchi undov gap: Evoh, essiz umr, essiz qizim! (Oybek)
8. Kinoya ifodalovchi undov gap: Yangi kasbing qulluq bo‘lsin, boyvachcha! –
dedi O‘rmonjon (A.Qahhor);
9. G‘azab, norozilik ifodalovchi undov gap: Bu qanday maynabozlik! (Oybek);
10. Qo‘rqish ifodalovchi undov gap: Voydod! Voy o‘lay! Onajon!
(H.Hakimzoda). 22
Shunday qilib, gaplarning dastlabki ajratiladigan turlari bu sodda va qo‘shma
gaplardir. Ishning keying bobida sodda gap va uning turlariga batafsil
to‘xtalganimiz sabab bu faslda qo‘shma gap haqida biroz ma’lumot berib o‘tish
bilan chegaralanishga qaror qilindi.
Qo‘shma gap ikki va undan ortiq sodda gaplarning mazmun va grammatik
juhatdan bog‘lanishidan hosil bo‘lgan gapdir. Gapning ushbu turi ham, o‘z
navbatida, bir nechta turlarga ajratiladi. Qo‘shma gaplar ikki yoki updan ko‘p
predikativ sodda gaplar qurilmalarining birikuvidan tashkil topgan gaplardir.
Qo‘shma gaplar tuzilishi va bog‘lanish yo‘llariga ko‘ra ikki guruhga — bog‘langan
qo‘shma gap va ergashgan qo‘shma gapga bo‘linadi.
Bog‘langan qo‘shma gaplardagi sodda gaplar, odatda, teng bog‘lovchilar,
zidlovchi bog‘lovchilar, ayiruvchi bog‘lovchilar (ba zan yuklamalar) vositasi bilanʼ
birikib, teng aloqada bo‘ladi. Masalan, Bahor keldi va gullar ochildi. Osmonni
bulut qopladi, lekin yomg‘ir yog‘madi.
Bog‘langan qo‘shma gaplar fikrni bildirmasa, bir-biri bilan bevosita bog‘langan
bo‘lmay, ayrim-ayrim holdagi sodda gaplar bo‘lib qolaveradi. Demak, qo‘shma rap
22
Ўзбек тили грамматикаси. II том. Синтаксис./ масъул муҳаррирлар: Ғ. A . A бдураҳмонов ва бошқ.
– Т.: “Фан”, 1976. – Б.560. – 114-бет.
25

tarkibidagi qismlar — predikativ qurilmalar mustaqil, ayrim qo‘llangan sodda
gapdan ba zi xususiyatlari bilan farqlanadi: u to‘la, mustaqillikni saqlamaydi.ʼ
Ergashgan qo‘shma gaplar bosh gapdan va ergash gapdan iborat bo‘ladi. Ergash
gan bosh gapni butunicha yoki uning biror bo‘lagini izohlab keladi. Ergashgan
qo‘shma gaplar tarkibidagi qismlarning bir-biriga bo‘lgan sintaktik
munosabatlarning ifodalanishida bog‘lovchilar asosiy vositalardandir. Ushbu
turlarga ajratishda bog‘lovchi vositalarning ahamiyati katta. Ularning ayrimlarida
bog‘lovchi vosita mavjud bo‘lsa, ayrimlarida mavjud emas.
G‘.Abdurahmonovning qo‘shma gaplar tadqiqiga bag‘ishlangan kitobida ularning
turlarini quyidagicha keltirib o‘tadi: “Hozirgi zamon o‘zbek tilidagi qo‘shma
gaplar, dastlab, o‘zaro semantik, grammatik va intonatsion munosabatlariga ko‘ra
uchta asosiy tipga ajratib ko‘rsatiladi: 1) bog‘langan qo‘shma gaplar, 2) ergash
gapli qo‘shma gaplar, 3) bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar.” 23
Bog‘langan qo‘shma gaplar – qismlari teng bog‘lovchilar yordamida tuzilgan,
mazmun jihatdan bir-biriga bog‘liq bo‘lgan gaplar qo‘shilmasidan tashkil topgan
gap. Bog‘langan qo‘shma gaplar tarkibidagi sodda gaplar bir nechta vositalar bilan
bog‘lanadi:
1) teng bog‘lovchilar. Shunga ko‘ra biriktiruv bog‘lovchisi yordamida bog‘langan
qo‘shma gaplar (Mashina belgilangan joyga to‘xtadi va uning ichidan
kelishgan yigit tushdi.), zidlov bog‘lovchisi yordamida bog‘langan qo‘shma
gaplar (Madina o‘qituvchisining so‘zlaridan bir dam quloq uzmadi, biroq hech
narsaga tushunmadi), ayiruv bog‘lovchisi yordamida bog‘langan qo‘shma
gaplar (Onam dam o‘tmishni eslab kuyinardi, dam bugungi kunga shukrlar
aytib yig‘lardi.), inkor bog‘lovchisi yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar
( Oradan uch kun o‘tdi hamki, Mahmuda na birovga biron ish aytdi, na murod-
u maqsadini surishtirdi. ) kabi turlarga bo‘linadi.
2) Bog‘lovchi vazifasidagi vositalar: –u, -yu, -da. Masalan, Oradagi masofa yiroq-u,
mehr bizni bog‘lab turardi. (Mirmuhsin).
23
Абдурахманов. Ғ Основы синтаксиса сложного предложенияю – Ташкент, 1958. – С.325. - 6-с.
26

3) Bo‘lsa, esa so‘zlari yordamida. Bo‘lsa, esa so‘zlari bog‘langan qo‘shma gap
qismlarini bog‘lash bilan birga, ular o‘rtasida qiyoslash va zidlash munosabati
mavjudligini ifodalaydi. Bo‘lsa, esa so‘zlari qiyoslanuvchi bo‘lakdan so‘ng keladi:
Jahl — dushman, aql esa do‘stdir.
Bundan tashqari, bog‘langan qo‘shma gaplarning qiyoslash, payt, ayiruv,
sabab va natija, izohlash kabi munosalatlari ham G‘. Abdurahmonov tomonidan
alohida izohlab berilgan.
Ergashgan qo‘shma gaplar ergashtiruvchi bog‘lovchilar, ko‘makchili
qurilmalar, nisbiy so‘zlar, deb so‘zi va shu kabi vositalar bilan hosil bo‘ladi.
Ergashgan qo‘shma gaplar doim ikki xil – bosh va ergash gapdan tarkib topadi,
ya’ni gaplar orasida teng va tobe munosabat mavjud bo‘ladi. Shunga ko‘ra
ergashtiruvchi bog‘lovchili ergashgan qo‘shma gaplar: Vijdonni asrangiz har
nedan ortiq, Bobolardan qolgan noyob bu tortiq, Toki avlodlarga yetolsin omon.
( A.Oripov ), Ko‘makchili bog‘lovchilar yordamida ergashgan qo‘shma gaplar:
Saodat ko‘pdan beri ashula aytmagan edi, shuning uchun ham u jaranglagan
ovozlarga qo‘shilib ashula aytgisi keldi. ( Ibrohim Rahim ) , deb so‘zi yordamida
ergashgan qo‘shma gap: Sen otash ichida urasan javlon, Dushman qolmasin deb
sevgan elimda. ( Hamid Olimjon ), shart mayli vositasida ergashgan qo‘shma
gaplar: Yomon bo‘lar, agar ko‘z yoshing tugab qolsa, kelgunicha baxt. ( Shavkat
Rahmon ), nisbiy so‘zli ergashgan qo‘shma gap: Kim chaqqon va tez harakat qilsa,
yutuq o‘shaniki bo‘ladi ( O‘. Haydarov ) kabi turlarga ajratiladi.
Bundan tashqari, gap bo‘laklarining ishtirokiga ko‘ra kesim ergash gapli
qo‘shma gap, ega ergash gapli qo‘shma gap, aniqlovchi ergash gapli qo‘shma gap,
to‘ldiruvchi ergash gapli qo‘shma gap, hol ergash gapli qo‘shma gap kabi turlarga
ajraladi.
Bog‘lovchisiz qo‘shma gap tarkibidagi sodda gaplar o‘zaro ohang
yordamida bog‘lanadi. Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarni tashkil etgan sodda gaplar
mazmunan va ohangda kirishib ketadi. Alohida olingan bunday sodda gaplar
mazmun va intonatsiya jihatdan tugallanmaydi, ular biriksagina ma’lum fikr
27

ifodalashi mumkin, bunday holatda intonatsiya gapning oxirida bo‘ladi: Yoz keldi
– soz keldi.
Qo‘shma gapning har uchchala turi ham bir vaqtning o‘zida sodda gapga
aylanishi, yoki bo‘lmasa, bir sodda gap ham bog‘langan, ham ergashgan, ham
bog‘lovchisi qo‘shma gapga aylanishi mumkin.
BOB BO‘YICHA XULOSA
Tilshunoslik tarixi uzoq davrlarga borib taqaladi. Bugungi kunda bu soha
bo‘yicha juda ko‘plab tadqiqot ishlari, ilmiy yangiliklar yaratilgan va hayotga
tatbiq etilgan. Tilshunoslikning asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan sintaksis azal-
azaldan salmoqli tadqiqotlar mavzusiga aylanib kegan. Shu asosda jahon va o‘zbek
tilshunosligida yaratilgan qadimiy va zamonaviy manbalarda ham sintaksis va
28

uning takibi borasidagi ma’lumotlar talaygina. Ushbu tadqiqot ishida ham ularning
birmunchasiga murojaat qilindi va tegishli xulosalar chiqarildi.
Butun dunyo tilshunosligida gap, uning turlari, vazifalari, ifoda ko‘lami
borasida turli tadqiqot ishlari amalga oshirilgan. Ikkinchi faslda o‘zbek, rus, ingliz,
fransuz tilshunosligida nazariy jihatdan gaplarning turlarini qoliplashtirishga
harakat qilindi. Ularda umumiy yaxlitlik, o‘z o‘rnida alohidalik va o‘ziga xoslik
ham ko‘zga tashlanadi. Masalan, o‘zbek va rus grammatikasida gaplarning tasnifi
birmuncha yaqin bo‘lsa, bu holat ingliz, fransuz tillarida farqlanadi.
Gap – sintaksisning asosiy negizini tashkil etishi deyarli barcha
adabiyotlarda keltiriladi. Haqiqatdan ham sistem tilshunoslikda gap sintaksisning
asosini tashkil etadi. Umuman olganda, kundalik hayotimizda ham, oddiy, til
ilmidan mutlaqo yiroq insonlar ham gapdan unumli foydalanishadi. U orqali o‘z
xohishlarini, orzu-umidlarini, ehtiyojlarini turli xil ko‘rinishlarda ifoda etishadi.
Uchinchi faslda aynan shu masalalar yuzasida, gapning turlari, bu boradagi
olimlarning turli nazariyalari o‘rganildi va umumiy xulosalar berildi.
II bob. O‘zbek tilida sintaktik tarkibi qisqargan gaplar
2.1.Atov gapning o‘zbek va rus tili darslik va o‘quv
qo‘llanmallarida o‘rganilishi
O‘zbek tilining fonetikasi, leksikasi, umuman olganda grammatikasi azaldan
boy bo‘lgan. Fikrni ifodalashning turli xil ko‘rinishlari, shakllari va usullari
29

mavjudki, ularning har birini ilmiy jihatdan tadqiq etish tilshunoslar zimmasida
turgan masalalardan sanaladi. Xususan, o‘zbek tili sintaksisi bo‘yicha qilingan
ko‘plab ilmiy-nazariy tadqiqotlarda gap, so‘z birikmasi, gap bo‘laklari bo‘yicha
yangiliklar, tadqiqotlar ko‘p, lekin aynan atov gap, so‘z gap, to‘liqsiz gap kabi
sintaktik birliklarga oid batafsil tadqiqotlar ko‘lami biroz kamdek. Ushbu
dissertatsiya ishida “Sintaktik tarkibi qisqargan gaplar” degan umumiy nom bilan
ularning tadqiqi va ta’limiga doir qarashlarimizni ifoda etdik.
Ta’kidlash lozimki, “ Sintaktik tarkibi qisqargan gaplar” atamasi o‘zbek
tilshunosligida keng ko‘lamda qo‘llanilmaydi, darsliklarda ham mazkur jumlaga
ko‘zimiz tushmaydi. Atov gap, so‘z gap va to‘liqsiz gaplarga nisbatan bunday
umumiy qo‘llanish, dastlab, V.G.Gakning “ Теоретическая грамматика
французского язика ” (“Fransuz tilining nazariy grammatikasi”) kitobida
qo‘llanilgan hamfa fanga olib kirilgan. Olim ushbu tasniflashni atov gap
( nominativ gap yoki bir bo‘lakli gap), so‘z gap ( so‘z-jumla), to‘liqsiz gap ( bir
qismli tuzilma yoki tugallanmagan gap) shaklida keltiradi. 24
Ma’lumki, gaplar gap bo‘laklarining ishtirokiga ko‘ra ikki tur: bir bosh
bo‘lakli gaplar va ikki bosh bo‘lakli gaplarga ajraladi. Bosh kelishikdagi ot yoki
otlashgan so‘z bilan ifodalanib, predmet yoki voqea-hodisalarning hozirgi
zamonda yoki zamondan tashqarida mavjudligini tasdiqlovchi bir bosh bo‘lakli
gap atov gap deyiladi.
O‘zbek tilshunosligida atov gap nominativ gaplar ham deb yuritiladi. Tarixiy
nuqtayi nazardan qaralganda Abdurauf Fitrat ushbu atamani eksik gaplar deb
nomlaydi: “O‘yning bo‘laklari bo‘lg‘an ma’nolarning bir-ikitasi gapdagi
so‘zlardan emas, boshqa vositalar bilan anglashilsa, shuning uchun shu
ma’nolarni ifoda qilg‘uchi so‘zlar gapda aytilmay qolsa, shunday gap “eksik gap”
bo‘ladir. Kel, ketma, o‘tir, bordim kabi so‘zlar yolg‘izg‘ina aytkanda eksik gap
bo‘ladirlar. Ahmat keldimi? Deganda – Keldi; Kelgan kim? Deganda – Ahmat
24
Гак В.Г. Теоретическая грамматика французского язика . Синтаксис. - М.: Вмсшая школа, 1981. -
С.228.
30

so‘zlari ham eksik gaplardandirlar. ” 25
Ushbu kitobning so‘ngida ba’zi so‘zlarning
tarjima variantlari keltirilgan bo‘lib, unda eksik gaplarni atov gaplar deb izoh
berilgan. Lekin Fitrat keltirgan ta’rif va misollarning mazmuni ko‘proq to‘liqsiz
gaplarga to‘g‘ri keladi. A.Hojiyevning “Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati”
da, O‘zbekiston milliy ensiklopediyasida, O‘zbek tilining izohli lug‘atida ham
ham ushbu terminning izohi, ma’nosi keltirilmagan. Internet materiallari ko‘rib
chiqilganda eksik gaplar- bu to‘liqsiz gaplar ekanligi aytilgan. Mana shu o‘rinda
biroz atama qo‘llash bilan bog‘liq nomuvofiqlik kuzatiladi.
Tilshunos N.Abdurahmonov “Qadimgi turkiy til” kitobida atov gaplarni bir
sostavli gaplar tarkibiga kiritadi. “Qadimgi turkiy tilda bir sostavli gaplar
ko‘pchilikni tashkil qiladi. Bularga shaxsi aniq gaplar, shaxsi noaniq gaplar, shaxsi
umumlashgan gaplar, infinitiv gaplar, nominativ gaplar va so‘z gaplarni ko‘rsatish
mumkin. Bular bir-biridan struktura va mazmun jihatdan farq qiladi.” 26
Ushbu
kitobda deyarli atov gapga misollar keltirilmagan. Birgina misol bilan
chegaralanamiz: qan bart ы (To‘nyuquq).
Atov gap haqidagi ilk ma’lumotlar dastlab 1933-yilda tilshunoslar
A.Yo‘ldoshev va N.Said tomonidan nashr etilgan «Grammatika. Nahv» deb
nomlangan maktab darsligida uchraydi. Unda atov gaplar va egasiz gaplar
to‘g‘risida fikr-mulohazalar yuritilgan bo‘lib, ular bir tarkibli gaplar sifatida
izohlangan, «bunday gaplarda ega anglashilmaydi, qo‘shni gaplardan ham uni
topib bo‘lmaydi», deyilgan. 27
A.Ma’rufov va G‘.Abdurahmonovlarning o‘zbek tilidan o‘rta maktablarning
yuqori sinflari uchun nashr qilingan qo‘llanmasida bir sostavli gaplar ilk bor
tizimlashtirilgan: shaxsi topilmas, shaxsi umumlashgan, atov gap. Ular orasidan
atov gaplarning turlari va xususiyatlari ancha yaxshi yoritilgan.
S.Sanaqulov tomonidan tayyorlangan magistrlik dissertatsiyasida bir tarkibli
gaplarnning bir guruh olimlar tomonidan tasniflari keltirilgan. “Masalan: Gvozdev
25
Abdurauf Fitrat . Tanlangan asarlar : Darslik va o ‘ quv qo ‘ llanmalari , ilmiy maqola va tadqiqotlar /
Mas ’ ul muharrir B . Qosimov ; Nashrga tayyorlovchi va izohlar muallifi H . Boltaboyev . — T .:
« Ma ’ naviyat », 2009. — B . 336. – 202- bet .
26
Абдурахмонов. H Қадимги туркий тил. – Тошкент: Ўқитувчи, 1989. – Б. 156. 104-б.
27
Йўлдошев A , Саид Н. Грамматика. Наҳв. – Тошкент, 1933.
31

A.N.: bir sostavli gaplar, bosh bo‘lagining formasi va ma’nosiga ko‘ra, turli
ko‘rinishdagi gaplarni birlashtiradi, bunga quyidagilar kiradi: shaxsi aniq, shaxsi
noaniq, shaxsi umumlashgan, shaxssiz, infinitiv, atov gaplar. Reformatskiy A.A.:
bir sostavli gaplar shunday tiplarga ajraladi: 1) kesim bazasida paydo bo‘lgan bir
sostavli gaplar; 2) ega bazasida paydo bo‘lgan bir sostavli gaplar. Birinchi tip bir
sostavli gaplarga shaxssiz, shaxsi noaniq, shaxsi umumlashgan va imperativ
gaplarni kiradi. Ikkinchi tip bir sostavli gaplarga atov (битийное), turli korxona,
muassasa, asarlar nomi (називние: Булочная, «Ревизор»), ko‘rsatish
(указателъное: Вот мелъница) va undov (восклицателъное: Пожар!)gaplarni
kiradi. Galkina-Fedoruk E.M.: bir sostavli gaplar ikki katta guruhga bo‘linadi:
egasiz gaplar, kesimsiz gaplar. egasiz gaplar shaxsi aniq, shaxsi noaniq, shaxsi
umumlashgan, shaxssiz gaplarga bo‘linadi. Kesimsiz gaplarga nominativ gaplar
kiradi. Babaytseva V.V.: bir sostavli gaplar unda ifoda qilingan hukm
predmetining xarakteri hamda bosh bo‘lagining ifodalanish usuliga ko‘ra fe’l bir
sostavli gaplar hamda ot bir sostavli gaplarga ajraladi. Fe’l bir sostavli gaplarga
shaxsi aniq, shaxsi noaniq, shaxsi umumlashgan, shaxssiz, infinitiv gaplar, ot bir
sostavli gaplarga esa nominativ va vokativ gaplarni kiradi. Javodov A.M.:
ozarbayjon tilidagi bir sostavli gaplar quyidagicha tasniflanadi: shaxsi noaniq gap,
shaxssiz gap, shaxsi umumlashgan gap, masdar gap, atov gap, so‘z-gap. Zakiev
M.Z.: tatar tilida bir sostavli gaplar bosh bo‘lagining ifodalanishiga ko‘ra, uch
guruhga bo‘linadi: fe’l gaplar, ot gaplar, so‘z-gaplar. G‘oziev H.: bir sostavli
gaplar: egasi topilmaydigan, egasi aniqmas, egasi umumlashgan va atov gaplarga
bo‘linadi. G‘ulomov A.: bir sostavli gaplar: shaxssiz, shaxsi noaniq, shaxsi
umumlashgan, atov gaplar. «Bir sostavli gapning shunday turlari bor: shaxsi aniq
gaplar, shaxsi noma`lum gaplar, shaxsi umumlashgan gaplar, shaxssiz gaplar,
infinitiv gaplar, nominativ gaplar, undash gaplar. Ma`rufov A., Abdurahmonov
G‘.: bir sostavli gaplar: shaxsi topilmas, shaxsi umumlashgan, atov gaplar.
Kononov A.N.: bir sostavli gaplar: shaxssiz gap, shaxsi noaniq gap, shaxsi
32

umumlashgai gap, atov gap, vokativ gap 28
kabi turlarga bo‘lganliklarini
ko‘rishimiz mumkin.
Dunyo tilshunosligiga nazar tashlasak, atov gaplar bo‘yicha rus
tilshunosligida bir qancha tadqiqot ishlari olib borilgan. N.A.Baskakov,
O.A.Volgova, N.V.Dumsheva kabi tilshunoslarning qilgan ishlari bu jihatdan
xarakterlidir. 29
N.M.Dumsheva atov gaplarga quyidagicha ta’rif beradi: “Atov (nominativ)
gaplar shunday tarkibli gaplar bo‘lib, unda faqat bitta bosh bo‘lak - subyekt
mavjud. Ular ma’lum vaqtda sodir bo‘lgan qandaydir hodisa yoki obyekt haqida
xabar beradi. Ular predmet yoki hodisalarning mavjudligini tasdiqlaydi: “Qish.
Mana qor. Naqadar qattiq sovuq!”
Demak, atov gaplarda nutq so‘zlanib turgan paytda sodir bo‘lgan voqea-
hodisalar, mavjud bo‘lgan predmetlar tasvirlanadi. Bunday gaplar quyidagi
ma’noviy xususiyatga ega bo‘lishi mumkin: Aniq predmetlarning mavjudligini ,
mavhum tushunchalarning mavjudligini, turli tabiat hodisalarining mavjudligini,
o‘rin-joyning mavjudligini, aniq paytini, hayot voqealarini, ko‘rsatishni ifoda
qiladi. Masalan, Nim qorong‘u. Zaxkash hujrada “ulfati chor” ning suhbati
uzilmas edi (Oybek “Navoiy”, 10-bet); Payshanba - maosh kuni edi.
(O‘.Hoshimov “Ikki eshik orasi”, 5-bet. ); Qiy-chuv, to‘polon... (O‘.Hoshimov
“Ikki eshik orasi”, 12-bet.)
O‘zbek tilshunosligida atov gap yig‘iq va yoyiq bo‘lishi mumkin. Yig‘iq
atov gap bosh bo‘lakning o‘zidan iborat bo‘adi: Bilaman. Shomurod tog‘amga
osonmas . ( O‘.Hoshimov “Ikki eshik orasi”, 15-bet ). Yoyiq atov gap bosh
bo‘lakdan tashqari ikkinchi darajali bo‘laklardan tashkil topadi. Masalan: Faqat
qish edi. Qahraton qish... Tor ko‘cha. O‘rtasiga qor uyib qo‘yilgan katalakdek
28
S.Sanaqulov. O`zbek tilida egasi topiladigan gaplarning stilistik xususiyatlari. Magistrlik dissertatsiyasi .
– Samarqand , 2012. – B .82.
29
Баскаков. Н.А, Содиков. А.С, Абдуазизов. A.A. Умумий тилшунослик. – Т.: Ўқитувчи, 1979. –
Б.192; Болгова, Ольга Алексеевна. Назывное предложение в тексте : на материале современного
английского языка : диссертация ... кандидата филологических наук : 10.02.04. - Москва, 1988. -
182 с; Думшева Надежда Валентиновна. Назывные предложения в художественной литературе.
issledovatelskaya_rabota_0.doc (live.com) .
33

hovli. Chaqmoq telpakli odam. Sovuq vokzal. Yo‘ldoshxon aka. Tog‘oradagi osh.
Qon yig‘lab qolgan onam. ( O‘.Hoshimov “Ikki eshik orasi”, 15-bet.)
Demak, Nominativ gaplarda fikrning nisbiy tugalligi predikativlik, ohang
orqali ifodalanadi. Ohang mazkur gaplarda alohida ahamiyat kasb etadi. Ohang
tufayli oddiy so‘z gapga aylanadi: Oftob botib ketgan. Nimqorong‘ilik cho‘kkan,
havoda jo‘xori kabob hidi kelardi. (O‘.Hoshimov “Ikki eshik orasi”, 31-bet).
Nominativ gap, odatda, yakka holda qo‘llanmaydi, undan so‘ng ko‘pincha boshqa
bir gap keladi: Chigirtka chirillaydi... Hammayoq suv quygandek jimjit.
( O‘.Hoshimov “Ikki eshik orasi”, 42-bet).
Atov gaplarning o‘ziga xos kognitiv ma’nolari ham mavjuddir. Bitta so‘z
ko‘rinishida bo‘lsa ham uning tub mohiyatida tafakkurdan anglashiladigan
mazmun, turli konseptual ma’nolar jamlanmasi aks etadi. Masalan, bahor
mavzusida insho, matn yoki ma’ruza tayyorlanadigan , yoziladigan bo‘lsa, jumlalar
boshlanishini atov gap bilan boshlash, ko‘pincha, odat tusiga aylangan.: Bahor.
Atrof yam-yashillikka burkana boshlagan fursat…. Birgina bahor so‘zi zamirida
ushbu faslning bor go‘zalliklari, nafosati, tarovati, umuman olganda, u bilan
bog‘liq bo‘lgan barcha ma’nolar anglashiladi.
Ma’lum bo‘ladiki, tilshunoslikning sintaksis bo‘limi tarkibiy qismi sifatida
o‘rganiladigan atov (nominativ) gaplar birmuncha sinxron va diaxron jihatdan
tadqiq qilingan. Yuqorida ularning izohiga qisqacha to‘xtalib o‘tdik. Ifoda ko‘lami
keng bo‘lgan o‘zbek tilida ijod qiladigan barcha ijodkorlar o‘zlarining asarlarida
gapning turli ko‘rinishlaridan foydalanadilar. Aynan atov gaplarga keladigan
bo‘lsak, ifodaning ta’sirchanligini, kognitiv tabiatini, so‘zlovchining ruhiyatini,
emotsiyasini, tasvirlanayotgan predmet yoki holatning mohiyatini ochishga xizmat
qiladi. 2014-yilda tilshunoslar M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R.
Sayfullayevalar tomonidan ishlangan 8-sinflar uchun mo‘ljallangan maktab
darsligida atov gaplar sodda gapning tarkibiy qismida o‘rganilgan va quyidagicha
ta’rif berilgan: “Atov gaplar so‘zlovchi ko‘z o‘ngida biror voqea-hodisani, narsa-
buyum yoki davrni jonli gavdalantirishga, uning xotirasi yoki xayolida ular bilan
aloqador bo‘lgan voqea-hodisalarni tiklashga xizmat qiluvchi muhim tasviriy
34

vositadir. Atov gaplar, asosan, xabar maylining hozirgi-kelasi, ba’zan esa o‘tgan
zamon shakllaridagina keladi. Atov gaplar bitta so‘zdan iborat bo‘lishi ham,
aniqlovchilar bilan kengayib kelishi ham mumkin”. 30
Shundan so‘ng, keyingi
darslarda yoyiq va yig‘iq atov gaplar haqida to‘xtalgan hamda mavzuga doir
mashq va topshiriqlar berilgan.
Yuqorida keltirilgan ma’lumotlardan kelib chiqib, xulosa o‘rnida atov
gaplarning quyidai sxemasini yaratish mumkin:
2.2 So‘z- gap haqida mulohaza
O‘zbek tilida shunday muloqot madaniyati mavjudki, so‘zlovchi va
tinglovchi orasidagi kommunikativ jarayonda bir-birining nutqi tugallanmasdan
tushunishga, yoki gapning to‘liq mazmunini bir so‘z bilan ifodalashga undaydi.
Kishilar nutqini yengillashtirish, nutqiy ixchamlikni ta’minlash kabi xususiyatlarni
o‘zida mujassam etgan mana shunday gap turi – bu so‘z -gap. So‘z-gap bir
so‘zdan iborat bo‘lgan, hech qanday tarkibiy qismlarga ajralmaydigan, boshqa
so‘zlar va vositalar bilan kengayish imkoniyatiga ega bo‘lmagan gaplar sanaladi.
30
Qodirov M . va boshqalar . Ona tili . /8- sinf uchun darslik . – Toshkent : Cho ‘ lpon nomidagi nashriyot -
matbaa ijodiy uyi , 2014. – B .144. 73- bet .
35Atov (nominativ) gap
Yig'iq atov gap
Tanidim. Bashor opa. ("Ikki
eshik orasi", 176-bet)
Yo yiq atov gap.
Hamma yoq jim-jit. Yo‘l
chetidagi qor bosgan tollar
turmushning baland-pastini
ko‘raverib.... ("Ikki eshik orasi",
174-bet)

Masalan, - Mayli, qizim, - dedi kulimsirab. - Yoshing o‘n yettiga ketyapti. (“Ikki
eshik orasi”, 73-bet).
So‘z-gaplar, asosan, modal, his-hayajon ifodalaganligi uchun, ko‘p hollarda,
dialogik, ba’zan esa monologik matnlarda ko‘p uchraydi:
- Labbay, oyijon!
- O‘tir, mundoq, senam o‘tir. (“Ikki eshik orasi”, 76-bet).
So‘z-gaplar kontekstda turli xil ma’nolarni ifodalab keladi:
Tasdiq ifodalovchi so‘z-gap: mayli, xo‘p, bo‘pti . Masalan,
- - Boyvachcha bo‘lsang, ber bitta fonusingni!
- - Xo‘p! - Oqsoqol lavlagini og‘ziga tiqdi.
Inkor ifodalovchi so‘z-gap: yo‘q, also. Masalan,
- Yo‘q, - dedi soqoli titrab. - Toshkanning vokzaliga borib keldik. (“Ikki eshik
orasi”, 203-bet).
So‘roq, taajjub ifodalovchi so‘z-gap: labbay, xo‘sh, xo‘pmi kabi. Masalan,
Xo‘sh, malim bo‘lsa nima qipti! Shoxi bormi? Qizingni oldidan o‘tdingmi?
(“Ikki eshik orasi”, 136-bet).
His-hayajon ifodalovchi so‘z-gap: - Rahmat , qizim! Yuzimni yorug‘ qilding, - dedi
ovozi titrab. (“Ikki eshik orasi”126-bet).
Kundalik hayotimizda kishilar orasida oddiy muomala qilishlarida tez-tez
ishlatadigan juda ko‘p so‘zlarimiz so‘z-gaplar sanaladi. Kishilarga iltifot, hurmat
nuqtayi nazaridan qiladigan muomala vositalarimiz, jumladan, assalomu alaykum,
yoqimli ishtaha, marhamat, salomat bo‘ling, qulluq, osh bo‘lsin, yaxshi boring,
xush ko‘rdik, labbay, jonim bilan, bajonidil, hormang, xush kelibsiz kabi birliklar
ham shular jumlasidandir. Ushbu so‘z-gaplarning deyarli barchasi iltifot
mazmunini ifodalab keladi.
Bizningcha, barcha tillarda so‘z-gaplardan samarali foydalaniladi.
O.Prussovaning “ Слова - предложения в современном немецком языке ” nomli
dissertatsiya ishida namis tilidagi so‘z-gaplarning o‘ziga xos xususiyatlari va
turlariga to‘xtalib o‘tilgan. Unda zamonaviy nemis tilining nazariy va sistem
36

grammatikasida so‘z-gaplarning ahamiyatiga to‘xtalish barobarida ularning
quyidagi xususiyatlari alohida ko‘rsatiladi:
1 .So‘z-gap - bu nutqning o‘ziga xos, shu jumladan, modal so‘zlar va kesimlar
bilan paradigmatik darajada ifodalangan tarkibiy qismidir. Ular nutqning boshqa
qismlaridan quyidagi mezonlar bilan farq qiladi: a) o‘zgarmaslik; b) kommunikativ
ma’no; C) modal munosabatlarning ifodasi; D) nominativ vazifaning yo‘qligi; e)
almashtirish vazifasi; e) alohida so‘zga emas, balki butun jumlaga munosabat; g)
faqat umumiy gapga savol bilan murojaat qilish; h) so‘z-gaplardan keyin inkorni
shakllantirish.
2.So‘z-gap so‘z o‘rnini bosuvchi vazifasini bajaradi. 31
Demak, oddiy gaplar orasida bitta so‘z yoki birikmalarning ajralmas qismi
bilan ifodalangan gaplar guruhi ajralib turadi. So‘z-gaplari (yoki bo‘linmas gaplar)
– bu bitta so‘z yoki barqaror birikmadan iborat bo‘lgan va so‘zlovchining
vaziyatga hissiy yoki ixtiyoriy munosabatini bildiradigan gaplar (tasdiqlash yoki
rad etish, rozilik yoki kelishmovchilik, harakatga undash), lekin ular
munosabatning mohiyatini yoki tegishli vaziyatning tarkibiy qismlarini
nomlamaydi. So‘z-gaplar maxsus tarkibiy tur bo‘lib, ularni ikki qismli gaplarga
ham, bir qismli gaplarga ham kiritish mumkin emas. Ular gapning alohida
a’zolariga ega emas va nominativ vazifani bajarmaydi, chunki ular hech narsa
demaydi. Bunday gapdan foydalanishning asosiy sohasi dialogik nutqdir. Ular
faqat so‘zlashuv tiliga xosdir. Masalan: Yaxshi, rais odamgarchilik qipti! (“Ikki
eshik orasi”, 149-bet).
So‘z-gaplarni, bevosita, nutqdagi bajaradigan vazifasiga qarab bir necha
guruhga bo‘lish mumkin:
1. Tasdiq so‘z-gaplar. Masalan: U achinib Muzaffar tomonga qaradi. -
Tabib ko‘rdimi? - Ha, Komil tabib taxtakachlab qo‘yibdi. - Joni
og‘rigandir. - Bolmasa-chi! (“Ikki eshik orasi”, 44-bet). Ushbu gapda
31
Пруссова. О.В Слова-предложения в современном немецком языке. A втореферата кандидат
филологических наук. Диссертация на тему «Слова-предложения в современном немецком
языке», скачать бесплатно автореферат по специальности ВАК РФ 10.02.04 - Германские языки
(dissercat.com)
37

bo‘lmasa-chi so‘zi ham bo‘lishsizlik shakliga ega bo‘lsa ham tasdiq
ma’nosini ifodalab kelgan.
- Shunaqami, ha, mayli, - dedi-da, qiyiqchani sal bo‘shatdi. («Ikki eshik
orasi»124-bet)
2. Inkor so‘z-gaplar. - «Alvasti ko‘prik»ka boramizmi?- dedim hiqillab. -
Yo‘q, sakkizinchi brigadaga! («Ikki eshik orasi»42-bet). Ba’zi holatlarda
yo‘q so‘zi so‘z-gap ma’nosida kelmasligi ham mumkin. Buni matn
mazmunidan anglab olish kerak: Qaysi kuni Robiya Ko‘tarmaga borsa
yo‘q ekansiz ( «Ikki eshik orasi» 171-bet). So‘z-gap matn tarkibida noaniq
bo‘lgan javobni ifodalashi mumkin, uning ma’nosi bayonot va inkor
o‘rtasidagi oraliqdir: Masalan: Xumning bo‘ynidan changallab ichiga
mo‘raladim. Hech narsa ko‘rinmaydi-yu, baribir tagida bir nima
tipirchilayapti. («Ikki eshik orasi», 26-bet).
3. So‘roq so‘z-gaplar. - Xo‘sh, nima bo‘pti? - dedi qo‘lini paxsa qilib.—
Ikki yoshning yulduzi yulduziga to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, sen nimaga
obidiyda qilasan, ahmoq xotin? ( «Ikki eshik orasi» 163-bet). Konetakstda
xo‘sh so‘zi, ba’zi hollarda, taqlid so‘z vazifasida kelib, so‘z-gapdan
boshqa ma’nolarni ham anglatadi : - Qashlab tursang-chi! - bobom
menga gapirayotganini tushundim. Ildam borib, sigirning yo‘g‘on
tomirlari bo‘rtib turgan bo‘ynidan silay boshladim. - Xo‘sh, jonivor,
xo‘sh..
4. Rag‘batlantiruvchi so‘z-gaplar. Bunday gaplar tinglovchiga taskin
berishga, tinchlantirishga qaratilgan bo‘ladi. Masalan: - Yaxshi, rais
odamgarchilik qipti! ( «Ikki eshik orasi»149-bet).
5. His-hayajon ifodalovchi so‘z-gaplar: Qoyil! Abduvali to‘g‘ri aytgan
ekan! ( «Ikki eshik orasi»28-bet);
2014-yilda tilshunoslar M.Qodirov, H.Ne’matov, M.Abduraimova,
R.Sayfullayevalar tomonidan ishlangan 8-sinflar uchun mo‘ljallangan maktab
darsligida so‘z- gaplarga shunday ta’rif berilgan: “ Bir so‘zdan iborat bo‘lib,
tarkibga ajralmaydigan, boshqa so‘zlar bilan kengaya olish imkoniyatiga deyarli
38

ega bo‘lmagan gaplar so‘z-gaplar deyiladi. Ular tasdiq, inkor, so‘roq, taajjub,
his-hayajon kabilarni ifoda etib, matn bilan bog‘liq bo‘ladi. So‘zgaplar, asosan,
modal va his-hayajon munosabatlarni ifoda etgani uchun ham ko‘proq dialogik va
ba’zan monologik nutqqa xosdir. Masalan: — Endi so‘zingizdan aynamang,
xo‘pmi? — Mayli, — dedi Fazliddin. (O.) — Yo‘q, — dedi Otabek, lekin uning
taajjubi uy egasiga ochiq ko‘rinib turar edi. (A.Qod.) Yo‘lchi eshikchani ochib
kirdi: — Assalomu alaykum, hormang, ota! (O.) Kishilar o‘rtasidagi oddiy
muomalada tez-tez ishlatilib turadigan bir so‘z yoki ibora (birlik)lar so‘z-gaplar
vazifasida qo‘llanadigan bo‘lib qolgan: assalomu alaykum, yoqimli ishtaha,
marhamat, salomat bo‘ling, qulluq, osh bo‘lsin, yaxshi boring, xush ko‘rdik,
labbay, jonim bilan, bajonidil kabi”. 32
Ma’lum bo‘ladiki, o‘zbek tilshunosligida so‘z-gaplar va uning tadqiqiga
bag‘ishlangan ishlar kamchilikni tashkil qiladi. Yuqorida keltirilgan darslikda so‘z-
gaplarning ham ikki turi mavjud ekanligi aytilgan, ular:
1. Yig‘iq so‘z-gaplar – bir so‘z yoki so‘z birikmasidan tashkil topgan so‘z-
gaplar. Bularga xo‘p, mayli, yo‘q, assalomu alaykum, bajonidil, xush
kelibsiz kabilar kiradi. Masalan, - Assalom alaykum! Hormayla! - Qoch,
xira qilma. («Ikki eshik orasi»178-bet); Dadam Robi opamga bir qarab
oldi-da, yelkamga qoqdi. - Xo‘p, o‘g‘lim, men seni achom-achom qilib
yotaman ( «Ikki eshik orasi» 126-bet).
2. Yoyiq so‘z-gaplar- tarkibi boshqa so‘zlar bilan va takrorlanish natijasida
kengaygan gaplar . Masalan, - Yo‘q-yo‘q, xudo xayringni bersin! - dedi
Lazakat xola shosha-pisha qo‘l siltab ( «Ikki eshik orasi» 192-bet).
Xullas, o‘zbek tilshunosligida kishilarning boshqalar fikriga munosabati
tasdiq yoki inkor, his-hayajoni, iltifoti, taajjubi, so‘rog‘i kabi ma’nolarni
ifodalashga xizmat qiladigan sodda gap turi – bu so‘z-gaplardir. Ular bir tarkibdan,
ba’zi holatlarda esa biroz kengaygan birikmalar bilan ifodalanadi. Biroq so‘z-
32
Qodirov M . va boshqalar . Ona tili . /8- sinf uchun darslik . – Toshkent : Cho ‘ lpon nomidagi nashriyot -
matbaa ijodiy uyi , 2014. – B .144. 75- bet .
39

gaplarning kengayish holati judayam chegaralangan. Chunki uning asosoi vazifasi
nutqiy muloqotni qisa va tushunarli qilishdan iborat.
2.3.To‘liqsiz gap va uning turlariga qarashlar aks etgan ilmiy
tadqiqotlar haqida
So‘zlashuv uslubining eng asosiy xususiyatlaridan biri so‘zlovchi va
tinglovchi orasidagi kommunikativ munosabatni qulaylashtirish, imkon qadar
yengil, qisqa va tushunarli qilishdan iboratdir. Kishi nutqi har doim ham
grammatik shakllanishga, tarkibiy ketma-ketlikka va gap bo‘laklarining tizimli
tartibiga rioya qilavermaydi. Tilimizda shunday so‘zlar, gaplar borki, mana
shunday sanab o‘tilgan vazifalarni bajaradi. Ana shunday sintaktik birliklardan biri
to‘liqsiz gaplardir.
To‘liqsiz gaplar barcha turkiy tillarda qadimdan mavjud bo‘lgan. Sababi,
gapning ushbu turi so‘zlashuv uslubiga xos bo‘lib, kishilar muloqoti jarayonida
hosil bo‘ladi. N.Raxmonovning “O‘zbek tili tarixi” nomli kitobida to‘liqsiz
gaplarning turkiy tillar, xususan o‘zbek tili tarixida qanday shakllarda bo‘lganligi
haqida o‘z ilmiy-nazariy ma’lumotlarini berib o‘tadi. Unda to‘liqsiz gaplar bir
tarkibli gaplar tarkibida beriladi. Ular esa bir bosh bo‘lak orqali ham ifodalanadi,
ammo bu bo‘lakni ega ham, kesim ham deb bo‘lmaydi. Noto‘liq gaplardan farqli
ravishda bir tarkibli gaplarda “yetishmaydigan” bosh bo‘lak kontekstdan ham, gap
vaziyatidan ham anglashilmaydi. Bu gap xususiyati, asosan, qadimgi turkiy tilda
vokativ gaplar : Namo Buddaya. Namo Darmaya. Namo sangaya – Buddaga
ta’zim, Darmaga ta’zim. Sangaga ta’zim.
Gapning bu turi – ifoda usuliga ko‘ra bir a’zoli gap, tinglovchi va so‘zlovchi
tomonidan turlicha qabul qilinishi mumkin: so‘zlovchi uchun psixologik kesim
hisoblangan harakatni tinglovchi ko‘proq ega sifatida qabul qilishi mumkin. 33
Ko‘plab tilshunoslar tomonidan yozilgan adabiyotlarda to‘liqsiz gaplar bir
tarkibli (sostavli deb keltiriladi) gaplar tarkibida beriladi. Jumladan, tilshunos
A.G‘ulomovning “Sodda gap” nomli kitobida to‘liqsiz gap haqida quyidagicha
33
Rahmonov N . Sodiqov Q . O ‘ zbek tili tarixi . darslik . – Toshkent : O ‘ zbekiston faylasuflari milliy jamiyati
nashriyoti . – Toshkent , 2009. – B .225. 153- bet .
40

nazariy fikr-mulohazalar keltiriladi: “Sodda gap, bo‘laklarning to‘la ifodalanishi
yoki tushurilishiga qarab, ikkiga bo‘linadi: to‘liq gap va to‘liqsiz gap. To‘liq gapda
hamma bo‘laklar mavjud bo‘ladi, biror bo‘lakning tushurilganligi sezilmaydi.
To‘liqsiz gapda biror bo‘lak tushurilgan bo‘ladi, lekin u bo‘lak kontekstdan,
nutq so‘zlanib turgan momentdagi obstanovkadan bilinib turadi.
Gaplarni qisqartirish hodisasi ko‘pincha jonli so‘zlashuvda, dialoglarda
uchraydi. Dialoglar so‘roq-javobdan iborat bo‘lganda, javob to‘liqsiz gapdan iborat
bo‘lib, unda shu so‘roqqa javob bo‘luvchi – fikriy jihatdan birinchi o‘rinda
turuvchi so‘zgina aytiladi.” 34
Demak, fikrni ifodalash uchun kerakli bo‘lgan gap bo‘laklarining hammasi
ishtirok etgan gaplar to‘liq gaplar deyiladi. Masalan, - Qizim, bor, xolangni kuzatib
kel! (“ Ikki eshik orasi”199-bet). Nutqiy vaziyatdan kelib chiqqan holda ba’zi bir
bo‘laklar tushirib qoldirilgan gap esa to‘liqsiz gap deyiladi. Masalan, - Bahay,
Oqsoqol, tinchlikmi? - Tinchlik! (51-bet).
“O‘zbek tili grammatikasining praktikumi” kitobida ham to‘liqsiz gaplar bir
sostavli gaplar tarkibiga kiritiladi va ularga alohida band ajratiladi. Ushbu kitobda
to‘liqsiz gaplarga quyidagicha ta’rif beriladi: “Gaplar nutq maqsadi talabiga
muvofiq to‘liq va to‘liqsiz holda aytiladi. To‘liq gaplarda nutq maqsadi uchun
talab qilingan barcha gap bo‘lagi mavjud bo‘ladi: To‘g‘ri so‘z qilichdan o‘tkir.
(Maqol). Mashrab vujudi qalt-qalt titrab changal porasidan asta mo‘ralab qaradi.
(O.Yo.). to‘liqsiz gaplarda nutq maqsadi uchun talab qilingan zarur gap
bo‘laklaridan biri yoki bir nechtasi stil talabiga ko‘ra ishtirok etmaydi. Ammo
ifodalanmagan bo‘lak nutq jarayoni va kontekstdan anglashilib turadi. Masalan:
- G‘alaba GES qurilishi ham front-da?
- Qachon jo‘naysizlar?
- Biz soldatlarmiz. Komanda kutyapmiz…
- Bizdan kimlar borishini bilmaysanmi?
34
Ғуломов A . Содда гап.- Тошкент, 1955.– Б.98. – 88-бет.
41

- Baxmalsanmi? Aniq bilmayman. Biroq ellikka yaqin kishi borishi kerak. Sen
ro‘yxatda yo‘qsan. (Sh.R.)
To‘liqsiz gap strukturasi to‘liq gapdagi ayrim bo‘laklarning ellipsis
(“tushurish”) hodisasiga uchrashi natijasida shakllanadi…” 35
Ushbu kitobda ham to‘liqsiz gaplarning xususiyatlariga ko‘ra kesim,
kesimga tobe so‘zlar (hol, to‘ldiruvchi), ega va kesim tushurilish holatlarining
kuzatilishi aniq misollar asosida yoritib berilgan.
To‘liqsiz gaplarda, asosan, gapning biror bo‘lagi so‘zlovchi tomonidan
tushurib qoldiriladi. Bunday holat savol-javob tariqasida kechgan dialogik
matnlarda ko‘p uchraydi. To‘liqsiz gaplar nutq vaziyatidan kelib chiqib quyidagi
shakllarga ega bo‘lishi mumkin:
- Ega yashiringan shakl . Masalan: Menga Kalinin Oqsoqol o‘z qo‘li bilan
ordin bergan, kerak bo‘lsa eng katta Oqsoqolning oldigacha boraman,
demadingmi?! - Dedim! Ushbu gapda kesimning anglatgan ma’nosi va
bajargan vazifasi tufayli ega ishtirok etmasa-da, gapning mazmuni
anglashiladi. Asosan, bu holat so‘zlovchi va tinglovchi o‘rtasidagi muloqot
jarayoniga xos bo‘lib, faqat ular uchun tushunarli bo‘lishi ham mumkin.
- Kesim yashiringan shakl. Masalan; - Nima bu? - dedi boshimga egilib. -
Qiyiqcha!( 95-bet ). Ma’lumki, kesim gapning mazmuniy markazi sanaladi,
usiz gapni shakllantirib bo‘lmaydi, biroq to‘liqsiz gaplarda ushbu qoida
biroz chekinadi, negaki, kesimsiz ham gapning mazmuni tinglovchi va
so‘zlovchiga tushunilishi mumkin. Keltirilgan gapda “nima bu?” degan
savolga birgina “Qiyiqcha” deya javob berilmoqda va gapning mazmuni
eganing bajargan vazifasi orqali anglashilmoqda.
- Ega ham kesim ham yashiringan shakl . Masalan: - Bunimi? - Kimsan akam
undan ham xomroq boshini ko‘rsatdi. - Shunisinimi? - Yo‘q. ( “Ikki eshik
orasi” 98-bet).
35
A сқарова М, A бдураҳмонов Х. Ўзбек тили грамматикасининг практикуми. – Тошкент:
Ўқитувчи, 1981. – Б.245. 177-бет.
42

- Ikkinchi darajali bo‘laklar yashiringan shakl. Xullas, to‘liqsiz gaplarning
muhim xusisiyatlaridan biri ham shundaki, unda ega ham, kesim ham,
aniqlovchi, to‘ldiruvchi, hol ham tushurilib qolishi mumkin. Ular biri
tushganda boshqasi gapning mazmunini ifodalashga xizmat qilaveradi.
Ma’lum bo‘ladiki, to‘liqsiz gapning nutqning so‘zlashuv uslubida ko‘p
uchrashiga sabab kommunikativ vaziyatdagi holatning, vaziyatning, imo-
ishoraning, tana harakatlarining aytmoqchi bo‘lgan fikrni qisqa va tushunarli
anglatishga imkoniyat yaratganligidadir. Ular nutqda ifodalanmay qolgan
bo‘laklarning evaziga keladigan jarayon sanaladi. Gapda qaysi bo‘lak tushirib
qoldirilishiga qaramasdan, o‘sha joydagi holat, vaziyat nutq momentidan
so‘zlovchi va tinglovchiga sezilib turiladi. Ya’ni ular bir-birlarini tushunishadi.
Chetdan kuzatilganda anglashinilmaydigan gaplar ularga ayon bo‘ladi. Bundan
tashqari, tushirib qoldirilgan bo‘lakning ma’nosi matn mazmunidan sezilib turadi.
Tilshunos A.G‘ulomov bunday gaplarni kontekstual to‘liqsiz gap deb, nutqiy
vaziyatdan sezilib turgan gapni esa situativ to‘liqsiz gap deb ajratadi.
To‘liqsiz gaplar ifodalanish materialiga ko‘ra bir nechta turga bo‘linishi
mumkin:
- Dialogik nutq tarkibidagi to‘liqsiz gaplar. Masalan: - Ketadigan
bo‘ldingizmi? - dedim ovozim titrab. - Yo‘q, avval sen ayt. Kutasanmi?
Rostingni ayt. ( “Ikki eshik orasi” 102-bet). Dialogik nutqda to‘liqsiz
gaplarning ishtirok etishi boshqalarga nisbatan ko‘p uchraydi. Chunki,
to‘liqsiz gaplar, yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek, uslub jihatdan so‘zlashuv
(ommabop) uslubga xosdir.
- Ibora tarzidagi to‘liqsiz gap. Masalan, - To‘ylar muborak! - dedi Zakunchi
chehrasi yorishib. ( “Ikki eshik orasi” 172-bet). Kundalik turmushimizda
kishilar nutqiga xos bo‘lgan ko‘plab iboralar to‘liqsiz gap shaklida keladi.
Ulardan nutqning qisqa va aniq, tinglovchiga tushunarli bo‘lishida xizmati
katta. To‘liqsiz gap ko‘rinishidagi iboralar so‘zlovchi fikrini ta’sirchan va
maqsadli bo‘lishiga ham ko‘maklashadi.
43

- Qo‘shma gap tarkibidagi to‘liqsiz gap. Masalan, Yaxshidan ot qoladi,
yomondan dod (qoladi). Aksariyat hollarda maqol va hikmatli so‘z, ibora
shaklidagi frazeologik birliklar ham to‘liqsiz holatda qo‘llanadi. Ular ham
nutqiy ixchamlik, takrorlarga yo‘l qo‘ymaslik va qofiyadoshlik,
ohangdoshlikni ham saqlash uchun ham xizmat qiladi. Muhimi
so‘zlanayotgan fikrning tinglovchiga tushunarli yetkizib berish, nutqiy
samaraga erishishdir.
Xulosa qilib aytganda, har bir til birligining o‘z tarixi, shakllanish bosqichlari
mavjud, shu asosda to‘liqsiz gaplar ham o‘z tarixiga ega va bugungi kunga qadar
bir nechta shakllarda namoyon bo‘lgan. Aynan shu asoslar tilshunoslar tomonidan
davr nuqtayi nazaridan grammatik xususiyatlarining barcha tomonlari o‘rganilgan,
tadqiq etilgan va ilm ahliga havola etilgan. To‘liqsiz gaplarning asosiy maqsadi
nutqni aniq, tushunarli qilish sanaladi. To‘liqsiz gaplarning o‘ziga xos
xususiyatlari, turlari, hosil bo‘lish shakllari haqida yuqorida fikrlar tilshunoslarning
nazariyalari asosida keltirildi.
44

BOB BO‘YICHA XULOSALAR
Tilshunoslikning sintaksis sohasidagi tadqiqotlar boshqa sohalarga qaraganda
ko‘lami kengligi bilan ajralib turadi. Tadqiqot ishimizning ikkinchi bobida
sintaktik tarkibi qisqargan gaplar misolida atov gaplar, so‘z-gaplar, to‘liqsiz
gaplarga doir ilmiy-nazariy qarashlar, tadqiqotlar, qoidalar, misollarga doir
ma’lumotlar berildi.
Atov gaplarda nutq so‘zlanib turgan paytda sodir bo‘lgan voqea-hodisalar, mavjud
bo‘lgan predmetlar tasvirlanadi. Bunday gaplar quyidagi ma’noviy xususiyatga ega
bo‘lishi mumkin: Aniq predmetlarning mavjudligini , mavhum tushunchalarning
mavjudligini, turli tabiat hodisalarining mavjudligini, o‘rin-joyning mavjudligini,
aniq paytini, hayot voqealarini, ko‘rsatishni ifoda qiladi.
O‘zbek tilshunosligida kishilarning boshqalar fikriga munosabati (tasdiq yoki
inkor), his-hayajoni, iltifoti, taajjubi, so‘rog‘i kabi ma’nolarni ifodalashga xizmat
qiladigan sodda gap turi – bu so‘z-gaplardir. Ular bir tarkibdan, ba’zi holatlarda
esa biroz kengaygan birikmalar bilan ifodalanadi. Biroq so‘z-gaplarning kengayish
holati judayam chegaralangan. Chunki uning asosiy vazifasi nutqiy muloqotni qisa
va tushunarli qilishdan iborat.
To‘liqsiz gaplar nutq vaziyatiga ko‘ra ayrim gap bo‘laklarining tushib qolishi
natijasida hosil bo‘ladi. Biroq, biror bo‘lak tushib qolishiga qaramasdan, nutqiy
vaziyatdan gapning mazmuni, mohiyati sezilib turadi.
Sintaktik tarkibi qisqargan gaplarning barchasi bir tarkibli gaplar doirasida
o‘rganiladi. Bu bo‘yicha tilshunoslikda juda ko‘p tadqiqot ishlari olib borilgan
bo‘lib, deyarli barchasida bir-biriga yaqin nazariyalar ilgari surilgan.
45

III. SINTAKTIK TARKIBI QISQARGAN GAPLARNI
О‘QITISHDА ZАMОNАVIY MЕTОDLАRDАN FОYDАLАNISH
3.1.Zamonaviy dars va unga qo‘yiladigan talablar
Keyingi yillarda ta’lim tizimidagi islohotlar, asosan, O‘zbekiston
Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha 2017-2021
yillarga mo‘ljallangan Harakatlar strategiyasida belgilangan «…ta’lim tizimini
takomillashtirish, sifatli ta’lim xizmatlari imkoniyatlarini oshirish» 36
ga doir
g‘oyalar asosida olib borilmoqda. Har bir sohada ilg‘or innovatsiyalarni yaratish
bugungi kun ilm ahlining asosiy maqsadidir.
Har qanday milliy til kabi o‘zbek tili ham o‘zbek millatini birlashtiruvchi,
uning milliy ruhini ifodalovchi vositadir. Chunki Respublikamizning birinchi
Prezidenti ta’kidlaganidek: “Jamiki ezgu fazilatlar inson qalbiga, avvalo, ona
allasi, ona tilining betakror jozibasi bilan singadi. Ona tili bu millatning ruhidir.
Ona tilini yo‘qotgan har qanday millat o‘zligidan judo bo‘lishi muqarrar” . 37

Prezidentimiz tashabbusi bilan mamlakatimizda yetakchi soha va
tarmoqlarni innovatsion rivojlantirish, innovatsion g‘oyalar va texnologiyalarni
ishlab chiqarishga keng joriy etish yuzasidan izchil ishlar amalga oshirilmoqda.
Davlatimiz rahbarining 2017-yil 29-noyabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi
Innovatsion rivojlanish vazirligini tashkil etish to‘g‘risida”gi farmoni bu boradagi
36
Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш. Мирзиёев нинг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон
«Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги
Фармони
37
Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –Toshkent, 2008, 86-b.
46

ishlarni yangi bosqichga ko‘tarishga xizmat qiladi. prezidentimiz Shavkat
Mirziyoyev “Xalqimiz dunyoqarashida innovatsiya muhitini yaratish eng muhim
vazifamizdir. Innovatsiya bo lmas ekan, hech bir sohada raqobat, rivojlanishʻ
bo lmaydi. Bu sohadagi o zgarishlarni xalqimizga keng targ ib qilmasak,
ʻ ʻ ʻ
odamlarda ko nikma paydo qilmasak, bugungi davr shiddati, fan-texnikaning
ʻ
mislsiz yutuqlari bilan hamqadam bo lolmaymiz”, degan edi.
ʻ
O‘qituvchi innovatsion texnologiyalarga asoslanib darsni tashkil etar ekan,
turli texnik vositalardan ham (kompyuter, proyektor, elektron doska vahokazo)
foydalanishi mumkin. O‘qituvchining faoliyatida innovatsiyalar qanchalik ko‘p
bo‘lsa, mazmun shunchalik oshadi. Ta’limda innovatsion texnologiyalar va
interfaol metodlar haqidagi tasavvurlar barqaror va mukammal shaklga ega
emasligini ham e’tirof etish kerak. Har bir o‘qituvchi ta’limga individual tarzda
yangilik kiritishi mumkin. Innovatsion texnologiyalar o‘qituvchi o‘z faoliyatidan
qoniqmaslikdan kelib chiqadi.
Zamonaviy dars - bu aynan o‘quvchilarning bilish darajasi rivojlanib, ularni
atrofdagi haqiqatni faol ravishda idrok etishga, sabab-ta’sir munosabatlarini
tushunishga va topishga, mantiq, fikrlash va muloqot qobiliyatlarini
rivojlantirishga undaydi. Zamonaviy darsning maqsadi aniq va o‘lchovli bo‘lishi
kerak. Maqsadni dars natijasi bilan aniqlash mumkin. Darsning yangi ta’lim
maqsadlariga o‘quvchilar o‘zlari tomonidan tuziladigan va shaxsan o‘zi uchun
muhimligini anglaydigan maqsadlar kiradi.
Zamonaviy dars mashg‘ulotlar, suhbatlar, video-munozaralar, ishbilarmonlik
va rol o‘ynash o‘yinlari, ochiq savollar, aqliy hujum va boshqalar kabi mashg‘ulot
usullari va o‘qitish usullaridan foydalanish bilan ajralib turadi.
Darsga qo‘yiladigan zamonaviy tarbiyaviy talablar: O‘quvchilarda mustaqil
fikr yuritishni, eng yaxshi axloqiy sifatlarni, olgan bilimini hayot bilan bog‘lay
olishni, Vatanni uning tarixi, madaniyati, urf – odatlarini, eng asosiysi, insonni
hurmat qilishni, ilmiy dunyoqarashni, iqtisodiy, huquqiy, ekologik madaniyatni
tarkib toptirishni tarbiyalash kerak.
47

Darsga qo‘yiladigan psixologik talablar: O‘quvchilarning individual-
psixologik xususiyatlarini bilgan holda ularda xotira, ongli idrok etishni,
mustahkam irodani, tasavvur qila olishni, o‘quvchilarda davlat ta’lim standartlari
qo‘ygan talablarni ular yoshiga mosligini hisobga olishni ta’minlashdan iboratdir.
Darsga qo‘yiladigan gigienik talablar: Sinfdagi havo harorati, yorug‘lik
miqdori, uning tozaligi, estetik did bilan jihozlanishi o‘quvchilarga beriladigan
topshiriqlarning ular yoshiga mosligini hisobga olish kabilarga rioya qilish shart.
Zamonaviy darsga qo‘yilgan didaktik talablar: Darsning ta’limiy-tarbiyaviy
maqsadini aniqlash, dars mavzusini qiziqarli, ilmiy faktlar bilan belgilash, dars
mavzusining mohiyatini o‘quvchilarning o‘zi mustaqil fikrlab o‘zlashtirishga
erishish, darsda barcha o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlash, o‘quv
materiallarini o‘quvchilar tomonidan sodda tarzda qabul qilishga, hayot bilan
chambarchas bog‘lashga erishish, mavzu mazmuniga mos ta’lim metodlarini
tanlash va ulardan ko‘proq o‘quvchilarning foydalanishiga erishish, mavzu
mazmuniga mos ta’lim metodlarini tanlash. Bu metodlar asosan qisman izlanish
hamda izlanish darajasiga bo‘lishi zarur. O‘quvchilarning bilim manbalari bilan
mustaqil ishlashga o‘rgatib borish, O‘quvchilarning dars mazmuniga mos ravishda
milliy istiqlol mafkurasi, o‘z tarixi, tili, urf - odatlari hamda boy madaniyatimiz
bilan faxrlanishga o‘rgatish, dars mavzusini boshqa o‘quv fanlari bilan asoslanib
o‘rganish, dars mavzusini o‘lkashunoslik tamoyiliga bog‘liqligini ta’minlash,
o‘quvchilarda dars mavzusiga mos ravishda iqtisodiy, huquqiy, ekologik
madaniyatni tarkib toptirish, darsda davlat ta’lim standartlariga o‘quvchilarning
bilim, ko‘nikma va malakalariga qo‘yilgan talablarni to‘liq bajarishga erishish,
o‘quvchilar o‘zlashtirgan bilim sifatini xolisona baholanishiga erishish.
Dars ta’lim jarayonining yaxlitligi nuqtayi nazaridan ta’limning asosiy
tashkiliy usuli hisoblanadi. Unda sinf-dars tizimining xususiyatlari aks etadi , unda
o‘quvchilarni ommaviy qamrab olish, tashkiliy tartib va o‘quv ishlarining
muntazamligi ta’minlanadi. Dars iqtisodiy jihatdan foydalidir. O‘quvchilar hamda
sinf jamoasining individual xususiyatlarini bilishi o‘qituvchi uchun har bir
o‘quvchi faoliyatiga rag‘batlantiruvchi ta’sir ko‘rsatishga imkon beradi. Dars
48

doirasida ommaviy, guruhli va individual ta’lim shakllarini birlashtirish imkoniyati
uning rad etib bo‘lmaydigan ustunligi hisoblanadi.
Dars bevosita o‘qituvchi rahbarligida aniq belgilangan vaqt davomida
muayyan o‘quvchilar guruhi bilan olib boriladigan ta’lim jarayonining asosiy
shakli sanaladi. Darsda har bir o‘quvchi xususiyatlarini hisobga olish, barcha
o‘quvchilarning mashg‘ulot jarayonida o‘rganilayotgan fan asoslarini egallab
olishlari, ularning idrok etish qobiliyatlari va ma’naviy-axloqiy sifatlarini
tarbiyalash hamda rivojlantirish uchun qulay sharoitlarni yaratiladi.
Darsning tuzilishi oddiy va ancha murakkab bo‘lishi mumkin. Bu o‘quv
materialining mazmuni, darsning didaktik maqsadi, o‘quvchilar va jamoa sifatida
sinfning xususiyatlariga bog‘liq.
Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilar yoshlarini hisobga olib o‘quv ishlari turli
xillaridan foydalanishga, yangi bilimlarni berishni avval ilgari o‘rganilganni
mustahkamlash, takrorlash bilan birga olib borishga to‘g‘ri keladi. Hatto tekshirish
darslari ham bu yerda ko‘pincha ishlar boshqa turlarini o‘z ichiga oladi: materialni
og‘zaki yetkazish, qiziqarli hikoyani o‘qish. Darsning aynan mana shu turi aralash
(kombinatsiyalashgan), yoki murakkab tuzilishli deb ataladi. Kombinatsiyalashgan
darsning taxminiy tuzilishi: uy vazifalarini tekshirish va o‘quvchilar bilan savol-
49o‘zlashtir
ish darsi
aralash
dars
mustahka
mlash va
takrorlash
darsi
Zamonaviy
dars turlari :
umumlasht
irish va
tizimlashtir
ish darsi
ko‘nikma
ishlab
chiqish
darsi
tekshirish
darsi

javob, yangi materialni o‘rganish, o‘zlashtirishini dastlabki tekshirish, mashq
misollari davomida yangi bilimlarini mustahkamlash, ilgari o‘rganilganlarni suhbat
ko‘rinishida takrorlash , o‘quvchilar bilimlarini tekshirish va baholash, uyga vazifa
berish. 38
№ Zamonaviy darsga qo‘yladigan talablar
1 Fanning ilg ‘ or yutuqlari , pedagogik texnologiyalardan foydalanish , darsni
o ‘ quv - tarbiyaviy jarayon qonuniyatlari asosida tashkil etish .
2 Darsda barcha didaktik tamoyil va qoidalarning optimal nisbatlarini
ta’minlash.
3 O‘quvchilarning qiziqishlari, layoqati va talablarini hisobga olish asosida
ular tomonidan bilimlarning puxta o‘zlashtirilishi uchun zarur sharoitlarni
yaratish.
4 O‘quvchilar anglab yetadigan fanlararo bog‘liqliklarni o‘rnatish.
5 Ilgari o‘rganilgan bilim va malakalari, shuningdek, o‘quvchilarning
rivojlanish darajasiga tayanish.
6 Shaxsning har tomonlama rivojlantirishni motivatsiyalash va faollashtirish;
7 O‘quv-tarbiyaviy faoliyat barcha bosqichlarining mantiqiyligi va
emotsionalligi.
8 P edagogik vositalardan samarali foydalanish .
9 Zarur bilim, ko‘nikma va malakalar, fikrlash va faoliyat ratsional usullarini
shakllantirish.
10 Mavjud bilimlarni doimo boyitib borish ehtiyojini yuzaga keltirish.
11 Har bir darsni puxta loyihalashtirish, rejalashtirish, tashxis va taxmin
qilish. 39
38
https://journals.uz/ wp-content/uploads/2 020/07/conf_iyul_18/ 10.Pedagogika_yonali
shi_2_qism.pdf
39
Dars - ta'limni tashkil etish asosiy shakli
https://hozir.org/pedagogik-psixologik-fanlarini-oqitish-metodikasi-moduli-boyic.html?page=9
50

Xullas, mustaqillikning dastlabki yillaridayoq “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun
va Kadrlar tayyorlash milliy dasturining qabul qilinishi ta’lim sohasida muhim
qadam bo‘ldi. Har bir ijtimoiy tuzum kelajagi, insoniyat istiqboli, kishilarning
hayot va turmush darajasi fan va madaniyat taraqqiyoti bilan bevosita bog‘liqdir.
Fan va madaniyatning rivojlanishi esa ta’lim-tarbiya ishlarining qay yo‘sinda olib
borilishidan kelib chiqadi. Shu bois mamlakatimizning istiqlol yo‘lidagi birinchi
qadamlaridanoq buyuk ma’naviyatimizni tiklash va yanada yuksaltirish, milliy
ta’lim-tarbiya tizimini takomillashtirish, uning milliy zaminini mustahkamlash,
demografik va boshqa milliy xususiyatlarni hisobga olgan holda kuchli ijtimoiy
siyosat olib borish yoshlarning zamon talablari bilan uyg‘unlashtirish asosida
jahon andozalari darajasiga chiqarishga katta ahamiyat berib kelinmoqda.
3.2.Atov va so‘z-gaplarni o‘qitishga doir metodik tavsiyalar.
Nimani qachon va qanday o‘qitish masalasi har davrda dolzarb sanalgan.
O‘quvchining ongi, barkamolligi, dunyoviy bilimlar bo‘yicha chiqargan xulosalari,
olgan bilimlarini hayotga tatbiq etishi, kishilar bilan muloqot o‘rnatish, hayotda o‘z
o‘rnini toppish, chigal vaziyatlardan oqillik va to‘grilik bilan chiqib keta olish kabi
insoniy fazilatlarni bolalar hayot tarziga singdirish hamisha o‘qituvchilar
zimmasiga yuklangan. Ayniqsa, ona tili va adabiyot o‘qituvchilari bu borada
boshqalarga qaraganda ko‘proq daxldor bo‘lgan. Chunki, adabiyot -bu hayot, til
esa hayotning mazmunidir.
Dunyo metodistlaridan hisoblangan L.V.Shcherba, R.O.Vinokur,
N.I.Sokolov kabilarning asarlarida ham ona tili ta’limining eng muhim masalalari,
nutq madaniyati, savodxonligini o‘stirishga doir usullar ishlab chiqilgan. 1992-
yilsa o‘zbek tilshunosi S.Nazarovaning fikricha: “Maktablardagi o‘quv-tarbiya
ishlarini hayotga yaqinlashtirish, bu sohadagi tajribani ilmiy jihatdan
umumlashtirish, umuman o‘quv-tarbiya ishining, xususan, ona tili o‘qitishning eng
yaxhsi, samarali usullarini qidirib topish va ishlab chiqishga alohida e’tibor berildi.
Bu davrda o‘quv-tarbiya ishining mashhur ustalari, ilg‘or xalq o‘qituvchilari,
51

metodist olimlar, pedagoglar yetishib chiqdi va asosiy e’tiborni o‘qituvchi va
o‘quvchilar nutqiga qaratdi. O‘qituvchining jonli, ifodali, qiziqarli, shirali va
ma’noli nutqi o‘quvchilar nutqining shakllanishiga ijobiy ta’sir qiladi. Binobarin,
o‘qituvchi nutqi o‘quvchilar uchun o‘rnak bo‘lishi lozim.” 40
Albatta, o‘qituvchi zimmasiga yuklanadigan mas’uliyatli vazifalardan biri -
bu nutq madaniyati sanaladi. U xoh adabiy, xoh so‘zlashuv shaklida so‘zlamasin,
hamisha atrofdagilarga o‘rnak bo‘lishi, nutqi bilan ta’sir etishi, ishontirishi,
ergashtira olishi kerak. Xuddi shu o‘rinda so‘zlashuv nutqi jarayonida muloqot
shaklini hosil qilishda sintaktik tarkibi qisqargan gaplar, xususan, atov gaplarga
ham murojaat qilinadi.
Atov gaplarni maktab darsliklarida berilishiga e’tibor qaratsak, 2019-yilda
M.Qodirov va boshqalar tomonidan nashr etilgan 8-sinf uchun mo‘ljallangan “Ona
tili” darsligida atov gaplar 49-dars sifatida berilgan.
40
Nazarova S.O‘zbek tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992. – B.100. 4-bet.
52

Darslikda berilgan qoida, topshiriq va mashqlar asosida “Atov gaplar”
mavzusini quyidagi metodlar asosida o‘qitish mumkin bo‘ladi.
“Kichik guruhlar bilan ishlash”
Ushbu usul orqali sinf o‘quvchilari ikki yoki uch guruhga ajratiladi. So‘ngra
har bir guruhga tegishli topshiriqlar beriladi. Masalan, birinchi guruh atov gapning
qoidasini aytsa, ikkinchi guruh unga mos misol topadi. Atov gaplarning qoidasi
tushuntirilgach, o‘qituvchi tomonidan tayyorlab kelingan matnlar (hamma o‘qigan
hikoya yoki asar matni bo‘lsa, yaxshi samara beradi) har bir guruhga beriladi.
Ikkala guruh ham jamoaviy tarzda matn tarkibidagi atov gaplarni topadi va tahlil
qiladi.
Guruh bilan ishlashning yana bir ko‘rinishi mavjud, bunda o‘qituvchi
tomonidan mavzular beriladi, o‘quvchilar esa nominativ gaplardan foydalangan
holda o‘zlari mustaqil matn yaratadilar. Masalan:
531- guruh
“ATOV GAP” guruhi
G‘afur G‘ulomning
“Shum bola” qissasidan
olingan matn beriladi. 2-guruh
“Nominativ gap” guruhi
Xudoyberdi To‘xtaboyevning
“Sariq devni minib” asaridan
olingan parcha beriladi.

41
Buning natijasida, bolalarda atov gaplar mavzusini o‘zlashtirish, mustaqil
fikrlash, matn tuza olish qobiliyatlari shakllanadi, dunyoqarashlari kengayadi,
bilimlari mustahkamlanadi, eng, asosiysi, hech bir o‘quvchi mashg‘ulotdan chetda
qolib ketmaydi.
41
www.kartinki.uz
54“Bolaligim –
podsholigim”
mavzusida atov
gaplardan foydalanib
matn tuzadi “Bolaligim –
podsholigim”
mavzusida atov
gaplardan foydalanib
matn tuzadi

Oliy ta’lim muassasalarining talabalariga ushbu mavzuni o‘qitishda esa
biroz kengroq va mushohadabop usullardan foydalanishga to‘g‘ri keladi. Negaki,
ularning aksariyati atov gaplar haqida nazariy va fundamental bilimga ega
bo‘ladilar. Pedagogika sohasining filologiya yo‘nalishlari talabalarini bo‘lajak
maktab o‘qituvchilari qilib tarbiyalash uchun o‘qitishning samarali usullarini
o‘rgatish lozim.
OTM talabalariga atov gaplarni o‘qitishda “Konseptual jadval”, “Muammoli
ta’lim” texnologiyalaridan foydalansa maqsadga muvofiq bo‘ladi.
“Muammoli ta’lim”
O‘quvchilarda muammoning mohiyatini aniqlash bo‘yicha malakalarni
shakllantirish, muammoni ng kelib chiqish sabablarini va muammoni yechishdagi
xatti-harakatlarni to‘g‘ri aniqlashga o‘rgatish ushbu texnologiyaning asosiy
maqsadi sanaladi. Muammoli ta’lim texnologiyasining asosi – insonni fikrlashi
muammoli vaziyatni hal etishdan boshlanishi hamda uning muammolarini
aniqlash, tadqiq etish va yechish qobiliyatiga ega ekanligidan kelib chiqadi.
Muammoli ta’lim o‘quvchilarning ijodiy tafakkuri va ijodiy qobiliyatlarini
oshirishda jiddiy ahamiyatga ega. Muammoli vaziyat yaratish usullari:
- O‘qituvchi o‘quvchilarga dars mavzusi bilan bog‘liq ziddiyatli holatni
tushuntirish va uni yechish yo‘lini topishni taklif qilish;
- Bir masalaga doir turli nuqtayi nazarlarni bayon qilish;
Hal etish uchun yetarli bo‘lmagan yoki ortiqcha ma’lumotlar bo‘lgan yoki
savolning qo‘yilishi noto‘g‘ri bo‘lgan masalalarni taklif etish;
Muammoli vaziyatni hal etishning ham o‘ziga xos darajalari mavjud, ular
quyidagilar:
55

56O‘qituvchi muammoni qo‘yadi va o‘zi
yechadi
O‘qituvchi muammoni qo‘yadi va uning yechimini
o‘quvchilar bilan birgalikda topadi
O‘quvchilarning o‘zlari muammoni
qo‘yadilar va uning yechimini topadilar.Muammoli
vaziyatni
yechishda
qo‘llaniladi
gan usullar: Muammoni turli nuqtayi nazardan o‘rganish,
tahlil qilish;
Solishtirish, umumlashtirish;
Vaziyatga bog'liq xulosalar chiqarish;
Dalillarni aniqlash va qo‘llash;
O‘quvchilarning o‘zlari aniq savollar qo‘yishi;
Muammoli ta’lim
bosqichlari: Muammoli vaziyat hosil
qilish
Muammoni yechish
taxminlarini
shakllantirish.
Yechimning to‘g’riligini
tekshirish (olingan
yechim bilan bog'liq
axborotni tizimlashtirish
orqali).

Ushbu texnologiya asosida talabalar mavzu bo‘yicha to‘plangan bilimlarini
tizimlashtiradi. So‘ngra mavzu yuzasidan ikkilangan, mushohadali, muammoli
o‘rinlarni aniqlaydiva uni marker bilan alohida o‘qituvchi tomonidan tayyorlangan
qog‘ozga yozadi. U taxminan quyidagicha bo‘ladi:
Muammoning turi Muammoning kelib
chiqish sabablari Muammoni yechish yo‘li
va sizning shaxsiy
fikringiz
Mana shu jadval o‘quvchilar tomonidan to‘ldiriladi.
Muammoning turi Muammoning kelib
chiqish sabablari Muammoni yechish yo‘li
va sizning shaxsiy
fikringiz
57M
uam
m
oni hal etish bosqichlari:
Isbotlash – bu muammoning ilgari to‘g’ri
deb tan olingan sabablar bilan bog’liqlarini
topish asosida amalga oshiriladi.
Tekshirish – buni tanlangan sababning
oqibatida hal etilayotgan muammo hosil
bo‘lishi to‘g’riligini asoslash bilan amalga
oshiriladi.
Tushuntirish – bu muammoning yechimi
nima uchun to‘g’riligini tasdiqlovchi
sabablarni aniqlash asosida amalga oshiriladi

A.Fitratning kitobida
“Eksik gap” atamasini
qo‘llagan va bu termin
ushbu kitobda “atov gap”
deb tarjima qilingan,
lekin keltirgan misollari
atov gap emas, aksincha
to‘liqsiz gapga mos
keladi. Xo‘sh, bu yerda
asosiy muammo nimada?
Eksik gap atovmi yoki
to‘liqsiz? Abdurauf Fitrat
keltirgan misollar
to‘liqsiz gapga to‘g‘ri
kelganligi sabab, eksik
gap termini atov gap
tarzida noto‘g‘ri
tarjima qilingan
bo‘lishi mumkin. Eksik atamasining
ma’nolarini izohli va
tarjima lug‘atlaridan
ko‘rish, ma’nosiga
aniqlik kiritish, shu
asosda yakuniy
xulosaga kelish.
Jadvalni istalgancha davom ettirish mumkin. Bu orqali talabalarda ilmiy-
nazariy izlanuvchanlik ko‘nikmalari ham shakllanadi.
So‘z-gaplarni o‘qitishga doir metodik tavsiyalar.
Ona tili hayotni bilish, yoshlarda axloqiy tushunchalarni shakllantirish,
yosh avlodning shaxsiy sifatlarini tarbiyalash vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Ona
tili mazkur tilning egasi bo‘lgan xalqning tarixi, madaniyati, urf-odati, adabiyoti
hamda san’atini bilish, o‘rganish vositasi hamdir. Ona tili o‘quv fanlarining
asosidir. Ona tilini o‘rganish juda katta ta’limiy, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi
ahamiyatga ega. Shaxsning tarbiyalanganlik darajasi ham tilni bilish bilan
belgilanadi. Jamiyat rivojlangan sari ona tili o‘qitishning maqsad va vazifalari
ham takomillashib boradi. Ona tili ta’limi o‘z oldiga yoshlarda mustaqil va ijodiy
fikrlash, og‘zaki hamda yozma nutq ko‘nikmalarini shakllantirish va
rivojlantirish, ularda til sezgirligini tarbiyalash maqsadini qo‘yadi.
58

Xuddi shu maqsadlarga muvofiq ona tili ta’limida so‘z-gaplarni
o‘qitishning ham o‘ziga xosliklari mavjud. Quyida pedagogik faoliyatimiz
jarayonida foydalangan, o‘qitishda samara bergan metodik tavsiyalarimizni
keltirib o‘tamiz!
So‘z-gaplar mavzusi maktab darsligining 8-sinfida berilgan.
Keltirilgan qoida asosida misollar, mashqlar, tegishli matn va shu asosida
topshiriq, savollar ham keltirilgan:
59

Darslikda so‘z-gap mavzusida“Behuda so‘zdan sukut afzal” deb nomlangan
hikoyat matni berilgan.

Biroq, ushbu matnda so‘z-gapga ko‘zimiz tushmadi. Bizningcha, mazkur
matnni berishdan maqsad, o‘quvchilarga tarbiyaviy bilimlar berish, nutqlariga
e’tiborli bo‘lishdir. Biroq ushbu mavzu uchun tarkibida so‘z-gaplari bor bo‘lgan
mavzu tanlanganda, maqsadga muvofiq bo‘lgan bo‘lar edi. Negaki, dars davomida
o‘quvchilar so‘z-gap bo‘yicha olgan bilimlarini matn tahlili orqali tushungan,
60

mohiyatini yanada yaxshi anglagan bo‘lar edi. Shu o‘rinda tahliliy o‘qishning bola
kompetetntligini shakllantirishdagi o‘rnini unutmaslik kerak.
Demak, biz dars mashg‘ulotlari jarayonida maktab darsligiga asoslanib
“Mantiqiy zanjir”, “Blits – o‘yin” metodlaridan foydalandik va o‘quvchilarimizda
ushbu mavzuni tushunish bo‘yicha muammo hosil bo‘lmadi. Qolaversa, dars
jarayonida guruh bilan ishlash, darsni jonli tarzda o‘tkazish ham muhim
ahamiyatga ega. Sababi, ushbu mavzu tarkibiga kiritilgan matnning ham umumiy
mantig‘i so‘z odobi, muomala madaniyati bilan bog‘liq. Uyga vazifa sifatida ham
“Muomalam - husnim” mavzusida bahs-munozaraga tayyorgarlik ko‘rish, kam
qo‘llanadigan so‘z-gaplardan topib kelish berilgan.
“Blits – o‘yin” usuli
“ Blits-o‘yin ” metodi – harakatlar ketma-ketligini to‘g‘ri tashkil etishga,
mantiqiy fikrlashga, o‘rganayotgan predmeti asosida ko‘p, xilma-xil fikrlardan,
ma ’ lumotlardan kerakligini tanlab olishni o‘rgatishga qaratilgan. Ushbu usulda
o‘qituvchi tomonidan jadvalga solingan ma’lumotlarni o‘quvchilarga taqdim
etiladi (guruh bilan ishlashda ham qo‘llasa bo‘ladi), so‘ngra o‘quvchilar ushbu
ma’lumotlar to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri ekanligini “+ -“ belgilari bilan belgilashadi,
oxirida o‘qituvchi o‘quvchilar tomonidan belgilangan javoblarga ball qo‘yadi.
Ushbu metodni qo‘llash uchun taxminan quyidagicha jadval shaklini hosil qilish
mumkin.
To‘ g‘ r
i javob Xato
javob Baho So‘z – gaplar to‘g‘ri ko‘rsatilganmi?
+ Assalomu alaykum
+ Jonim bilan
+ Yaxshi boring
+ Bahor.
+ Marhamat
+ Yo‘q
61

6 ta to‘g‘ri javob – «a’lo» Guruhi F.I.O.
5 ta to‘g‘ri – «yaxshi»
4 ta to‘g‘ri – «qoniqarli»
Ushbu metodning og‘zaki shakli ham mavjud, uni, odatda, pedagoglar “Blits
so‘rov” deb nomlashadi. Uning shartiga ko‘ra o‘qituvchi tomonidan tezkor, qisqa
va esda qolarli savollar tayyorlanadi, o‘quvchilar esa ma’lum belgilangan vaqtda
ushbu savollarga javob berishadi. Javoblarning to‘g‘ri-noto‘g‘riligiga ko‘ra
baholanilgandan so‘ng baholash kartochkalari orqali o‘quvchilar rag‘batlantiriladi.
“Mantiqiy zanjir” usuli (OTM talabalari uchun)
Ush bu usul, ko‘pincha, tezda faollashtirilish va o‘rganilayotgan mavzuning
mohiyatiga yetish o‘ta muhim bo‘lgan mavzularni o‘rganishda yoki shunday
xususiyatlarga ega bo‘lgan guruhlarda qo‘llaniladi. O‘qituvchi ushbu mavzu bilan
uzviy bog‘liq bo‘lgan so‘zlar ketma-ketligini (gapni, fikrni, qoidani, faktni,
tushuntirishni, gipotezani, xronologik ketma-ketlikni, sabab-oqibat zanjirini va
hokazo) ixtiyoriy ravishda tanlab oladi va ularni bir qancha alohida so‘z qismlariga
bo‘lib, alohida qog‘ozlarga yozib chiqadi. Keyin talabalar (tinglovchilar)
guruhlariga fikrlarini jamlab muhokama qilish natijasida, so‘zlarni ma’no-
mohiyatiga ko‘ra to‘g‘ri tartibda joylashtirish vazifasini beradi. Bir qancha
tinglovchi-talaba bu ishni bajarib, guruh yagona bir xulosaga kelganidan so‘ng,
o‘qituvchi ularga bu fikr o‘rganilayotgan ma’ruza matnida qanday ma’noda
kelishiga e’tibor berishni va ma’ruzadan so‘ng uni iloji boricha aniqroq va
batafsilroq aniqlashga harakat qilish kerakligini bildiradi. Demak, endi talabalar
ma’ruza davomida bu so‘z-fikr qachon va qay tarzda hamda qanday ma’noda
kelishiga alohida e’tibor beradilar, ya’ni ularning fikri ma’ruza davomida bir
tomonga yo‘naltirilgan (fokuslashgan) holatda bo‘ladi. Yo‘naltirilgan fikr-e’tibor
esa ularga mavzuni aql nuri bilan yoritishga va undan tegishli ma’noni atroflicha
tushunishga olib kelishi tabiiy.
62

Xullas, zamonaviy ta’limni tashkil etishda faol qo‘llaniladigan
texnologiyalarning turlari juda ko‘p bo‘lib, ularning har qandayini ham darsga
singdirib bo‘lmaydi. Qo‘llash uchun tanlangan metodlar har tomonlama sinovdan
o‘tgan, natija beradigan darajada ishonchli bo‘lmog‘i, mavzuning mohiyatiga mos,
o‘quvchilar uchun qulay bo‘lishi kerak.
Yuqorida keltirib o‘tilgan metodlarning aksariyati dunyo ta’limida ko‘plab
pedagoglar tomonidan tan olingan hamda amaliyotga joriy qilib kelinmoqda. Bir
narsani unutmaslik lozim, dars – bu o‘yin o‘ynash emas, unda texnologiyalarni son
jihatdan ko‘p qo‘llab, o‘quv jarayonini o‘yinga aylantirib yuborayotgan pedagoglar
ham topiladi, biroq haqiqiy tajriba egasi bo‘lgan o‘qituvchilar kerakli
texnologiyalardan o‘z o‘rnida foydalanadi va darsdan ko‘zlangan asosiy maqsadga
erishishadi. Aslida ham shunday, dars jarayonida pedagogik texnologiyalarni
qo‘llashdan asosiy maqsad bir xillikdan qochish, induktivlikdan deduktivlikka
63So‘z - gap
Sodda gap Nominativ gapTo‘liq va
to‘liqsiz gap MohiyatAtov gap

o‘tish, o‘quvchilarni fanga qiziqtirish, mavzuning mohiyatini ochish va bolalar
ongiga singdirishdan iborat.
3.2. To‘liqsiz gaplarni o‘qitishning samarali metodlari.
O‘quvchilarga ta’lim berish va malakali o‘qituvchi bo‘lish juda murakkab
hamda ko‘p mehnat talab qiladigan faoliyat turidir. Bizning jamiyatda
o‘qituvchilik professional ish turi hisoblanib, ularning jamiyatdagi o‘rni va
ahamiyati beqiyosdir. Ular biror bir sohaning professional mutaxassisi va malakali
eksperti hisoblanib, o‘quvchi talabalarga kerakli bilimlarni egallashlariga hamda
malakali mutaxassis bo‘lishlariga yordam beradilar. Zamonaviy o‘qituvchilar
tibbiyot, texnika, iqtisodiyot va boshqa soha mutaxassislariga o‘xshab, o‘ziga xos
qoida va standartlar asosida ishlaydilar. Boshqa tomondan nazar solganda,
o‘qituvchilik ham o‘ziga xos san’at darajasida bo‘lishi kerak.
Kishi nutqi davomida to‘liqsiz gaplardan keng foydalanishi haqida yuqorida
ko‘plab o‘rinlarda aytib o‘tildi. Maktab “Ona tili” darsliklari orasida 8-sinfda
sintaksis berilgan va unga doir kategoriyalar izohlangan. To‘liqsiz gaplar mazkur
darslikning 101-sahifasida keltirilgan:
64

Darslikda mavzuga doir mashqlar, topshiriqlar va matn bilan ishlash uchun
Ezopning “Bug‘u va uzumzor” masali keltirilgan:
Ushbu topshiriqlarga asoslanib maktab o‘quvchilariga to‘liqsiz gaplar
mavzusini tushuntirish uchun bir qanda metodik tavsiyalar, metodlar haqida
keltirib o‘tmoqchimiz. Pedagogik faoliyatimiz davomida ham ushbu usullardan
foydalanildi hamda samaraga erishildi. Umuman olganda “To‘liqsiz gaplar”
mavzusini o‘qitishda quyidagi metodlar yaxshi natija beradi:
“REZYUME” texnologiyasi
Bu texnologiya murakkab, ko‘p tarmoqli, mumkin qadar muammoli
mavzularni o‘rganishga qaratilgan. Texnologiyaning mohiyati shundan iboratki,
bunda bir yo‘la mavzuning turli tarmoqlari bo‘yicha axborot beriladi. Ayni paytda
ularning har biri alohida nuqtalardan muhokama etiladi. Masalan, ijobiy va salbiy
tomonlari, afzallik va kamchiliklari , foyda va zararlari belgilanadi.
Texnologiyaning maqsadi: o‘quvchilarni erkin, mustaqil, tanqidiy fikrlashga,
jamoa bo‘lib ishlashga , izlanishga, fikrlarni jamlab taqqoslash usuli yordamida
mavzudan kelib chiqqan holda o‘quv muammosining yechimini topishga hamda
kerakli xulosa yoki qaror qabul qilishga, jamoaga o‘z fikri bilan ta’sir etishga, uni
ma’qullashga, shuningdek , berilgan muammoni yechishda, umumiy tushuncha
berishda o‘tilgan mavzulardan egallagan bilimlarini qo‘llay olishga o‘rgatish.
65

“To‘liqsiz gaplar” mavzusining mohiyati o‘quvchilarga tushuntirilgach,
ularning shaxsiy fikrlarini bilish uchun mazkur texnologiyadan foydalansa bo‘ladi.
Bilamizki, nutq jarayonida har doim ham to‘liq gaplardan foydalanib bo‘lmaydi,
biroq doimiy ravishda to‘liqsiz holatda so‘zlash ham tilning nochorligiga olib
kelishi mumkin. Aynan shu masala yuzasidan bolalarnming fikrlari so‘raladi.
Shuni e’tibordan chetda qoldirmaslik lozimki, ushbu usul yozma, og‘zaki, test va
masofaviy shakllarda qo‘llanilishi mumkin. Texnologiyani taxminiy shu
ko‘rinishda qo‘llasa bo‘ladi:
O‘quvchilar uchun mo‘ljallangan variant.
Yozma (og‘zaki bo‘lishi ham mumkin)
Inson nutq jarayonida doimiy to‘liqsiz gaplardan foydalanadi.
Ijobiy Salbiy
Xulosa:
Taxminiy mana shu ko‘rinishda tayyorlangan jadval ichi o‘quvchilar
tomonidan to‘ldiriladi. Ushbu texnologiyani yakka tartibda ham guruh shaklida
ham qo‘llasa bo‘ladi. Bu o‘qituvchining xohishiga qarab amalga oshiriladi.
Jadval tarqatilgach, ma’lum vaqt belgilanadi hamda jadval ichi to‘ldiriladi.
Agar yakka tartibda amalga oshayotgan bo‘lsa, ushbu usulni og‘zaki shaklda
qo‘llagan ma’qul, negaki, bir soatlik dars uchun ajratilgan vaqt taqsimoti buzilishi,
66

vaqt yetmay qolishi mumkin. Yozma shaklda amalga oshirilayotganda esa guruh
bilan ishlagan yaxshiroq samara beradi. Shunda o‘qituvchi ham har bir fikr bilan
tanishib chiqishga, unga munosabat bildirishga, tahlil qilishga ulguradi. Ba’zi
holatlarda munozarali o‘rinlar ham bo‘lib qolish ehtimoli mavjud, bunday
holatlarda o‘qituvchi, avvalo o‘quvchilar fikrini erinmasdan tinglashi hamda
so‘ngida yakuniy xulosani berishi kerak. Ko‘p holatlarda o‘qituvchilar tomonidan
bolalarning fikrlari tinglanmaydi (noto‘g‘ri bo‘lgani uchun), tezda jim qilinadi yoki
fikri inobatga olinmaydi, bizningcha, bu juda katta xato, sababi to‘g‘rimi,
noto‘g‘rimi, bola fikrlayapti, shaxsiy munosabatini bildiryaptimi, demak, uni
tinglash va to‘g‘ri yo‘lga yo‘naltirish lozim. Bu esa o‘qituvchidan yana bir
mas’uliyat talab qiladigan jarayon sanaladi.
Xullas, o‘qituvchi oldindan ushbu jadvalni o‘zi uchun ham to‘ldirib qo‘yishi
lozim. Chunki bu har qanday vaziyatga tayyorlikka hozirlaydi. O‘quvchilar bajara
olmagan taqdirda o‘qituvchi o‘z variantini ularga ko‘rsatishi, tahlil qilib berishi
ham mumkin, albatta, bu ixtiyoriydir.
O‘qituvchi variant:
Yozma (og‘zaki bo‘lishi ham mumkin)
Inson nutq jarayonida doimiy to‘liqsiz gaplardan foydalanadi.
Ijobiy Salbiy
- Nutq qisqa, aniq va
ixchamlashadi.
- Ortiqcha vaqt sarflanmaydi.
- Tinglovchini zeriktirmaydi. - Nutq tushunarsiz bo‘lib,
tinglovchida ba’zi savollar
paydo bo‘lishi mumkin.
- Adabiy til me’yorlariga amal
qilinmaydi
- So‘z boyligi kamayib ketadi
Xulosa: Nutqda to‘liqsiz gaplarni alohida o‘rni mavjud. U fikrni
ixchamlashtiradi, qisqa vaqtda ko‘plab ma’lumotlarni yetkazishga xizmat
67

qiladi, biroq undan doimiy tarzda foydalanib bo‘lmaydi ya’ni rasmiy
davralarda, matn tuzishda. Har qanday holatda ham me’yorni saqlay bilish
lozim.
Darslikda berilgan mashqlarni bajarishda guruh bilan ishlash samara beradi.
Faqat guruh ishtirokchilarini ajratishda saviya jihatdan mo‘tadillikni saqlash kerak,
chunki, sust o‘zlashtiruvchi o‘quvchilarga shu guruhdan a’lochi o‘quvchilar
ko‘mak berishadi, bu ham bilim almashishning bir ko‘rinishi sanaladi.
Agar sinfda 20 dan ortiq o‘quvchi tahsil olsa, to‘rtta guruhga bo‘lish tavsiya
etiladi, kitobda keltirilgan mashq va topshiriqlarning soniga qarab ham guruh
shakllantirish mumkin.
O‘qituvchi o‘quvchilar tomonidan bajarilgan mashqni diqqat bilan tekshirishi
hamda, xatoliklari mavjud bo‘lsa, ko‘rsatib berishi kerak.
Darsning xulosalashda “O‘rgimchak to‘ri” metodi yaxshi samara beradi.
“O‘rgimchak to‘ri” usulidan foydalanishda o‘quvchilarning faolligi, darsga
tayyorgarlik darajasi inobatga olinadi. Bu texnologiya o‘quvchilarni mustaqil
682-guruh 143-topshiriqni bajaradi. 3-guruh 155-mashqni bajaradi.1-guruh 154-mashqni bajaradi.

fikrlashga, og‘zaki nutqini o‘sishiga, zukkolik qobiliyatini yanada shakllanishiga
xizmat qiladi.
Qo‘llash: o‘qituvchi sinfdan 5,6 nafar o‘quvchini yozuv taxtasi yoniga
chorlaydi. O‘yin ular ishtirokida amalga oshiriladi. Muallimning qo‘lida ipli
koptokcha bo‘ladi, u o‘tilgan mavzu yuzasidan birinchi o‘quvchiga savol berib,
g‘altakchani unga topshiradi.
O‘quvchi ustozi bergan savolni yodida saqlab, ipli koptokchani bir uchini
ushlagan holda o‘zining mustaqil savoli bilan o‘rtog‘iga yuzlanadi. Bunday hol
o‘rgimchak to‘rini hosil qilgunga qadar davom ettiriladi. Texnologik o‘yin
o‘qituvchi tomonidan nazorat qilib boriladi. Berilgan savollarga javob olish uchun
g‘altakchani oxiridan boshlab so‘raladi. Ipli koptokcha javoblar orqali yig‘ib
olinadi. Agar berilgan savolga javob to‘liq bo‘lsa, g‘altakcha o‘z shakliga qaytadi.
Yaxshi ishtirok etgan o‘quvchilar baholanib boriladi.
Bu usuldan o‘tilgan mavzu bo‘yicha yoki yangi mavzuni o‘tib bo‘lgandan
keyin foydalanilsa, maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Oliy ta’lim muassasalari talabalariga “To‘liqsiz gaplar” mavzusini o‘qitishda
“Klaster”, “Insert jadvali”, “Suhbat usuli” kabi metodik texnologiyalardan
foydalanish samara beradi. Masalan, “Klaster” usulida tilshunos olimlarning
mavzuga doir ilmiy-nazariy qarashlari o‘z aksini topadi. Har bir olimning o‘ziga
xos fikrlari adabiyotlar nuqtayi nazaridan olinib, ko‘rsatib o‘tiladi.
Demak, ta’lim jarayonida “To‘liqsiz gaplar” mavzusini o‘qitishga doir
tavsiyalarni yana ham ko‘p davom ettirish mumkin, tadqiqotning sahifa me’yorini
hisobga olgan holda, hozircha shular bilan chegaralanamiz. Kelgusi ishlarimizda
ilmiy-pedagogik tajribamizni orttirib, yanada yaxshi, yanada samarali bo‘lgan
texnologiyalar tavsiyalarini tadqiqot ishimizda aks ettirishga harakat qilamiz.
69

BOB BO‘YICHA XULOSA
To‘liqsiz gaplar kishi nutqini ixcham va soddalashtirishga xizmat qiladi. Har
qanday so‘zlovchi nutq jarayonida to‘liqsiz gaplardan foydalanadi. Ayniqsa,
bunday gaplar dialogik matnlarda ko‘p uchraydi:
- Salom, Anvar!
- Salom, yaxshimisan, ahvollaring yaxshimi?
- Yaxshi, rahmat, o‘zingdachi?
- Yaxshi.
- Ertaga qaysi darsdan imtihon bo‘ladi?
- Ona tili.
Ko‘rinadiki, suhbat jarayonida gapni to‘liq shakllantirishga ehtiyoj yo‘q.
muhimi, nima haqida gap ketayotganligi ikkala kommunikativ jarayon egalariga
ma’lum. To‘liqsiz gaplar yordamida ham vaqt tejaladi, ham qisqalikka erishiladi.
O‘quvchilarga ushbu mavzuning mohiyati va qo‘llash imkoniyatlarini yaxshilab
tushuntirish, kelgusida nutqi aniq notiqlarning shakllanishiga zamin hozirlashi
mumkin.
Ma’lum bo‘ladiki, o‘qituvchi – bu yaratuvchi, u o‘z darsini mahorat bilan
tashkil etishi shart. Har bir darsdan ko‘zlangan maqsad bo‘ladi va dars yakunida
o‘sha maqsadga erishilishi uchun pedagogdan kasbiy mahorat, bilim, tajriba talab
etiladi. Shunday ekan, bugungi kun o‘qituvchisi har tomonlama intellektual,
kasbining sodiq fidoyisi bo‘lishi bilan bir qatorda o‘quvchilarga mehrli, talabchan
va yaqin do‘st bo‘lishi kerak. Ana shu tamoyillar asosida tashkil etilgan dars,
albatta, zamonaviy dars talablari darajasida bo‘ladi.
70

UMUMIY XULOSALAR
O‘zbek va chet el tilshunosligida sodda gaplar aynan sintaktik tarkibi
qisqargan gaplar va uning o‘rganilish tarixini tadqiq etishimiz mobaynida quyidagi
xulosa va takliflarga kelindi:
1. O‘zbek va chet el tilshunosligi, xususan, rus, ingliz va fransuz tillarida
gaplar kommunikativ maqsadga ko‘ra, tuzilishiga ko‘ra, bosh bo‘laklarning
ishtirokiga, voqelikka ko‘ra tasnif qilinadi. Bu jarayonda gapning ichki – mazmuni
va tashqi tomoni – tuzilishi hisobga olinadi. Gaplar tashqi tomondan ikki turga:
sodda gaplar va qo‘shma gaplar kabi turlarga bo‘linadi. Sodda gaplarning tuzilish
asosi bitta bo‘lib, ma’lum bir fikrni ifodalab keladi. Biz tadqiq qilmoqchi bo‘lgan
sintaktik tarkibi qisqargan gaplar bitta tarkibdan iborat bo‘lganligi sababli sodda
gaplartarkibiga kiritiladi.
2. Jahon tilshunosligida sodda gap va uning turlari ko‘p tadqiq etilgan va
tadqiqotchilar tomonidan ko‘rib chiqilgan bo‘lib, jumladan, A.N. Kononov, A. K.
Borovkov, V. Vinogradov, A.A. Shaxmatov, N.A.Baskakov, O.Bazarov, A. Meye,
O. Espersen, Xoyrul Nuda, Shri Rosmavata, V. Admoni kabi olimlarn ilmiy
tadqiqotlar olib borishgan va ilmiy izlanishlari muvofaqqiyat qozongan.
3. Turkiy tilshunoslikda ham sodda gap va uning turlari bo‘yicha bir qator
tadqiqotlar olib borilgan. Bu tadqiqotchi olimlar qatoriga quyidagi
M.A.Kaz е mb е k, G.Sa’diy, Q.Nosiriy, M.Korbagaliy е v va X.Badigi, G.Alparov,
E.Jakubov, A.N.Kononov, M.B.Balakayev, D.Mayrikov, turk tilshunosligidan
O‘sman Bo‘lulu, M.Bilgin, O‘.Demirjan kabi olimlarni aytib o‘tish ahamiyatga
molikdir.
4. O‘zbek tilshunosligida sodda gaplarning o‘rganilishi XX asrning 20- 30-
yillarida boshlangan. A. G‘ulomovning “ Sodda gap sintaksisi” (1948), “Sodda
gap” (1955), M. Asqarova bilan hammmualliflikda nashrga tayyorlangan “ Hozirgi
zamon o‘zbek tili. Sintaksis” (1961, 1967, 1987) kitoblari, A. G‘ulomovning “
O‘zbek tili sintaksisining ba’zi masalalari” maqolasi, G‘. Abdurahmonov
tomonidan nashr etilgan “ Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis.”, O‘zbek tili
grammatikasi. Sintaksis.”(1976), A. Nurmonov, N. Mahmudov, A. Ahmedov, S.
71

Solixo‘jayevlar birgalikda nashr etgan “ O‘zbek tilining mazmuniy grammatikasi”
kitoblari va ulardagi sodda gap haqidagi qarashlar tadqiqotlar uchun samarali
manbaa bo‘ladi.
5. Sodda gap va uning turlari bo‘yicha alohida tadqiqot o‘tkazib,
monografik tarzda o‘rgangan olimlar A. G‘ulomov, F. Kamol, A. N. Kononov, G‘.
Abdurahmonov, M. Asqarova, A. Ahmedov, U. Tursunov, A. Sayfullayev, I.
Tursunov, R. Sayfullayeva, M. Qurbonova, N. Turniyozov, B. O‘rinboyev, Sh.
Shukurov, O. Tojiyev va boshqa tilshunos olimlarning olib borgan izlanishlari
ahamiyatga molikdir.
6. Butun dunyo tilshunosligida gap, uning turlari, vazifalari, ifoda ko‘lami
borasida turli tadqiqot ishlari amalga oshirilgan. Ikkinchi faslda o‘zbek, rus, ingliz,
fransuz tilshunosligida nazariy jihatdan gaplarning turlarini qoliplashtirishga
harakat qilindi. Ularda umumiy yaxlitlik, o‘z o‘rnida alohidalik va o‘ziga xoslik
ham ko‘zga tashlanadi. Masalan, o‘zbek va rus grammatikasida gaplarning tasnifi
burmuncha yaqin bo‘lsa, bu holat ingliz, fransuz tillarida farqlanadi.
7. Gap – sintaksisning asosiy negizini tashkil etishi deyarli barcha
adabiyotlarda keltiriladi. Haqiqatdan ham sistem tilshunoslikda gap sintaksisning
asosini tashkil etadi. Umuman olganda, kundalik hayotimizda ham, oddiy, til
ilmidan mutlaqo yiroq insonlar ham gapdan unumli foydalanishadi. U orqali o‘z
xohishlarini, orzu-umidlarini, ehtiyojlarini turli xil ko‘rinishlarda ifoda etishadi. 3-
faslda aynan shu masalalar yuzasida, gapning turlari, bu boradagi olimlarning turli
nazariyalari o‘rganildi va umumiy xulosalar berildi.
8. Tilshunoslikning sintaksis sohasidagi tadqiqotlar boshqa sohalarga
qaraganda ko‘lami kengligi bilan ajralib turadi. Tadqiqot ishimizning ikkinchi
bobida sintaktik tarkibi qisqargan gaplar misolida atov gaplar, soz-gaplar, to‘liqsiz
gaplarga doir ilmiy-nazariy qarashlar, tadqiqotlar, qoidalar, misollarga doir
ma’lumotlar berildi. O‘rganilgan ma’lumotlardan soda gap haqida qarashlar,
tadqiqotlar talaygina ammo, sintaktik tarkibi qisqargan gaplar haqidagi tadqiqotlar
kamligi va izlanishlarda asosan umumiy fikrlar yuritilganligu haqida xulosalarga
kelindi.
72

9. Sintaktik tarkibi qisqargan atov gap, so‘z gaplarni B. O‘rinboyev o‘zining
“Hozirgi o‘zbek adabiy tili” kitobida, N. Turniyozov o‘z tadqiqotlarida, M.B.
Finkelshteynning “To‘liqsiz gaplarni o‘rganish tarixidan”, A. G‘ulomovning “
To‘liqsiz gapning to‘liqligi”, S. Ravshanovaning “ So‘z-gaplarning ba’zi
xususiyatlari”, A. Mamatovning “Atov gap haqida”, H. Usmonovaning “ To‘liqsiz
gaplar haqida ba’zi mulohazalar” nomli maqolalarida ilmiy jihatdan asoslab
o‘rganilganligini ko‘rishimiz mumkin.
10. Atov gaplarda nutq so‘zlanib turgan paytda sodir bo‘lgan voqea-
hodisalar, mavjud bo‘lgan predmetlar tasvirlanadi. Bunday gaplar quyidagi
ma’noviy xususiyatga ega bo‘lishi mumkin: Aniq predmetlarning mavjudligini ,
mavhum tushunchalarning mavjudligini, turli tabiat hodisalarining mavjudligini,
o‘rin-joyning mavjudligini, aniq paytini, hayot voqealarini, ko‘rsatishni ifoda
qiladi. O‘zbek tilshunosligida kishilarning boshqalar fikriga munosabati (tasdiq
yoki inkor), his-hayajoni, iltifoti, taajjubi, so‘rog‘i kabi ma’nolarni ifodalashga
xizmat qiladigan sodda gap turi – bu so‘z-gaplardir. Ular bir tarkibdan, ba’zi
holatlarda esa biroz kengaygan birikmalar bilan ifodalanadi. Biroq so‘z-gaplarning
kengayish holati judayam chegaralangan. Chunki uning asosiy vazifasi nutqiy
muloqotni qisa va tushunarli qilishdan iborat.
11. To‘liqsiz gaplar nutq vaziyatiga ko‘ra ayrim gap bo‘laklarining tushib
qolishi natijasida hosil bo‘ladi. Biroq, biror bo‘lak tushib qolishiga qaramasdan,
nutqiy vaziyatdan gapning mazmuni, mohiyati sezilib turadi.
12. Sintaktik tarkibi qisqargan gaplarning barchasi bir tarkibli gaplar
doirasida o‘rganiladi. Bu bo‘yicha tilshunoslikda juda ko‘p tadqiqot ishlari olib
borilgan bo‘lib, deyarli barchasida bir-biriga yaqin nazariyalar ilgari surilgan.
13. Sintaktik tarkibi qisqargan gaplar turli manbalarda turlicha nomlangan
bo‘lib, ayni shu atama fransuz tilshunosi V.V. Gak tomonidan termin sifatida
qo‘llanilgan, A. Fitrat asarlarida esa eksik gaplar, ba’zi rus manbalarida elliptik
gaplar sifatida ham yuritilganligini ko‘rishimiz mumkin.
14. O‘qituvchi – bu yaratuvchi, u o‘z darsini mahorat bilan tashkil etishi
shart. Har bir darsdan ko‘zlangan maqsad bo‘ladi va dars yakunida o‘sha
73

maqsadga erishilishi uchun pedagogdan kasbiy mahorat, bilim, tajriba talab etiladi.
Shunday ekan, bugungi kun o‘qituvchisi har tomonlama intellektual, kasbining
sodiq fidoyisi bo‘lishi bilan bir qatorda o‘quvchilarga mehrli, talabchan va yaqin
do‘st bo‘lishi kerak. Ana shu tamoyillar asosida tashkil etilgan dars, albatta,
zamonaviy dars talablari darajasida bo‘ladi.
74

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi prezidentining 2019-yil 21-oktabrdagi “O‘zbek
tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeini tubdan oshirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni. –Toshkent, 2019.
2. Sh.M.Mirziyoyev. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz. –T.: “O‘zbekiston”, 2017. – 488-b.
3. Sh.M.Mirziyoyev. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston Davlatini
birgalikda barpo etamiz. –T.: “O‘zbekiston”, 2016. 56 b.
4. Президент Шавкат Мирзиёевнинг ўзбек тилига давлат тили мақоми
берилганининг ўттиз йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги
нутқи .–Toshkent, 2019. http://xs.uz/uz/
5. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш . Мирзиёев нинг 2017 йил 7
февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада
ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги
Фармони.
6. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Олий таълим тизимини
янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида (Халқ сўзи 2017 йил,
21 апрел).
II. Ilmiy adabiyotlar :
1. Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish . / Oliy o‘quv yurtlarining
fil. fak. talabalari uchun darslik - Т oshkent: Sharq, 2010. - 176 b. – B.109;
2. Abduazizov ATilshunoslik nazariyasiga kirish. / Darslik. – Toshkent,
2010. 213 b . – B .121.
3. Abdurahmonov G‘. O‘zbek tili grammatikasi. (Sintaksis). – Toshkent:
O‘qituvchi, 1996. – B. 24.
4. Abdurahmonov N. Qadimgi turkiy til. – Toshkent: O‘qituvchi, 1989. – B.
156.
75

5. Абдурахманов Ғ. Основы синтаксиса сложного предложенияю –
Ташкент, 1958. – С.325.
6. Abdurahmonov G‘. Qo‘shma gap sintaksisi asoslari. – Toshent, 1958. 325
b. – B. 280-318.
7. Abdurauf Fitrat. Tanlangan asarlar: Darslik va o‘quv qo‘llanmalari, ilmiy
maqola va tadqiqotlar / Mas’ul muharrir B. Qosimov; Nashrga
tayyorlovchi va izohlar muallifi H. Boltaboyev. — Toshkent: Ma’naviyat,
2009. — B. 336.
8. Ashurova D va boshqalar. Gapning uyushgan va ajratilgan bo‘laklari. –
Toshkent, 1962. 181 b. – B. 7.
9. A сқарова М, A бдураҳмонов Х. Ўзбек тили грамматикасининг
практикуми. – Тошкент: Ўқитувчи, 1981. – Б.245. 177-бет.
10. A бдураҳмонов Ғ, Шукуров Ш, Маҳмудов Қ. Ўзбек тилининг тарихий
грамматикаси. – Тошкент: Ўзбекистон файласуфлари жамияти
нашриёти, 2008. 529 б. -Б.26.
11. A зимов И., Раҳматов М. Қадимги туркий тил. – Тошкент, 2005. 134
б.;
12. A лиев A , Содиқов Қ. Ўзбек адабий тили тарихидан. – Тошкент:
Ўзбекистон, 1994. 117 б. – Б.59.
13. Fozilov E. O‘zbek tilining tarixiy morfologiyasi. – Toshkent: Fan, 1965.
175 b. – B.9.
14. Ilysh B.A. – The structure of Modern English. – M., 1959.
15. Qodirov M. va boshqalar. Ona tili. /8-sinf uchun darslik. – Toshkent:
Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2014. – B.144
16. Mahmudov N, Nurmonov A. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi
(Sintaksis). – Toshkent: O‘qituvchi, 1995. – 228 b. – B. 28.
17. Mashlihatul Umami. A contrastive analysis of interrogative sentences in
English and Indonesian. Universitas Negeri Semerang.
18. Mengliyev B. O‘zbek tilining struktur sintaksisi.- Qarshi, 2003. - B. 27.
76

19. Mirtojiyev M. Gap bo‘laklarida semantik-sintaktik nomutanosiblik. –
Toshkent: Universitet, 2008. 208 b. – B.10.
20. Muxin A.M., – Синтаксемний анализ и проблемы уровней языка.
M.1980 .
21. N. Abdurahmonov. Qadimgi turkiy til. – Toshkent: O‘qituvchi, 1989. – B.
156.
22. Nazarova S. O‘zbek tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992.
– B.100.
23. Novalinda Puspita. A syntactical analysis of sentence structure on a fairy
tales by Akramulla using generative transformational grammar. Jakarta,
2017.
24. Nurmonov A. Tanlangan asarlar. –Toshkent: Akademnashr, II jild, 2012. –
B.418.
25. O‘zbek tili grammatikasi. II tom. Sintaksis./ mas’ul muharrirlar: G‘.A.
Abdurahmonov va boshq. – Toshkent: Fan, 1976. – B.560.
26. Qurbonova M. Hozirgi zamon o‘zbek tili. –Toshkent, 2002. –B 53.
27. Rahmonov N, Sodiqov Q. O‘zbek tili tarixi./ darslik. – Toshkent:
O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti. – Toshkent, 2009. –
B.225.
28. Sanaqulov S. O‘zbek tilida egasi topiladigan gaplarning stilistik
xususiyatlari. Magistrlik dissertatsiyasi. – Samarqand, 2012. – B.82.
29. Sayfullayeva R. Hozirgi o‘zbek tilida qo‘shma gaplarning substantsional
(zotiy) talqini. – Toshkent. “Fan”, 2007.– B.19.
30. Underhill, R. Turkish Grammer. The MIT press –1976.
31. Yusupova O. Badiiy matnda atov gaplarning lingvopoetik
xususiyatlari.//SamDU “Ilmiy axborotnoma” – Samarqand: SamDU
nashri, 2015.№2. –B.118-120.
32. Zamonaviy o‘zbek tili. / mas’ul moharrir R.Sayfullayeva. – Toshkent,
2008. 522 b. – B.440.
77

33. Абдураҳмонов Ғ. Қўшма гаплар классификацияси // Ўзбек тили ва
адабиёти масалалари. — 1980. № 4.
34. Абдураҳмонов Ғ., Шукуров Ш., Маҳмудов Қ. Ўзбек тилининг
тарихий грамматикаси. Тошкент: Ўзбекистон файласуфлари миллий
жамияти нашриёти, 2008. –Б.323-385.
35. Абдураҳмонов Х. Содда гап синтаксиси хусусиятларининг
ўрганилишига доир. –Тошкент: Ўқитувчи, 1976. –197 б.
36. Абдухалимова, С. У. O ‘ zbek tilshunosligida sintaksis va qo ‘ shma gaplar
nazariyasi / С. У. Абдухалимова. — Текст : непосредственный //
Молодой ученый. — 2020. — № 20 (310). — С. 674-676. — URL :
https :// moluch . ru / archive /310/69941/
37. Азизов Отақўзи. Тилшуносликка кириш. – Тошкент: Ўқитувчи, 1996.
-176 б.;
38. Айюб Ғуломовнинг илмий мероси. (4-китоб) Ўзбек тилида
аниқловчилар. – Тошкент, 2008.
39. Акрамов Ш. Ўзбек тилининг гап қурилишида тўлдирувчи ва
ҳол([WPm] валентлиги аспектида: Филол.фан.номз. ...автореф.дисс.
Тошкент, 1999. –21 б.
40. Аллаёров Т. Ўзбек тилида буйруқ ва сўроқ конструкцияларининг
лингвопоэтик хусусиятлари: Филол.фан. бўйича фалсафа д-ри (РhD)
дисс. Автореф. –Гулистон, 2020. – 58 б.
41. Аширбоев С. Алишер Навоий насрий асарларидаги содда гапларнинг
таркибий ва маъно хусусиятлари. –Тошкент: Ўқитувчи, 1990. –150 б.
42. Базаров О. Ўзбек тилида гапнинг коммуникатив (актуал) тузилиши.
Филология фанлари номзоди илмий даражасини олиш учун ёзилган
диссертация автореферати. – Фарғона, 2004. – Б.23.
43. Баскаков Н. A , A .С.Содиқов, A . A . A бдуазизов. Умумий тилшунослик.
– Тошкент: Ўқитувчи, 1979. 191 б.;
78

44. Болгова, Ольга Алексеевна. Назывное предложение в тексте: на
материале современного английского языка : диссертация ...
кандидата филологических наук : 10.02.04. - Москва, 1988. - 182 с .
45. Бошмонов M . Ўзбек тилининг гап бўлакларини Система сифатида
ўрганиш методологияси. / ўқув қўлланма. – Хўжанд, 1994. 36 б;
46. Гак В.Г. Теоретическая грамматика французского язика, ч. I – II , M .,
1986. Рус тилидан И. К. Мирзаев таржимаси (қўлёзма).
47. Ғуломов А. Содда гап. –Тошкент, 1965. –100 б.
48. Ғуломов А. Ўзбек тили синтаксисининг баъзи масалалари // Ўзбек
тили ва адабиёти –Тошкент, 1968. –№2. –Б.9-13.
49. Ғуломов А., Асқарова М. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Синтаксис. –
Тошкент:Ўқитувчи, 1987. –256 б.
50. Думшева Надежда Валентиновна. Назывные предложения в
художественной литературе. issledovatelskaya_rabota_0.doc
(live.com) .
51. Ибрагимова Ф. Бадиий матнда эллипсис ва антиэллипсис.
Филол.фан.номз. ...дисс.автореф. – Тошкент, 2011. –26 б.
52. Махмудов Н. Эллипсис в узбекском языке: Автореф.дис.
канд.филол.наук. – Ташкент, 1978. – 20 с.
53. Маҳмудов Н. Ўзбек тилидаги содда гапларда семантик-синтактик
ассиметрия. – Тошкент, 1984.
54. Маҳмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси.–
Тошкент: Ўқитувчи, 1995. –228 б.
55. Мирзаев И.К. Шеърий матннинг лингвопоэтик таҳлили муаммолари:
Филол.фан.д-ри… дисс.автореф. – Тошкент,1992. – 40 б.
56. Миртожиев М. Гап бўлакларида семантик-синтактик
номутаносиблик. – Тошкент: Университет, 2008. –200 б.
57. Мусаев А. Ўзбек сўзлашув нутқи услубида гап бўлаклари тартиби:
Филол.фан. номз. ..дисс. автореф. – Самарқанд, 2000. -25 б.
79

58. Н. A бдураҳмонов. Қадимги туркий тил. – Тошкент: Ўқитувчи, 1989.
156 б.;
59. Неъматов Ҳ., Сайфуллаева Р., Қурбонова М. Ўзбек тили структурал
синтаксиси асослари. –Тошкент: Университет, 1999. – 55 б.
60. Нурмонов А. Айюб Ғуломнинг синтактик қарашлари // Ўзбек тили ва
адабиёти. – Тошкент, 2005. –№1. –Б.41.
61. Нурмонов А., Искандарова Ш. Тилшунослик назарияси. Ўқув
қўлланмаси (магистрлар учун). – Тошкент, 2008. -176 б;
62. Нурмонов А., Маҳмудов Н, Аҳмедов А., Солихўжаева С. Ўзбек
тилининг мазмуний синтаксиси. – Тошкент: Фан, 1992. –292 б.
63. Потебня А.А. Из записок по русской грамматике. т. I - II . М.:Учпедгиз,
1958, с.15;
64. Пруссова О.В. Слова-предложения в современном немецком языке.
A втореферата кандидат филологических наук. Диссертация на тему
«Слова-предложения в современном немецком языке», скачать
бесплатно автореферат по специальности ВАК РФ 10.02.04 -
Германские языки (dissercat.com) .
65. Расулов И. Ҳозирги ўзбек адабий тилида бир составли гаплар. –
Тошкент: Фан, 1974.
66. Сайфуллаева Р., Абузалова М. Гапнинг энг кичик қурилиш
қолиплари ҳақида. Ўзбек тили ва адабиёти, 1991, №4. –Б.42-44.
67. Сайфуллаева Р., Менглиев Б., Боқиева Г., Қурбонова М., Юнусова З.,
Абузалова М. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Синтаксис. – Тошкент,
2006. –172 б.
68. Серебренников Б.А., Гаджиева Н.З. Сравнительно-историческая
грамматика тюркских языков. –Баку, 1979.
69. Собиров А. Шеъриятда сўз тартиби: Филол.фан. бўйича фалсафа д-ри
(РhD) дисс. автореф. – Самарқанд, 2020. – 47 б.
80

70. Тошалиев И. Ҳозирги ўзбек тили. Синтаксис. Синтактик ва
синтагматик қайта бўлиниш. Парцелляция. – Тошкент: Zar qalam,
2004. – 145 б.
71. Тўйчибоев Б. Ҳозирги ўзбек тилида синтактик синонимика. –
Тошкент: Фан, 1988.
72. Турниёзов Н., Турниёзова К., Хайруллаев Х. Структур синтаксис
асослари. – Тошкент: Фан, 2009. – 138 б.
73. Туропова М. Ўзбек шевалари синтаксиси.–Тошкент: Фан, 1984. – 143
б.
74. Турсунов У, Б.Ўринбоев. Ўзбек адабий тили тарихи. -Тошкент:
Ўқитувчи, 1982. – 177 б.;
75. Ўзбек тили грамматикаси. II том. 2-том. Синтаксис. – Тошкент: Фан,
1976. – 560 б.
76. Холиқов Ҳ . Ҳозирги ўзбек адабий мураккаблашган содда гаплар
услубияти ( А . Қаҳҳор асарлари материаллари асосида ):
Филол . фан . ном … дисс . – Тошкент , 1993.
77. Ҳайназарова M . Сўроқ гапларда шакл ва мазмун номувофиқлиги.
Филология фанлари номзоди илмий дарадасини олиш учун ёзилган
диссертация автореферати. – Тошкент, 1999. – Б. 25.
78. Ҳожиев А. Тилшунослик терминларининг изоҳли луғати. – Тошкент ,
2002. – Б.158.
79. Ҳошимов Г.М. Типология сложных предложений разносистемных
языков.– Т. «Фан», 1991. – C .105.
80. Э.Фозилов Э. Ўзбек тилининг тарихий морфологияси. –
Тошкент:Фан, 1965. 175 б.;
81. Элтазаров Ж. Ўзбек тилида сўз туркумларининг ўзаро алоқаси ва
кўчиши./ Филология фанлари доктори илмий даражасини олиш учун
тақдим этилган диссертация. – Тошкент, 2007.
III. Internet sahifalari:
1. http://www.Ziyonet .
81

2. Uz/ru/library/book/779/libid/20703
3. http://en.wikipedia.org/wiki/Structuralism
4. http://www.eng.fju.edu.tw/Literary_Criticism/structuralisi
5. www.google.uz
6. www.ziyonet.uz
7. www.google.uz
8. www.wikipedia.uz
9. www.filfak.uz
10. www.ziyonet.uz
11. www.ziyo.uz .
12. www.kartinki.uz
13. https://frenchonline.ru/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BB
%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BD
%D0%B0%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BD
%D1%86%D1%83%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC/
14. https://obrazovaka.ru/russkiy-yazyk/tipy-predlozheniy.html
15. https://skyeng.ru/articles/kakie-byvayut-tipy-predlozhenij-v-anglijskom-
yazyke/
16. Dars - ta'limni tashkil etish asosiy shakli
17. https://hozir.org/pedagogik-psixologik-fanlarini-oqitish-metodikasi-moduli-
boyic.html?page=9
18. https://journals.uz/ wp-content/uploads/2 020/07/conf_iyul_18/
10.Pedagogika_yonali shi_2_qism.pdf
82

Sintaktik tarkibi qisqargan gaplar tadqiqi va ta’limi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish