Sintaktik uslubiyat. Sodda gaplar uslubiyati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	47.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sintaktik uslubiyat. Sodda gaplar uslubiyati

Купить

Sintaktik uslubiyat. Sodda gaplar uslubiyati.
R e j a:
1. Sintaktik uslubiyatning mundarijasi, maqsad va vazifalari.
2. Sintaksisning stilistik imkoniyatlari.
3. Ilmiy uslub sintaksisi elementlari.
4. So‘zlashuv uslubining sintaktik elementlari.
5. Badiiy uslub sintaksisi elementlari.
6. Sintaktik sinonimiya stilistik vosita sifatida.
-gap bo‘laklari sinonimiyasi;
-so‘z birikmasi doirasida sinonimiya;
-gaplar sinonimiyasi: sodda gaplar sinonimiyasi, qo‘shma gaplar
sinonimiyasi.
7. Ifoda maqsadiga ko‘ra gap turlarining stilistik xususiyatlari.
8. Tasdiq va inkor gaplarning qo‘llanishi.
9. Bir tarkibli gaplarning stilistik xususiyatlari :
-shaxsi aniq gap;
-shaxsi noaniq gap;
-shaxsi umumlashgan gap;
-egasi topilmaydigan gap;
-nominativ gap.
10. Gap bo‘laklarning funksional qo‘llanishi.
11. Gapda so‘zlar tartibining stilistik vazifasi.
12. Uyushiq bo‘laklarning stilistik vazifasi.
13. Undalma stilistik vosita sifatida.
14. Kirish bo‘laklarning va kiritmalarning stilistik xususiyatlari.

1. Sintaktik uslubiyatning mundarijasi, maqsad va vazifalari. Verli M.:
«Uslub so‘zga qaraganda ko‘proq gapda shakllanadi». Galperin I. R.: uslubning
o‘ziga xos belgilari uning sintaktik qurilishidadir. Gvozdev A. N.: «Sintaksisning
stilistika uchun juda muhimligi shu bilan belgilanadiki, gap nutqning asosiy birligi
sifatida tafakkur va aloqa uchun xizmat qiladi.
Gapda so‘zlarning oddiy tartibining o‘zi turli variantlarni hosil qiladi, turli
ma’no yoki ekspressiv ottenkalar ifodalaydi.
Funksional uslublarning shaklanishida sintaksis muhim rol o‘ynaydi. Ayrim
sintaktik hodisalar stilistik vosita sifatida funksional chegaralanganligi bilan o‘ziga
xos xususiyatlarga ham egadir. Masalan, sifatdosh va ravishdosh oborotlar,
bog‘lovchilarning ayrim turlari ko‘proq kitobiy nutqqa xos bo‘lib, ifodaga kitobiy
kolorit beradi, to‘liqsiz gaplar, ko‘pgina elliptik qurilmalar, kesimi undov va
harakat nomi bilan ifodalangan gaplar ko‘proq so‘zlashuv nutqida qo‘llanadi.
Poetik sintaksis vositalari esa badiiy nutq uchun xarakterlidir. Ayrim sintaktik
birliklar ma’lum funksional stillarda keng qo‘llanib, boshqalari uchun esa tipik
bo‘lmaydi. Masalan, ergashgan qo‘shma gaplar, yig‘iq gaplar funksional stilning
bir ko‘rinishida ko‘p, boshqa ko‘rinishida esa kam qo‘llanadi. Ammo bunday
hollarda ham gapning konkret tipi, uning tuzilishi, leksik va morfologik tarkibi
funksional stillar uchun umumiy xarakterda bo‘ladi.
Ayniqsa, hozirgi o‘zbek adabiy tilida rivojlangan sintaktik hodisalar
sinonimiyasi funksional stil uchun tuganmas manbadir.
2. Sintaksisning stilistik imkoniyatlari. Sintaktik stilistika birliklarini
belgilash bu sohaning predmetini belgilash demakdir. Ritorika, poetika, adabiyot
nazariyasida sintaktik figuralar deb atalgan qurilmalar stilistik snntaksis vositalari
deb qaraladi. Bundan tashqari, o‘rinli va original qo‘llangan sintaktik qurilmalar
ham stilistik vositalar bo‘lib xizmat qiladi.
Antik ritorikadan boshlab sintaktik figuralar deb atalayotgan hodisalar
(ritorik so‘roq, ellips, gradatsiya, band, anafora, epifora, takror, antiteza kabilar)
badiiy-poetik sintaksis birliklari hisoblanadi. O‘zbek tili badiiy-poetik sintaksisi
elementlari haqida fikr yuritilganda ham, shular tilga olinadi.

O‘zbek tili taraqqiyotining hozirgi bosqichida funksional uslublar farqlanib,
uning ilmiy, badiiy, publitsistik, rasmiy ish qog‘ozlari, so‘zlashuv kabi uslublari
shakllandi.
Sintaktik qurilmalar nutq uslublarida neytral bo‘lgani kabi, funksional
xarakterda ham bo‘ladi. Sintaktik stilistika uchun neytral xarakterdagi sintaktik
vositalar emas, nutq uslublariga xoslangan funksional sintaktik vositalar muhimdir.
3. Ilmiy uslub sintaksisi elementlari. Ilmiy nutq uchun fikrni aniq, logik
izchillik bilan ifodalash xarakterlidir.
Umuman, ifodaning logik izchil bo‘lishi, bunda logik uquv, logik zehn,
logik qobiliyatga mo‘ljallanishi, mana shu maqsadda ifodaning intellektual
elementlariga ko‘p murojaat qilinishi ilmiy uslubning asosiy belgilaridan
hisoblanadi.
Ilmiy asarlar mulohaza va isbotdan iborat bo‘ladi. Isbot aniq bayon qilinadi.
Buning uchun ifodaning to‘liq bo‘lishi lozim. SHunga ko‘ra ham ilmiy matnlar
uchun to‘liq gaplar xarakterli. Bunda to‘liqsiz gap fikrning aniqligiga putur
etkazadi.
Ilmiy ifodada logik izchillikni ta’minlovchi muayyan so‘z tartibiga amal
qilish muhimdir. Bunda o‘zbek adabiy tilining grammatik qurilishi talablariga
rioya qilinadi. SHu bilan birga, fikrni aniq, izchil ifodalash uchun ba’zan gap
bo‘laklarining tartibini o‘zgartish ham mumkin.
Ilmiy nutqning o‘ziga xos belgilaridan yana biri unda qo‘shma gap, uning
murakkab tiplarining keng qo‘llanishidir. Qo‘shma gap komponetlari ko‘pincha
semantik munosabatlarni aniqroq ifodalovchi bog‘lovchi va bog‘lovchi
vazifasidagi boshqa vositalar orqali birikadi. Juda ko‘p hollarda chunki, shuning
uchun,
shu sababli kabi bog‘lovchilar, shart mayli va ravishdosh shakllari, -dek
affiksi kabilardan keng foydalaniladi.
Ilmiy uslubda passiv qurilmali gaplar, bir tarkibli gap tiplaridan egasi
topilmaydigan gaplar keng ishlatiladi.

Ilmiy asarlarning isbot, xulosa qismlarida shunday ekan, aytiladi, deb
ataladi,
masalan, to‘xtab o‘taylik, diqqat qilaylik, diqqat qiling, qiyoslang, qiyos
qiling kabi iboralardan keng foydalaniladi.
Ilmiy matnlar uchun o‘quvchining diqqatini bayon qilinayotgan hodisaga
jalb qilish maqsadida ayrim so‘zlar, so‘z birikmalari, gaplarni ajratish, havola va
turli izohlar berish ham xarakterlidir.
4. So‘zlashuv uslubining sintaktik elementlari. So‘zlashuv uslubi
so‘zlashuv nutqi tushunchasidan farq qiladi. So‘zlashuv nutqi adabiy so‘zlashuv
uslubi bo‘lib, tilning adabiy normalariga mos keladi. U «ishlangan», «tartibga
solingan» bo‘lib, kasbi yoki mutaxassisligidan qat’i nazar, shu tilda so‘zlashuvchi
har bir kishi uchun tushunarli bo‘lgan asosiy uslub hisoblanadi.
So‘zlashuv uslubi erkin holda shakllanishi bilan farqlanadi, unda
emotsionallik kuchli bo‘ladi. So‘zlashuv nutqida adabiy so‘zlashuv nutqiga xos
elementlarning biror jihatdan adabiy til normalariga mos kelmaydigan
qurilmalarining qo‘llaiishi mumkinligi ham uning xarakterli belgilaridan
hisoblanadi.
So‘zlashuv nutqi sintaktikasining o‘ziga xos belgilari uning nutq momentida
shakllanishi bilan bog‘liq bo‘ladi.
Oddiy so‘zlashuvning asosiy sintaktik belgilari quyidagilar:
1.Fikr ko‘proq to‘liqsiz gap shaklida ifodalanadi.
2.Faqat kesimdan tashkil topgan to‘liqsiz gaplar ko‘p qo‘llanadi.
3. Sifatdosh
+ emish, sifatdosh+ekan qurilmalari hamda tuslangan
ravishdoshlar bilan ifodalangan gaplar ko‘p ishlatiladi.
4. Maqol va hikmatli so‘zlar, turli xalq iboralari keng qo‘llanadi.
5. Inversiya xarakterli.
5. Badiiy uslub sintaksisi elementlari. Badiiy nutq kommunikativ va
estetik vazifa bajaradi. «Badiiy uslubning boshqa uslublardan ajralib turadigan
asosiy belgisi,— deb yozadi A. I. Efimov,— uning estetik vazifasi, obrazliligi va
ekspressivligidir».

Badiiy uslubning qo‘llanish doirasi juda keng bo‘lib, tematik va stilistik
tomondan chegaralanmagan. Bunda barcha uslub imko-niyatlaridan foydalaniladi,
shu bilan birga, adabiy til normalaridan chekinilishi mumkin.
Badiiy uslub sintaksisi sifatlovchining keng qo‘llanishi, so‘z tartibida
teskari, sub’ektiv tartibga keng yo‘l qo‘yilishi, ritorik so‘roq va undov gaplar,
sintaktik figuralarning ko‘p qo‘llanishi kabi holatlar bilan xarakterlanadi.
6. Sintaktik sinonimiya stilistik vosita sifatida. Fikrni to‘g‘ri va ta’sirchan
ifodalashda sintaktik sinonimiya imkoniyatidan keng foydalaniladi.
Stilistikada sinonim va variant tushunchalari farq qilinadi. Sinonim ma’no
ottenkasini ko‘rsatadi. Variant esa aniq ma’no ottenkasiga ega bo‘lmaydi. U bir
ma’no ottenkasi doirasida bo‘ladi. SHendels E. I.: «Variantlar sinonim
hisoblanmaydi, ular yo ma’no jihatidan bir xil dublet bo‘ladi yoki
ma’nosidagi farqi grammatik ma’nolar sistemasiga ta’sir ko‘rsatmaydi».
Qiyoslang: Bu boqqa juda ko‘p mehnatimiz singgan (0) - Mehnatimiz bu boqqa
juda
ko‘p singgan;
Sintaktik sinonimiya gap bo‘lagi, so‘z birikmasi, gap doirasida bo‘lishi
mumkin.
-gap bo‘laklari sinonimiyasi. Odatda, gap bo‘laklarining har biri
sinonimiya hosil qilishi mumkin. Masalan:
1. Bir tarkibli gaplarning bir turida kesim harakat nomi (o‘qish,
o‘qimoq,
o‘quv) hamda kerak,
zarur, lozim, darkor kabi so‘zlarning qo‘shilishidan tashkil
topgan qurilmalar bilan ifodalanadi. Bular kesim sinonimiyasidir.
Qiyoslang: Jasoratlariga ofarin o‘qimoq kerak. (0.)
Lekin zarur vaqtdagina
tilga erk bermoq lozim. (0.) SHuning
uchun ularni g‘aflatdan uyg‘otish darkor.
(0.) Aql,
fahm-farosat bi-lan ko‘ngilni yo‘lga solib turish kerak. (A. Q.)
Ko‘makchili va kelishikli shakldagi to‘ldiruvchi va hollar sinonimiya hosil
qiladi.
To‘ldiruvchi sinonimiyasi: Olim uchun vijdon
ham o‘tkir ilm kabi zarur. (J.
A.) Olimga vijdon
ham o‘tkir ilm kabi zarur.

Hol sinonimiyasi: Abdulla sevinganidan sakrab yuboray dedi. (U. U.)
Abdulla sevingani uchun (sababli) sakrab
yuboray dedi.
-so‘z birikmasi doirasida sinonimiya. Bunday sinonimiya ko‘proq tobe
bo‘lak shakllari asosida hosil bo‘ladi. Tobe bo‘lagi turli kelishik shakllari bilan
ifodalangan so‘z birikmalari sinonimiya hosil qiladi:
-bosh va tushum kelishiklari o‘rtasida: Zulfiyani, boradi,
deb
o‘yladim. — Zulfiya boradi,
deb o‘yladim.
-tushum va jo‘nalish kelishiklari o‘rtasida: O‘qishni o‘rgandim.
— O‘qishga o‘rgandim; velosipedni minmoq — velosipedga minmoq.
-qaratqich va chiqish kelishiklari
o‘rtasida: studentlarning biri — studentlardan biri.
Tobe bo‘lagi tushum va o‘rin-payt kelishiklari bilan ifodalangan so‘z
birikmalari: ko‘chada izg‘imoq — ko‘chani izg‘imoq.
- tushum va chiqish kelishiklari
o‘rtasida: kamchiliklarni gapirmoq — kamchiliklar dan gapirmoq.
Kelishikli va ko‘makchili qurilmalar sinonimiya hosil qiladi: telefon
orqali so‘zlashmoq — telefonda so‘zlashmoq; televizor
orqali ko‘rsatish — televizorda ko‘rsatish; Zulfiya
uchun olmoq — Zulfiyaga olmoq va boshqalar.
Qaratuvchi-qaralmish birikmasi sifatlovchi-sifatlanmish birikmasi bilan
sinonimiya hosil qiladi: Guruhimizdagi barcha talabalar sport
bilan
shug‘ullanadi — Guruhimizningbarcha talabalari sport
bilan shug‘ullanadi.
Aniqlovchi-aniqlanmish birikmasi tojikcha izofali birikma bilan sinonimiya
hosil qiladi: azim
daryo — daryoyi azim, istirohat bog‘i — bog‘i istirohat, doston
madhi — madhi
doston, bedavo dard — dardi bedavo, nafs balosi — baloyi nafs,
suhbat
ahli — ahli suhbat.
Izofali birikma ko‘proq badiiy, so‘zlashuv uslublari uchun xarakterlidir.
Ayniqsa, eski uslubda yozilgan she’riy asarlada, tarixiy temaga oid prozaik
asarlarda izofali birikmalarga ko‘p murojaat qilinadi.

-gaplar sinonimiyasi: sodda gaplar sinonimiyasi, qo‘shma gaplar
sinonimiyasi.
Sodda gap sinonimiyasi. 1. Ikki tarkibli va bir tarkibli gaplar
sinonimiyasi: Elga qo‘shilgan er bo‘ladi, eldan ajralgan er bo‘ladi. — Elga
qo‘shilsang,
er bo‘lasan, eldan ajralsang, er bo‘lasan. 2.Bir tarkibli gaplar
sinonimiyasi: Kechaga
taklif qog‘ozi bilan kiritishadi — Kechaga taklif qog‘ozi
bilan
kiritiladi. 3.Deyarli barcha ritorik so‘roq gaplar o‘z sinonimiga ega
bo‘ladi: Menga
nima qilibdi?!Ilmni mehnatsiz egallab bo‘ladimi?! 4.Aktiv va
passiv qurilmali gaplar sinonimiyasi. Bunda bir xil tipik mazmun aktiv va passiv
qurilmali gaplar orqali ifodalanadi: A’lochi
studentlarga mukofotlar berish Zulfiya
Nazirovna
Rahimovaga topshirildi. — Biz a’lochi studentlarga mukofotlar berishni
Zulfiya
Nazirovna Rahimovaga topshirdik. Har ikki misolda bir xil tipik mazmun
ifodalangan. Lekin birinchisi passiv, ikkinchisi — aktiv qurilmali gap. 5. Tasdiq va
inkor shakldagi gaplar sinonimiyasi: Qarab
tur, seni otangga chaqmasammi!
(0.) — Qarab
tur, seni otangga chaqib beray.
7. Ifoda maqsadiga ko‘ra gap turlarining stilistik xususiyatlari. Darak
gap nutqda boshqa gap turlariga qaraganda ko‘p qo‘llanadi. Odatda, butun bir matn
darak gapdan tashkil topadi.
Darak gaplar nutq uslublarining har bir turida qo‘llanadi. Ilmiy, rasmiy va
ish qog‘ozlari uslubiga oid matnlar deyarli darak gaplardan iborat bo‘ladi. Badiiy
va publitsistik, so‘zlashuv uslublarida ham darak gaplardan keng foydalaniladi.
Badiiy adabiyotda tabiat manzarasi, obrazlarning portreti, ularning holati, asosan
darak gaplar orqali ifodalanadi. Drama asarlaridagi remarkalar, turli izohlar faqat
darak gaplardan iborat bo‘ladi.
Darak gap biror voqea-hodisa haqidagi xabarni ifodalaganda tinch ohang
bilan talaffuz qilinadi, ohang kesim tomon pasayib boradi. Gap tarkibidagi biror
bo‘lak logik urg‘u olsa, ohang ko‘tarilib, keyin yana susayadi. Darak gap gumon,
sevinch kabilar ifodalaganda, ohang ham shunga moslanadi.
So‘roq
gap larga tasdiq yoki inkor talab qiladigan so‘roq gaplar kiradi.
Bunda so‘roq gap so‘roq olmoshlarisiz, ohang yoki so‘roq yuklamalari orqali hosil

qilinadi. Bunday so‘roq gaplar ko‘proq -mi yuklamasi yordamida hosil bo‘ladi.
Ular badiiy, publitsistik, ilmiy, so‘zlashuv uslublariga oid adabiyotlarda keng
qo‘llanadi. -chi so‘roq yuklamasi yordamida tuzilgan so‘roq gaplar esa so‘zlashuv
nutqi uchun xarakterli bo‘lib, to‘liqsiz gaplardagina qo‘llanadi. -a yuklamasi
yordamida tuzilgan so‘roq gaplar ham so‘zlashuv nutqiga xos: — A? — dedi
eshon, ko‘zlari baqrayib. (P. T.)
Nahotki yuklamasi taajjub ifodalangan so‘roq gaplar tarkibida keladi.
Bunday gaplar ko‘proq badiiy, publitsistik, so‘zlashuv uslublarida qo‘llanadi.
Ular tarkibida shekilli,
chog‘i kabi so‘zlar ham keladi. Bunday so‘roq gapda
taxmin, gumon ottenkasi bo‘ladi.
So‘roq gaplarning javobi hamma vaqt ham tasdiq yoki inkor (ha,
yo‘q) shakllarida bo‘lavermaydi. Ba’zan javobda ha,
yo‘q gaplarini qo‘llab
bo‘lmaydi: Bu
nima? Ungimmi yoki tushimmi? (77. T.) Bu tip gaplar asosan
badiiy, publitsistik va so‘zlashuv uslublari uchun xarakterlidir.
— Nutqda ba’zan so‘zlovchi so‘roq javobini kutmasdan, o‘z fikrini davom
ettiraveradi: Endi
bu yoqqa qara hu anavi madrasani ko‘rdingmi? Hu ana. (P. T.)
Badiiy adabiyotda nutq ta’sirchanligini oshirish uchun so‘zlovchining o‘ziga
o‘zi savol berishi usulidan keng foydalaniladi: U
o‘ziga savol beradi: «Mabodo,
men
buni ilgariroq, masalan, avvalgi kun yoki kecha sezgan bo‘lsam, hayotimni,
qulayotgan
imoratimni, yong‘in o‘z girdobiga yutayotgan uyimni, erimning
nomusi,
sadoqatini omon saqlab qola bilarmidim? U o‘z savoliga o‘zi javob bera
olmadi.
(H. G‘.)
Ba’zan bu tip so‘roq gaplar tarkibida a yuklamasi keladi. Bu so‘roq
ma’nosini kuchaytiradi: Hammasini
aytib beraymi hozir, a? (P. T.)
Badiiy nutqning emotsional-ekspressivligini oshirish uchun bu shakldagi
gaplardan keng foydalaniladi: Bularku
butun-butun respublika, yirik
shaharlarning
beminnat do‘stligi oqibati. Ayrim kishilarning qalb haroratlarini
aytmaysizmi?
(R. F.)

Bu tip so‘roq gaplarning rasmiy uslubga xos quyidagi ko‘rinishiga e’tibor
beraylik: Loyihaga o‘zgartishlar bo‘ladimi? (Ovozlar: Yo‘q.) Qimki shu qaror
qabul
qilinsin desa, qo‘l ko‘tarsin. Tushiring. Qarshilar? Yo‘q. Betaraflar? Yo‘q.
Ba’zan so‘zlovchi o‘ziga noma’lum bo‘lgan ko‘p narsani bilishga intiladi.
Bu vaqtda birin-ketin so‘roq berilaveradi: Nima
deyapti, a, amaki? Qanaqa
ozodlik
bo‘lyapti-a? Kimlarga ozodlik bo‘lyapti? (P. T.)
So‘roq gaplar, so‘zlovchining qanday javob kutishiga qarab ham turlicha
tuziladi:
1. So‘roq gaplarda so‘zlovchi javobning qanday bo‘lishini oldindan
tasavvur qilolmaydi: Tog‘asi,
xolasi bo‘ldi nima-yu, bo‘lmadi nima? (P. T.)
2. So‘roq gaplarda javobning ijobiy bo‘lishiga shubha
bildiriladi: Nima,
xo‘jayining ust-bosh bermaydimi? (P. T.)
So‘roq gaplarning bu tipida ba’zan javob so‘zlovchining o‘zi tomonidan
beriladi. So‘roq gaplarning bu turi badiiy va publitsistik uslub uchun xarakterlidir.
So‘roq gaplar rasmiy-yuridik matnlarda deyarli qo‘llanmaydi. Ilmiy uslubga
oid adabiyotlarda ba’zan o‘quvchining diqqatini biror masalaga tortish vositasi
sifatida so‘roq gaplarga murojaat qilinadi. Bunday so‘roq gaplar ko‘pincha ilmiy
tadqiqot problemalarini belgilashda qo‘llanadi:
Moddiy
maydon qanday xossalarga ega? Eng avvalo, moddiy maydon
xossalarini
bilishni er tortishi va elektromagnit hodisalarini tekshirishdan
boshlamoq
kerak.
So‘roq gaplar ilmiy uslubga oid adabiyotlarning amaliy qismlarida (topshiriq
va masalalarda) ko‘p qo‘llanadi. Bunday so‘roqlardan ayrimlarining javobi
qo‘llanma oxirida ko‘rsatiladi.
Ba’zi so‘roq gaplar javobi bilan (javob so‘zlovchining o‘zi tomonidan
berilganda) shunday birikib ketadiki, ularni so‘roq va javobga ajratish sun’iylikka
olib keladi: Siz
jon-jigar ukalaringiz qoni uchun qonga qon, jonga jon
oldingizmi — oldingiz
(Q. YA.) Bu tip gaplar so‘zlashuv, badiiy, publitsistik uslub
uchun xarakterli bo‘lib, fikrning aniq va ta’sirchan bo‘lishiga xizmat qiladi.

Buyruq gaplar badiiy adabiyotlarda, dialog shaklidagi nutqda, rasmiy ish
qog‘ozlari uslubida, turli chaqiriqlarda, ilmiy uslubga oid mashq va topshiriqlarda
ko‘p qo‘llanadi.
Buyruq gaplar kesimi buyruq maylining I shaxs shakli bilan ifodalangan
bo‘lsa, istak, harakatni bajarishga xohish, ahd qilish, so‘zlovchining o‘zi
ishtirokida ish-harakatni bajarishga undash kabilar ifodalanadi. Bunday gaplar
so‘zlashuv va badiiy uslubga xos matnlarda ko‘p uchraydi: Olimjon
aka,
erlarimizni
qondirib-qondirib sug‘oraylik, ana shunda bu erlar ham hosil koni
bo‘ladi.
(SH. R.)
Badiiy uslubda ba’zan bu tip gaplarning kesimiga -in af-fiksi qo‘shilib
keladi: Qaysi
bir istak bayonin oshkoro aylayin, Qaysi dardimni deyin hamda
kimga
da’vo aylayin. (S.Abd.)
Buyruq gap kesimi harakat nomi kerak,
zarur, lozim, darkor shaklidagi
qurilmalar bilan ifodalanganda, ish-harakatni bajarish zaruriyligi yoki zarur
emasligi anglashiladi: Va’daga
vafo qilmoq kerak. (Maqol.)
Buyruq gaplar ilmiy uslubga oid adabiyotlarda ham qo‘llanadi. Ba’zan
o‘quvchining diqqatini bayon etilayotgan fikrga jalb qilish uchun Qiyoslang,
YAna
bir
masalaga ahamiyat bering, CHog‘ishtiring tipidagi buyruq gaplarga murojaat
etiladi.
Rasmiy uslubga xos turli qaror va buyruqlarda buyruq gaplar ko‘p
qo‘llanadi: O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi qaror qiladi: O‘zbekiston
Respublikasining
nikoh va oila kodeksi tasdiqlansin.
Buyruq gaplarning ayrim tiplari standart holda bo‘lib, ularda istak, maslahat
ottenkalari sezilib turadi. Bu tip gaplar so‘zlashuv uslubiga xosligi bilan
xarakterlanadi: Baraka
toping. Hushyor bo‘ling. YAxshi qoling. Xafa bo‘lmang.
Bor
bo‘ling. SHukur qiling kabi.
Buyruq gaplarning ikkinchi shaxsga qaratilgan ba’zi turlarining kesimi
uchinchi shaxs shaklida keladi: Qani,
kirsinlar! (S. Abd.) Bu tip gaplar ko‘proq
so‘zlashuv uslubiga xosdir.

Buyruq gap o‘ziga xos ohang bilan aytiladi. Bunda ohang gapning modal
ma’nolariga qarab turlicha bo‘ladi. Qat’iy buyruq, do‘q kabilar ifoda qilinganda,
kuchli ohang bilan aytiladi. Maslahat, taklif kabilar ifodalanganda esa, ohang
kuchsizroq, lekin darak gap ohangidan kuchliroq bo‘ladi.
Undov gap larda so‘zlovchining ichki his-hayajoni, tuyg‘usi yoki voqelikka
bo‘lgan turli emotsional munosabati ifodalanadi. So‘zlovchining ichki hayajoni,
tuyg‘usini ifoda qiluvchi gaplar sof undov gaplardir. Bunda emotsionallik gapning
asosiy magzini tashkil qiladi. Darak, so‘roq, buyruq gaplar ham his-hayajon bilan
aytilib, undov gapga aylanishi mumkin. Bularda asosiy maqsad ma’lum fikrni
ifoda qilish bo‘lib, emotsiya, effektlarni ifodalash esa qo‘shimcha vazifadir.
Undov gaplarda zavqlanish, shodlik, hayratlanish, taajjub, achinish, gazab,
nafrat kabi ichki kechinmalar ifodalanadi. Umuman, undov gaplar emotsionalligi
bilan ajralib turadi. Ular ko‘proq badiiy, so‘zlashuv va publitsistik uslublar uchun
xarakterlidir. Ularning shakllanishida qanday,
qanaqa, naqadar, qancha,
qaysi kabi emotsional-kuchaytiruv ma’nosidagi olmoshlar, undov so‘zlar ishtirok
etadi.
8. Tasdiq va inkor gaplarning qo‘llanishi. Garchi tasdiq va inkor logik
kategoriya bo‘lib, barcha tillar uchun umumiy bo‘lsa ham, lekin barcha tillarda
ifodalanishiga ko‘ra farq qiladi. Bu stilistik jihatdan ham alohida ahamiyat kasb
etadi.
Nutqda inkor shaklidagi gap tasdiqni ifodalashi mumkin: U
kelmaydi-ya! Bu
gap inkor shaklida bo‘lib, tasdiq (U
keladi) ni ekspressivlik orqali ifodalab,
so‘zlashuv uslubiga xos.
Tasdiqning oddiy shaklidan boshqa ekspressiv shakli ham mavjud.
Qiyoslang: Ra’no
keldi — Ra’noning kelmasligi mumkin emas edi. Bunday
ekspressiv tasdiq ma’no ottenkasi bilan oddiy tasdiqdan farq qiladi.
Gap kesimi tarkibli bo‘lib, inkor shakli etakchi fe’l — ravishda kelganda,
tasdiq ifodalanadi. Bunday gaplar ko‘proq ritorik so‘roq gap bo‘ladi:— E,
uka,
shundoq
kanal qaziladi-yu» hukumat taqdirlamay qo‘yadimi?! (S. A.)

Gapda ikki inkor ko‘rsatkichi qo‘llansa tasdiq anglashiladi, bunda tasdiq
kuchayib, gap modal ottenka oladi: Odatda, kelgan vakillar yotoqxonalarni ham
birma-bir
ko‘zdan kechirmay ketmas edilar. (P. T.)
So‘zlashuv nutqida ba’zan bu tip qurilmalardan keyin tasdiq ifodalovchi
so‘z ham keltirilib, tasdiq kuchaytiriladi: Zavodimizda
intizom yo‘q emas, bor.
Inkor maxsus grammatik ko‘rsatkichlar, leksik, sintaktik, intonatsion
vositalar orqali ifodalanadi. Bo‘lishsizlik affiksi -ma, to‘liqsiz fe’lning bo‘lishsiz
shakli emas,
na yuklamasi, yo‘q so‘zi mana shunday ko‘rsatkichlardir.
Inkor gap na yordamchisi orqali ham tuziladi: Zulfiya
na o‘qiydi, na
yozadi. — Zulfiya
na o‘qimaydi, na yozmaydi.
Inkor gaplar ba’zan ohang yordamida ifodalanishi mumkin: Bu
vazifani
yakka
o‘zingiz bajarib bo‘psiz. Koshki, yaxshi o‘qisa. Ba’zan inkor tasdiq
shakldagi gaplar orqali ifodalanadi: Keladi-ya?
(Kelmaydi.)
Ba’zan suhbatdosh tasdig‘idan hayratlanib, so‘zlovchi uning fikriga qarshi
yoki unga kinoya qilib, uning gapini qaytaradi: U
xizmatchi. — U xizmatchi?
9. Bir tarkibli gaplarning stilistik xususiyatlari. Bir tarkibli gaplarning
struktura asosi (grammatik markazi) ega yoki kesimdan iborat bo‘ladi.
Bir tarkibli gaplar, struktura asosining tabiatiga ko‘ra, ya’ni struktura asosi
gapning bosh bo‘laklari ega yoki kesimdan bo‘lishiga qarab, egasiz va kesimsiz
gaplardan iborat bo‘ladi.
Egasiz gaplarning struktura asosi kesim bo‘lib, uning tabiati ikki xil: ayrim
gaplarning kesimidan uning egasini topish mumkin : kesim eganing so‘rog‘ini
qabul qiladi. Ba’zilarida esa egani topib bo‘lmaydi : kesim eganing so‘rog‘ini
qabul qilmaydi. Quyidagi ikki gapni qiyoslang:— Hozirlik
ko‘ringiz, toki
g‘aflatda
qolib pushaymon bo‘lmaylik!— asablanib dedi Husayn Boyqaro.
(0.)Aqcha
bilan o‘lchab bo‘lmas u boshni, Tanga bilan to‘sib bo‘lmas
quyoshni.
(H. 0.)
Egasi topiladigan shaxsi aniq, shaxsi noaniq, shaxsi umumlashgan gaplarga
bo‘linadi.

-shaxsi aniq gap. Bunda gapning egasi bo‘lmaydi. Uning struktura asosi
kesimdan iborat bo‘ladi. Gapning kesimiga qarab, harakat qaysi shaxs tomonidan
bajarilayotganligini aniq bilish mumkin.
Bir tarkibli gaplar ichida bunday gaplar nutqda eng ko‘p qo‘llanadi. Qishilik
olmoshlari bilan ifodalangan eganing qo‘llanmasligi ayniqsa poeziya uchun
xarakterlidir. Bunday gaplar nutqqa ekspressiv-emotsional ottenka beradi, nutqni
silliqlashtiradi, uni yana ham ta’sirchan, ifodali qiladi, fikrning yo‘nalish markazini
kesimga ko‘chiradi: YAxshiligin bilib yaxshilik qaytar, Ammo bil: nokasdan
yomonlik
qaytar, (M. Boboev.)
SHaxsi aniq gaplar kesimining uchinchi shaxs shakli ko‘pincha ko‘chma
ma’noda qo‘llanib, II shaxsga qaratilgan bo‘ladi. Bu dialog shaklidagi nutqqagina
xosdir: Gapirsinlar, eshitaylik! — iltimos
bilan boqdi Umarali. (0.)
Muqimiy. Salomat bo‘lsinlar! (S.
Abd.)
SHaxsi aniq gapning kesimi fe’lning I shaxs shakli bilan ifodalanganda, II
shaxsga qaratilgan buyruq, iltimos, maslahat ottenkalarini ifodalaydi:
— Tilingizga
shakar, otaxon, qani, ketdik. (H. G‘.)
Ba’zan I shaxsning ko‘plik shakli birlik ma’nosi uchun ham qo‘llanadi. Bu
vaqtda gap hurmat, kesatish, kamtarlik ottenkalariga ega bo‘ladi: Mahmuddan
gina
qildi: — Keling.
Mahmudxon, nechuk? Qanaqa shamol uchirdi? —
Mana, keldik. (A.
Ubaydulla.)
Ba’zan shaxsi aniq gaplar dialog shaklidagi nutqda ketma-ket
keladi: Buyuring!
Tabriklayman! ( P . Q.)
SHaxsi aniq gaplarning ba’zi tiplari so‘zlashuv uslubida rasm-odat
ifodalovchi qurilmalarga aylanib bormoqda: Xush
ko‘rdik. Salom berdik va
boshqalar.
-shaxsi noaniq gap . Bunday gaplarning kesimi fe’lning III shaxs shakli
bilan ifodalanadi. Lekin kesimidan ish-harakatni bajaruvchi shaxsni aniqlab
bo‘lmaydi. Bunda ega nutqdan ma’lum maqsadda chetlashtiriladi, bajaruvchi shaxs
ma’lum maqsadda noma’lum, noaniq bo‘ladi.

SHaxsi noaniq gapning kesimi ko‘proq III shaxsdagi noma’lum shaxsning
ish-harakatini ifodalaydi. Bunga bosh bo‘lakning III shaxs bilan munosabatga
kirishuvi tufayli erishiladi. Bunday gaplar badiiy, publitsistik, so‘zlashuv
uslublarida kuchli stilistik vositadir: Tana — qo‘rg‘on,
dard — mehmon deydilar. (K. YA.)
SHaxsi noaniq gaplarda eganing qo‘llanmasligi quyidagi holatlarda yuz
beradi:
1.Bajaruvchi shaxs so‘zlovchi uchun ham, tinglovchi uchun ham noma’lum
bo‘ladi: Dehqonboy
aka, devoriy gazeta chiqdi. Klubga osib ko‘yishdi. (A. Q.)
2.Harakatni bajaruvchi shaxs so‘zlovchi uchun ma’lum bo‘ladi, lekin u
nutqda qo‘llanmaydi: Sizga
hali Umri to‘g‘risida gapirishdi. (A. Q.)
3. Harakatni bajaruvchi shaxsni atash mo‘ljallanmaydi. Asosiy diqqat
harakatga jalb qilinishidan tashqari, so‘zlovchi biror sababga ko‘ra uni ifoda
qilishni noqulay deb biladi: Nikolay
Vasil’evich! Telefonga!
Polkdan chaqirishyapti (N.
S.)
4. Harakatni bajaruvchi shaxs konmatndan bilinib turadi. SHuning uchun
ham u nutqda qo‘llanmaydi: Eshitganmiz,
chiroyli qizlarni tortiq qilib, podshodan
katta amal oladilar. (0.)
5. Harakatni bajaruvchi shaxsni so‘zlovchi aniq ko‘rsata
olmaydi: Oradan
ko‘p o‘tmasdan, Badiuzzamonning kelganidan xabar
berishdi. (0.)
6. Bajaruvchi so‘zlovchi shaxsning o‘zi bo‘lishi mumkin. Lekin
tinglrvchi shaxsning diqqatini bunga jalb qilish talab etilmay-
di. Bu vaqtda bajaruvchi shaxs noma’lum ko‘pchilik bilan qo‘shi-
lib ketadi: O‘larni
kolxoz mash’allari deb atashadi. («O‘zb.mad.»)
SHaxsi noaniq gaplar ilmiy adabiyotlarda, rasmiy uslub va ish qog‘ozlarida
deyarli.qo‘llanmaydi: ilmiy asarlar, rasmiy ish qog‘ozlarida bajaruvchi shaxsning
aniq bo‘lishi talab etiladi.
-shaxsi umumlashgan gap . Bunda bosh bo‘lak kesimdan iborat bo‘lib, har
uch shaxs bilan munosabatda bo‘ladi. Bunday gaplarda harakat umumga qaratilib,

hayotiy xulosalar, umumiy qoidalar, mehnat yakunlari, umumlashgan mulohazalar
ifodalanadi. So‘zlovchi bu tip gaplarni qo‘llash bilan o‘z xabariga nasihat,
maslahat, undash tusini beradi, ifodalanayotgan harakatning tipikligini ta’kidlaydi.
SHaxsi umumlashgan gaplar semantik jihatdan quyidagi xususiyatlarga ega
bo‘ladi:
1.Ish-harakat, umuman, barchaga qaratiladi. Bu ko‘proq chaqiriq, undash
xarakterida bo‘ladi: O‘zining butun kuchi va quvvatini, bilimini hormay-tolmay
xalq
xizmatiga sarf etayotgan o‘qituvchilarimizni sharaflaylik!
2.Xalqning donoligi, an’anasi, uzoq asrlik hayotiy tajribalari, umumiy
qoidalar, umumlashgan mulohazalar ifodalanadi. Bular umumga qaratiladi, konkret
o‘rin yo vaqt bilan bog‘lanmaydi. SHuning uchun ham bu tip gaplar ko‘pincha
maqol xarakterida bo‘ladi: O‘zing
suv ichadigan quduqqa tupurma.
Badiiy adabiyotda, tashviqot-targ‘ibot ishlarida, didaktik xarakterdagi
nutqlarda shaxsi umumlashgan gaplardan ta’sirchanlik vositasi sifatida keng
foydalaniladi.
-egasi topilmaydigan gap. Bu tip gaplarda kesim orqali gapning egasini
topib bo‘lmaydi. Lekin harakat sub’ekti biror shaxsga bog‘lanmagan holda mavjud
bo‘ladi.
Egasi topilmaydigan gapning kesimi grammatik shaxsni ko‘rsatadi, lekin
shaxs yoki predmetni ko‘rsatmaydi. U biror voqea-hodisa haqida tasdiq yoki inkor,
so‘roq ifoda qiladi, xolos.
Egasi topilmaydigan gaplarning semantik-stilistik belgilari quyidagicha:
1. Harakatni bajarish uchun yo‘l qo‘yish-qo‘yilmasligi kesimdan
anglashiladi: Mavlon
aka, bitta mix bilan imorat solib bo‘l maydi. (A. Q.) — Ha,
qizlarning
ko‘nglini tushunib bo‘lmaydi. (P. T.) Egasi topilmaydigan gaplarning
bu tipi nutqda ko‘pincha ritorik so‘roq gap shaklida :bo‘ladi. Qandoq
qilay, umrda
bir
bo‘ladigan to‘yni tashlab ketib bo‘ladimi?! (A. Q.)
2. Kishi istagi, irodasiga bog‘liq bo‘lmagan harakat yoki holatni
ifoda qiladi: Dastlab,
qo‘rg‘onning shikastlarini tuzatishga kirishildi. (0.)

3. Ish-harakat yoki holatning bajarilishi mumkin yoki mumkin
emasligi ifoda qilinadi: Toshni tog‘dan ko‘chirish mumkin, lekin mening
aytganimni muhayyo qilish mumkin emas. (YA.)
4. Ish-harakat yoki holatni bajarish zarur-zarur emasligi ifodalanadi. Bosh
bo‘lak harakat nomi va kerak,
zarur, lozim, darkor, hojat, ma’qul, shart kabi so‘zli
qurilmalar bilan ifodalanadi: Qo‘zievga
sushilka soldirish kerak. (A. Q.)
5. Ba’zan bosh bo‘lak edi to‘liqsiz fe’li bilan keladi: SHuni
Dehqonboyga
ilgariroq maslahat berish kerak edi. (A.
Q.)
Egasi topilmaydigan gaplarning bu turi badiiy adabiyotda, rasmiy
qog‘ozlarda, ma’ruza va suhbatlarda keng qo‘llanadi. Bu tip gaplar so‘roq gap
vazifasida kelganda, badiiy adabiyotda, ayniqsa, asar qahramonlarining ichki
dunyosini ochishda, voqea rivojida keng foydalaniladi. Masalan, G‘afur G‘ulom
YOdgorning ichki kechinmalarini ochish uchun mana shu tip gapdan juda o‘rinli
foydalangan: Nima qilish kerak? Axir
«Hoy birodar-lar, bu xotin mening xotinim
emas.
Men yollanib uni qo‘ydim, bolaning ham hali qiz-o‘g‘illigini bilmayman,
— desam,
baloga qolaman. Balki jinoiy
mas’uliyatga tortarlar. Garangsib qoldim». (G‘.
G‘.)
Badiiy adabiyotda voqealarni rivojlantirish usuli sifatida bu tip gaplardan
keng foydalaniladi. Bunday gap ko‘pincha murojaat, chaqiruv ottenkasiga ega
bo‘ladi:— Xaloyiq! — dedi
Yo‘lchi hayajonlanib.— Bo‘sh kelmanglar, oyoqni
tirash kerak, mushtni ko‘rsatish kerak .
(0.)
5. Noilojlikdan kelib chiqqan zaruriyatning bajarilish-bajarilmasligi
ifodalanadi: Kovun
sayilchilar kechki payt kelishib qolishsa, osh qilishga to‘g‘ri
keladi. (S.Abd.)
Egasi topilmaydigan gaplar barcha nutq uslublarida qo‘llanadi:
Ilmiy uslubga oid adabiyotlarda egasi topilmaydigan gaplarga ko‘p murojaat
qilinadi. Bunda hodisa va harakatlar uning sub’ektini ko‘rsatmasdan ifodalanadi.
Ish-harakat, holatni so‘zlovchiga bog‘lamay, undan chetlashtirib ifodalash, uni
ta’kidlashda bu tip gaplar eng qulay vositadir: Misoldagi
sifatdosh-ga qo‘shilgan
egalik
affiksini ubog‘lanib kelgan otga qo‘shsa ham bo‘ladi. (O‘zb. t. gram., 1 t.)

-nominativ gap. Bu kesimsiz gaplarning asosiy ko‘rinishidir. Bunda
predmet, voqea-hodisalarning nomi atalib, uning mavjudligi tasdiqlanadi.
Nominativ gap badiiy va publitsistik uslubda kuchli stilistik vositadir.
Ayniqsa, proza va poeziyada, drama remarkalarida sharoitni tasvirlashda
nominativ gaplardan keng foydalaniladi. Milliy naqshlar bilan bezalgan
mehmonxona, madaniyat saroyi, magazinlar, rang-barang
gullari bilan dilni
xushnud
etuvchi kengkeng maydonlar, ishchi shaharchalari, komso-mol ko‘li,
oynaday
shaffof yo‘llar... Mohidil sayr qilib to‘ymasdi. (J A.)
Nominativ gap grammatik qurilishi lo‘nda bo‘lganligi uchun ham so‘z
ustalari bu tip gaplarni ko‘proq qo‘llaydilar. Bu tip gaplar syujetning tez
rivojlanishiga imkon beradi. Ayniqsa, nutq boshida qo‘llangan nominativ gaplar
ko‘proq shu vazifani bajaradi. Uning mazmuni keyingi gaplarda ochilishiga o‘quv-
chi diqqatini jalb qiladi: Mana
bo‘zlik. Bunda qancha semiz, serhosil erlar
yastanib
yotibdi. Bo‘z o‘tlarning ming-ming yillardan buyon chirib yotgan ildizlari
bu
erlarni o‘g‘itlab, semirtirib yuborgan, agar suv bo‘lsami, tog‘-tog‘ hosil
bitardi.
(SH. R.)
Ba’zan nominativ gap matn oxirida keladi. Bunda u oldingi gap bilan
semantik munosabatda bo‘lib, yakun, xulosa ifodalaydi. Qizning
otasi,
Mirzakarimboyning
yigirma yillik xiz-matkori, bir kechada Salimboyvachchani
chavaqlab,
o‘ligini jarga tepib yubordi. Ana ofat! (0.)
Nominativ gap ba’zan oldingi fikr bilan keyingi fikrni bog‘lash uchun ham
xizmat qiladi: Qor
kuchli yog‘ardi. Ko‘chalar, gomlar, devorlar, daraxtlar
oppoq. Sokin, g‘arib qish oqshomi. Qorkapalaklari
Yo‘lchining qoshlariga,
kipriklariga
qo‘nadi, yuzlariga yopishib tomchilanadi. (O.)
Nominativ gaplar murakkab qo‘shma gap shaklida kelib, peyzaj
kartinalarining umumiy tasvirini ifoda qiladi.
Nominativ gapning qo‘llanishi ko‘pincha kishining holatiga bog‘liq bo‘ladi.
Kishi hayajonlanganda ko‘proq fikrni qisqa ifodalaydi. Bu, ayniqsa, reportaj,
xotira daftarlari, sayohatchilarning yon daftarlarida ko‘p ishlatiladi. Drama,
kinossenariyalarning butun-butun remarkalari nominativ gaplardan iborat bo‘ladi.

Nominativ gaplar ilmiy asarlarda, so‘zlushuv uslubida juda kam qo‘llanadi.
10. Gap bo‘laklarning funksional qo‘llanishi. Gap bo‘laklari nutq
uslublarida qo‘llanishiga ko‘ra o‘ziga xos xususiyatlarga ega.
Ega ko‘pincha kishilik olmoshining birinchi va ikkinchi shaxs shakllari bilan
ifodalanadi: Men butun hayotimni o‘qituvchilik ishiga bag‘ish-layman. Butun
hayotimni
o‘qituvchilik ishiga bag‘ishlayman. Ikkinchi gapda kesim shakli asosiy
rol o‘ynagan.
Men olmoshi bilan ifodalangan ega ko‘pincha publitsistik nutqda
tushirilmaydi. Bu publitsistik nutq tabiatidan kelib chiqadi: so‘zlovchi shaxs
muhim hisoblanib, suhbatdosh diqqati sub’ektga. qaratilgan bo‘ladi: Lekin
baxt
tushunchasi
baxtli hayot tushun-chasidan yuqoriroq turadi — men bu gapni
yoshlarga
aytayotirman. (T. Qoriniyoziy.)
Bu jihatdan ilmiy uslub o‘zgacha: unda bunday ega o‘rnida bi-rinchi
shaxsning ko‘plik shakli qo‘llanadi. Ilmiy uslubda harakat sub’ektini ko‘rsatmaslik
tendensiyasi kuchli.
Eganing bir tarkibli gap turlaridan shaxsi aniq, shaxsi no-aniq, shaxsi
umumlashgan turlarida qo‘llanmasligi norma hisoblanadi, uni tushirilgan yoki
yashiringan deb bo‘lmaydi. Agar ega nutqqa kiritilsa, gapning mazmuni ham,
strukturasi ham o‘zga-radi. Qiyoslang: Boshingga
qilich kelsa ham, to‘g‘ri gapir.
— Boshingga
qilich kelsa ham, sen to‘g‘ri gapir.
So‘zlashuv uslubida ega vaziyatga ko‘ra nutqda qo‘llanmaydi: Terim
mashinasi
yo‘lda ko‘ringan zahoti onasi: — Keldi! Keldi! — deb, bizga
peshvoz
chiqdi (P.Q.)
Kesim, nutq uslublarida qo‘llanishiga ko‘ra, ayrim xususiyatlarga ega.
Masalan, ot-kesim (sodda ot-kesim ham, tarkibli ot-kesim ham) ko‘proq ilmiy va
rasmiy idoraviy uslublarga, fe’l-kesim (sodda fe’l-kesim ham, tarkibli fe’l-kesim
ham) esa ko‘proq so‘zlashuv, badiiy, publitsistik uslublarga xosdir. Bu hol
ularning maqsad va vazifalari bilan izohlanadi. Qiyoslang:
Ilmiy uslubdan: Organizm
bilan muhit bir butun sistemadir. Bu sistemani
hosil
qiluvchi ikkala komponent ziddiyat bir-ligini tashkil qiladi. Bu ziddiyat

organizmning yashash manbai-dir va muhitning o‘zgarishi, rivojlanishi
vositalaridan
biridir.
Rasmiy-idoraviy uslubdan: Saylov
binosida tartib saqlanishi uchun
uchastka
saylov komissiyasining raisi javobgardir.
Badiiy uslubdan: Ikromjon
na bo‘ri tovushini eshitar, na yuzlariga
urilayotgan
kamishlarning shitirlashini eshitar edi. (S. A.)
So‘zlashuv uslubidan:— Seni
akang boqolmay taqachiga topshirgan ekan.
—
dedi Ergash, — meni o‘z otam qashshoqlikdan bir boyga topshirdi. (P. T.)
Publitsistik uslubdan: Bu
konsert kechasidan ko‘chaga bepoyon Vatanimiz,
ajoyib
xalqimiz, nuroniy hayotimiz uchun iftixor tuyg‘usi bilan mag‘rurlanib
chiqqanimizda
bir achchiq tarixiy faktni aytib berishdi menga. (V. 3.)
Badiiy, publitsistik va so‘zlashuv uslublarida tarkibli fe’l-kesimlarning
murakkab shakllari ko‘p kuzatiladi: Mayli,
men sizni savodli kilganim bo‘lsin!
— dedi
Elmurod. (P. T.)
Badiiy uslubning obrazliligiga sabab unda sifatlovchilarning ko‘p
qo‘llanishidir.
Bu hol publitsistik uslub uchun ham xarakterli: Har
birisi asrlarga teng
keladigan bu azamat yillar shu
do‘stlik, shu ham-korlikning tantanasidir. (V. 3.)
So‘zlashuv uslubida egalik affikslari qo‘llanmasdan taalluqlilik belgisiz
ifodalanishi mumkin. Esimni
tanibmanki, bizning xonadonda ayolga qo‘l
ko‘targan
kimsani bilmayman. («Saodat» jurn.)
11. Gapda so‘zlar tartibining stilistik vazifasi. So‘z tartibi nutq
uslublarining differensiyalashuvida asosiy omillardandir. So‘z tartibiga oid
adabiyotlar hamda faktik materiallarga ko‘ra, o‘zbek tilida so‘z tartibi haqida gap
borganda asosiy axborot tashuvchi bo‘laklar gap oxirida, yordamchi axborot
tashuvchi bo‘laklar esa gap boshida keladi.
Gapda yordamchi axborot tashuvchi bo‘lak tema , berilgan deb, asosiy
axborot tashuvchi bo‘lak rema , yangilik deb ham yuritiladi.
So‘z tartibini o‘rganishda gapning aktual bo‘linishi bilan formal bo‘linishi
bir-biriga zid qo‘yilmaydi. Aksincha, ular bir-birini to‘ldiradi.

Gapda so‘z tartibi sintaktik va stilistik rol o‘ynaydi. Tartib sintaktik rol
o‘ynaganda, uning o‘zgarishi qurilmaning semantik-grammatik tabiatini
o‘zgartadi: Ko‘m-ko‘k dala. — Dala ko‘m-ko‘k.
Tartib stilistik rol o‘ynaganda, uning o‘zgarishi gapmazmuni va grammatik
tabiatini butunlay o‘zgartib yubormaydi. Bunday so‘z tartibining o‘zgarishi
ma’lum mazmun o‘zgarishi, stilistik ottenka bilan bog‘liq bo‘ladi.
Ega va kesimning normal, ob’ektiv, to‘g‘ri tartibi ko‘proq darak gaplarga
xos bo‘lib, ilmiy, rasmiy ish qog‘ozlari uslubi uchun xarakterlidir. So‘zlashuv,
badiiy va publitsistik uslubga oid adabiyotlarda esa bu tartib o‘zgarishi mumkin.
Kesimning egadan oldin keltirilishi nutqni ta’sirchan, emotsional qiladi:
— Qurib ketsin bu
Toshkent zilzilasi, hech esingizdan chiqmaydi-ya. (P. Q.)
Inversiyaning bu turida ba’zan emotsionallik juda kuchli bo‘ladi. Bu vaqtda
bunday gaplar oxirida yozuvda undov belgisi qo‘yiladi: Ha, zoe ketmadi o‘sha
kurashlar,
uyqusiz tunlar!— dedi u ilgarigidek jo‘shib. (Y. SH.)
Ega-kesim inversiyasi ko‘pincha so‘roq gaplarda
uchraydi:. Esing dami Katta
Farg‘ona kanalini qurish qanday boshlangani? (Y.
SH.)
CHaqiriqlarda ko‘pincha kesim birinchi o‘ringa qo‘yiladi. Bu ekspressivlik,
emotsionallik uchun xizmat qiladi: YAshasin
sportchilarimiz!
Ega va kesim inversiyasi ayniqsa poeziya uchun xarakterlidir.
To‘g‘ri, normal, ob’ektiv tartibda to‘ldiruvchi va hol kesimdan oldin keladi.
Bu ilmiy, rasmiy ish qog‘ozlari uslubi ham-da badiiy nutq uchun xarakterlidir.
So‘zlashuv uslubida esa bu holat ko‘pincha inversiyaga uchraydi. Umuman,
so‘zlashuv uslubida inversiya hodisasi kuchlidir.
To‘ldiruvchi va kesim inversiyasi: Ovozingni
chiqarsang... Ha bilib qo‘y!.
Ko‘rdingmi
kuchimni? (P. T.)
Hol va kesim inversiyasi: Ichimga
chiroq yoqsa, yorimasdi o‘sha
kunlari. (YA.)

To‘g‘ri tartibda aniqlovchi aniqlanmishdan oldin keladi. Badiiy va
so‘zlashuv uslublarida esa bu tartib inversiyaga uchrashi mumkin: — Hech kimi
yo‘q sho‘rlikning, —
dedi otinoyi, etimning holi ga achinganday. (P. T.)
Poeziyada qofiya, vazn, turoq talabiga ko‘ra tarkibli kesim tarkibida ham
tartib o‘zgarishi uchraydi: Bilmaganin
o‘rganib, Odamzod topdi kamol. (G‘. G‘.)
So‘zlashuv uslubida ba’zan ajratilgan bo‘laklar ham gap oxirida
keltiriladi: Kechqurun
idorada majlis bor, soat ettida. (S. A.).
Inversiya boy stilistik imkoniyatlarga ega.
12. Uyushiq bo‘laklarning stilistik vazifasi. Bunday bo‘laklar yordamida
umumiy kartinalarning detallari, harakat dinamikasi tasvirlanadi, kuchli
ekspressiv-lik ifoda qiluvchi epitetlar qatori hosil qilinadi: Odam
o‘qiydi, ishlaydi,
dardga
chalinadi, qiyinchiliklarga uch-raydi, oila quradi, bola tarbiyalaydi, do‘st
orttiradi,
yaxshilikdan quvonadi, yomonlikdan azob chekadi, adolat, haqiqat
uchun
kurashadi. (H. G‘.)
Fe’l kesimlarning uyushib kelishi nutqning dinamikligi haqida tasavvur
beradi: Dildor
ilgarilari ham eri bilan ko‘p marta bahslashgan, aytishgan,
urishgan,
arazlashgan. (H. G‘.)
Uyushiq sifatlovchilar nutqning ekspressivligi uchun xizmat qiladi: Hamro
Rahimov
to‘ladan kelgan, o‘rta bo‘y, qo‘yko‘z, bug‘doy rang, qirq yoshlardan
oshmagan
kishi ekan. (J. A.)
Uyushiq bo‘laklar ba’zan sinonimik qator hosil qilishi mumkin. Bu,
ayniqsa, badiiy, publitsistik uslubda ko‘p uchraydi: Boshqa
iloj qolmagach, ona
eng
tuban bir «hunar»ga tutindi, do‘kondorlarga, mulkdorlarga, badavlat
odamlarga yanada
ziyod davlat tilab, xayr-sadaqa so‘ray boshladi. (P. T.)
Gap bo‘laklari ko‘pincha bog‘lovchilarsiz, biriktiruvchi pauza va sanash
ohangsi yordamida uyushib keladi. Bu ko‘proq so‘zlashuv, badiiy va publitsistik
uslublarga xos bo‘lib, nutqqa keskinlik tusini berish ehtiyoji bilan izohlanadi.
Misollar:
Badiiy uslubdan: Nizomjon
o‘z ishi bilan, axloqi bilan ko‘pchilikning
og‘ziga
tushib qolgandi. (S. Ahm.)

Publitsistik uslubdan: Tashabbus tashabbusni tug‘diradi. Unga, xalq
tashabbusiga,
madad bering, u qanot rostlaydi, parvoz qiladi! (Y.SH.)
So‘zlashuv uslubidan: — Ha,
mulla. CHarchamasdan, siqilmasdan
yuribsanmi?
(P.T.)
Poeziyada uyushiq bo‘laklar qatori keng bo‘lsa, ular qofiya, vazn, turoq
talabiga ko‘ra guruhlanib kelishi mumkin: Men
Syao, Robson bilan, Pablo
Neruda
bilan,Nekse, Barboslar bilan suhbatda bo‘lgan kshii. (G‘. G‘.)
Ilmiy va rasmiy uslublarda uyushiq bo‘laklarning qo‘llanishida ayrim o‘ziga
xoslik kuzatiladi: ilmiy matnlarda uyushiq bo‘laklar raqam—(1), (2), (3), harf (a),
(b), (v) shakllarida ham ko‘rsatiladi. Rasmiy uslubda, ayniqsa, yuridik
adabiyotlarda, uyushiq bo‘laklar alohida-alohida satrda ham beriladi. Ba’zan
uyushiq bo‘laklar ancha keng bo‘lib, ular alohida abzatsdan yoziladi. Bunday
holatlarda uyushiq bo‘laklar yozma nutqda nuqtali vergul (;) bilan ajratiladi.
13. Undalma stilistik vosita sifatida. Undalma, so‘zlovchi nutqi qaratilgan
shaxs, jonli va jonsiz predmetni ifodalashiga ko‘ra, kuchli stilistik vosita
hisoblanadi. Undalmalar so‘zlovchining tinglovchiga munosabatini ifodalab, baho
xarakteristikasi ottenkasi (ijobiy, salbiy, neytral, ko‘tarinki-tantanali kabilar)ga ega
bo‘ladi.
Undalmalar ko‘proq so‘zlashuv, badiiy, publitsistik uslublarda, qisman
rasmiy-idoraviy uslubda qo‘llanadi. Ilmiy uslubda undalmaga deyarli murojaat
qilinmaydi.
Undalmalarni baho xarakteristikasi ottenkasini ifodalashiga ko‘ra, ikki katta
guruhga ajratish mumkin:
1. Stilistik neytral undalmalar. Bunday undalmalarda so‘zlovchining
baho tavsifi neytral va ko‘proq so‘zlashuv, rasmiy-idoraviy uslublarga xos:
— Seni, Diyorova, Karim
ham, direktor ham laqillatishibdi. (H. G‘)
Monologik nutqda qo‘llanadigan Deputat
o‘rtoqlar, Delegat o‘rtoqlar kabi
undalmalar logik jihatdan butun matnga qaratilgan bo‘ladi.

2. Baho tavsifini ifodalovchi undalmalar emotsional-
ekspressiv bo‘yoqqa ega bo‘lib, faqat nutq adresatini ifodalamay, uni
xarakterlaydi, unga munosabat bildiradi:
1) Undalma o‘z leksik ma’nosiga ko‘ra baho ifodalaydi. Bu ijobiy yoki
salbiy bo‘lishi mumkin: CHuchvarani xom sanabsan, iflos! (S. Ahm.)
2) Baho xarakteri, undalmaning obrazliligi u bilan birga kelgan so‘zlarga
bog‘liq. Obrazli aniqlovchilar, izohlovchilar bilan kelgan undalmalar nutqni
obrazli qiladi: Kurashayotgan muazzam SHarqdagi aziz birodarlarimiz! Qudratli
sovet
xalqlari sizlarga ajoyib bahor bayrami salomini va sevgisini yo‘llay-di,
sizlarga
yana ham ulug‘vor yutuqlar tilaydi. (V. 3.)
3) Baho ifodalashda ohangning ham roli kattadir: Hoy
yaxshilar, sizlardan
iltimos: mashina ichiga semichka po‘chog‘i tashlanmasin.
Ba’zan undov so‘zlarning o‘zi undalma vazifasida keladi. Bu vaqtda
so‘zlovchi nutqi qaratilgan shaxs konmatn yoki vaziyat-dan bilinib turadi: Nima
qilayotibsan, ey,- dedi
Do‘smat xotiniga, — aqlingni edingmi? (P. T.)
4) Undalmaning baho tavsifi ifoda qilishida egalik hamda -jon,
-xon, -
cha,
-choq affikslaridan foydalaniladi: SHigitcha, tushmaysizmi? — dedi kimdir
orqadan(O‘.U.)
So‘zlashuv uslubida undalmaning III shaxs egalik affiksi bilan kelishi
kuzatiladi: Voy, otasi, keldingizmi?
Nima gap? (P.T.)
5) So‘zlashuv uslubida buyruq maylining I shaxs birlik shaklining
undalma vazifasida kelish hollari uchraydi: O‘ingiz
o‘ylang, aylanay, oltita bolani
boqish
osonmi? (U. U.)
6) Undalmalarning takrorlanib kelishi ham baho ottenkasini kuchaytiradi.
Bu so‘zlashuv, badiiy va publitsistik uslublar uchun xarakterlidir: Hoy, yuksak
tog‘, yuksak tog‘, Deya
yolvordi o‘tloq (H. G‘.)
Ba’zan gap boshida kelgan undalma gap oxirida takrorlana-di:— Men
YOlqin
akamning: — Tursun, qayoqqa yo‘q bo‘lding, Tur-sun? degan
hayqirig‘idan
cho‘chib uyg‘ondim. (P. Q.)

7) Undalmalar gradatsiya (kuchaytirish) uchun xizmat
qiladi: Ha, ablah, yolg‘onchi, muttaham!.. Ket bu rdan, ko‘zimga
ko‘rinma!.. (P. T.)
Undalma umumlashtiruvchi birlik va uyushiq undalmalar shaklida ham
uchraydi: Aziz tojik do‘stlarimiz: tojik paxtakori va agronomi, tojik ishchisi va
olimi, ajoyib sehrgar tojik doktori va san’atkori! Sizlarning
mehnatingiz va
paxtangiz
o‘zlaringizga o‘xshagan benihoya ko‘rkam va go‘zal! (V.Z.).
So‘zlashuv uslubida undalma tarkibi ba’zan murakkab holda bo‘ladi: Ey
mening yorug‘ shamim! YOrug‘ shamimgina emas. Yo‘q. Ey ko‘zimning
ravshan nuri! So‘zlaringning
latofati yuz ming jondan ortiq. (N.)
Rasmiy-idoraviy uslubda undalmalar so‘zlovchi nutqi qaratilgan shaxsni
ifodalaydi. Badiiy, publitsistik, so‘zlashuv uslublarida esa undalmalar jonli va
jonsiz predmetlarga qaratilishi ham mumkin: Ey-voy,
osmon yiroq-u er qattiq.
CHarxing
buzilsin, falak! (P. T.)
Undalma badiiy adabiyotda personajlar nutqini xarakterlash uchun ham
xizmat qiladi. Masalan, tarixiy temada yozilgan asarlarda eskirgan so‘z bo‘lgan
undalmalarga murojaat qilinadi: CHaqirtirgan
ekansiz, a’lo hazrat? (V. S.)
7) Undalmalarning gapdagi o‘rni (gap boshida, o‘rtasida, oxirida) ham
bahoni kuchaytirishda muhimdir: To‘g‘ri
aytasiz, egachi! — deb uning so‘zlarini
tasdiqladi.
(H. G‘.)
Undalmalar ko‘pincha gap boshida keladi.

14. Kirish bo‘laklarning va kiritmalarning stilistik
xususiyatlari. Kirishlar so‘z, so‘z, birikmasi, gap shaklida bo‘lib, barcha nutq
uslublarida qo‘llanadi.
I. Kirishlar so‘zlovchi shaxsning aytilayotgan fikrga bo‘lgan munosabatini
ifodalaydi. Bular quyidagi semantik-stilistik xususiyatlarga egadirlar:
1. Ishonch yoki tasdiq ifodalaydi. Bu tip kirishlar deyarli barcha nutq
uslublari uchun xarakterli. Lekin bular so‘zlashuv, badiiy, publitsistik uslublarda
nisbatan ko‘proq qo‘llanadi: Zokir
ota, shubhasiz, juda tajribali paxtakor. (A. Q.)

Bu tip kirishlardan so‘zsiz, o‘z-o‘zidan, aniqki kabilar ko‘proq ilmiy uslub
uchun xarakterlidir: Agar
ravishdosh shaklidagi fe’l keyingi fe’lning belgisini
ko‘rsatsa, o‘z-o‘zidan, keyingi
fe’l mustaqil fe’l bo‘ladi. (O‘zb. t. gram., I t.)
2. Gumon ifoda qiladi. Bu tipkirishlar ham ko‘proq so‘zlashuv, badiiy
va publitsistik uslublarga xosdir: Aftidan, Davron
unga joy band qilib
o‘tiribdi! ( P . Q.)
Mening so‘zlarim sizga, ehtimol , achchiq tatiyotgandir. (H. G‘.)
Boshlagan
ishimiz ollo taologa yoqmadi, chog‘i. (S. Ahm.) Sirini aytishiga,
yuragini
bo‘shatishiga
g‘ururi yo‘l bermadi, shekilli. (H.G‘.)
Ilmiy, rasmiy-idoraviy uslubning ekstralingvistik belgilari bu tip kirish
qurilmalarning ilmiy, rasmiy-idoraviy matnlarda qo‘llanishini chegaralaydi.
So‘zlashuv uslubida basharti, bordi-yu kirishlari ko‘p qo‘lla-nadi: Bordi-
yu, o‘sha
yulduzlarda inson ham bo‘lsa-chi? (J. A.) Basharti, Hakima kech qolsa-
chi?
So‘zlashuv uslubida kim
biladi qurilmasi ham nutqdagi vazifasi va
ma’nosiga ko‘ra kirish vazifasida keladi: Mana
shu voqea, kim biladi, nima
uchundir
Abdullaning xayolidan sira ko‘tarilmasdi. (U.U.)
3.Orzu-umid, istak, mamnunlik ifodalaydi. Bu tip kirishlar ko‘proq
so‘zlashuv uslubiga xos: ishqilib,
qani endi, koshkiydi, yaxshiyamki, xayriyat kabi .
3. Taajjub ifodalaydi. Bu tip kirishlar ko‘proq so‘zlashuv, badiiy,
publitsistik uslublarda qo‘llanib, ilmiy, rasmiy-idoraviy uslublarda
kuzatilmaydi: nima
balo, nahotki, tavba kabi
4. Uxshatish ifodalaydi. Bu tip kirish qurilmalar ham so‘zlashuv, badiiy
uslublarga xos: Oqshom
pardasi qoplagan ko‘cha. Xiyobonda quyosh charaqlab
ketdi, misoli. (R.
F.)
5. Ta’kid ifodalaydi: axir,
xolos, qaytaga.
6. Taxmin ifodalaydi: chamamda.
II. Aytilayotgan fikrning kimga qarashli ekanligini
ifodalaydi: menimcha,
fikrimcha, nazarimda, aytishlaricha, bilishimcha...
aytmoqchi kabilar ko‘proq so‘zlashuv, badiiy va publitsistik uslub uchun xarakterli.

Bu tip kirishlardan bizningcha, bizning fikrimizcha, uningcha, ma’lum
bo‘lishicha,
... ning qayd qilishicha, ... ning fikriga ko‘ra, ... ning yozishicha kabilar
ilmiy uslub uchun, ayniqsa, uning ilmiy bahs sohasi uchun xarakterlidir.
Rasmiy-yuridik uslubda zsa ... ga
muvofiq, ... ga binoan, ... bo‘yicha, ... ga
asosan kabi kirishlar ko‘p uchraydi.
III. Aytilayotgan fikrning oldingi fikr bilan aloqasini ifodalaydi. Bunda
quyidagi holatlar kuzatiladi:
1. Bir gap, abzats yoki murakkab sintaktik butunlik tarkibida aytilgan
keyingi fikr oldingi fikr bilan munosabatda bo‘ladi. Bunda ko‘pincha keyingi
kirishli gap oldingi fikr xulosasi, yakuniday hisoblanadi. Bu vazifada so‘zlashuv,
badiiy, pub-litsistik uslublarda bundan
chiqdi, qo‘ying-chi, baribir, yaxshisi, shu-
shu,
qildi-qildi, shunday qilib, bir so‘z bilan aytganda, xul-lasi kalom, vassalom,
binobarin,
qarabsizki, qo‘yingki, umuman kabi so‘zlar keladi.
So‘zlashuv uslubida: yaxshisi,
qo‘ying-chi, shunaqa qilib, shu-shu kabi.
Publitsistik uslubda: bir
so‘z bilan aytganda, shunday qilib, baribir kabi .
Badiiy uslubda: binobarin, qo‘yingki, q arabsizki kabi.
Ilmiy uslubda: demak,
umuman olganda, shunday ekan kabi.
Bir abzats, murakkab sintaktik butunlikda aytilgan fikr oldingi matnda
aytilgan fikr bilan munosabatga kirishib,uning xulosasi, yakunini ifodalaydi. Bu
vaqtda ko‘rinadiki,
anglashiladiki, ko‘rib o‘tdikki, xullas kabi kirishlar keladi.
IV. Aytilayotgan fikrning tartibini ifodalaydi. Bu vazifada birinchidan,
ikkinchidan,
avvalo, nihoyat, so‘ngra, oxiri, dastlab, innaykeyin kabi so‘zlar keladi.
Bulardan nihoyat,
dastlab, avvalo, oxiri kabilar badiiy, publitsistik, so‘zlashuv
uslublarida ko‘proq qo‘llanadi.
So‘zlashuv uslubi uchun innaykeyin kirishi xos .
Birinchidan,
ikkinchidan kabi kirish so‘zlar ko‘proq ilmiy uslubga xosdir.
V. Fikrning odatda yuz berib turadigan voqea-hodisani anglatishini
ifodalaydi: odatda,
odatga ko‘ra, odat bo‘yicha kabi
Kiritmalar tushunarsiz yoki tushunilishi qiyin so‘zlar (dialektizm,
professionalizm, termin, jargon, arxaizm, istorizm kabilar) ma’nosini, ayrim leksik

birliklarning talaffuzi yoki etimologiyasini izohlash, so‘zlovchining sub’ektiv-
emotsional munosabatini ifodalash, xabar manbaini ko‘rsatish, qo‘shimcha
ma’lumotlar berish uchun xizmat qilib, ayrim bo‘lak, birikma, gap shaklida
bo‘ladi.
Odatda, so‘zlashuv uslubida kiritmalarga ko‘proq ehtiyoj seziladi.
Kiritmalar badiiy va publitsistik uslublarda ham fikr bayon qilishning
maxsus usuli hisoblanib, personaj kechinmala-ri, obrazlar harakatining ichki
motivlari, his-hayajonning sabablari, tasvirlanayotgan voqelikka bo‘lgan
munosabat kabilar-ni ifodalaydi, ifoda qilinayotgan fikrni izohlaydi yoki bu haqda
qo‘shimcha ma’lumot beradi: SHunday kezlarda (bunaqa kezlar ikki-uch bor
bo‘lgan) Azizxon
ketishga shoshilmaydi. (S. A.)
Ilmiy va rasmiy-idoraviy uslublarda: Bu
narsa so‘zning o‘zaro bog‘langan
uch
xil strukturaga ega ekanligini ko‘rsatadi: so‘zning semantik strukturasi (so‘z
anglatadigan ma’nolarning butun sistemasi), so‘zning
fonetik
strukturasi (so‘zning tipik fonetik xususiyatlari), so‘zning
morfologik
strukturasi (morfemalarga bo‘linishi). (O‘zb.
t. gram., I t.)
Adabiyotlar:
1. Мамажонов
А. Қўшма гап стилистикаси.- Тошкент, 1990.
2. Шомақудов
А., Расулов И., Қўнғуров Р. Ўзбек тили стилистикаси. –
Тошкент, 1983.
3.
Содиқова М. Феъл стилистикаси. – Тошкент, 1975.
4. Қў нғуров
Р. Ўзбек тили стилистикасидан очерклар.- Самарқанд, 1975.
5. Қў нғуров
Р. Грамматик стилистика // “Ўзбек филологияси” тўплами.
СамДУ асарлари, янги серия, № 315. – Самарқанд, 1975.
6. Қў нғуров
Р. Субъектив баҳо формаларининг семантик ва стилистик
хусусиятлари. – Тошкент, 1980.
7. Қў нғуров Р. Стилистика имени существительного в узбекском языке. –
Ташкент, 1983.

8. Қў нғуров Р. Олмош стилистикасига оид айрим мулоҳазалар // “Ўзбек тили
стилистикасидан кузатишлар” тўплами. – Самарқанд, 1981.
9.Қў нғуров Р. Сифат стилистикаси // “Ўзбек тили стилистикаси
ва нутқ маданияти” тўплами. – Самарқанд, 1982.
10. Қў нғуров Р. Каримов С. Ўзбек тили стилистикаси ва нутқ маданияти.
Библиографик кўрсаткич.– Самарқанд, 1984.
11. Ўзбек тили грамматикаси. I том – Тошкент, 1975. II том – Тошкент,
1975.

Sintaktik uslubiyat. Sodda gaplar uslubiyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish