Sirojiddin Sayyid she`riyatida talqin va Vatan tushunchasi - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	165.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Sirojiddin Sayyid she`riyatida talqin va Vatan tushunchasi

Купить

“Sirojiddin Sayyid she`riyatida talqin va Vatan
tushunchasi” mavzusidagi
KURS ISHI

MAVZU: Ulug’bek Hamdamning “Muvozanat”romanida realistik tasvir va
zamonaviylik
I.KIRISH
Mavzuning maqsad va vazifalari
II.ASOSIY QISM
1. Istiqlol davri adabiyotida Ulug'bek Hamdam ijodi
2.Ulug'bek Hamdam nasriy asarlarining janriy xususiyatlari
3.“Muvozanat” romanida mavzu va badiiyat
4. U.Hamdamning “Muvozanat” romanida realistik tasvir
5. “Muvozanat” romanida zamonaviylik
III.XULOSA

KIRISH.

O'zbek adabiyoti, shu jumladan, nasri bugungi kunda yozuvchilarimizning
ijodiy izlanishlari natijasida yangi pog'onaga ko'tarilmoqda. Ulug'bek
Hamdam kabi bugungi o'zbek nasrining iste'dodli namoyandalari asarlarini
tahlil qilish orqali o'zbek romanlarini o'ziga xos xususiyatlarinini tadqiq qilish
mumkin. Shu nuqtai nazardan qaraydigan bo'lsak, yozuvchi Ulug'bek Hamdam
hozirgi o'zbek nasrida samarali izlanishlar olib borayotgan ijodkorlardan
biridir. Ulug'bek Hamdam asarlari qahramonlarining o'ziga xos ma'naviy
olami qanday talqin etilganligi, yozuvchi asarlarida hayotning qaysi jihatlarini
tasvirlashga moyillik mavjudligi hamda qahramonlarining umuminsoniy,
milliy-ma'naviy qadriyatlarni o'quvchi shuuriga ko'chirishning badiiy
mezonlarini oydinlashtirganligini aniqlash masalasi mazkur ishimizning
dolzarbligini belgilashga yordam beradi.
Ulug'bek Hamdamovning shu kungacha bir qator badiiy asarlari nashr
etilgan. Shulardan «Yolg'izlik». Qissa va hikoyalar (1998), «Tangriga
eltuvchi isyon» she‘rlar (2001), «Isyon va itoat» roman (2003), «Muvozanat»
roman (2004), «Atirgul» she‘rlar (2005), «Seni kutdim» (2007), «Sabo va
Samandar» Roman (2009), «Uzoqdagi Dilnura» Qissa, hikoya va she‘rlar
(2010), ―Vatan haqida qo'shiq (2014) kabi kitoblarini sanab o'tishimiz mumkin.
Ulug'bekning asarlari uning tuyg'ulari, o'ylari, iztiroblari manzaralaridir. Bu
manzaralar esa yolg'izlik, muvozanat, isyon va itoat atalmish ruhiyat
manzillarida yorqinroq namoyon bo'ladi.
Biz odamning asl qiyofasi uning xatti-harakatlarida yaqqol ko'rinadi degan
to'xtamni haqiqat deb hisoblashga o'rganganmiz. Aslida, odamning asl
qiyofasi harakat qilayotgan, faoliyat ko'rsatayotganda emas, balki o'zi, ko'ngli,
xayollari bilan yolg'iz qolganda yorqinroq ko'rinadi. Lekin bu qiyofa sirtni
ifoda etmaganidek, sirtda namoyon bo'lmaydi ham. Uni bilmoq uchun
odamning botinini tuymoq lozim bo'ladi. har bir odamda botinga yetib
bormoq, uni tuymoqning birgina yo’li bor: o’z-o’zini ayovsiz taftish etish.
Uning bitganlarida o’zi va o’zligi bo’lishini astoydil istaydigan hamda shunga
chin dildan intilayotgan kishi siyrati yorqin aks etadi.Suygan va kuygan odam
uchun ayriliqda ham visol imkoni bo’laveradi. Ko’nglidan joy olgan
odamning yo’qligiga ko’nikkan, lekin har bir yaxshi onida uni eslaydigan
murakkab tuyg’uli kishining yuqoridagiday dil izhori samimiy va ta'sirli.
Ko’ngil kishisi bir umr yolg’izlik istab, unga intilib, uni qo’msab va undan
qo’rqib yashaydi. Tuyg’u kishisining dilini anglash va ovlash odamga qiyin

yumush. Binobarin, bunday kinshda atrofdagilardan yozg’irish imkon hamisha
bo’laveradi. Lekin Ulug’bekning asarlarida tuyg’ulari ezgu va teran
kishiningyoniq ruhiy holati ifoda etiladi:Odam ham, olam ham muvozanatsiz
yashay olmaydi. Muvozanatning buzilishi tanazzulga qarab qo’yilgan birinchi
qadamdir. Shuning uchun ham asl matlabi kishini ruhiy va fikriy muvoza-
natdan chiqarish bo’lgan she‘riyatda ham ma‘naviy qadriyatlar mu-vozanati
saqlanishiga jiddiy e‘tibor beriladi. Lekin estetik muvozanat miqdoriy
ko’rsatkichlar bilan o’rnatilmaydi. Unda ruhiy quvvatlarning energiyasi muhim
hisoblanadi. Ulug’bek Hamdamning asarlari orasida inson sezimlaridagi ezgu
va yoqimsiz sifatlarga bardoshliroq qarash, yoqmagan ma‘naviy xususiyatlarni
inkor etibgina qolmay, ularni tadqiq qilish va tushunishga urinish aks etganlari
ham anchagina.
Inson tug’ilishdan oldin ilohiy visolga noil edi, u bir tomchidan yaralgan,
jinsi va taqdiri belgilangan edi. Bu foniy dunyoga kelmasdan avval begunoh,
beg’ubor edi. Foniy dunyo visoliga erishish bilan hijron boshlandi. Shu bois
endigina dunyoga kelgan chaqaloq chinqirib yig’laydi, to tana tirik ekan
davom etadigan bu uzoq ayriliqni istamay, isyon qiladi. Shuning uchun ham
ko’ngil odami betartib tartiblarni buzaroq, Allohga yetkazguvchi yo’lni
izlaydi. Izlagani sayin faqat Ugina chin ekanligini anglab boradi:
Dunyo – Yaratganning jilvasigina, xolos. Undagi hech narsa haqiqiy emas,
oynadagi aksni ushlab bo’lmaganidek, bu dunyoda ham aslga yetib
bo’lmaydi. Inson tug’ilish bilan fanoga tegishli bo’ldi, uning jismi ko’ra,
eshita, nafas ola boshladi. Oynada aks etgan jismsiz borliq ro’yo ekaniga ruh
ko’zlarini jism qorachiqlari berkitgani sababdir. Ko’rinadiki, ko’rishi kerak
bo’lgan narsa ko’rmaslikka sabab bo’ladi. Shoirni Yaratgandan boshqasi
yolg’on ekani junbushga keltiradi, uning ruhi tiyiqsiz bir ishtiyoq bilan isyon
ko’taradiki, bu uni tangri sari eltishi mumkin bo’ladi.
Ulug’bek Hamdamning "Muvozanat" hamda "Isyon va itoat" romanlari esa
adabiyotimizdagi ulkan bir kemtiklikni to’ldirdi. Ungacha milliy
romanlarimizda inson, asosan, mehnat va faoliyat bag’rida ko’rsatilardi. Yosh
yozuvchi adabiyotda murakkab va chigal o’ylar og’ushidagi o’zbekni
tasvirlashni boshlab berdi. Natijada, adabiyotimizda o’zi, umri, odam va olam
haqida teran falsafiy o’ylar suradigan millat vakillari qiyofasi yaratildi.
Ulardagi sevgi va sadoqat tuyg’ulari ham o’ziga xos tarzda ifoda etilgan.
Ulug’bek Hamdamning ―Muvozanat romani uning ijodida muhim ahamiyat kasb
etadi. Ulug’bek Hamdamning ―Muvozanat asari shu kungacha to’rt marta
qayta nashr etildi. Roman badiiyati, g’oyasi, o’tish davri qahramonlarining
iztiroblari, taqdiri xususida katta-kichik olimlar, yosh tadqiqotchilar
fikrmulohazalarini bildirishdi. Hatto ―Muvozanat haqidagi talqinlar uzoq
Amerika adabiy jarayonida ham aks sado berdi.

―Muvozanat romanida ellikka yaqin qahramonlar ishtirok etadi. Amerika
Yozuvchisi Artur Xeylining ―Oqshom xabarlari romanida bosh qahramon va
ikkinchi darajali obrazlar degan qoliplar ko’zga tashlanmaydi. Qahramonlar
o’zlarining ruhiy dunyosi, xatti-harakati, shaxsiy muammolari bilan baravar
ravishda ishtirok etadi. Har birining ehtiyojlari atroflicha qalamga olinadi.
Artur Xeyli bilan U.Hamdam romanlarida aynan shunday holat ko’zga tashalanadi.
Iqtisod fanida ―ehtiyojlar cheksizligi degan atama bor. Mundoq do’ppini
boshdan olib, o’ylab ko’radigan bo’lsak, inson ehtiyoji shu darajada kengki,
unga nafaqat moddiy, balki ma‘naviy, ruhiy ehtiyojlar ham kiradi. Sevish va
sevilish, do’stlashish yoki eng oddiy misol, suvga tashnalik ham bitta ehtiyoj
sanaladi. Qaysiki, birining talabi qondirilmas ekan, o’sha jarayon insonning
botini yoki zohirini inqirozga olib keladi. ―Muvozanat asaridagi Yusuf,
Said, Mirazim, Zahro, Amir singari qahramonlar jamiyatda, o’z shaxsiy
hayotida, botiniy va zohiriy olamida o’zi bilan o’zi kurashadi. Qaysidir biri
idellashmagan sevgisi uchun, ba‘zisi ma‘naviy-ruhiy ehtiyoj uchun kurashadi.
Yozuvchining o’zi ta‘kidlaganidek, hayotda ma‘lum bir vaznni saqlab
qolishga qaratilgan inson ruhiyati muvozanatni saqlab qololmay, qarsillab
sinadi. Hatto asarning eng iqtidorli, aqlli, hayotga, jamiyatga, atrofdagi
insonlarga xolis nazar bilan qarovchi Yusufda ham xuddi shu holat yuz beradi.
―Muvozanat talabalik yillarida bir-biriga yaqin bo’lib qolgan uch do’st
(Yusuf, Said, Mirazim)ning sarguzashtlari haqida hikoya etadi, shunga ko’ra asar
an‘anaviy ―Uchlik badiiy formula asosiga qurilganini, qayd etish joiz. Zero,
necha ming yillik folklor, zamonaviy o’zbek va jahon adabiyot namunalarida bu
badiiy formula juda ko’p bora mahorat bilan istifoda etilib kelinadi. Shu o’rinda,
―Uchlik badiiy formulaga misol tariqasida o’zbek xalq ertaklaridagi uch aka-uka,
uch opasingil, uch do’st motivlarini eslash kifoya.
Ulug’bek Hamdam ―Muvozanat badiiy kompozitsiyasida o’zbek va jahon
adabiy tajribalarida mavjud bo’lgan va juda ko’p bora sinalgan ―uchlik
badiiy formuladan unumli foydalanadi. Asarda uch do’stning kechinmalari,
hayoti, taqdiri yotgan bo’lsa-da, unda keng ma‘noda o’zbek millatining sho’ro
davri tuzumidan bozor iqtisodiyotiga o’tish davridagi butun murakkabliklar i
haqqoniy, shafqatsiz real tasvirlarda mahorat bilan ochib beriladi. Roman
boshdan -oyoq, kontrast tasvirlar ―shahar-qishloq, ―ma‘naviyat-iqtisodiyot,
―ma‘rifat-jaholat,
―qashshoqlik-boylik,

―kibru-havo-kamtarlik,
―sof sevgi-majburiy sevgi,
―namoz-benamozlik,
―zohidlik-jamiyatdagi faollik
―baxtiyorlik-baxtsizlik,
―inson mehnatining qadrlanishi-qadrsizlanishi,
―halol-harom singari qaramaqarshi, ikki qutbni tashkil etuvchi tasvirlar bilan
boyitilgan. Roman sahifalari osha
―Bolalik va Kattalik tasvirlari (asarning bosh qahramoni Yusuf nigohi va hayoti
misolida) o’rni-o’rni, vaqti-vaqti bilan almashinib boraveradi. Ammo bu taxlit
badiiy kompozitsiya kitobxon uchun murakkablik tug’dirmaydi. Voqealar,
qahramonlar hayoti, qismati, ruhiy holatlari, kayfiyatlari haqida tugal, izchil fikr,
xulosa-hukm batafsil mantiqiy mulohaza uchun ―Bolalik-Kattalik badiiy
kompozitsion qurilmasi mustahkam va pishiq poydevor bo’lgan. Asarda ―Bolalik
Kattalik formulasi muayyan badiiy zamon va makon doirasida purijina misoli
harakatlanadi. Ya‘ni, kattalik – Yusufning bugungi kuni, ahvoli-ruhiyasidan,
shahar hayotidan hikoya etsa, bolalik – Yusufning kechagi kunidan, bolalik
xotiralaridan, qishloq hayotidan hikoya etadi. Har ikki syujet chizig’i
birlashib, Yusufning (tor ma‘noda) qismatidan, keng ma‘noda esa o’zbek
ziyolisining kechagi va bugungi hayotidan, jamiyat va jamiyat fuqarosi
hisoblangan shaxs tiynatidagi ruhiy-ijtimoiy muvozanat haqida bahs etadi.
Muallif kitobga yozgan so’zboshisida e‘tirof etganidek: ―Tabiiyki, Yusuf
ham bu kurashlarda qurbonlar berdi: do’stlaridan, ishidan, oilasidan, ko’zining
oqu-qorasi – farzandidan judo bo’ldi. Lekin u o’zining asosiy e‘tiqodiga
xiyonat qilmadi, unga sodiq qoldi: u hayotida, atrofida nimalar yuz bergan
va berishi mumkin bo’lgan bo’lmasin, baribir, insonni tutib turgan oliy
qadriyat – Muvozanatdan, unga ergashish mashaqqatidan yuz o’girmaydi.
Ammo bu shunchaki muvozanat emas edi. Ushbu muvozanatning bir ildizi
insonning o’zidan boshlansa, ikkinchisi muhaqqaq ravishda u yashayotgan
jamiyatning bag’ridan suv ichadi.
Yozuvchi ta‘kidlab ko’rsatganidek, romanda insonning ham ruhiy-ijtimoiy
muvozanatidan, uni tuta bilgan va tuta bilmagan o’tish davri odamlari haqida
badiiy yozg’iradi.
Asarda 90-yillardan keyingi o’zbek millatining chekka-chekka

qishloqlaridagi, shuningdek, tig’iz va sershovqin shahar hayoti, bu ikki xil
olamda kechayotgan insonning iztiroblari, dard-u alami qalamga olinadi.
Ayniqsa, nochorlik, qo’li kaltalik, insonni naqadar mayib-majruh, zabunsiz
qilib qo’yishi yorqin va jonli lavhalarda ishonarli hikoya qilingan. Asarda
ikkita qahramonning ruhiy fojeasi, shu fojiaga eltgan sabablar, voqealar
tizimining dramatizmi yuqori pafos bilan ifodalangan. Birinchisi, Yusufning
hayoti, ayniqsa, o’g’lining o’limi kitobxonni larzaga soladi. Ikkinchisi,
Amirning hayoti. Uning rafiqasi Gulshodaning o’limi oldidan o’g’liga qilgan
nasihatlari nihoyatda ta‘sirli chiqqan. Hayotning beshafqat ko’chalarida
yurakda nafrat va shafqatsizlik, sovuqqonlik urug’larining unib-o’sishi
"Muvozanat" romanining qahramonlari ruhiyati tadqiqi misolida yana bir bor
tahlildan o’tadi. Muallif asarda biz eng oliy tuyg’ular deb inongan, gohida unga
sajdalar qilgan, eng yuksak Muhabbat, Do’stlik, Birgalik kabi tuyg’ular ham
naqadar omonat ekanligi fosh etiladi. Xususan, bu Yusuf, Mirazim, Saidning
o’zaro do’stona munosabatlarida isbotlanadi. Asarda xatto do’stlik ham vaqt
o’tishi bilan o’z samimiyatini yo’qotadi, degan falsafa ilgari suriladi.
Chunonchi, asar qahramoni Yusuf o’z do’stlariga ishongan edi. Ammo
do’stlari unga vafo qilishmaydi. Rafiqasi bilan ne umidlarda bir yostiqqa
bosh
qo’ygan edi, lekin maqsadlar, intilishlar, ehtiyojlar boshqa-boshqa bo’lgani
uchun ular ajralishadi. Natijada Yusuf ikkinchi bor muvozanatini yo’qotadi.
U
o’zining fanini, kasbini sevar edi. Biroq zamona zayli, moddiy qiyinchiliklar
tufayli o’z ishini tashlab, firmaga ishga kiradi. Biroq asar oxirida yana
auditoriyaga qaytadi. Uning maqsadi, ota- onasi, akasiga yordam berish edi.
Akasi Amirning zamonga moslashishiga ko’maklashmoq istaydi. Lekin bu
uning qo’lidan kelmaydi. Yusuf tirishib-tirmashib o’z muvozanatini
saqlashga
harakat qiladi. Ammo akasi Amir jamiyat bilan hamnafas yashay olmaydi.
Yusuf favqulodda saqlab turgan muvozanat asar oxirida sinadi: "Yusufning

ichida nimadir qarsillab sindi", - deydi. Demak, Yusufning ichida qarsillab
singan narsa ramziy ma‘noda inson botinidagi, uni hayotda tutib turgan irodasi,
muvozanati edi.
Yozuvchi zamonaviy o’zbek obrazini ideallashtirishga harakat qilgan.
Uning Mirazim, Said singari "qo’li uzun" qahramonlari Amerika, Fransiya
davlatlariga sayohat qiladilar. Ayniqsa, fransiyalik Matilda bilan bog’liq
voqealar zo’rma-zo’raki kiritilganligi sezilib qolgan. Shu o’rinda Yozuvchi
zamonaviy o’zbekning imkoniyatlarini ko’rsatishga harakat qilgan.
Asarda oilaviy fojialar ko’zga tashlanadi. Yusuf bilan Oygul, Mirazim bilan
Zahro, Said bilan Manzura, Amir bilan Gulshodalarning, epizodik obrazlar
Ergash bilan Latofatlarning oilaviy, shaxsiy fojealari ko’rsatiladi. O’ylab
ko’rilsa, ularning har biri o’zicha baxtsiz. Er-xotin o’rtasidagi munosabatlar
ich-ichidan yemirilib ketgan. Oila – jamiyatning muhim bo’lagi. U baxtsiz,
sarson-sargardon ekan, azob-u uqubatlari adoqsiz ekan, bunga kim aybdor
degan haqli savol tug’iladi. To’g’ri, odatda, sabablar va oqibatlar mavjud
jamiyatdan izlanadi. Bu mantiqan to’g’ri ham. Asarda mustabid tuzumning
ayanchli oqibatlari qurboni bo’lgan oilalar fojiasi ko’rsatiladi.
Yusufning orzu, intilishlari bilan tog’ ramziy mohiyat kasb etadi. Chunki,
uning ko’zlari doimo Ulug’tog’g’a qadalgan. Asarda fojiaviy taqdirlardan
tashqari tabiat tasvirlari ham qahramonlar ruhiyatiga mutanosib ravishda aks
ettirilga.
Romandagi barcha voqealarni harakatga keltiruvchi obrazning Yusuf deb
atalishi ham bejiz emas, albatta. Chunki Sharq adabiyotida Yoqubning
husnda va aql-u kamolotda etuk ettinchi o’g’li Yusuf. Adib bu qadim an‘anani
nazarda tutgan holda o’z qahramoniga Yusuf deb nom beradi.
Badiiy makon nuqtai nazaridan voqealar shahar (Toshkent) va qishloq
(Andijon – Marhamat rayoni) sharoitida tasvirlanadi. Xususan, Andijon milliy
koloroti, andijonliklar tabiatiga xos so’zamollik, qoni qaynoqlik, qaysarlik,
mehnatkashlik, sabrlilik; ommaviy kulgi sahnalari, latifago’ylik manzaralari;

Ulug’tog’, qalin qor yoqqan kun, lola sayli kabi peyzaj tasvirlari hissiy yoziladi.
Boisi adib his etgan, ko’nglidan, boshidan kechirgan tuyg’ular va voqealar haqida,
o’zi tug’ilib-o’sgan oilaviy muhit, qarindosh-urug’lari, qishloqdoshlari haqida
yozadi. SHu jihatdan qaralganda, Ulug’bek Hamdam ijodidagi ilk roman
―Muvozanatda avtobiografizm elementlari keng va atroflicha aks etganini
qayd
etish joiz. Har holda ilk roman yozish tajribasida avtobiografizmning o’rni haqida
mashhur adiblarimiz, adabiyotshunoslarimiz juda ko’p dono gaplarni
aytishgan.
Aytishlaricha, avtobiografizmdan keng foydlanilgani uchun ham ilk asarning
badiiy cho’g’i o’chmas bo’lishi, yosh ijodkordagi biografik material tugab qolgach
esa, keyingi yozilgan asarlar ―bo’sh bo’lib chiqishi ham chin haqiqat. Ulug’bek
Hamdam ijodida ―Muvozanat romani, keyingi yillarda yaratilgan ―Isyon va
itoat,Sabo va Samandar, Na‘matak romanlaridan ayni shu jihati bilan farq
etadi.
―Muvozanatning mustahkam badiiy poydevori yozuvchining shaxsiy tarjimai
holi, boshdan kechirilgan shahar hayotidagi qiyinchiliklar, sarguzashtlarning
realligi bilan bog’liq. Roman qahramonlari: Odil aka va Halima aya, ularning besh
o’g’li (Amir, Yusuf, Obid, Olim, Elbek), Yusufning tog’asi Muhammadjon
aka, Yusufning akasi Amir, uning turmush o’rtog’i Gulshoda, Yusufning
rafiqasi Oygul, ularning olamdan bevaqt ketgan chaqalog’i (Muhammadjon),
fransuz magazini singari obrazlar va joylar Yozuvchining o’zi va u tug’ilib
o’sgan oila: ota-ona, aka-ukalar, qarindoshlari bevosita aloqador.
Bizningcha, bir oila a‘zolarining Amir, Yusuf, Obid, Olim, Elbek deb
atalishida badiiy-mantiqiy-ramziy ma‘nolar kuzatiladi. ―Amir Ollohning
amrini faqatgina toat-ibodatda, ro’za tutish, ehson qilish, chillada o’tirishda, xullas
islom dinining qonun-qoidalariga qat‘iy rioya etishda deb biladi. U jamiyat va
oilasidan uziladi. Shu yo’lda halok bo’ladi. Demakki, Amir ruhiy-ijtimoiy
muvozanatni to’g’ri ushlay bilmadi. Azaldan Sharq folklori va mumtoz
adabiyotida mavjud bo’lgan diniy-mifologik obraz Yusuf – Ollohning nazari
tushgan ham zohiran, ham ruhan go’zal yigit. ―Muvozanat asarining bosh
qahramoni ―Yusuf deb atalishida ana shu ming yillik milliy, diniy-mifologik,
mumtoz an‘analarning yuksak badiiyestetik idealini ko’ramiz. Inson hayoti
mehnat va ilmni o’rganish bilan toatibodatda kechadi. Shu ma‘noda,

uchinchi o’g’ilning ―Obid deb atalishidagi tagma‘no anglashiladi. Romanda
olim va ilm ahlining hayoti asos markazda turadi.
Shu bois oiladagi to’rtinchi o’g’ilning ismi Olim deb atalishi ham tasodif emas.
Xuddi shuningdek, o’zbek eli, xalqi haqida keng planda ijtimoiy-falsafiy
roman yaratish mohitiyatiga ko’ra kenja o’g’ilning ―Elbek deb atalishida
yana bir tagma‘no kuzatiladi.
Roman Yusufning bolalik davri voqealari: ota-bola suhbati bilan boshlanadi.
Suhbatda asosiy mavzu ham bevosita ―Olam muvozanati bilan bog’lanadi.
Asarda Muvonazat so’zining badiiy-falsafiy ma‘no qatlamlari; ―Olam
muvozanati (Olloh–yer sayyorasi–inson); ―jamiyat va shaxs muvozanati,
―Ruhiy-ijtimoiy muvozanat, ―Ma‘naviy-moddiy muvozanat, ―do’stlik
muvozanati, ―oila muvozanati, ―qon-qarindoshlik muvozanati, ―muhabbat
muvozanati kabi kattakichik mavzular doirasida parodaksal mulohazalar fonida
kechadi. Bu roman janrini ―paradokslardan iborat falsafiy badiiy nasr deb
ta‘riflash mumkin.
―Muvozanat romani ham xilma-xil paradokslarga boy. Bundan tashqari, asar
sahifalari osha hayotiy tasvirlar, ruhiy holatlarga ishora beruvchi ramziy, timsolli
shartli badiiy tasvirlarga keng o’rin ajratilgan
Masalan: qor bilan qoplangan yo’llarga ilk bor iz tashlab so’qmoq yo’l
ochgan bola Yusuf – kelajakda yangi yo’llar, yangi izlanishlar qilishga qodir
insonning ramziy obrazi. Bahaybat avtobus
– vakuum holatiga tushib qolgan ijtimoiy tuzum, avtobus tilimlab tashlagan yo’l,
jamiyatning insonga yetkazgan zulmi va zug’umlari ramzi. Avtobus -
multfilmlardagi temirtan maxluq singari bola Yusuf qalbini larzaga soladi.
Muhammadjon aka – obrazining ham real asosi bor. Bu Yozuvchining
so’zamol, gapga usta notiq tog’asi. Romanda aks ettirilgan Muhammadjon
aka
obrazi ilm-fanning qadrini chuqur anglagan; ammo jamiyatda ―begona
odamga
aylanib qolgan odam obrazi. U yolg’iz yashaydi. Uning sevgan mashg’uloti
–
qushlariga mehribonlik qilish. Muhammadjon akaning qushlar bilan bog’lanib
qolishi muallif bayonida shunday beriladi: ―Aylanib-aylanib axiyri zo’rg’a
rayondagi ―qushlar maktabiga ishga kirdi. Har tugul, qamalgan odam mafkuraviy

ta‘sir o’tkaza olmaydigan qushlar bor ekan...
U odamlar orasidan topmagan mehr va g’amxo’rlikni qushlardan topadi. Uning
do’stlari – odamlar emas, qushlar bo’ladi. Muhammadjon aka – davri o’tgan
odam obrazi hamdir. U o’zining yolg’on asosga qurilgan hayotini tushunib
yetadi. Shuning uchun ko’zi ochiq ketadi.
Qushlarning qafasdan chiqarib yuborilishi, ramziy ma‘noda inson erkiga
timsolli ishoralar beradi. Muhammadjon aka o’zi sevgan qushlarini ozodlikka
qo’yib yuborar ekan: ―Bu yerda bog’lar ham qolmadi, tog’lar ham.
Hammasini yakson qilib, bag’rini tilib, paxtazorga aylantirishdi bular!.. Bor,
qushim, uch, endi, uch!
Lekin, bilib qo’y, oson bo’lmaydi. Oson bo’lmaydi-yu, baribir ozodlikka
nima yetsin? Bor, bora qol, erkin havolarda uch endi, uch, uch, uch!..
. Qahramonning mazkur monologida chuqur ijtimoiy umuminsoniy, ayni
paytda milliy dard bor. Qushlarning ozodlikka qo’yilishi, ramziy ma‘noda
o’zbek xalqining sovet
mafkurasi tushovlaridan qutilishidir. Paxta plantatsiyasiga aylantirilgan mamlakat,
bog’i ham, tog’i ham vayron etilgan yurt, bu – O’zbekiston edi. Muhammadjon
aka
Yusufning umr yo’lini, e‘tiqod-a‘molini qat‘iy belgilab olishga yordam
bergan,
o’z shaxsiy yo’lini topishga shamchiroq bo’lgan odam obrazidir.
Yusufning bolaligidan xayollarini o’g’irlagan afsonaviy tog’ – Ulug’tog’
ham ramziy simvolik obraz. Ulug’tog’ – o’z nomi bilan millatning yuksak orzulari,
ideallari, milliy mustaqillik kabi ijtimoiy ramzlar ifodasi. Yusufning ko’zlari
qadalgan Ulug’tog’ – uning optimal kayfiyati ramzi.
Qiyshayib qolgan, tirgak bilan tutib turilgan eski devorning qulashi – eski
dunyoqarashning (sho’ro mafkurasining) kuni bitganiga ramziy ishoralar
beradi.
Ikkinchi yana bir tagma‘no, eski devorning qulab tushishi qizil imperiyaning umri
tugaganiga ramziy ishora qiladi. Sodiq – Yusufning bolalikdagi sinfdosh do’sti.
U
qaysi tuzum, qaysi kunning a‘lo ekanligini tushuna olmay garang yurgan
arosatdagi odam obrazidir. U ―Mustaqil jamiyat afzal demoqchi bo’lsa,

qashshoqlik, moddiy qiyinchilik uning suyak-suyagidan o’tib ketgan. Shuning
uchun har holda bir navi bo’lsa-da, kuni bir maromda kechib turgan kechagi kunni
(Sho’ro davri) ―yaxshiroq edi, degan xayollarga boradi. Fikrlarini oydinlashtirib
olmoq uchun Yusufni so’roqqa tutadi. Yusuf esa fikrda yakdil, u chin dildan
millat
mustaqilligini, milliy ozodlikni o’zining shaxsiy oilaviy baxtidan, xotirjamligidan
ham ustun qo’yadi. Shu ma‘noda Yusuf obrazi – millatparvar, vatanparvar,
ko’tarinki ruhiyatga ega optimist inson.
Romanda eng tragik, ta‘sirchan obraz – Amir. U mutasavvuf odam obrazi
bo’lib, ehtimolki, u XXI asr kishisini do’zax azobi va qiyomatdan ogoh etadi. U
bugungi kun kishisining naqadar ma‘naviy-ruhiy najotga muhtoj ekanini
chuqur
anglaydi. Anglagani, bilgani uchun ham jamiyat bilan kelisha olmaydi. Romanda
Amirning hayoti fojeaviy yakun (qahramon aqldan ozadi) topgan bo’lsa-da,
bu obraz yelkasiga katta badiiy-estetik yuk ortilgan. Amir ruhi va tani sog’
bo’lishiga
qaramasdan, jinnixonaga tashlanadi. Bu sahna menga beixtiyor E.A‘zamning
―Navoiyni o’qigan bolalar hikoyasi qahramoni Janob Janob tushib qolgan
vaziyatni eslatdi. Amir sog’lom bo’la turib, o’zini jinnilikka solishga majbur
bo’ladi. Jinnilar qo’lida pati yulib tashlangan musicha holatida ramziy ma‘noda u
o’zini ko’radi. Yozuvchi jinnixonadagi bemorlar aslida, davlat va jamiyatni aldab,
ko’zbo’yamachilik qilib, shu erda yotib, o’zlarining jinoyatlarini yengillatish
uchun yotganlarni ham tanqid ostiga oladi. Umuman, romanda jiddiy ijtimoiy
muammolar: aldov, ko’zbo’yamachilik, qashshoqlik, inson va inson
mehnatining
qadrsizlanishi, ayniqsa ziyoli ahlining jamiyatda qadrsizlanishi kabilar
ko’rsatib berilgan.
Amir obrazining prototipi Yozuvchining akasi – Oybek Hamdamovdir. Zero,
adib asarda Oybek Hamdamovning qalandarona va tasavvufona ruhda
yozilgan uch she‘ridan foydalangan. Roman qahramoni Amir hayotda o’z
sevgisiga erisha olmagan. Qolaversa, jismoniy va ruhiy-aqliy kuchini to’g’ri
yo’naltira olmagan shaxsdir. Amir obraziga tegishli syujetni Yozuvchi akasi

Oybek Hamdamovning hayotidan oladi. Ammo hayotiy haqiqat bilan badiiy
haqiqat o’rtasida farqlar bor, albatta. Adib real voqelikni badiiy haqiqatga
aylantirish jarayonida anchagina o’zgartirishlar, to’qimalar qiladi. Ya‘ni Oybek
Hamdamovning kasalmand ayoli hayotda o’z joniga qasd qilmaydi. Biroq adib
asarda Gulshodani o’limga mahkum etadi. Ammo hayotda ularning qismati
boshqacharoq kechgan. Hayotda Ami rning prototipi Oybek Hamdamov–o’z
hayotiga qasd qiladi. Yozuvchi hayotiy voqealarni biroz o’zgartirib, badiiy
haqiqat o’laroq kitobxonga taqdim etadi.
Asarda Amirni nohaq jazolagan cho’pon ota uning qarg’ishiga uchraydi.
Uning navqiron ikki o’g’li Amir qarg’aganidek, ―ikki ko’zi suvga to’lib
selda oqib ketadi. Bu badiiy yechim ming yillik xalqona inonch-e‘tiqod
―qarg’ish olish bilan bevosita bog’liq. Romandagi epizodik obrazlardan biri –
Ergash aka.
Aslida u ziyoli shaxs bo’lgan, ammo moddiy qiyinchiliklar, oiladagi
notinchlik sabab ichkilikka berilib, xarob ahvolga kelgan. U.Hamdam roman
ichida Yusufkabi ziyolilar qismatini keng planda ochish maqsadida Ergash aka
qismatini ham
qistirma epizodik voqea sifatida asarga olib kiradi. Yusuf ziyoli qatlamidan
bo’lgan Ergash hayotini kuzata turib, ana shunday abgor ahvolga tushib qolmaslik
uchun ham aqlini ishga soladi, ruhiy-ijtimoiy ahvolini birdek ushlab turishga
harakat qiladi. ―Ergash aka qismati romanda ―hikoya ichida hikoya qilish badiiy
vositasi o’laroq zohir bo’lgan.
Asarda ommaviy kulgi sahnalari vodiylik kishilarga xos latifago’ylik,
askiyabozlik singari xalq badiiy san‘ati orqali ochib beriladi. Binobarin, bu
―Abdurahmon aka va Abdug’afur buva haqidagi xalq hangomalarini illyustratsiya
qilish orqali ommaviy kulgi hosil qilinishida ko’rinadi. Xalq latifalariga xos yumor
va satira elementlari bilyardxonadagi qishloqdoshlar Rashid, Erkin aka
(bilyardxona egasi), Esonali vag’vag’ xatti-harakatlari, gap-so’zlarida yanada
yorqin ifodalanadi. Qahramon ismiga ―vag’vag’ laqabining tirkalishi esa
qahramonni yanada xalqchil qilgan.
Roman qahramonlarining qay biri ma‘naviy ehtiyojga (Zahro) tashna
bo’lsa, yana boshqasi moddiy ehtiyojga muhtoj (Yusuf va uning qishloqdoshlari).

Asarda har ikki holat ham insonning ulkan fojiasi sifatida badiiy talqin
etiladi.
O’zbekning yangi ―Mirzakarimboylari topgan davlatini qayerga va qanday
sarflashini bilolmayotganlari Yozuvchining ziyrak nigohi bilan yengilgina kinoya
qilinadi. Xususan, bu Mirazimning fransuz aktrisasini qanchadan-qancha
pullar
sarflab Toshkentga olib kelish lavhalari bilan bog’liq. Ammo sohibjamol fransuz
Matilda Sorel ham tantiboyvachchaning ikki kun o’tar-o’tmas badiga uradi.
Yozuvchi ayyorona, bilinar-bilinmas kinoya va istehzo bilan o’zbekning qo’li uzun
yangi ―boylarini mana shu tarzda peshanasiga chertib qo’yadi. Uch do’st – Yusuf,
Said, Mirazim roman finishida uch xil holatda qoladi. Yusuf – oilasi, ishi,
qonqarindoshlari, eng muhimi ruhoniyatida anchagina yo’qotishlar qilgan esa-da,
yana
qayta kurashga chog’lanadi. Said esa bor-budidan ayrilib, ayyor xotini
Manzuraning izmida qoladi. Endi uning ixtiyori o’zida emas, o’zganing
qo’lida.
Mirazim ham sahroga tashlangandek, yolg’izlik girdobiga otiladi. Uch
do’stning uch xil qismati, uch xil dunyoqarashi haqida zamonaviy mavzuda
roman
yaratilgan.
Romanda tizimli ravishda ramziy timsollarga ishoralar kuzatiladi. Xususan,
soyada qolgan tok tanasining qayrilishi, bu jarayonda tokning qarsillab
yorilishi manzarasi ham matndagi yashirin ma‘nolardan so’zlaydi. Mustamlaka
sharotidagi vatanning ozodlikka chiqishi, uning mustaqil odimi, yashab keta olish
yoki yashab
keta olmasligi haqida gap-so’zlar soyada qolgan tok – dunyoga tanilmay
qolayotgan O’zbekiston va O’zbeklar, tanasi qayrilishida qarsillab yorilishi –
qiyinchiliklar mashaqqati, tokning quyoshga qaratib qo’yilishi – O’zbekning
dunyoga chiqishi haqidagi ramzlardan hikoyat etadi. Tosh – ramzi qahramon
ruhiyatida alamzadalik, odamlarga nisbatan kuchli nafrat ramzi o’laroq namoyon
bo’ladi.
―Muvozanat jami bir yuz o’n qismdan iborat bo’lib, unda oltmishga yaqin

faol va nofaol bo’lgan qahramonlar ishtirok etadi. Roman uslubida ko’proq
ijtimoiy-falsafiy mazmun yetakchilik qilsa-da, voqealar maishiy fonda olib
boriladi. Adib ba‘zi o’rinlarda ko’pso’zlilikka beriladi. Jumladan, romandagi
sakson yetti, to’qson to’rtinchi qismlar tushirilib qoldirilganida ham matnga hech
qanday putur yetmaydi. Ba‘zan roman tilida siyosiy-publitsistik ruh kuchayib
ketadi. Vaholanki, badiiy asar badiiyligicha qolishi kerak. Ammo asarning
mazmun nuqtayi nazaridan ijtimoiy-falsafiy roman turi ekanligini hisobga
olsak, bunday yo’l o’zini oqlaydi.
Roman yechimi qahramonning “Turishi kerak edi! Turishi kerak... Tur...
degan ichki da‘vati bilan yakunlanar ekan, Yusufning irodali shaxsligidan,
kurashuvchanligidan, yengilmasligidan dalolat beradi. Romanda qahramon
ruhiyatiga xos ichki rag’batlantiruvchi kuch kitobxonni qoniqtiradi. Beixtiyor
kitobxon ruhiyatida ham qahramon hayotida va atrofida nimalar yuz bergan
bo’lmasin, uni turishga, yana kurashib yashashga da‘vat kayfiyati, chaqirig’i paydo
bo’ladi. Amirning qish kunida yalangoyoq, ich kiyimda xoxolab kulib, avtobusni
tepishi esa ―o’tish davri qurbonining adolatsiz ijtimoiy tuzumga isyoni kabi
taassurot uyg’otadi. Garchi bu tentak odamning achinarli qilig’i bo’lsa ham.
Asarda tig’iz dramatizm, tragizm bilan birga xalqona yumor (askiya, latifa
janri
elementlari) omuxta ifodalangan. Iztirob oldida kulgi, dard yonida quvonch,
baxtsizlik qarshisida ulkan masrurlik kabi qarshilantirish tasvirlari beixtiyor
xalq og’zaki ijodiga xos hayotbaxsh tasvirlarni yodga soladi.
Yozuvchining badiiy-estetik ideali kitobxonni to’lqinlantiradi. Adibning har
bir o’zbekni to’kin, baxtli mehnat va oila qo’ynida ko’rish istagi romanning
ilk sahifasidan so’nggi nuqtasigacha aks etgan. Mana shu ezgu istak romanning
butun
badiiyatini, Yozuvchi dunyoqarashini o’zida to’la ma‘noda aks ettirgan.
Xulosa shuki, Ulug’bek Hamdamning ―Muvozanat romani nafaqat adib
ijodida, qolaversa, istiqlol davri o’zbek adabiyotining eng sara durdonalaridan
biri
bo’lib qoladi. Chunki, adib bu davr mashaqqatlarini bir roman doirasida turli

rakurslarda turib, mahorat bilan (xususan, psixologik ramzlar, ramziy ishorali
detallar vositasida) aks ettirgan.
San‘at asari markazida hamisha badiiyat turadi. Mazmun-shakl mohiyati
san‘at va adabiyotda badiiyat ehtiyojidan kelib chiqadi. Emotsional bo’yoqdorlik
estetik munosabat orqali namoyon bo’ladi. Tasvir va ma‘nodagi ko’chish
voqelikka ijodiy yondashuv samarasidir. Binobarin, badiiy mushohada asosini
muallif nuqtai nazari va munosabat xarakteri belgilaydi. Demak, hissiy ehtiyojdan
ibtido olgan estetik idrok voqelikning yangilanib, yanada boyishidir. Bu
estetik idrok muayyan tartibot va bog’lanishda yuzaga chiqadi.
U.Hamdamning romani uchun tanlangan mavzu, uslub va mazmun
munosabatlari ―tahlil zalvorini oshirish, talqin ta‘sirini ta‘minlashda muhim
rol o’ynaydi. Roman qahramoni Yusuf shaxsiyatidagi falsafiy-ijtimoiy
mohiyatni
namoyon etishda asardagi badiiy komponentlar munosabati muhim o’rin
tutadi.
Adib uning ruhiy-ijtimoiy maqsadlarini ochishda dramatizmni keskinlashtirish
yo’lidan boradi. Epik maydon kengayishi asar strukturasini
murakkablashtiradi.
Epik qatlam syujet qismlaridagi shartlilikni teranlashtirib, tasvirdagi
yaxlitlashuvni yuzaga keltiradi. Tasvir o’zida talqinni ham jo etgan holda
ijtimoiypsixologik manzaralar ichiga olib kiradi.
Bu asar kompozitsiyasidagi o’ziga xoslikni etarlicha anglamagan kitobxon
uchungina shunday tuyulishi mumkin. Asardagi ijtimoiy-falsafiy talqin
usulining
qurilish jihati shundaki, ruhiy kechinma tasviri bot-bot uzilib tursa-da, badiiy
komponentlar qatlamining ishga tushishi natijasida ular yana mantiqan tiklana
boradi. Bu hol davr voqeligi va qahramon psixologiyasi to’qnashuviga yo’l ochib,
kitobxon tasavvurlarini kengaytiradi. Rivoya qahramon ruhiy olamiga olib
kirishdan tashqari ijtimoiy mohiyat ―pardalarini ko’taradi. Tasvirda ruhoniyat
butunligida ko’rinayotgan keskin evrilishlar (ma‘naviy tanazzul sabablari,

e‘tiqoddagi ―sinishlar, milliy o’zlikni anglash, shaxs kamoloti, inson
irodasiga
ishonch, milliy ma‘naviyat ifodasiga e‘tiqod) kompozitsiyaga aloqador
komponentlarni umumlashmalar sari yo’naltiradi. SHu tarzda, asardagi
falsafiy-
38
publitsistik ko’lam jamiyat, odam, tabiat uchligida birlashib, romanning
kompozitsion yaxlitligini yuzaga chiqaradi.
Anglashiladiki, roman kompozitsiyasi komponentlarni uyushtirib, tasvir
predmeti va ifoda usullarini shakllantiruvchi estetik markaz muallifning
badiiy
tafakkuridir. Binobarin, mavzu, shakl va uslub nisbati uyushib, kompozitsion
yaxlitlik ta‘minlanishi estetik idrokka bog’liqdir. Bunda badiiy tafakkurning
makon va zamon sarhadlarini kengaytirishdagi o’rnini, shakl strukturasining
mazmun va g’oya atributlariga ta‘sirining ifoda yo’sini tarkibida tasvir-
talqintahlil-tadqiq xususiyatlari uyg’unlashuvida kompozitsiyaning rolini
ochishga
diqqat qaratildi. Badiiy yaxlitlikni yuzaga chiqaruvchi struktural modifikatsiya
badiiy an‘ana va yangicha ijodiy izlanishlar mushtarakligida izohlandi. Bu roman
strukturasini majoziy-falsafiy talqin belgilashi aniqlandi.
U.Hamdamning ―Muvozanat romanida jamiyat ruhi va asar yaratilgan davr
muammolari kompozitsion jihatdan Yusuf shaxsiyatida markazlashtiriladi.
Yozuvchi davr o’zgarishlarini dunyoqarashdan hayotiy ziddiyatlarga, ijtimoiy
muammolardan ruhiy evrilishlarga qarata siljitar ekan, ularni asosan yagona nuqta
– inson qalbida fokuslashtiradi. Yusuf bamisoli personajlararo badiiy
katalizator.
U muallifning g’oyaviy-estetik niyatini yaxlitlashtirib, kompozitsiya
komponentlarini bir-biriga ulovchi universal obrazdir. Ushbu romandagi Mirazim
Said, Amir kabi obrazlar mohiyati, ularning roman kompozitsion yaxlitligini
ta‘minlashdagi roli tahlil etildi. O’rni bilan Amir obra ziga munosabat
bildirgan

U.Normatov, D.Quronov, S.Sodiq, J.Eshonqul, I.YOqubov kabi olimlar bilan
bahs-munozaraga kirishildi.
Roman qahramonlari Yusuf, Amir ruhiyatidagi iztirobli holatlarni dastlab
murosaviy yo’sinda hal etishga kirishadi. Muallif qahramonlardagi
kechinmaiztiroblarga hamdardlik pozitsiyasida turganligi ko’rinadi. Lekin
qahramon tasviri
ham, hissiyotlar tahlili ham shunchaki bir chekkadan bayonni emas, muayyan tizim
va tartibdagi qurilishni talab etadi. Ayniqsa romandek epik janrda badiiy yaxlitlik
va kompozitsiya tushunchalari bir qarashda vazifa nuqtai nazaridan o’zaro
tengdek. Lekin, aslida, unday emas. Badiiy asar kompozitsiyasi shakl hosil
39
qiluvchi unsur bo’lish bilan bir qatorda, Yozuvchi niyatini ro’yobga
chiqarish,
barcha qism va vositalarni garmonik uyushtiruvchi struktura, mazmunning
namoyon bo’lish shakli hamda yashash tarzidir. Demak, romaniy tafakkur tizimida
o’ziga mos badiiy mushohada yaxlitligini taqozo etadi. Badiiy kompozitsiya
Yozuvchi konsepsiyasining namoyon bo’lish tarzini markazlashtiradi. Bunday
belgi-xususiyatlariga ko’ra istiqlol davri romanchiligi XX asr o’zbek romanchiligi
poetikasi tarixida o’ziga xos o’rin tutadi.
Real voqelik inson fikri va ko’ngliga uzluksiz ta‘sir etadi. Shu bois inson aniq
ruhiy holat va vaziyatlarda o’zgarib turadi. Inson ruhiyatida shakllangan
ta‘sir tizimi qahramon psixologiyasini anglash, xarakter ichki olamidagi
ma‘naviy jihatlar omilini aniqlashga imkon beradi. Badiiy xarakter turfa ruhiy
holat kechinmalar tasviridagi nisbatga asoslangani bois qahramon ruhiy-
psixologik tadrijini belgilash va mantiqiy asoslash qahramon obrazini
yaratishning muhim mezoni sanaladi.
Roman qahramon tasvirida zamon va makon kengligi, ulardagi almashinuv
jarayonlaridan tashqari ruhiy-falsafiy tahlil chuqurligini ham talab qiladi. Bu esa,
o’z navbatida, kompozitsiyaning o’ziga xos qurilishisiz, kompozitsion yaxlitliksiz
amalga oshuvi mumkin emas. Kompozitsiyadagi muvaffaqiyat bu masalada asarga
dadil yangiliklarni olib kirish qatorida, o’zbek va jahon nasri an‘analarining

o’zlashtirilishi bilan ham bog’liqdir. U.Hamdam xarakter yaratishda
ijtimoiyruhiy-ma‘naviy mohiyatga diqqat qaratadi. O’sha uchlikning milliy
an‘analardan
oziqlanishi ijodiy yaxlitlikni ta‘minlashga jiddiy ta‘sir ko’rsatadi. Demak, shak liy
mundarijadagi o’ziga xoslik kompozitsion yaxlitlikkka putur etkazmaydi,
aksincha,
turli badiiy komponentlar ishtirokida ana shu yaxlitlikning jonli harakatiga
yo’l ochadi. Yozuvchi dastavval Yusufni tevarak-atrofidagilarga shunchaki baho
berish fonida ochsa, keyinchalik uni o’z ruhiy dunyosiga munosabat fonida
ham ocha boradi. Binobarin, qahramon qalbida o’ziga xos ―ruhiy portlash sodir
bo’ladi. Bu esa qahramonga o’zining asl mohiyatini idrok etish imkonini
beradi.
Qahramonning o’z ruhiyat dunyosi bilan to’qnashuvi esa o’ziga xos kompozitsion
qurilish vositasida amalga oshiriladi. Demak, bunday holatlarda kompozitsiya asar
shakli va mazmunigagina emas, uning g’oyasiga ham ta‘sir o’tkazadi.
Asardagi Yozuvchi tomonidan tanlangan epizodik lavhalar, tafsilot va
shtrixlardagi mazmun va g’oya qahramonlar fitrati va harakatida jonlanib,
muayyan estetik qiymat kasb etadi. Romanda tasvirlangan hodisalarning bir necha
o’lchamda harakatlanishini ta‘minlashda asarga tanlangan badiiy
komponentlarning o’zaro munosabatda joylashtirilishi kompozitsiyada muhim rol
o’ynaydi. Chunki yozuvchining asar zaminiga yashirgan asosiy maqsadlaridan biri
– jamiyatdagi norasoliklar, inson ruhiyatidagi nobopliklar ustidan kulib,
xulosa
chiqarishdir. Adib qahramon tarixi va jamiyat umumiy manzaralarini
muayyan
tizimga jipslashtira oladi. Natijada, qahramon ruhiyati, xususiyati, umuman
davr
mohiyati bilan tutashib ketadi. Demak, romanda zohiran uzuq-yuluqday ko’ringan
sertarmoqlilik, aslida, ijtimoiy hayot tasviri bilan bog’liq yagona g’oyaning
shoxobchalaridir. Bu uzviylikni, badiiy yaxlitlikni ta‘minlagan etakchi badiiy
komponent esa kompozitsiyadir. Anglashiladiki, mazmun maydoni va shakl tadriji
kompozitsiyada integrallashadi. Chunki ijodiy mohiyat belgidan timsolga,

obrazdan ma‘noga o’tib, barcha komponentlarni butunlik sari yo’naltiradi.
U.Hamdam uslubi roman kompozitsiyasining ijtimoiy-badiiy asoslarini
o’rganish yo’nalishida tadqiq etildi. Roman kompozitsiyasining badiiy yaxlitlikda
tutgan o’rni turli rakurslarda: tizim shak lida, material joylashishi va qurilishi
jihatidan, shuningdek, tugun, syujet, fabula, epilog, prolog, echim kabi badiiy
komponentlarning matndagi mohiyati o’zaro vazifadoshlik nuqtai nazaridan
kuzatildi. Davr ruhiyatini aks ettirgan U.Hamdamning ―Muvozanat
romanining tasavvur-tafsilot-tushuncha-ifoda kabi jarayonlardagi evrilishi
tahlilga tortildi.
Zotan, romanda adibning lirik chekinishlarga boy uslubi, falsafiy teranligi
milliydiniy yo’nalishdagi ma‘no tovlanishlari bilan ajralib turadi. Adib
konsepsiya si
bilan mustahkam aloqador uslub hayotiy ziddiyatlarning ijtimoiy-ruhiy
teranliklarini yoritishga intilishga moyilligidan, shu maqsadda, ruhiy tahlil
vositalari ranginligini mo’l ishga solishdan kelib chiqadi. SHu ma‘noda,
muallif falsafasi, asarda aksar hollarda, ijodning teng huquqli sub‘ekti
darajasiga
ko’tariladi.
Badiiyat muayyan davrning ijtimoiy-ruhiy mohiyati bilan mustahkam aloqada
bo’ladi. Chunki ijodiy niyatning badiiyatga aylanajak falsafiy-umumlashma
qatlami yozuvchi tafakkurini zamon va muhit bilan bog’lab turadi. Binobarin,
adabiy tafakkur miqyoslaridagi muntazam o’zgaruvchanlik g’oya va maqsaddagi
semantik vazifadoshlikni saqlab qolishning o’ziga xos garovidir. Asardagi
voqealar
va qahramonlarning harakatdan holatga, holatdan harakatga muntazam o’tib turish
zarurati o’rni bilan ruhiy-tahlil zaruratini inkor etmaydi, balki taqozo qiladi.
Bu esa, o’rni-o’rni bilan, yozuvchi mahorati tufayli tasvir shartliligini ham
ta‘min etadi. Demak, badiiy uslub ham shakliy mundarija, ham kompozitson
maydon, ham estetik-g’oyaviy maqsadni uyg’unlashtiradigan –
umumlashtiradigan adabiy kategoriyadir.
Adabiy asarning kompozitsion yaxlitligi ifoda shaklining o’zaro bog’lanishli
taraqqiyotida maromiga eta boradi. Asarning badiiy komponentlariaro

munosabatdagi muvozanat uslubiy yaxlitlikdan tashqari, kompozitsion
butunlikni ham ta‘minlaydigan muhim adabiy atribut hisoblanadi.
U.Hamdamning
―Muvozanat asari shu nuqtai nazardan kuzatilsa, romanning badiiy
to’qimalari
falsafiy mushohadaning epik tasvir markaziga intilishidan oziqlanishi ayon bo’ladi.
Adib poetik uyg’unlikni saqlashda oddiy nutqiy bog’lamalar, dialogik va
monologik lavhalardan tashqari, ba‘zan bayon usuli o’rnida qahramonlararo
bahsmunozaradan va qahramonning o’zini-o’zi ruhiy tahlil etish usullaridan
unumli
foydalangan.
Muallif ichki nutq, xatti-harakat, turli situatsiyalar, badiiy shtrixlar, hayotiy
tafsilotlarni asosiy maqsad tomon yo’naltiradi. Ayni paytda, voqea -
hodisalarga
turli rakurslardan yondashadiki, bu polifonik mazmundorlikni ham ta‘min
laydi.
Xarakter mantig’i va qahramon ruhiyatini yoritish orqali ijtimoiy-badiiy
umumlashmalarni ifodalashda epik makon kategoriyasi talablariga tayanib ish
ko’radi. Tasvir o’q ildizini ob‘ektiv voqelikning sub‘ektga, ya‘ni zamon
evrilishlarini o’zida aks ettirayotgan shaxs tafakkuri va qalbini ko’rsatishga
42
qaratadi. Ushbu faslda romandagi qahramon tabiatini belgilab, davr ruhiyatini
uyushtirib turuvchi estetik markazning kompozitsiya masalasiga kelib tutashuvchi
semantik-struktural qurilishini o’rganishga alohida e‘tibor berildi.
Ishda, shuningdek, Yusuf-Amir, Yusuf-Mirazim, Yusuf-Said munosabatlari
va muloqotlari Yusufning ichki monologlarini tahlil etish orqali ko’rsatildi.
Savoljavob, monolog, muhokama, xayoliy-illyuziv munozara, dialog
ko’rinishlarining
o’ziga xos vazifaviy xususiyatlari, ularning mantiqiy-mazmuniy asoslanishi,
shuningdek, psixoanalitik teranligi masalalari tahlil etildi. ―Muvozanat romanida
ko’p qatlamli muallif va qahramon nutqlari, dialogik tafakkur asarning

kompozitsion nuqtai nazardan ijtimoiy-siyosiy, ma‘naviy-ruhiy va
madaniyma‘rifiy uyg’unligini hamda badiiy butunligini maydonga keltirishda
muhim rol o’ynagan.
―Muvozanat romanida goh xarakterda qayta jonlangan voqelik, goh ruhiy
kechinmaning tabiiy oqimi tasvirlari o’rin almashib turadi. Majoziy talqinga
alohida e‘tibor beriladi. Bu hol romanning o’ziga xos strukturaviy tizim shaklida
namoyon bo’lishini ta‘minlaydi. Muallif kompozitsiya komponentlaridagi
vazifadoshlik masalasiga batafsil e‘tibor berishdan ongli ravishda chekinib, rivoya
chegaralarini erkin ravishda kengaytiradi. Adib goh folklor an‘analariga
tayansa,
goh yangicha modern tajribalarga mayl bildiradi. Bu izlanishlardagi ifoda
tarzi
maqsad va muammolarning tarixiy qamrovni birmuncha kengaytirish
imkoniyatlarini yaratadi.
U.Hamdamning ―Muvozanat romanida ruhiy tahlilga moyillik ustuvor. Adib
qahramon ma‘naviy dunyosi, o’y-fikrlari, zamonning dolzarb ijtimoiy
muammolarini analitik munosabat orqali falsafiy badiiy mushohadakorlikning
yangi-yangi imkoniyatlarini topishga erishgan. Badiiy asarda ba‘zan, muallif ovozi
bilan ayrim qahramonlarning ichki ruhiy dunyosi va tovushi maksimal
darajada
bir-biriga yaqinlashgandek bo’ladi. Binobarin, U.Hamdam aksar hollarda, o’z
nuqtai nazarini qahramon intellekti tabiatiga singdirib yuboradi. Ta‘kidlash
o’rinliki, hozirgi o’zbek nasrida tarixiylik va zamonaviylik unsurlari o’zaro
faol
munosabatga kirishmoqda. Shu ma‘noda, yaratilayotgan romanlarimizda majoziy-
43
ramziy tahlil, timsoliy ifoda va hayotiy aqida sintezini namoyon etishd a
kompozitsiyadagi yangi-yangi izlanishlar, bu masalada badiiy yaxlitlikka
erishuv
muhim rol o’ynamoqda. Bu hol zamonaviy o’zbek romanchiligida shakliy
mundarijaviy va kompozitsion izlanish uyg’unligi, umuman, hayotni badiiy idrok

etish tamoyilidagi muhim qirralardan biriga aylanayotganligini ko’rsatadi.
Insonni anglash imkoniyatlarini kengaytirish, uning ruhiyati haqidagi
tasavvurlarni boyitish bilan bog’liq ushbu jarayon zamonaviy o’zbek
romanchiligini ham chetlab o’tmadi. Shuningdek, yaqin o’tmish jamiyatining
inqirozi sabablarini anglagan o’zbek adiblari yaratgan romanlarda jamiyat va inson
munosabatlariga nisbatan norozilik ruhi yorqin namoyon bo’ldi. Bu esa
ijtimoiytanqidiy pafosning o’tkirlashuvi: ijtimoiy adolatsizlik, shaxsning
toptalishi,
shovinizm, inson erkining bo’g’ilishi, ma‘naviy inqirozning kuchayish
sabablari
kabi masalalarga diqqat qaratishning ortishiga olib keldi. Muhimi shundaki,
ekspressionizm adabiy-madaniy an‘analardan butkul uzilgan hodisa emas.
Yangilangan obrazlar va ifoda tarzi inson tafakkuri va ko’nglida kechayotgan, davr
ruhiga monand nidolarni aks ettirdi. Muallif qalb, uning ichki ―meni
ifodasini ob‘ektiv voqelikdan ustuvorroq deb bildi. Buning natijasi o’laroq,
ifodalash
tasvirlashdan, intuitsiya mantiqdan ustun sanala boshlandi. Abstraksiyalash,
majoziy obrazlar yaratish, ramziylik, fantastika, groteskning roli ortdi. Zamonaviy
romanlarda murakkab hayotiy muammolardan ko’ra u tug’dirgan taassurot, iztirob,
alamlar o’z ifodasini topdi.
Darhaqiqat, romanchilik, xususan o’zbek romanchiligi ham tinimsiz
yangilanib turadigan tizim. Janr tabiatida kuzatiluvchi evrilishlar, eng avvalo,
mohiyatan shaklda namoyon bo’ladi va uslubda yaxlitlashadi. Mazmun, shakl va
uslub mushtarakligida namoyon bo’ladigan o’zgarish asosan, badiiy tartibot,
tuzilish va qurilishda zuhur topadi. Asar strukturasi ifodasidagi hayotga yaqinlik,
undagi mustaqillik bilan ko’povozlilik garmoniyasi tasvir ruhiyatining o’zaro
qorishiq holatini talab etuvchi talqin polifoniyasini maydonga keltiradi. Bu
esa,
o’z navbatida, tasavvur miqyoslari kengayishi, mushohada ko’pqirraligini
shakllantiradi. Ohang hamda ong uyg’unligi nutqdan tafakkurga, undan tasavvurga
ko’chadi. Ko’povozlilik tasavvur va tasvir yaxlitligi zamirida voqe bo’ladi.

Ongning ma‘naviy daxlsizligi badiiy tafakkur yo’nalishlariga yo’l ochadi. Bu ko’p
hollarda nutq darajalanishini ham keltirib chiqaradi.
Ko’rinadiki, polifonik kompozitsion tizim badiiy yaxlitlikni ta‘minlaydigan
shartlardan biri bo’lib, unda ham ong, ham nutqning ko’povozli jara yonlari o’zaro
uyg’unlashadi. Polifoniya tushuncha, tafsilot, harakat hamda kechinma
jipsligini tavsiflaydigan atama bo’lib, unda nutqiy chegaralanish (muallif
munosabati,
qahramon nutqi va ijtimoiy asos) muayyan darajada bartaraf etilib, kitobxon yoxud
idrok etuvchining taxayyul huquqlariga erk beriladi. Kompozitsion
aloqadorlikka
ham daxldor bu erk badiiy asar imkoniyatlari va mohiyatini matn sathining o’zidan
ko’ra jiddiy ravishda kengaytiradi.
Kuzatishlardan ayon bo’ladiki, polifoniya hodisasi hatto jahon va rus
adabiyotshunosligida ham nazariy aspektda izchil o’rganilgan emas. Ayrim
romanlarda namoyon bo’luvchi bu hodisa tadqiqiga qator izlanish, maqolalar
bag’ishlangan bo’lsa-da, aksar tadqiqotlarda uning ko’povozlilik fazilatigagina
e‘tibor beriladi. Aslida polifoniya adabiy tizimga daxldor tushuncha bo’lib, u
polifonik nutq, qahramon harakati va tabiatidagi ko’pqirralilik hamda
ularning
kompozitsiya shakllanuvidagi kelib chiquvchi joylanishini ham qamrab oladi.
Ishda o’zbek olimlarining bu masala yuzasidan ilgari surgan dastlabki fikrlari
tahlilga tortildi.
Muayyan romanning konseptual mohiyati, eng avvalo, bosh va etakchi
qahramonlar xarakteri orqali namoyon bo’ladi. Badiiy xarakterda ijodkor
tomonidan yaratilgan yangi mavjudlik yotadi. SHuning u chun ham u, bir
tomondan, badiiyat hodisasiga, ikkinchi jihatdan, konseptual funksiyaga
daxldordir. Demak, kompozitsion yaxlitlikka erishish xususida gap ketar
ekan,
badiiy konsepsiya shakllanishi va ifodalanishi, voqelikni teran badiiy idrok etish,
g’oyaviy-hissiy qadriyatlar kompleksidan iborat jarayonlarni chetlab o’tish

mumkin emas.
Zamonaviy romanchilikda, xususan, ―Muvozanatda yaratilayotgan
xarakterlar turg’un tip emas. Binobarin, endi asar syujeti qahramonlari tipik
belgilarga moslashtirilmayapti. Xarakter davr va muhitning mahsuli bo’lish
barobarida, individuallik salmog’i alohida o’rin tutuvchi, shaxslik maqomini
anglash markazga qo’yilgan, tiynatiga ko’ra harakatlanuvchi inson sifatida zuhur
topmoqda. Bu hol hayotni yanada teranroq va ko’lamlir oq idrok etishga
intilishdan kelib chiqmoqda. Romannavislarimiz badiiy xarakterlarni
shakllantirish, rivojlantirishda ularning ko’ngil iqlimi, hayotiy amallari,
kurashlari, ruhiy ehtiyojlarini
tasvirlashga ko’proq ahamiyat bermoqdalar.
Borliqni idrok qilish, qahramon obrazini yaratishda sintaktik qatorning
kompozitsion yaxlitlikdagi o’rniga e‘tibor kuchaymoqda
Xulosa
Istiqlol davri o’zbek nasri bugungi kunda yozuvchilarimizning ijodiy
izlanishlari natijasida yangi pog’onaga ko’tarilmoqda. Ulug’bek Hamdam kabi
bugungi o’zbek nasrining iste'dodli namoyandalari asarlarini tahlil qilish
orqali
o’zbek romanlarini o’ziga xos xususiyatlarinini tadqiq qilish mumkin. Shu nuqtai
nazardan qaraydigan bo’lsak yozuvchi Ulug’bek Hamdam hozirgi o’zbek nasrida
samarali izlanishlar olib borayotgan ijodkorlardan biridir. Ulug’bek Hamdam
asarlari qahramonlarining o’ziga xos ma'naviy olami qanday talqin etilganligi,
yozuvchi asarlarida hayotning qaysi jihatlarini tasvirlashga moyillik
mavjudligi
hamda qahramonlarining umuminsoniy, milliy-ma'naviy qadriyatlarni o’quvchi
shuuriga ko’chirishning badiiy mezonlarini oydinlashtirganligini aniqlash masalasi
muhim o’rin tutadi.
Ulug’bek Hamdamning «Muvozanat» romani juda katta shov-shuvli
bahslarga sababchi bo’ldi. Katta adabiyotshunoslarimizdan M.Qo’shjonov,
O.Sharafiddinov, U.Normatov, A.Rasulov, S.Sodiq, D.Quronov va yozuvchi

P.Qodirov, J.Abdullaxonovlar romanga ijobiy baho berishdi. SHuningdek roman
I.Yoqubov, Z.Pardaeva, Sh.Doniyorova, M.Pirnazarova kabi olim va
tadqiqotchilarimizning ilmiy monografiya, dissertatsiya ishlari va kichik
maqolalari doirasida tadqiq etildi. Shu bilan birga asar badiiy saviyasining
kemtikligi, xususan, asar tilining nochorligi haqida M.Chorieva, H.Karvonli
kabi yosh yozuvchi ijodkorlar tomonidan tanqid etildi.
―Muvozanat jami bir yuz o’n qismdan iborat bo’lib, unda oltmishga yaqin
faol va nofaol bo’lgan qahramonlar ishtirok etadi. Roman uslubida ko’proq
ijtimoiy-falsafiy mazmun etakchilik qilsa-da, voqealar maishiy fonda olib boriladi.
U.Hamdamning ―Muvozanat romanida shaxs va jamiyat muammolari
falsafiy muhokamaga tortilar ekan, muhit suvratidan sizib chiqadigan ij
timoiy mohiyat estetik ideal bilan chambarchas aloqadorlikda badiiy tahlilga
tortiladi.
O’tmish, bugun, kelajak; jamiyat va shaxs; iymon va nafs; ruhiyat va reallik
aro muvozanat muammolari asarning g’oyaviy va konseptual asosini tashkil
etadi.
Muallif insonning ma‘naviy-moddiy mutanosibligi mezonlariga urg’u
berarkan,
ruhiy yaxlitlik odamzod a‘molini belgilashini ta‘kidlaydi.
U.Hamdamning ―Muvozanat romanida jamiyat ruhi va asar yaratilgan davr
muammolari kompozitsion jihatdan Yusuf shaxsiyatida markazlashtiriladi.
yozuvchi davr o’zgarishlarini dunyoqarashdan hayotiy ziddiyatlarga, ijtimoiy
muammolardan ruhiy evrilishlarga qarata siljitar ekan, ularni asosan yagona nuqta
– inson qalbida fokuslashtiradi. Yusuf bamisoli personajlararo badiiy katalizator.
U muallifning g’oyaviy-estetik niyatini yaxlitlashtirib, kompozitsiya
komponentlarini bir-biriga ulovchi universal obrazdir. Ushbu romandagi Mirazim
Said, Amir kabi obrazlar mohiyati, ularning roman kompozitsion yaxlitligini
ta‘minlashdagi roli tahlil etildi. O’rni bilan Amir obraziga munosabat
bildirgan
U.Normatov, D.Quronov, S.Sodiq, J.Eshonqul, I.Yoqubov kabi olimlar bilan
bahsmunozaraga kirishildi.

U.Hamdamning romani uchun tanlangan mavzu, uslub va mazmun
munosabatlari ―tahlil zalvorini oshirish, talqin ta‘sirini ta‘minlashda muhim
rol
o’ynaydi. Roman qahramoni Yusuf shaxsiyatidagi falsafiy-ijtimoiy mohiyatni
namoyon etishda asardagi badiiy komponentlar munosabati muhim o’rin
tutadi.
Adib uning ruhiy-ijtimoiy maqsadlarini ochishda dramatizmni keskinlashtirish
yo’lidan boradi. Epik maydon kengayishi asar strukturasini
murakkablashtiradi.
Epik qatlam syujet qismlaridagi shartlilikni teranlashtirib, tasvirdagi
yaxlitlashuvni yuzaga keltiradi. Tasvir o’zida talqinni ham jo etgan holda
ijtimoiypsixologik manzaralar ichiga olib kiradi.
Xullas U.Hamdam romanlarida mavzu va g’oya o’zaro mutanosiblikda
ifodalanadi. Mavzu tanlanishi va uni shu mavzuga muvofiq g’oyaviy akslantirish
adib mahorati orqali romanlar kompozitsiyasini yo’naltiradi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Adabiyot nazariyasi. 1-tom. Toshkent.: Fan. 1978. - B. 85.
2.Adabiyot nazariyasi. 2-tom. Toshkent.: Fan. 1979. - B. 155.
3.Normatov U. Bugungi nasrimiz tamoyillari // Jahon adabiyoti. 1997. 3 -son. -B.
152-167.
4.Normatov U. Yetuklik. -T.: Adabiyot va san'at nashriyoti. 1982.
5.Pirnazarova M. Hozirgi o’zbek romanlarida uslubiy izlanishlar. (O.Muxtor,
X.Do’stmuhammad, U.Hamdam, T.Rustam) romanlari asosida) f.f.n.diss.
Toshkent.: 2006. -B. 147.
6.Rasulov A. Hozirgi o’zbek tanqidchiligida tahlil va talqin muammosi. (XX
asrning 80-90-yillar materiallari asosidla). F.f.doktor.diss.avto. Toshkent.: 2002. -
B. 44.
7.Sultonova M. Yozuvchi uslubiga doyr (Oybek, A.Qodiriy, A.Qahhor, S.Ahmad
prozasi asosida). -Toshkent.: Fan, 1973. -B.116.
8.Shukurov N. Individual uslub va adabiy til // O’zbek tili va adab. 1972. 304-
sonlar. -B. 3-9.
9.Shukurov N. Uslublar va janrlar. -Toshkent.: Adabiyot va san'at nashriyoti.
1973. -B. 170.
10.O’zbek adabiyotida janrlar tipologiyasi va uslublar rang- barangligi. Toshkent.:
Fan. 1983. -B. 204.
11.Qo’shjonov M. Saylanma. Ikki jildlik. II jild. Toshkent.: 1983. -B. 137.
12.Qo’shjonov M. Qalb va qiyofa. Toshkent.: Adabiyot va san'at nashriyoti. 1978.
-B. 142-155.
13. Hamdamov U. «Yolg’izlik». Qissa va hikoyalar. Toshkent:
QatortolKamolat, 1998. 112 bet;
14. Hamdamov U. «Tangriga eltuvchi isyon». She‘rlar. Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2001, 100 bet;
15. Hamdamov U. «Isyon va itoat». Roman. Toshkent: Yangi asr avlodi, 2003,
140 bet;

16. Hamdamov U. «Muvozanat». Roman. Toshkent: Minhoj, 2004, 200 bet;

Sirojiddin Sayyid she`riyatida talqin va Vatan tushunchasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish