Sirpapnish va dumalash tayanchlari podshipniklar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	586.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pdf
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sirpapnish va dumalash tayanchlari podshipniklar

Купить

10 -mavzu. SIRPAPNISH VA DUMALASH TAYANCHLARI
(PODSHIPNIKLAR)

Reja
1. Turlari va ishlatilish sohalari.
2. Sirpanish podshipniklari asosiy qismlari, o’lchamlari, ishqalanish rejimlari.
3. Sirpanish podshipniklari qismlarini tayyorlash uchun materiallar, ularni
tanlash va ishlash qobiliyatini ta’minlash bo’yicha shartli hisoblash.
4. Dumalash podshipniklari turlari, ishlatilish sohalari.
5. Dumalash podshipniklari asosiy o’lchamlari va qismlari, shartli belgisi,
qismlarini tayyorlash uchun materiallar.
6. Podshipni klarni tanlash va ishlash layoqatini yuk ko’taruvchanlik bo’yicha
tekshirish.

Tayanch iboralar .
Sirpanishpodshipniklari , dumalashpodshipniklari , vkladishlar ,
radialpodshipniklar , tirakpodshipniklar , radial -tirakpodshipniklar ,
ajralmaydiganvaajraladiganpodshipniklar . Sirpanish podshipniklari , dumalash
podshipniklari , vkladishlar , radial podshipniklar , tirak podshipniklar , radial -tirak
podshipniklar , ajralmaydigan va ajraladigan podshipniklar .

1. Turlarivaishlatilishsohalari
Pod shipniklar val hamda o’qlarning shiplariga o’rnatilib, tayanch vazifasini
o’taydi. O’q yoki val orqali tayanchga tushadigan kuchni bevosita podshipniklar
o’ziga qabul qiladi. Mexanizmning foydali ish koeffisiyentini kamayib ketishidan
saqlash uchun podshi pniklardagi ishqalanishga sarflanadigan quvvatni iloji boricha
kamaytirshga harakat qilish zarur.
Mashinaning ishlash qobiliyati va chidamliligi podshipniklarning sifatiga
ko’p jixatdan bog’liq. Shuning uchun podshipniklar tanlash va ish jarayonida ularn i
kuzatib turish masalalariga alohida e’tibor berish lozim.
Aylanayotgan val yoki o’q shiplari podshipniklarda ishqalanadi. Ana shu
ishqalanishning turiga qarab podshipniklar sirpanish podshipniklari bilan dumalash
podshipniklarga bo’linadi.
Sirpanish pod shipniklarida sirpanib ishqalanib, dumalanish podshipniklarida
esa dumalab ishqalanish sodir bo’ladi. Bundan tashqari, val o’qiga tik kuchlarni
qabul qilish uchun mo’ljallangan podshipniklar radial podshipniklar deyiladi. Val
o’qi bo’ylab yo’nalgan kuchlar ni qabul qilish uchun mo’ljallangan podshipniklar
tirak podshipniklar deb, val o’qiga tik kuch bilan bir vaqtda uning o’qi bo’ylab
yo’nalgan kuchlarning ham qabul qilish uchun mo’ljallangan podshipniklar esa
radial -tirak podshipniklar deyiladi.
Yuqorida ay tib o’tilgan podshipniklarnning hamma turi ham keng ko’lamda
ishlatiladi.

2. Sirpanish podshipniklari asosiy qismlari, o’lchamlari,
ishqalanish rejimlari

Sirpanish podshipniklari tuzilishi jihatidan olganda, ajralmaydigan va
ajraladigan podshipniklarga bo’linadi. Hozirgi vaqtda ajraladigan podshipniklardan
ko’proq foydalaniladi (11.1 -rasm). U quyidagi qismlardan iborat: - tayanchga
tushuvchi kuchni qabul qilib oladigan asosiy detal - podshipnik korpusi;
podshipnikning yuqori tomonidan be rkitib turuvchi qismi – qopqoq 2;
podshipnikning eng muhim qismi – ikki palladan iborat vkladish 1; korpus bilan
qopqoqni biriktirish boltlari; korpusni fundamentga biriktirish boltlari; moylagich.

11.1 -rasm.

Umuman olganda, so’nggi yilllarda sirpanish podshipniklarining hozirgi
zamon mashinasozligida ishlatilishi sezilarli darajada kamaydi; chunki ular o’rniga
bir qator afzalliklari bo’lgan dumalanish podshipniklar ishlatila boshladi. Lekin
sirpanish podshipniklarida quyidagi afzalliklari bo’lgani uchu n ayrim hollarda
ulardan foydalanish ma’qul ko’riladi.
1. Katta ( υ>30 m/s) tezlik bilan ishlash hollarida dumalanish podshipniklariga
qaraganda ko’pga chidaydi.
2. Vallarni talab qilingan darajada aniq yunalishda o’rnatish imkonini beradi.
3. Ajraladigan q ilib tayyorlanganligi uni valning istalgan qismiga o’rnatish
imkonini beradi, masalan tirsakli vallarda.
4. Zarb bilan ta’sir qiladigan kuchlar mavjud bo’lgan hollarda podshipnikdagi
moy qatlami bu kuchlarning salbiy ta’sirini kamaytiradi.
5. Dumalanish po dshipniklaridan foydalanish mumkin bo’lmagan agressiv
muhitli sharoitda (masalan suvda) bemalol ishlay oladi.
6. Sekin aylanuvchi arzon mexanizmlar podshipniklari sifatida foydalaniladi.
Diametri haddan tashqari (1 metrdan ortiq) bo’lgan vallar uchun hozir cha
standartlashtirilgan dumalanish podshipniklari ishlab chiqarilmaydi, sirpanish
podshipniklari esa istalgan kattalikda tayyorlanishi mumkin.
Sirpanish podshipniklarining ishlash sharoiti va yemirilishi.
Val aylana boshlashi bilan uning sirti podshipnikdagi vkladish ustida sirpanib
ishqalana boshlaydi. Bunday ishqalanish natijasida ma’lum miqdor issiqlik hosil
bo’ladi. Bu issiqlik podshipnik korpusi, val hamda moy vositasida tashqariga olib
ketiladi. Podsh ipnikning normal ishlashi uchun, hosil bo’layotgan issiqlik mikdori
mavjud imkoniyatlar vositasida olib ketilayotgan issiqliq miqdoridan ortiq
bo’lmasligi kerak. Aks holda podshipnikning qizishi ruxsat etilgan darajada ortib,
vkladish suyuqlanib ketishi m umkin. Demak, podshipnikning haddan tashqari qizib

ketishi uni ishdan chiqaruvchi asosiy sabalardan biridir. Bundan tashqari, sapfaning
vkladish ustida sirpanib ishqalanishi natijasida yeyilish prosessi ham sodir bo’ladi.
Podshipnikning chidamliligi, asosan, yeyilish suroati bilan belgilanadi.
Ularning sinib ketishi esa kam uchraydi. Yeyilishning sur’ati ko’p jihatdan
ishqalanish prosessi sodir bo’layotgan sirtlar orasidagi muhitga bog’liq. Ana shu
muhitga qarab, ishqalanish uch turga bo’linadi.
1. Quruq ishqalanish – moylanmagan sirtlar orasidagi ishqalanish.
2. Suyuqlikda ishqalanish. Bunda ishqalanayotgan sirtlar o’zaro qovushqoq
moy qatlami bilan batamom ajralgan holda bo’ladi (11.2 -rasm). Harakat vaqtida
moyning val bilan vkladish sirtiga tegib turgan sirtqi qismi ular bilan birga harakat
qiladi, natijada ishqalanish asosan moy qatlami ichidagi zarrachalar orasida ro’y
beradi. Moy qatlamining qalinligi sapfa hamda vkladish sirtlariga ishlov berishdan
hosil bo’lgan notekisliklar yig ’indisidan albatta katta bo’lishi kerak:
h>Rz1+R z2
Bu shart bajarilganda tashqi nagruzkani moy qatlami qabul qiladi, natijada ish
sirtlarining yeyilish prosessi sodir bo’lmaydi. Suyuqlikda ishqalanishning harakatga
ko’rsatadigan qarshligi juda kichik (ishq alanish koeffisiyenti 0,005 chamasida)
bo’ladi. Demak, bunday sharoitda ishlaydigan sirpanish podshipniklarining foydali
ish koeffisiyenti hatto dumalanish podshipniklaridan ham oshadi. Shuning uchun
sirpanish podshipniklaridan foydalanganda cuyuqlikda ish qalanish bo’ladigan
sharoit yaratishga iloji boricha harakat qilish kerak.

11.2 -rasm.

3. Nim quruq yoki nim suyuqlikda ishqalanish. Bunda ish sirtlari yetarli
darajada moylansa ham, ammo ikki sirtni batamom ajratib turadigan moy qatlami
bo’lmaydi. Is hqalanish ko’proq quruq ishqalanishga yaqin bo’lsa, nim quruq
ishqalanish, suyuqlikda ishqalanishga yaqin bo’lsa, nim suyuqlikda ishqalanish
deyiladi.
Suyuklikda ishqalanishni ta’minlaydigan shartlardan birortasi bajarilmasa,
podshipnik nim suyuqlikda yoki nim quruq ishqalanish bilan ishlaydi.
Nim suyuqlikda ishqalanish sodir bo’lganda ishqalanish koeffisiyenti
0,008…..0,1 oralig’ida nim quruq ishqalanish ro’y berganda esa 0,1…0,2 oralig’ida
bo’ladi. Ishqalanishning yuqoridagi xillaridan sirpanish podshipn iklari uchun
suyuqlikda ishqalanish eng yaxshi sharoitdir. Lekin bunday sharoitni hamma vaqt

ta’minlab bo’lavermaydi. Buning uchun bir necha sharoit bajarilishi kerak (11.3 -
rasm).

11.3 -rasm.

Suyuqlikda ishqalanishni ta’minlaydigan asosiy shartlar:
- o’zaro ishqalanayetgan sirtlar orasidagi zazor ponasimon shaklda bo’lishi;
- jismlarning bir -biriga nisbatan harakatlanish tezligi moy qatlamida tashqi
nagruzkaga teng keladigan gidrodinamik bosim hosil qila oladigan bo’lishi;
- ma’lum qovushoqlikdagi moy yeta rli darajada va uzluksiz ravishda yetkazib
berilishi lozim.
Odatdagi podshipniklarda valning aylanishlar soni ortgan sari moy
qatlamining qalinligi kattalanib, sapfaning markazi vkladish markaziga yaqinlashib
boradi.

3. Sirpanish podshipniklari qismlarini tayyorlash uchun materiallar, ularni
tanlash va ishlash qobiliyatini ta’minlash bo’yicha shartli hisoblash
Podshipniklarning shartli hisobi. Hisoblashning bu usulidan amalda keng
qo’lamda foydalaniladi. Ayniqsa, hisoblash uchun za rur parametrlar ma’lum
mashina va mexanizmlarni ishlatish yo’li bilan to’plangan ma’lumotlar asosida
bo’lsa, hisoblash natijasi qoniqarli chiqadi. Bunday hisoblash usuli suyuqlikda
ishqalanish rejimi bilan ishlaydigan podshipniklar uchun taqribiy, nim quru q va nim
suyuqlik rejimida ishlaydigan podshipniklar uchun esa asosiy usuldir.
Podshipniklarning shartli hisobi ikki yo’l bilan: a) solishtirma bosim bo’yicha;
b) solishtirma bosim bilan sirpanish tezligining ko’paytmasi bo’yicha bajarilishi
mumkin.
Hisobl ash quyidagi formulalar asosida bajariladi:

 p dl
R р  =     p l
Rn
dl
dn R р  =  = 19 60

bu yerda R- podshipnikka radial yo’nalishda ta’sir etayotgan kuch, H ; l -
podshipnikning uzunligi, m; d – sapfaning diametri, m; n - sapfaning aylanish
chastotasi, min -1; [r] –solishtirma bosimning ruxsat etilgan qiymati, MPa; (bu bosim
po’lat babbit ustida sirpanganda (8…9) MPa; po’lat bronza ustida sirpanganda
(5…8) MPa; po’lat cho’yan ustida sirpanganda esa (2…3) MPa oralig’ida bo’ladi);
[pυ ] – solishtirma bosim bilan sirpanish tezligi ko’paytmasining ruxsat etilgan
qiymati (odatda, [ pυ ]=(6…30) MPa·m/s oralig’ida bo’ladi).

Vkladishlar uchun ishlatiladigan materiallar.
Vkladish podshipnikning eng muhim elementidir. Vkladishning tuzilishi,
materiali, uning qanchalik aniq tayyorganligi, joylashuvi, moy uchun mo’ljallangan
ariqchalarning shakli – bularning hammasi podshipnik ishini belgilaydigan
faktorlardir.
Uncha muhim bo’lmagan mexanizmlarda, grafitli yupqa qatlam hosil qiluvchi
cho’yan vkladishlardan foy dalanish mumkin.
Hozirgi vaqtda bimetall vkladishlar ko’proq ishlatiladi. Bunda vkladishning
asosiy qismi biror qattiq metalldan (po’lat yoki bronzadan) tayyorlanadida, uning
ish sirti yupqa antifriksion material bilan qoplanadi. Antifriksion material sifatida
babbitlardan foydalaniladi.
O’rtacha rejim bilan ishlaydigan podshipniklarning vkladishlari qo’rg’oshin
qalayli bronzalardan tayyorlanadi. Bunday vkladishlar yuqori temperaturali muhitda
ishlay oladi ammo ularning zanglash xususiyati zang lashga sabab bo’luvchi muhitda
ishlatishini cheklaydi.
So’nggi yillarda podshipniklar uchun metallokeramik vkladishlar ishlatila
boshladi. Bunday materiallar hajmining 20 -30% i g’ovak bo’lib, moy shimdirilgan,
kam moylanadigan hollarda ham yaxshi ishlaydi. Materiali bronza yoki temirga
grafit, mis, qalay yoki qo’rg’oshin qo’shib tayyorlanadi.
Plastmassalardan tayyorlangan vkladishlarda moylovchi suyuqlik sifatida
suvdan foydalanish mumkin.
DUMALASH PODSHIPNIKLARI
Dumalash podshipniklari turlari, ishlatilish sohalari
Ma’lumki, sirpanish podshipniklari asosiy kamchiliklaridan biri ishqalanish
koeffisiyentining nisbatan kattaligidir. Dumalash podshipniklarida sirpanib
ishqalanish o’rniga dumalab ishqalanishning mavjudligi ishqalanishga sarflanadigan
quvvatni ke skin ravishda kamaytirishga imkon beradi, ya’ni bu podshipniklarning
foydali ish koeffisiyenti yuqori bo’ladi. Shuning uchun hozirgi vaqtda vallarning
tayanchlari sifatida, asosan, dumalash podshipniklari ishlatiladi. Dumalash
podshipniklarining tuzilishi ularni standartlashtirilgan mahsulot sifatida ko’plab
ishlab chiqarishga imkon beradi.
Bu esa mahsulotning tannarxini kamaytiradi. Bulardan tashqari, dumalash
podshipniklarida yana quyidagi afzalliklar bor:
1. ishqalanish kuchi va undan hosil bo’ladigan is siqlik miqdori kichik; vallarni
aylana boshlashi uchun zarur bo’lgan qo’zg’atish momenti sirpanish
podshipniklariga qaraganda bir necha marta (5 -10 marta) kichik ;

2. Sarflanadigan moy miqdori kam;
3. Uzunlik bo’yicha o’lchami sirpanish podshipniklarnikig a qaraganda
birmuncha qisqa;
4. Rangli metall ishlatishni talab qilmaydi.
Dumalash podshipniklarining asosiy kamchiligi shuki, ularning dinamik
kuchlar ta’siriga bardosh berish xususiyati past, nagruzka qabul qiladigan
yuzasining kichikligi tufayli bu yuz ada katta qiymatli kontakt kuchlanish hosil
bo’ladi. Bu esa podshipnikning ishlash davrini qisqartiradi.
Bu podshipniklar, dumalaydigan detallarning tuzilishiga qarab, sharikli va
rolikli turlarga bo’linadi (11.4 -rasm). Shu bilan birga, rolikli podshipnikl ar
roliklarining shakliga qarab, uzun va qisqa rolikli; konussimon rolikli; bochkasimon
rolikli; ignasimon rolikli podshipniklarga bo’linadi. Bundan tashqari, dumalash
podshipniklarining har bir turi qabul qila oladigan kuchlarning yo’nalishiga qarab,
quy idagi uch turga bo’linadi:
1) Val o’qiga tik yo’nalgan kuchlarni qabul qilishga mo’ljallangan radial
podshipniklar;
2) Val o’qi bo’ylab ta’sir etuvchi kuchlarni qabul qilishga mo’ljallangan tirak
podshipniklar;
3) Val o’qiga tik bo’lgan kuch bilan bir vaqtda uni ng o’qi bo’ylab yo’nalgan
kuchlarni ham qabul qilishga mo’ljallangan radial -tirak podshipniklar.

11.4 -rasm.
1-sharikli radial, 2 -sharikli sferik, 3 -sharikli radial -tirak, 4 -rolikli radial, 5 -rolikli
radial -tirak, 6 -rolikli sferik, 7-ignali radial, 8 -sharikli tirak.

Dumalash podshipniklari orasida tuzilishi jihatidan eng oddiysi va arzoni
sharikli radial podshipniklardir. Ular kichik qiymatli, o’q bo’ylab yo’nalgan kuchni

ham qabul qilish bilan birga, ish jaryonida vallarning ma’lu m darajada egilishidan
ortiqcha shikastlanmaydi. Shuning uchun mashinasozlikda bunday
podshipniklardan keng foydalaniladi.
Dumalash podshipniklari asosiy o’lchamlari va qismlari, shartli belgisi,
qismlarini tayyorlash uchun materiallar
Dumalash podshipnik larning har biri nagruzka jihatdan yengil L, o’rta S va
og’ir T seriyali qilib tayyorlanadi. Har bir podshipnikning raqam va harflardan
tuzilgan shartli belgisi bo’ladi. Bu belgining o’ng tomonidagi birinchi ikki raqam
podshipnik ichki diametrini ko’rsatad i. Ichki diametri 20 dan 495 mm gacha bo’lgan
podshipniklar uchun bu raqamlar ichki diametrning 5 ga bo’linganiga teng qilib
olingan.
O’ng tomondan uchinchi raqam podshipnikning qaysi seriyali ekanligini
bildiradi. Bunda yengil seriya 2, o’rta seriya 3, og ’ir seriya esa 4 bilan belgilanadi.
Shartli belgining o’ng tomondan to’rtinchi raqami podshipnikning turini,
beshinchi va oltinchi raqamlari esa podshipnikning tuzilishidagi alohida
xususiyatlarni ifodalaydi. Shartli belgining oldida uchrashi mumkin bo’l gan harflar
aniqlik klassini ko’rsatadi. Agar belgining oldida harf bo’lmasa, aniqlik klassi
normal deb tushuniladi.
Dumalash podshipniklari asosan, to’rtta detaldan: sirtqi va ichki halqalar,
seperator va dumalaydigan elementdan tuzilgan bo’ladi.
Detallar i juda mustahkam, podshipniklar uchun mo’ljallangan maxsus
po’latdan yasaladi (ShX6, ShX, ShX15, 12X2M4A va boshq.) separatorlari esa
kupincha kam uglerodli pulatdan, bronza, latun, tekstolit va kaprondan tayyorlanadi.
Podshipniklarni tanlash va ishlash la yoqatini yuk ko’taruvchanlik bo’yicha
tekshirish
Dumalash podshipniklari, asosan, ulardagi detallar ish sirtlarining yemirilishi
oqibatida ish qobiliyatini yo’qotadi. Ish sirtining yemirilishi deganda sharik va halqa
sirtlarining yeyilishi va uzoq vaqt ish laganda toliqish hodisasi ro’y berib, sirtlarning
uvalanib ketishi nazarda tutiladi. Bundan tashqari, separatorlarning sinishi, sharik va
roliklarning burdalanib ketishi, halqalarning darz ketish hollari ham tez -tez uchrab
turadi. Og’ir nagruzkali podshi pniklarda halqa sirtidagi ariqchalarning ezilishi
natijasida podshipnik ishini yomonlashtiruvchi botiqliklar ham hosil bo’lishi
mumkin.
Umuman olganda, amalda mashinalar loyihalashda dumalash podshipniklari
hisoblanmaydi, balki tayanchga ta’sir etuvchi kuc h va boshqa zarur faktorlar
e’tiborga olingani holda standart jadvallardan tanlab olinadi.
Dumalash podshipniklarini hisoblash asosan ikkiga bo’linadi:
a) qoldiq deformasiyalar bo’lmasligi uchun statik yuk ko’taruvchanlik
bo’yicha;
b) uvalanish hodisasi ro’y bermasligi uchun ishlash muddati (soat hisobida)
yoki dinamik yuk ko’taruvchanlik qiymati aniqlanadi.
Podshipnik o’rnatilgan valning aylanish soni n>10 min -1 bo’lganda dinamik
yuk ko’taruvchanlik C bo’yicha hisoblanib, kerakli podshipnik jadvaldan tan lab
olinadi, ya’ni Ch≤C shart bajarilishi kerak. Ch – hisobiy yuk ko’taruvchanlik; C – har
bir podshipnik uchun jadvaldan olinadi. Bu shunday bir doimiy yuklanishki, bunda

podshipnik 1 mln marta aylanganda ham 90% tekshirilgan podshipnik elementlarida
uvalanish hodisasi bo’lmaydi.
O’tkazilgan tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, podshipnik dinamik yuk
ko’taruvchanlik qiymati c bilan ishlash muddati (aylanish soni) o’rtasid a quyidagi
bog’lanish bo’ladi:

, mln min -1; , kN

bu yerda L – ishlash muddati, mln min -1 hisobida; Re – ta’sir etuvchi kuchlarning
ekvivalent qiymati; g – daraja ko’rsatkichi, zoldirli podshipniklar uchun 3,0; rolikli
podshipniklar uchun 3,33; Cx – hisobiy dinamik yuk ko’taruvchanlik; a1 –
podshipnikning ishonchli ishlashini hisobga oluvchi koeffisiyent; a2 – podshipnik
materiali va uning ishlash sharoitini hisobga oluvchi koeffisiyent ( a1 , a2 qiymatlari
jadvaldan olinadi).

Nazorat savol va topshiriqlar :

1. Podshipniklar vazifasi, turlari va ishlatilish sohalarini ayting.
2. Sirpanish podshipniklarining afzallik va kamchiliklari nimalardan iborat?
3. Sirpanish podshipniklari materiallari sifatida nimalar ishlatiladi?
4. Sirpanish podshipniklarining asosiy qismlari, ishqalanish rejimlari.
5. Dumalash podshipniklari turlari, ishlatilish sohalari.
6. Dumalash podshipniklari afzalliklari qanday xususiyatlari bilan belgilanadi?
7. Dumalash podshipniklari qanday sabablariga ko’ra ishlash qobiliyatini
yo’qotadi?
8. Statik va dinamik yuk ko’taruvchanligi bo’yicha dumalash podshipniklarini
tanlashning mohiyati nim alardan iborat?
9. Dumalash podshipniklari turlari, ishlatilish sohalari.
10. Dumalash podshipniklari afzalliklari qanday xususiyatlari bilan belgilanadi?
11. Dumalash podshipniklari qanday sabablariga ko’ra ishlash qobiliyatini
yo’qotadi?
12. Statik va dinamik yuk ko’ta ruvchanligi bo’yicha dumalash podshipniklarini
tanlashning mohiyati nimalardan iborat?

Foydalanilgan adabiyotlar
1. R. N. Tojiboyev, A. Jo’rayev. «Mashina detallari». – T.: O’qituvchi, 2002. 6 -
12 b.
2. I.Sulaymonov. Mashina detallari. – T.: O’qituvchi, 1981. – 7-15 b.
3. J.Botirmuxamedov. Mashina detallari, ko’tarish -tashish mashinalari. –T.:
O’qituvchi, 1994. – 5-17 b.
g
эR
C aa L 




 = 2 1 gэ x aa
L R C
2 1
=

Sirpapnish va dumalash tayanchlari podshipniklar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish