Sivilizatsiya tushunchasi. Uning ta’rifi va o‘ziga xos sifatlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	25.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sivilizatsiya tushunchasi. Uning ta’rifi va o‘ziga xos sifatlari

Купить

Sivilizatsiya tushunchasi. Uning ta’rifi va o’ziga xos sifatlari
REJA:
1XVIII – XIX asrda Yevropa fan olamida sivilizatsiya tushunchasining yuzaga
kelishi.
2. Inson jamiyati taraqqiyoti muammosiga sintetik yondashuv yo’llari.

Sivilizatsiya so’zi insoniyat tarixidagi sifat chegarasini belgilash bilan
bog’liq. Ushbu tushunchaning yuzaga kelishi Ma’rifatparvarlik davridagi Yevropa
fani va adabiyotining yutug’idir. Ammo sivilizatsiya haqidagi ilk tushunchalar
ancha ilgari yuzaga kelgan. Qadimgi davrlardayoq insonlar o’zlarining dunyolarini
o’zgalar dunyosi bilan solishtira boshlashgan. Antik davrda sivilizatsiya so’zi bilan
belgilanmasa-da, o’z taraqqiyot darajalariga varvarlikni qarama-qarshi qo’yganlar.
Sivilizatsiya so’zi lotincha sivilis - fuqarolikka, davlatga, shaharga taalluqli
ma’nolarini anglatuvchi o’zakdan kelib chiqqan. U "silvaticus", ya’ni lotinchadan
tarjima qilganda qo’pol, yovvoyi so’ziga qarshi ma’noda qo’llanilgan. Sivilizatsiya
tushunchasi “madaniyat” tushunchasi bilan uzviy bog’liq ravishda paydo bo’lgan.
Dastlab madaniyat va sivilizatsiya tushunchalari sinonim sifatida qo’llanilgan,
ammo bora-bora bu ikki atama o’rtasida farq paydo bo’ldi. Masalan, nemis
faylasufi I.Kant bu tushunchalar o’rtasidagi yaqinlik va tafovut mavjudligini
ko’rsatib o’tgan edi. Ko’pchilik faylasuflar “sivilizatsiya” deganda jamiyatning
moddiy-texnika yutuqlarini, “madaniyat” deganda esa faqat uning ma’naviy
qadriyatlarini tushunishgan. XX asr boshlariga kelib, nemis faylasufi O.Shpengler
“Yevropa quyoshining so’nishi” asarida madaniyat va sivilizatsiya tushunchalarini
bir-biriga qarama-qarshi qo’ydi. Uning fikricha, sivilizatsiya madaniyatning eng
yuqori bosqichi bo’lib, undan keyin esa madaniyat asta-sekin inqirozga yuz
o’giradi. Nemis faylasufi sivilizatsiya deganda texnik- mexanik jarayonlar
majmuini nazarda tutgan. Madaniyatning paydo bo’lishi insoniyatning
yovvoyilikdan keyingi davri bilan bog’liq bo’lsa, sivilizatsiya - tarixiy jarayon,
ijtimoiy hodisadir. Sivilizatsiyaning rivojlanishi jamiyatni yuksaltirishga olib
keladi, natijada bu jamiyat fuqarolar erkinligini ta’minlash imkoniyatini yaratadi.
Sivilizatsiyali hayot insonni madaniyatli qiladi va uning har tomonlama kamol
topishi uchun shart-sharoit yaratadi. Sivilizatsiya kategoriyasining serqirraligi va
ko’p serma’noligi tufayli unga aniq ta’rif berish mushkul. “Sivilizatsiya” ning
yuzdan ortiq ta’riflari mavjud bo’lib, har bir o’ziga xos ta’rifida ijtimoiy hayotning
ma’lum tomonlari, jihatlariga alohida urg’u beriladiki, bu umuman
sivilizatsiyaning ijtimoiy hodisa sifatidagi mohiyatini to’laroq anglab etishga

xizmat qiladi. Sivilizatsiya tushunchasining tarixiy-falsafiy mohiyati – tarixiy
jarayonning birligi va ushbu jarayon davomida insoniyatning moddiy-texnik
hamda ma’naviy yutuqlarning majmui. Sivilizatsiya umumjahon tarixiy
jarayonining ijtimoiylikning ma’lum darajasiga erishish bilan bog’liq bosqichini
ham anglatadi. Sivilizatsiyaning yana bir ma’nosi - madaniyatning zamon va
makonda chegaralangan tarixiy tipi (Misr sivilizatsiyasi, Mesopotamiya
sivilizatsiyasi va b.). Sivilizatsiya madaniyatso’zining sinonimi sifatida, ko’pincha
moddiy madaniyat ma’nosida ham qo’llaniladi. Shveytsariyalik tarixchi
J.Starobinskiyning fikricha, sivilizatsiya tushunchasini ilk bor fransuz iqtisodchisi
Viktor Riketi Mirabo (1715-1789 yy) o’zining “Qonunlar do’sti” asarida qo’llagan.
1767 yilda u shotlandiyalik ma’rifatparvar Adam Fergyusson (1723-1816) asarida
paydo bo’ldi. O’shanda ushbu atama madaniy taraqqiyotning umumiy darajasini
anglatgan. Sivilizatsiya ma’rifatsiz xalqlarga, qorong’u feodalizm davri va o’rta
asrlarga qarama-qarshi qo’yilgan. A.Fergyusson ibtidoiy jamiyat tarixini
davrlashtirish mezoni sifatida “madaniyatning o’zlashtirish darajasini” ilgari surdi:
yovvoyilik, varvarlik, sivilizatsiya. Keyinchalik shved olimi S.Nilson bu
davrlashtirishni bir oz to’g’irladi va to’ldirdi: yovvoyilik, nomadizm (yunon.
nomados – ko’chib yuruvchi, ko’chmanchilik), dehqonchilik va sivilizatsiya.
Ma’rifatparvarlik davridagi ensiklopediyalarda sivilizatsiya tushunchasi taraqqiyot
konsepsiyasi bilan uyg’unlashib ketdi. Fransuz faylasuf ma’rifatparvarlari aql va
adolatga asoslangan jamiyatni sivilizatsiyalashgan jamiyat deb bilganlar.
Sivilizatsiya tushunchasiga turlicha mazmun berish davom etdi va XVIII asrdan
“sivilizatsiya” tushunchasi tarixchilar lug’atidan mustahkam o’rin oldi. Shu
davrdan sivilizatsiyaning turli nazariyalari shakllana boshladi. XIX asr
boshlaridayoq sivilizatsiyalar to’g’risida ko’plikda fikr yuritila boshlandi, bu esa
xalqlar sivilizatsion taraqqiyotining rang-barangligini tan olishni anglatardi. O’z
asarlarida tarixning yo’nalishi, shuningdek tarixiy jarayonda yagonalik va rang-
baranglikning o’zaro nisbati muammolarini ayniqsa to’la qamrab olgan dastlabki
tadqiqotchilardan biri italyan faylasufi Jambatissta Viko (1668-1744) o’zining
“Millatlar umumiy tabiati haqidagi yangi fan asoslari” deb nomlangan risolasida

jahon tarixining barcha xalqlar uchun yagona bo’lgan tarixiy aylanma harakat
sifatidagi dunyoviy konsepsiyasini ilgari surgan. Viko fikriga ko’ra, barcha xalqlar
o’z rivojlanishida bir xil bosqichlardan o’tadi: ibtidoiy varvarlik (“xudolar
asri”)dan feodalizm (“qahramonlar asri”) orqali demokratik respublika yoki
konstitutsiyaviy monarxiya (“sivilizatsiya asri”) sari harakatlanadi. Har bir tsikl
mazkur jamiyatning umumiy inqirozi va parchalanishi bilan tugaydi. Tsikl
yakunlangach, rivojlanish jarayoni yangilanadi va ayni shu bosqichlardan, lekin
yuqoriroq darajada o’tadi. Vikoning g’oyalari madaniyatlar va sivilizatsiyalarning
rivojlanishida tsikllilik nazariyalari (Danilyevskiy, Shpengler, Toynbi)ga asos
bo’lgan. 1877 yilda amerikalik tarixchi va etnograf L.Morgan (1818-1881 yy)
o’zining “Qadimgi jamiyat” kitobida sivilizatsiya atamasini yagona madaniy-
tarixiy jarayonning ma’lum darajasini belgilash uchun qo’llashni taklif etdi.
Morgan sistemasida ham ibtidoiy jamiyat taraqqiyoti yovvoyilik, varvarlik va
sivilizatsiya bosqichlaridan iborat, ammo u yovvoyilik va varvarlik davrlarining
har birini, xo’jalik va moddiy madaniyat taraqqiyotining belgilariga ko’ra quyi,
o’rta va yuqori bosqichlarga bo’ladi. Ushbu davrlashtirishda ishlab chiqarish
kuchlari rivojining darajasi mezon bo’lib xizmat qiladi.Tarixni o’rganishga
sivilizatsion yondashuv asoschilaridan biri rus tabiatshunos olimi
N.Ya.Danilyevskiy (1822-1885) bo’lgan. U har biri alohida-alohida mavjud
bo’lgan, faoliyatning to’rt muhim shakli yoki sivilizatsiyalar “asosi” - diniy,
madaniy, siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy asoslar orqali namoyon bo’luvchi madaniy-
tarixiy tiplar (sivilizatsiyalar) haqidagi konsepsiyani ilgari surgan. Madaniy-tarixiy
tiplar, biologik organizmlar kabi, tashqi muhit va bir-biri bilan uzluksiz kurash
jarayonida bo’ladi va vujudga kelish, voyaga etish, qarish va halok bo’lish
bosqichlaridan o’tadi. Nemis faylasufi va tarixchisi Osvald Shpengler (1880-1936
yy) ning fikricha, “sivilizatsiya” har qanday madaniyat taraqqiyotining muayyan
tugal bosqichini bildiradi. Sivilizatsiyani bunday davr tanazzuli sifatida tushunish
madaniyatning bir butunligi va tabiiyligiga ziddir. O.Shpengler “Yevropa
quyoshning so’nishi” asarida G’arbiy Yevropa tarixiga xos evropotsentrizm,
panlogizm, istorizm, to’g’ri chiziqli progressizm printsiplarini tanqid qildi va

madaniy - tarixiy jarayonning aylanma harakati nazariyasini yaratdi. Bu nazariya
sivilizatsiyaning tsiklli rivojlanishi, ya’ni takrorlanib turishi haqidagi konsepsiyaga
olib keldi.Shpengler ijtimoiy taraqqiyotning bir chiziqli yevroposentristik
sxemasiga tanqidiy yondashgan. U insoniyat tarixida sakkiz madaniyat: Misr,
Hind, Bobil, Xitoy, Yunon-rim, Sharq, G’arbiy Yevropa va Mayya madaniyatlarini
farqlagan. Shpengler fikriga ko’ra, har bir madaniy organizm ma’lum hayot
muddati (taxminan ming yil) mobaynida mavjud bo’ladi, shundan so’ng u
sivilizatsiyaga aylanadi va halok bo’ladi. Har bir madaniyat o’z teran mazmuniga
ega bo’ladi va tarixiy jarayonda bir xil ahamiyat kasb etadi.Ingliz tarixchisi va
sotsiologi Arnold Toynbi (1889-1975) sivilizatsiyani yaxlit ijtimoiy tizim sifatida
ifodalagan. U o’zining o’n ikki tomlik “Tarixni anglash” asarida keltirgan o’zaro
o’rin almashuvchi lokal sivilizatsiyalar konsepsiyasida sivilizatsion taraqqiyotning
asosiy harakatlantiruvchi kuchi sifatida chaqiriq va javob nazariyasini ilgari
surdi.Toynbining fikricha din har qanday sivilizatsiyaning o’zagi va tayanchidir.
Sivilizatsiyalarni bir – biridan farqlash va tasnif qilishda u yoki bu jahon dinlarini
asos qilib olinishi bejiz emasdir: musulmon sivilizatsiyasi, xristian sivilizatsiyasi
va hokazo. U dastlab 21, keyinchalik 37 ta sivilizatsini sanab o’tib, tarixiy
jarayonning to’g’ri chiziq bo’ylab rivojlanishi haqidagi qarashlarga qarshi chiqdi
va sivilizatsiyaning bosqichli-tsiklik rivojlanishini ta’kidladi. Toynbi Arab, Xitoy,
Shumer, Mayya, Hind, Ellin, G’arb, Xristian (Rossiya), Uzoq Sharq (Koreya va
Yaponiya), Eron, Misr, Arab, Meksika, Vavilon va boshqa sivilizatsiyalarni tadqiq
etish natijasida “...tabiiy muhitdagi va odamlar tegrasidagi yashash sharoitlarining
og’irligi sivilizatsiyaning vujudga kelishiga sabab bo’ladi”, -degan xulosaga
keladi. Toynbi sivilizatsiyalarga “evolyutsion tipdagi faol tuzilmalar” sifatida
yondashib, har bir sivilizatsiyada tarixiy mavjudlikning asosiy bosqichlari: vujudga
kelish, rivojlanish, tanazzulga uchrash va zavol topishni farqlagan. Bu asosiy
bosqichlardan o’tgach, sivilizatsiya, odatda, halok bo’ladi va uning o’rnini boshqa
sivilizatsiya egallaydi.Nemis faylasufi K.Yaspers (1883-1969 yy.) o’zining “Tarix
manbalari va uning maqsadi” asarida sivilizatsion taraqqiyotning bosqichma-
bosqich rivojlanishi konsepsiyasini ilgari surdi: tarixgacha bo’lgan davr, qadimgi

davr madaniyati, vaqt o’qi (jahon tarixining boshlanishi), texnik davr (yagona
jahon tarixiga o’tish). Uning fikricha tarixning mazmuni va negizi butun insoniyat
uchun umumiy bo’lgan e’tiqod bilan belgilanadi. Mazkur e’tiqod insoniyat
vakillarini bir-biridan ajratmaydi, balki jipslashtiradi. Insoniyatga bunday e’tiqodni
biron-bir jahon dini yoki milliy din taklif qilolmaydi.Sotsiolog P.Sorokin (1889-
1968) insoniyat madaniyatining butunjahon-tarixiy taraqqiyoti nazariyasini yaratdi.
U bu taraqqiyotni markaziy mazmunga yoki mentallikka ega ulkan madaniy
supertizimlar doirasida ko’rib chiqdi. Bu madaniy supertizimlar yoki
sivilizatsiyalar insonlarning hayoti va hulqini, ko’pgina tarixiy jarayonlar va
an’analarni belgilaydi. Tarixning har qanday davrida, Sorokinning fikricha, beshta
asosiy madaniy tizimlar mavjud: til, ahloq, din, fan, san’at. U sivilizatsiyalarni
moddiy madaniyat hech bir tizimsiz ravishda namoyishga qo’yilgan ulkan
muzeylar sifatida talqin qiladi. Sorokin sivilizatsiyalar tabiatining yaxlitligi
g’oyasiga tanqidiy yondashib, uning tarkibiy qismlari o’zaro bog’lanmagan, deb
hisoblagan.“Iqtisodiy va ijtimoiy tarix annallari” (1929 g.) fransuz jurnali
redaksiyasi atrofida vujudga kelgan tarixiy maktab asoschilari va vakillari
bo’lmish fransuz tarixchilari Mark Blok (1886-1944) va Lyusyen Fevr (1878-
1956) lar jahon taraqqiyoti muammosiga o’zgacha yondashgan. Ularning fikricha
tarixiy taraqqiyotning asosini mentalitet tashkil qiladi. L.Fevr birinchilardan bo’lib
o’zining “Sivilizatsiya: so’z evolyutsiyasi va g’oyalar guruhi” asarida
“sivilizatsiya” atamasining kelib chiqish vaqtini aniqlashga ham harakat qilgan.
O’tmish hodisalarini tushuntirishda Fernan Brodel (1902-1985) va bir qator boshqa
fransuz tarixchilari tarixiy qonuniyatlar yoki tasodifiylikka birinchi darajali e’tibor
qaratmasdan, birinchi o’ringa “muhit” (tarixiy vaqt) omilini qo’yishgan. Ularni
birinchi navbatda xalqlarning hayoti, turmushi va mentaliteti qiziqtirgan. XX
asrning ikkinchi yarmida, sovuq urush davrida va u tugagandan so’ng insoniyat
rivojining umumiy chizmasini yaratish va sivilizatsion taraqqiyot jarayonining
istiqbollarini ko’rsatishga urinish sifatida bir qancha tadqiqotlar paydo bo’ldi.
Tarixiy rivojlanishining ijtimoiy-iqtisodiy konsepsiyasini ilgari surgan amerikalik
sotsiolog Uolt Rostouning fikricha jamiyat taraqqiyotida texnik-iqtisodiy

ko’rsatgichlar hal qiluvchi rol o’ynaydi. Industrial jamiyat nazariyasining
yaratuvchilaridan biri bo’lgan fransuz sotsiologi R.Aron (1905-1983) jamiyatning
nomafkuraviy nazariyasini hamda texnika va jamiyatning o’zaro ilgari ta’siri
tezisini surgan.XX asrning 70-yillaridan boshlab ilmiy-texnika taraqqiyoti
industrial jamiyatni butunlay o’zgacha sifatlarga ega postindustrial jamiyatga
aylanishi haqidagi g’oyalar ishlab chiqila boshlandi. Ushbu nazariyaning
asoschilaridan biri amerikalik sotsiolog D.Bellning fikricha tarix jamiyatda texnika
taraqqiyotining darajasiga bog’liq holda rivojlanadi. U jamiyat taraqqiyotining uch
bosqichini ajratib ko’rsatadi: industriyagacha, industrial va postindustrial.Yana bir
amerikalik sotsiolog A.Toffler o’zining “Uchinchi to’lqin” (1980) asarida birinchi
to’lqin sifatida qishloq xo’jaligi tsivvilizatsiyasini, ikkinchi to’lqin sifatida
industrial sivilizatsiyani ko’rsatadi. XX asr oxiridan boshlangan uchinchi
to’lqinningn nomini olimlar turlicha nom bilan atashmoqda: kosmik yoki elektron
era, texnotron jamiyat. Toffler informatsion jamiyat atamasini qo’llamagan bo’lsa-
da, uning asari chop etilgach, ushbu so’z mashhur bo’lib ketdi. Amerikalik
tadqiqotchi J.Nesbitt esa o’z asarlaridan birida postindustrial jamiyatni
informatsion jamiyat deb atadi. Garvard universiteti qoshidagi Strategik tadqiqotlar
institutining direktori S.Xantington 1996 yilda chop etilgan shov-shuvli
“Sivilizatsiyalar to’qnashuvi” asarida sivilizatsion taraqqiyotning pessimistik
nazariyasini keltiradi. Ushbu asarda insoniyatning kelajagini sivilizatsiyalar
qarama-qarshiligi belgilab beradi degan fikr ilgari surilgan. Xantington diniy omil
asos qilib olingan quyidagi sivilizatsiyalar ro’yxatini keltiradi: g’arbiy, pravoslav,
islom, xitoy, hind, afrika (so’roq ostida), Lotin Amerikasi. Bu o’rinda g’arb
sivilizatsiyasi katolik-protestant dunyo sifatida qaralgan. Shunday qilib,
sivilizatsion taraqqiyot xususida bugungi kunda ham yangidan-yangi g’oyalar
yaratilmoqda, yangicha modellar taklif etilmoqda. Bu jarayonda globallashuv ham
o’z ta’sirini o’tkazmoqda.

Sivilizatsiya tushunchasi. Uning ta’rifi va o‘ziga xos sifatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish