Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 44.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Siyosat va uning jamiyat hayotiga ta’siri

Купить
KURS ISHI MAVZU: SIYOSAT VA UNING JAMIYAT HAYOTIGA TA’SIRI 1 MUNDARIJA: KIRISH. 3-5 BIRINCHI BOB. SIYOSATNING NAZARIY- METOLOGIK ASOSLARI 6-20 1 .1 . Siyosat tushunchasining mohiyati va evolyutsiyasi 6-8 1 .2 . Siyosat nazariyasi, unga doir paradigmalar va funksiyalari 9-14 1 .3 .. Siyosatning funksiyalari va jamiyatdagi o‘rni 15-20 IKKINCHI BOB. SIYOSATNING IJTIMOIY HAYOTGA TA’SIRI: NAZARIYA VA AMALIYOT 21-22 2 .1 . Siyosiy ong va siyosiy madaniyatning shakllanishi 21-24 2 .2 . Siyosiy yetakchilik: mohiyati, funksiyalari 25-28 XULOSA 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 30-31 KIRISH 2 Mavzuning dolzarbligi: Siyosat insoniyat jamiyatining boshqaruv tizimini tashkil etuvchi eng muhim ijtimoiy hodisalardan biri sifatida qadimdan mavjud bo‘lib kelgan. Siyosiy qarorlar, institutlar va hukumat tizimlari jamiyat hayotining barcha jabhalariga – iqtisodiyot, madaniyat, ta’lim, huquqiy tizim va fuqarolik jamiyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Jamiyat va siyosat o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lgan tizimlardir. Siyosat jamiyatning ichki tuzilishi, ijtimoiy guruhlararo munosabatlar va aholi ehtiyojlariga muvofiq shakllanadi. Maks Veber siyosatni “davlat ichidagi qonuniy zo‘ravonlik vositalarini boshqarish san’ati” sifatida izohlagan va uni ijtimoiy institutlar orqali amalga oshiriladigan faoliyat deb baholagan. Bu yondashuv bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q, balki jamiyatdagi siyosiy madaniyat va ong darajasining o‘sishi bilan mazmunan kengaymoqda. O‘zbekiston misolida olib qaralganda, siyosiy jarayonlarning ijtimoiy hayotga ta’siri ayniqsa mustaqillik yillarida chuqur sezildi. Xususan, Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev rahbarligida amalga oshirilayotgan siyosiy islohotlar – “Yangi O‘zbekiston” g‘oyasi, xalq bilan muloqot, ochiqlik siyosati, fuqarolik jamiyatining shakllanishi va parlament faoliyatining kuchaytirilishi siyosatning jamiyat taraqqiyotiga bevosita ijobiy ta’sirini ko‘rsatmoqda. Masalan, 2022-yilda qabul qilingan “Yangi O‘zbekiston – strategik taraqqiyotning yangi bosqichi” konsepsiyasida siyosiy modernizatsiya va ijtimoiy barqarorlik asosiy yo‘nalishlar sifatida belgilangan. Shu nuqtai nazardan, siyosatning ijtimoiy hayotga ta’sirini chuqur o‘rganish nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, u orqali davlat va jamiyat o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash, fuqarolik faolligini oshirish, barqarorlikni mustahkamlash va demokratik institutlarni rivojlantirish mumkin. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: Siyosatning jamiyat hayotiga ta’siri qadimdan siyosatshunoslik, sotsiologiya va falsafa sohalarida yetakchi mavzulardan biri bo‘lib kelmoqda. Aristotel siyosatni “inson tabiatiga mos eng oliy san’at” deb atagan bo‘lsa, Makkiavelli uni hokimiyatni saqlab qolish vositasi sifatida talqin etgan. Zamonaviy siyosatshunoslar – A. Heyvud, S. Lipset, M. 3 Duverje kabi olimlar siyosiy institutlar va jarayonlarning jamiyatdagi barqarorlik, ijtimoiy tartib va islohotlardagi rolini chuqur tahlil qilganlar. O‘zbekistonda esa K. G‘afurov, N. Soliyeva, G. Abdullayeva, A. Aripov kabi olimlar siyosiy tizim, siyosiy madaniyat, davlat va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlar masalalarini keng o‘rganib, siyosiy ong va faoliyatning ijtimoiy hayotdagi ahamiyatini yoritganlar. Kurs ishining asosiy maqsadi : siyosatning nazariy asoslarini tahlil qilish, siyosiy institutlar va siyosiy qarorlarning jamiyat hayotiga ko‘rsatadigan ta’sirini aniqlash hamda O‘zbekiston misolida ushbu jarayonlarning amaliy ko‘rinishlarini o‘rganishdan iborat. Kurs ishida quyidagi ilmiy vazifalarni amalga oshirish ko‘zda tutilgan : 1. Siyosat tushunchasining tarixiy-falsafiy ildizlarini ochib berish; 2. Siyosiy tizim va institutlarning jamiyatdagi rolini tahlil qilish; 3. Siyosiy ong va siyosiy madaniyat tushunchalarining mohiyatini yoritish; 4. Siyosatning ijtimoiy hayotga bevosita va bilvosita ta’sir shakllarini aniqlash; 5. O‘zbekistondagi siyosiy islohotlar va ularning ijtimoiy natijalarini baholash; 6. Mavzu bo‘yicha ilmiy-nazariy va amaliy xulosalar ishlab chiqish. Kurs ishining predmeti : siyosatning jamiyat hayotidagi funksional o‘rni, u orqali shakllanadigan siyosiy ong, madaniyat va ijtimoiy barqarorlik holatidir. Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati : Kurs ishining nazariy ahamiyati shundaki, u siyosat va jamiyat o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni chuqur tahlil qilib, bu boradagi mavjud ilmiy qarashlarni boyitadi. Amaliy ahamiyati esa - siyosiy ong va fuqarolik madaniyatini oshirish, siyosiy islohotlar samaradorligini baholash, jamiyatdagi siyosiy faollikni oshirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish imkonini beradi. Ayniqsa, O‘zbekistonda olib borilayotgan demokratik yangilanishlar sharoitida bu mavzuni o‘rganish dolzarbligicha qolmoqda. Kurs ishi tuzilishi va hajmi: Kurs ishi kirish qismi, 2 ta bob, 6 ta paragraf, xulosa qismi, glossariy va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kurs ishining hajmi jami betni tashkil etadi. 1- BOB. SIYOSATNING NAZARIY- METOLOGIK ASOSLARI 4 1.1 § Siyosat tushunchasining mohiyati va evolyutsiyasi „Siyosat“ deb ataluvchi ijtimoiy fenomen yoki hodisaga insoniyat o‘z taraqqiyotining ibtidosilaq duch kelgan. O‘tgan uzoq tarixiy davr mobaynida bir zamonlar urug‘ va qabilalararo tarkib topgan ijtimoiy munosabatlar to‘xtovsiz rivojlanib, bu murakkab dunyoda insonlarni birga yashashdek buyuk bir san’atni egallanishga o‘rgatdi. Siyosat tom ma’noda odamlarning ijtimoiy hastni tashkil etishga oid ehtiyojlarini aks ettiradi va jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotining in’ikosı, hosilasi hisoblanadi. Uning asosiy vazifasi ijtimoiy hayotning turli sohalarini yo‘naltirish, turli kuchlar manfaatlari muvozanatini topish va ta’minlash orqali jamiyat yaxlitligini, jipsligini ta’minlash, taraqqiyotning ilg‘or strategiyasini ishlab chiqish hamda hayotga tatbiq etishdir. Odamlar siyosatni kundalik amaliy tajriba orqali oddiy kuzatuvlar va tadqiqotlar natijasila olingan ilmiy bilimlar asosida idrok etadilar. Siyosat to‘g‘risidagi kundalik, tartibga solinmagan tasavvurlar ko‘p ming yillardan buyon mavjud. U yoki bu shaklda ular har bir insonda mavjud ommaviy ongning ajralmas qismini tashkil etadi. Bunday tasavvurlarga ko‘ra kundalik hayotda aniq maqsadga yo‘naltirilgan har qanday faoliyatni siyosat deb atash mumkin. 1 Lekin siyosiy hodisalarning, asosan tashqi, amaliy tomonini aks ettiruvchi kundalik bilimlar voqelikni chuqur va har tomonlama aks ettira olmaydi. Siyosat to‘g‘risidagi kundalik tasavvurlarning noaniqligi, cheklanganligi avvalo „siyosat“ deb ataluvchi holisaning murakkabligi, ko‘p qirraliligi, sermazmunligiga borib taqaladi. Shuning uchun ham kundalik ijtimoiy bilimlar siyosat dunyosida odamlar uchun ishonchli yo‘llanma bo‘la olmaydi. „Siyosat“ atamasining ilmiy talqinlari birmuncha zidiyatli bo‘lsa-da, mantiqiy asoslanganligi va tartibga solinganligi bilan kundalik tasavvurlardan ajralib turadi. Siyosat to‘g‘risidagi bunday ilmiy, mantiqiy bilimlarni siyosatshunoslik fani o‘rgatadi. Hozirgi zamon ijtimoiy fanlarining tarkibiy qismi bo‘lgan siyosatshunoslikni o‘rganish katta nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Miloddan avvalgi V asrda yashagan buyuk yunon donishmandi Aristotel 1 X. T. Odil Qoriev, D. X. Razzoqov. Siyosatshunoslik o‘quv qo‘llanma. Toshkent, 2008. 6-bet. 5 ta’kidlaganidek, avvalo, insonning to‘laqonli hayot kechirishi uchun lozim bo‘lgan shart-sharoitlar faqatgina jamoada, jamiyatda mavjud bo‘ladi. Xususan, demokratik tartiblarni joriy etishni maqsad qilib qo‘ygan har bir mamlakatda siyosiy bilim va madaniyat kasbi, jipsi, ijtimoiy mavqei, millatidan qat’i nazar, har bir odam uchun zaruratga aylanadi. Chunki inson jamiyatda yashar ekan muqarrar ravishda boshqa odamlar va davlat bilan o‘zaro munosabatlarga kirishadi. Huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati barpo etish ommaviy siyosiy savodxonlikni taqozo etadi, chunki demokratik siyosiy ta’limga suyanadigan jamiyatda mustabidlikka, davlat va ijtimoiy tuzumning g‘ayriinsoniy va iqtisodiy zararli shakllariga o‘rin qolmaydi. Demokratik tuzum aholining siyosiy madaniyatisiz o‘rnatilishi va samarali bo‘lishi mumkin emas. Siyosat va siyosiy faoliyatning vujudga kelishi eng qadimgi zamonlardan boshlabdir ekan, tabiiyki, siyosat haqidagi dastlabki risolalar va siyosiy qarashlar ham uzoq o‘tmishga borib taqaladi. Siyosatni anglashning tarixan dastlabki shakli uning diniy-afsonaviy talqini bo‘lib, miloddan avvalgi II—I ming yilliklarda barcha qadimgi xalqlarda hokimiyatning va ijtimoiy tuzumning ilohiy kelib chiqishi to‘g‘risida tasavvurlar hukmronlik qilgan hamda bu tasavvurlar odatda, afsonalar tarzida ifodalangan. Taxminan miloddan avvalgi 1 ming yillikda siyosiy qarashlarning ratsionallashuvi kuzatila boshlangan. Birinchi siyosiy kategoriyalar va ta’riflar, keyinchalik esa falsafiy-axloqiy shakldagi qator ta’limotlar paydo bo‘lgan. K. Yasppersning qayd etishicha, miloddan avvalgi IX—III asrlar oralig‘ida qariyb bir vaqtda bir-biridan mustaqil tarzda Sharqda — Xitoy, Hindiston, Eron, Falastinda va G‘arbda — Yunonistonda siyosiy-huquqiy qarashlarni o‘zida mujassam etgan madaniy markazlar vujudga kelgan. Bu davrda Xitoyda Konfutsiy, Lao-tszi, Mo-tszi asarlari, Hindistonda ma’naviy-ruhiy “erkinlik”ni targ‘ib etgan diniy-falsafiy tizim sifatida Upanishadlar, Xorazm va Eronda Zardusht ta’limoti, Yunonistonda esa Gomerning “Iliada” va “Odissiya” dostonlari vujudga kelgan hamda butun mutafakkirlar Geraqlit, Demokrit, Suqrot, Platon, Aristotel nomlari dunyoga tanilgan. Shu tariqa siyosatni nazariy jihatdan tahlil qilish asoslari yaratilgan. 2 2 1 Ирхин Ю . В ., Зотова Л . В . Политологии . — М ., 2000. с . 31. 6 Biroq, qadimgi zamon mutafakkirlarining siyosiy tadqiqotlari hali mustaqil fan sifatida ajralmagan hamda falsafiy, axloqiy g‘oyalar bilan uzviy bog‘liq edi. Shu hol e’tiborga molikki, aynan qadimgi davrlarda o‘sha mutafakkirlar tomonidan biz bugun foydalanayotgan falsafiy va siyosiy kategoriyalarning aksariyat qismi ishlab chiqilgan. Insoniyat siyosiy tafakkurining g‘oyat katta shiddat bilan o‘sishida XVI —XIX asrlar oralig‘ida G‘arbiy Yevropa mamlakatlarida ro‘y bergan iqtisodiy, ilmiy, siyosiy o‘zgarishlar muhim rol o‘ynaydi. Jumladan, italyalik mutafakkir N. Makkiavelli XVI asrda siyosiy fan, falsafa va axloqni bir-biridan aniq ajratib berdi. U siyosiy tadqiqotlarni mustaqil ilmiy yo‘nalish sifatida ajratib, davlat va hokimiyat masalalarini tahlil markaziga qo‘ydi. Hokimiyat uchun kurash uslublarini ishlab chiqdi. Uning ijodi siyosatshunoslikning mustaqil fan sifatida shakllanishiga qo‘yilgan yirik qadam bo‘lishi bilan birga, amaliyot va nazariyaning yaqinlashuviga shart-sharoit tug‘dirdi. Keyinroq esa Gobbs, Lokk, Monteske, Russo, Medison, Berk, Tokvil kabi mutafakkirlar tomonidan siyosiy tadqiqotlar yanada rivojlantirildi. 1. 2. § Siyosat nazariyasi, unga doir paradigmalar va funksiyalari Siyosat nazariyasi keng ma'noda siyosatshunoslikda hokimiyatning mohiyatini, siyosiy faoliyatning mazmuni va xususiyatlarini ochib berishga qaratilgan bilim sohasidir. Siyosat nazariyasining asosiy vazifalari qatorida: o 'rganiladiganʻ muammoni bayon qilish; tadqiqot chegaralarini aniqlash; g'oyalarni rivojlantirish yo nalishini ishlab chiqish; siyosatshunoslikda tadqiqotlarning turli paradigmalari ʻ o rtasida ham farqlarni, ham umumiy asoslarni topishga imkon beradigan fikr ʻ almashish uchun shart-sharoitlar yaratadi. Siyosat nazariyasining maqomi va tabiati haqidagi bahslar 1940-1950-yillarda boshlangan, undan oldin siyosiy fikr tarixi, davlat va uning institutlarini o'rganish bilan bog liq bo'lgan siyosat ʻ nazariyasi to'g'risida tasavvur mavjud bo lgan. Shu davrda siyosat nazariyasining ʻ asosiy vazifasi davlatni va bu masala bo yicha mavjud nuqtai nazarlarni tarixiy ʻ hamda qiyosiy o rganish bo lgan. ʻ ʻ 3 Siyosat nazariyasi bevosita siyosiy mafkuralar 3 Smith M. Introduction: The Domain of Political Science // Political Science Quarteriy. 1886. N9 1. Pp. 1-8. URL: https://archive.org/details/jstor-2139299/ page/n7/mode/2up (Mypoxxaat cahacn: 09.01.2023 7 bilan bog`liq bo lib, davlatni to g ri boshqarish haqidagi ta'limot sifatidaʻ ʻ ʻ tushunilgan. Siyosatshunoslik metodologiyasiga oid adabiyotlarda “siyosat nazariyasi” tushunchasining bir qancha talqinlari mavjud. Avvalo, siyosat nazariyasining siyosiy tafakkur tarixi bilan aynanlashtirilishini qayd etish lozim. Hozirgi va o tmishdagi siyosiy mutafakkirlarning qarashlari, siyosiy mafkuralar ʻ yig indisi, siyosat nazariyasi sifatida qaraldi. Siyosat nazariyasiga nisbatan bu ʻ nuqtai nazar o'tgan asrning ikkinchi choragidagi “bixevioristik inqilob”gacha hukmron bo lib qoldi, ammo ko plab olimlar hatto zamonaviy davrda ham unga ʻ ʻ amal qilmoqdalar. Siyosiy fan jamiyat haqidagi fanlarning barcha kategoriyalaridan: sivilizatsiya, jamiyat, xalq, erkinlik, huquq, madaniyat, inqilob, evolyutsiya, mentalitet kabilardan foydalanadi. Bu kategoriyalar siyosat va siyosiy munosabatlarga aloqador ekanligi bilan bog`liqdir. Siyosat nazariyasiga chegaradosh fanlarning kategoriyalari ham ushbu fan doirasida keng qo llanadi. ʻ Jumladan, huquqiy davlat, xususiy mulk, fuqarolik jamiyati, ijtimoiy qatlamlar, ijtimoiy guruhlar, ijtimoiy fikr, ixtilof - siyosiy fanda tez-tez qo'llanadigan tushunchalar sirasiga kiradi. Siyosat nazariyasining o`ziga xos kategoriyalari siyosat, siyosiy hokimiyat, siyosiy hayot, siyosiy tizim, siyosiy tartibot, siyosiy manfaat, siyosiy faoliyat, legitimlik, siyosiy elita, siyosiy yetakchilik, siyosiy ong, siyosiy mafkura, siyosiy psixologiya, siyosiy jarayon, siyosiy ixtiloflar, siyosiy zamonaviylashuv kabilardir. Siyosat nazariyasi paradigmalari. Asrlar davomida olimlarning dunyo haqida to plagan bilimlari saralanib, alohida yondashuvlarni tashkil etgan. XX asr boshida ʻ amerikalik fizik olim T.Kun ana shu saralangan yondashuvlarni nomlash uchun “paradigma” terminini kiritgan. Unga ko ra, paradigma - o'rganilayotgan masalani ʻ qo yish va hal qilishning o'ziga xos mantiqiy modeli. Siyosatda paradigma ilmiy ʻ tahlil yo'nalishini belgilaydi, tadqiqotchi uning asosida muayyan tamoyil va belgilarga suyanib real faktlarni to`playdi, umumlashtiradi, bashorat qiladi. Siyosat murakkab va ko'p qirrali hodisa bo lganligi uchun uni o rganishda turlicha ʻ ʻ 8 yondashuvlar qo llanadi. Ularning ayrimlari siyosat nazariyasida ahamiyatga ega.ʻ Shartli ravishda teologik, tabiiy, ijtimoiy va rasional-tanqidiy paradigmalar ajratiladi. Ularga muvofiq ravishda siyosat ilohiy, tabiiy, ijtimoiy, siyosiy omillar orqali tushuntiriladi. 1. Teologik paradigma — dunyoni va siyosatni ilohiy talqin etgan. Aslida siyosat ilk shaklida teologik (ilohiy) tarzda anglangan. Sharq madaniyati uchun, xususan, O rta Osiyo xalqlari mentaliteti uchun siyosatni, hokimiyatni ilohiy ʻ anglash xususiyatlari hali ham uchrab turadi. Bu yurtboshi bilan xalq o rtasida ʻ asrlar davomida kuzatilib kelinayotgan birdamlikda, hukmdor xalq nazarida, adolat timsoli ekanligida namoyon bo ladi. Bugungi kunda bu paradigmani eskirgan, deb ʻ qarab bo lmaydi. ʻ 2. Tabiiy paradigmalar siyosatning mohiyatini doimiy, o zgarmas tabiiy ʻ omillarning inson va jamiyatga ta'siri orqali tushuntirishga harakat qilgan. Bularga geografik muhit, insonning biologik, fiziologik xususiyatlari, ruhiyat kiradi. Shunga ko ra, tabiiy paradigmalarning quyidagi ko`rinishlarini ajratib ko rsatish ʻ ʻ mumkin. 1) Geografik paradigma - geografik, geostrategik, ijtimoiy siyosiy, harbiy, demografik, iqtisodiy va boshqa omillarni o zaro bog'liqlikda tahlil qilishga ʻ qaratilgan. Unda davlat siyosatining ushbu omillari mintaqa yoki dunyodagi kuchlar nisbati nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Hozirgi dunyoda geografik paradigma har bir davlat siyosatining muhim yo nalishini tashkil etadi. Negaki, har ʻ qanday xalqaro siyosat subyekti - hududi, geografik joylashuv xususiyatlari, kommunikatsiyalar holati, qazilma boyliklari, iqlimi, hosildor yerlari kabi omillarga ko ra baholanadi. ʻ 2) Biosiyosat paradigmasi — XIX asrda yashagan olimlar S.Q.Lambrozo, M.Nordau konsepsiyalariga asoslanib, hukmron sinfga mansublik inson tabiati, genlarida belgilangan bo ladi, degan qoidaga tayanadi. Hozirgi vaqtda u biologiya, ʻ ekologiya va evolyutsiya falsafasining uyg'unligini tashkil etadi. Biosiyosat tarafdorlari odamlarning kelib chiqishi, fiziologiyasiga asoslanib, odamlarning xulq-atvorlarini oldindan aytib berish va siyosiy xatti-harakatni ham bashorat 9 qilish mumkin, deb hisoblaydilar, siyosiy faoliyatga jins, yosh, temperament ta'sirini o'rganadilar. Masalan, feminizmda asosiy e'tibor obyekti siyosiy xulq- atvordir. 3) Psixologik paradigma tarafdorlari ruhiyatning siyosiy xulq-atvorga ta'siri tahlilidan 1960-yillarda siyosiy tarixga ruhiyatning ta'siri masalalariga o tishdi.ʻ Siyosiy hayotga keng ijtimoiy qatlamlar faoliyatidagi yashirin sabablar ta'sirini, masalan, urush va tinchlik sabablari, ijtimoiy fikrda ayrim stereotiplar turg“unligi sabablarini, terrorizmning ommaviy ruhiy asoslari va shu kabi masalalarni chuqur o'rganadi. 4. Ijtimoiy paradigma - siyosatni ijtimoiy omillar bilan tushuntiradi va tahlil qiladi. Ya'ni siyosatda qaysidir boshqa ijtimoiy asos belgilovchi ta'sirni otkazadi, degan fikrga asoslanadi. Bunday ta'sir manbalari turli yondashuvlarda turlicha. Masalan, iqtisodiy paradigmada iqtisod siyosatni belgilaydi. Huquqiy paradigmaga ko ra huquq - siyosatni belgilaydi; kulturologik paradigmada - siyosatni madaniyat ʻ belgilaydi va h.k. 5. Ratsional-tanqidiy paradigmalar - siyosatni uning ichki xususiyatlari, elementlari, sabablari bilan izohlashga urinadilar. Xususan, nemis olimi R.Darendorf siyosatning asosida ixtilof yotadi va uni ixtiloflarni hal qilish vositasi sifatida tushuntirish zarur, deb hisoblaydi. Ixtiloflarni faqat o z vaqtida aniqlash, ʻ institutsionallashtirish va hal qilish lozim. Siyosat nazariyasi insoniyat taraqqiyotining turli davrlari va bosqichlarida o`ziga xos milliy va umuminsoniy shakllar hamda ko rinishlarda namoyon bo ladi. Bu fan mamlakat siyosiy hayotida ʻ ʻ ro y berayotgan o zgarishlarni chuqur va har tomonlama tahlil qilish asosida o zi ʻ ʻ ʻ ham o zgarib boradi. ʻ Masalan: “Davlat nazariyasi”, “Davlat hokimiyati bo'linishi nazariyasi”, “Inson erkinligi”, “Demokratiya nazariyasi”, “Hokimiyat nazariyasi”, “Elita nazariyasi”, “Siyosiy yetakchilik”. Siyosat nazariyasi, birinchidan, siyosiy nazariyalar, siyosiy manfaatlar, qarashlar, konsepsiyalarning shakllanishi, amal qilishi va rivojlanish qonuniyatlarini o rganadi. ʻ 10 Ikkinchidan, siyosiy hokimiyatning shakllanishi, amal qilish va o zgarishʻ xarakteri hamda uning mazmuni bilan bog liq qonuniyatlarni ochib beradi. ʻ Uchinchidan, siyosiy jarayonlarning amal qilish va rivojlanish qonuniyatlari to'g'risida muayyan qarashlarni, konsepsiyalarni ilgari suradi. Siyosat nazariyasining funksiyalari: Metodologik funksiyasi - siyosiy fanlarning xulosalari shu sohaga doir boshqa fanlar uchun metodologik asos bo lib xizmat qiladi. ʻ Nazariy bilish funksiyasi — siyosat, uning j jamiyatdagi o rni haqidagi bilimlarni ʻ shakllantiradi. Dunyoqarash funksiyasi - siyosiy voqelikni tushunish va unga munosabatni shakllantiradi. Regulyativ funksiyasi —- siyosiy bilimlarni egallash orqali muayyan siyosiy bilim, siyosiy ong va siyosiy xulq atvor normalarini shakllantiradi. Bashoratqilish funksiyasi -siyosiy jarayonlarrivojlanishining tendensiyalarini o'rganish orqali u to g risida ilmiy xulosalar, ilmiy bashoratni amalga oshiradi. ʻ ʻ Aksiologik funksiyasi —- siyosiy hayot, institutlar va jarayonlarga baho beradi. Zamonaviy siyosiy konsepsiyalar va nazariyalarning klassifikatsiyasi, siyosiy nazariyalar, siyosiy voqelikning darajasiga ko'ra: umumbashariy va xalqaro hayot to`g'risidagi; jamiyat yoki mintaqa darajasidagi; jamiyatning siyosiy sohasi darajasidagi konsepsiyalardir. Jamiyat siyosiy tizimini tashkil etuvchi muhim tizim osti konsepsiyalar: Muayyan (xususiy) siyosiy hodisalar to g risidagi ʻ ʻ konsepsiyalar; G'oyaviy mafkuraviy sohaga yo'naltirilgan konsepsiyalar: liberal; konservativ; sotsial-reformistik; marksistik; anarxistik. G'arb siyosiy fanining falsafiy- sotsiologik asoslari: pozitivizm (O.Kont, G.Spenser); bixeviorizm (Ye.Torndayk, G.Uolles, U.Lippman, Ch.Merriam); pragmatizm (Ch.Pirs). 4 Zamonaviy siyosiy nazariyalar rivojlanishining evolyutsiyasi: 1. Zamonaviy siyosiy fanning qaror topishi (XIX asr oxiri — XX asr 40-yillari so'ngigacha); Asosiy e'tibor siyosiy hokimiyat muammosi, uning ijtimoiy 4 Yusupova G.X., Jabborov X.J., Qosimova X.X. Siyosat nazariyasi. Darslik. Toshkent. 2003. 39-45-bet lar . 11 asoslarini tadqiq etishga qaratilgan (Elita nazariyasi - G.Moska, V.Pareto, hokimiyatning psixologik nazariyasi - G.Lassuel). 2. Siyosiy tadqiqot sohalarining faol kengayishi (XX-asr 40-yillari oxiridan — 70- yillarning ikkinchi yarmiga qadar); Siyosiy hayotni liberallashtirish, demokratiya, davlatning ijtimoiy siyosati masalalariga e'tibor qaratildi (Demokratiyaning plyuralistik nazariyasi — R.Dal, Ishtirok demokratiyasi nazariyasi — K.Makferson, Dj.Volf, B.Barber). 3. Siyosiy fan taraqqiyotida yangi paradigmalarni qidirish. (XX-asr 70-yillari o'rtalaridan hozirgi davrgacha). G'arb jamiyati taraqqiyotining zamonaviy bosqichiga xos nazariyalar va hokimiyat konsepsiyalarining asoslanishi (Axborot jamiyati konsepsiyasi - O.Toffler, Postindustrial jamiyat konsepsiyasi A.Bell, R.Aron, Z.Bzejinskiy). Hozirgi zamon g arb siyosatshunosligining asosiy maktablari:ʻ Ingliz-Amerika maktabi (Siyosiy modernizatsiya, siyosiy ixtiloflar, barqarorlik va tashqi siyosat masalalarining ishlab chiqilishi). Fransuz maktabi (Siyosiy rejimlar tipologiyasi, legitimlik, jamiyatning siyosiy partiyaviy tuzilishi masalalarini o'rganish). Nemis maktabi (Siyosiy tizimlarning qiyosiy tahlili, fuqarolik jamiyati va huquqiy davlat masalalarini tadqiq qilish). 1. 3. § Jamiyat hayotida siyosiy ishtirokning o‘rni va ahamiyati . Siyosiy jarayonning mazmuni fuqarolarning siyosiy xohish-istaklarini bildirishlarining ikkita shaklini o‘z ichiga oladi: birinchidan, bu – siyosiy jarayon oddiy ishtirokchilarining turli-tuman ko‘rinishdagi siyosiy faoliyatida o‘z manfaatlarini ifodalashlarining turli usullaridir: saylovlar, referendumlar, ijtimoiy- siyosiy harakatlar kabilardagi ishtiroki; ikkinchidan, siyosiy yetakchilar va elita tomonidan qabul qilinadigan qarorlar va ularni amalga oshirishda ishtirok etish. Umuman, siyosiy ishtirok – siyosiy hokimiyatning har qanday – mahalliy yoki umummilliy darajalarida xususiy kishilarning davlat siyosatiga ta’sir etish, davlat ishlarini boshqarish yoki siyosiy yetakchilarni saylash maqsadlaridagi xatti- harakatlaridir. Siyosiy ishtirok uyushtirilgan yoki uyushtirilmagan, tasodifiy yoki 12 muttasil, qonuniy yoki noqonuniy usullardan foydalanish shakllarida bo‘lishi mumkin. Shaxsni siyosiy hayotga jalb etilishining darajasi va xarakteri uning uchun bevosita ahamiyat kasb etgan sabablar va ishtirok etish omillari bilan aniqlanadi. Ishtirok etish omillari nihoyatda turli-tuman bo‘lib, ular individlarning siyosiy hayotda o‘ynaydigan rollariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqdir. G. Almond talqiniga binoan, “rol” – bu individning saylovchi, partiya faoli, parlament a’zosi bo‘lishi mumkinligini tasdiqlovchi siyosiy faoliyatning (“qismi”) bir ko‘rinishidir. Shuningdek, shaxsning davlat (partiya, jamiyat va hokazo) oldida majburiyati (mas’uliyati) va imkoniyatiga muvofiq har bir siyosiy rol o‘zining faraz qilingan funksional burch va vazifalariga ega bo‘ladi. Siyosiy ishtirok omillarini tushunish uning tabiatini va individni siyosatdagi rolini sharhlashda muhim ahamiyatga egadir. 5 Umumiy jihatdan siyosiy ishtirok omillari an’anaviy tarzda uning ikkita ulkan mexanizmi orqali ko‘rib chiqiladi: individga nisbatan tashqi ta’sirni tirkab turadigan, shu bilan birga, individning siyosatda mustaqil ishtirok etish xususiyatini e’tiborga olgan (T. Gobbs) hokimiyatning oqillik va cheklanganlik doirasidagi majburlash va shaxsning murakkab tuzilmaviyligini va individ xatti- harakati ichki tuzilmalarini (A. Smit, G. Spenser) e’tirof etish asosidagi manfaat. Hozirgi siyosatshunoslik fanida siyosiy ishtirokning shart-sharoitlari va omillarini (yuzaga keltiradigan sabablar) farqlashga alohida e’tibor berilgan. Siyosiy ishtirokning shart-sharoitlari: moddiy; siyosiy-huquqiy; sotsiomadaniy; individual faollikning turli ko‘rinishlari uchun keng muhit yaratadigan axborotga oid munosabatlar va tizilmalar. Yaratilgan muhit sharoitidagi siyosiy ishtirok sabablari: -makro omillar (davlatning majburlashga oid qobiliyati, farovonlik, jins, yosh, kasb-kor); -mikro omillar (insonning madaniy-bilim darajasi, uning dinga mansubligi, qandaydir psixologik turga tegishli ekanligi va hokazo). Fanda shaxsning ruhiy holatiga muhim e’tibor beriladi, masalan: 5 : Симонова Е. Политическое участие: факторы, теории, типы, формы и механизмы реализации //Политический менеджмент. http://poligugn2005.ucoz.ru/publ/78. 13 -o‘z ijtimoiy holatiga nisbatan tahdidni his etish (G. Lassuell); -o‘z manfaatlarini ratsional tarzda anglash va yangi maqomga erishish; -hayotiy muvaffaqiyatga va jamoatchilik e’tirofiga erishish xohishi; -o‘z ijtimoiy burchini anglash va o‘zining xususiy huquqlarini tushunish, ijtimoiy tizimda o‘zini o‘zi saqlay olmaslikdan xavfsirash va boshqa 6 . Turli omillar va shart-sharoitlarning o‘zaro bog‘liqlikda o‘rganish natijasida muayyan bog‘lanib qolishlar aniqlandi. Masalan, turli va uzoq davrlar ichida olib borilgan sotsiologik kuzatishlar natijalariga binoan jamiyat qanchalik farovon bo‘lsa, u shunchalik demokratiya uchun ochiq bo‘lib, bunda fuqarolarning keng va faol siyosiy ishtiroki uchun har tomonlama qulayliklar yaratiladi. Shuningdek, nisbatan bilimli bo‘lgan fuqarolar boshqalarga nisbatan siyosiy hayotda ishtirok etishga beriluvchan bo‘ladi, ularda o‘zining ishtiroki samarasini idrok etish tuyg‘ulari kuchli rivojlangan bo‘lib, bu kabi odamlar uchun axborotlar olish imkoniyati qanchalik katta bo‘lsa, ularning siyosiy faol bo‘lishlari ehtimoli ham shunchalik kuchli bo‘ladi. Siyosiy ishtirok funksiyalari. 1) siyosiy ijtimoiylashuv; 2) ixtiloflarni hal etish va ulardan ogohlantirish; 3) byurokratiyaga qarshi kurashish va fuqarolarni siyosat va boshqaruvdan begonaligini tugatish; 4) turli manfaatlar, talablar va istaklarni kelishtirish va ularni qondirish. Siyosiy ishtirok turlari. Siyosiy ishtirokning ochiq ko‘rinishdagi turfa shakllari va ko‘rinishlari harakatdagi individning ma’lum xususiyatlariga, idora etish rejimining xarakteri, shuningdek, muayyan vaziyatlarga bog‘liqdir. Shunga muvofiq tarzda AQSh siyosatshunosi S.Verba va L.Pay siyosiy ishtirokning quyidagi turlarini ko‘rsatib bergan: 1. fuqarolar xulqining passiv shakllari: ularning faqat hokimiyat vakillik organlariga bo‘lgan saylovlardagi yoki faqat mahalliy muammolarni hal etishdagi ishtiroki; 6 Основы политической науки: Учеб. пособие. Под. ред. В. П. Пугачева.Часть II. –Москва:МГУ,1996. –С.221-222. 14 2. fuqarolar xulqining faol shakllari: ishtirokchilarning saylov oldi kampaniyasidagi faoliyati, siyosatning barcha sohalarida faollik ko‘rsatayotgan faollar, siyosatchilarning professional faoliyatlari. Taniqli AQSh olimi Milbert siyosiy ishtirokning quyidagi turlarini bir-biridan ajratib ko‘rsatadi: 3. “faollar” (davlat va partiya organlari rahbariyati, hokimiyatning vakillik organlariga saylanayotgan nomzodlar, saylovoldi kampaniyasi tashkilotchilari va boshq.); 4. oraliq ishtirokchilar (siyosiy majlislarda ishtirok etish, partiyalarga mablag‘lar o‘tkazish vositasida homiylik qilish, rasmiy shaxslar va siyosiy yetakchilar bilan aloqalarda ishtirok etish va boshq.); 5. kuzatuvchi ishtirokchilar (namoyishlarda shior va rasmlar bilan ishtirok etish, boshqa fuqarolarning yig‘ilishlarga va turli bahs-munozaralarga jalb etishga harakat qilish va boshq.); 7 6. fuqarolarning siyosatga apatik munosabatda bo‘lishi. Ratsional tanlash nazariyasi. Bu nazariyaning asosiy qoidalariga binoan, siyosiy ishtirokning bosh sub’ekti o‘z manfaatlarini maksimal darajada amalga oshirish va o‘z shaxsiy maqsadlariga erishish uchun samarali xatti-harakat qilishga intilayotgan erkin individlar hisoblanadi. Albatta, quyidagi matn lotin alifbosiga o‘zgartirishsiz ko‘chirildi: Bunda individning manfaati deganda, uning o‘z shaxsiy farovonligini ta’minlashga intilishi tushuniladi. Bundan shunday xulosa kelib chiqadiki, unga binoan individning siyosatdagi ishtiroki shunday sharoitda mumkin bo‘ladiki, uning ishtirokidan keladigan daromadi xarajatidan ortiqroq bo‘lishi lozim. Keyinchalik bu prinsip «foydani maksimallashtirish» nomini oldi. Siyosiy ishtirok samarali kechadigan demokratik siyosiy tartibot. Aholi davlat hokimiyatini shakllantirishda va uni amalga oshirishda bevosita yoki bilvosita ishtirok etadi; qarorlar ko‘pchilik tomonidan ozchilikning manfaatlarini hisobga olgan holda qabul qilinadi; rivojlangan fuqarolik jamiyati mavjud bo‘ladi; huquqiy 7 Понятие мировой политики и международных отношений// http://ucheba-legko.ru/lections/ viewlection/ politologiya/ geopolitika/ponyatie_mirovoy_politiki_i_ mejdunarodnyih_otnosheniy 15 davlat qaror topgan bo‘ladi; markaziy va mahalliy hokimiyat idoralari saylanadi va saylovchilar oldida hisobdor bo‘ladi; davlat hokimiyati legitim bo‘ladi; kuch tuzilmalari (qurolli kuchlar, politsiya, xavfsizlik organlari) jamiyat nazorati ostida bo‘ladi, qonunlarda ko‘rsatilgan sharoitdagina ulardan foydalaniladi; ishontirish, kelishish, muvofiqlashtirish usullari ustuvorlik qiladi, zo‘ravonlik, majburlash, taqiqlash minimum darajada bo‘ladi; fuqarolarning huquq va erkinliklari amalda ta’minlanadi; siyosiy plyuralizm qaror topgan bo‘ladi, ko‘ppartiyaviylik shakllangan bo‘lib, siyosiy partiyalar raqobati hukm suradi; siyosiy muxolifat mavjud bo‘ladi (u rivojlanishning konstruktiv muqobil dasturlarini ilgari suradi, hokimiyatning kamchiliklarini tanqid qiladi, uni parlament va matbuot orqali nazorat qiladi); oshkoralik hukm suradi, ommaviy axborot vositalari har qanday tsenzuradan xoli bo‘ladi. Aholining siyosiy ishtirok etish motivlari: Siyosatning faoliyat sohasi sifatidagi jalb etish jozibadorligi va unda ishtirok etishdan manfaatdorlik motivi: ma’lum bir insonlar guruhi siyosat bilan mashg‘ul bo‘lish faoliyatiga ishtiyoqmand bo‘ladilar; Bilish motivlari: inson siyosiy tizimda dunyoning barqaror manzaralarini ko‘radi; Insonlar ustidan hokimiyat yuritish motivi; Mafkuraviy motivlar: bu motivlar insonning shaxsiy va siyosiy tizimning mafkuraviy qadriyatlariga nisbatan shaxsning g‘oyaviy nuqtai nazari muvofiq kelishiga asoslanadi; Dunyoni (jamiyatni) o‘zgartirish motivlari: bu mavjud dunyoning notakomilligini anglash, uni yaxshilash va o‘zgartirishga intilish bilan bog‘liq kuchli motiv hisoblanadi; An’anaviy motivlar: ba’zi insonlar o‘z yashash joylarida siyosatga qiziqishlar bo‘lganligi uchun do‘stlari va qarindoshlariga taqlid etib, siyosatda ishtirok etishga harakat qiladilar; Merkantil motivlar: siyosat ma’lum darajada boshqa sohalardagi mehnat faoliyati kabi haq to‘lanadigan soha sifatida qiziqish uyg‘otadi; 16 Soxta motivlar: bu aksariyat hollarda totalitar tuzumlarda siyosiy tizim targ‘iboti natijasida shakllanadigan – “Vatan uchun, Stalin uchun!” shiorlaridan boshlab “haqiqiy demokratiya qadriyatlarini himoya etish” talablarigacha bo‘ladigan kvazi motivlardir. Abstenteizm. Siyosiy ishtirokka nisbatan “abstenteizm” deb nom olgan siyosiy xulq qarama-qarshi turadi. Abstenteizm deganda siyosiy hayotdan bosh tortish (ovoz berishda, saylov kampaniyasida, norozilik aksiyalarida, siyosiy partiyalar faoliyatida, NNT faoliyatida va hokazo), siyosiy apatiya, ya’ni siyosat va siyosiy me’yorlarga nisbatan qiziqishning yo‘qligi tushuniladi. 8 Xulqning abstenteistik turi har qanday jamiyatda uchraydi, lekin uning o‘sib borishi, apatik odamlarning ko‘payishi siyosiy tizim va uning qadriyatlari hamda me’yorlarini jiddiy inqirozga yuz tutganligini anglatadi. 2-BOB. SIYOSATNING IJTIMOIY HAYOTGA TA’SIRI: NAZARIYA VA AMALIYOT 2.1. § Siyosiy ong va siyosiy madaniyatning shakllanishi Siyosatshunoslik fani bevosita o‘rganadigan muhim mavzulardan biri bu - siyosiy madaniyat mavzusidir. Siyosiy madaniyat - jamiyat siyosiy tizimining eng muhim elementlaridan biridir. Jamiyatda siyosiy madaniyatning nechog‘lik rivojlanganlik darajasiga qarab, uning siyosiy tizimi qanchalik mukammal tashkil etilganligiga baho berish mumkin bo‘ladi. Boshqacha qilib aytganda, siyosiy madaniyat — fuqarolarning siyosiy va huquqiy jihatdan layoqatlilik darajasini ifoda etib, jamiyatda siyosiy va davlat institutlarining shakllanishi, faoliyat ko‘rsatishi, shuningdek, davlat va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlarning tashkil qilinishi jarayoniga katta va hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatadigan omil sifatida namoyon bo‘ladi. Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib, siyosiy madaniyatga quyidagicha ta’rif berish mumkin: 8 Основы политической науки: Учебное пособие. Под. ред. В. П. Пугачева. Часть II.–Москва: МГУ,1996. –С.219-221. 17 Siyosiy madaniyat — bu siyosiy tafakkur va siyosiy faoliyat madaniyati, shuningdek siyosiy institutlarning xarakteri va faoliyat tartibi, jamiyat siyosiy hayotining barcha jabhalarining sivilizatsiyalashganlik darajasidir. Mazkur mavzuni har tomonlama chuqur o‘zlashtirish natijasida talabalarda siyosiy madaniyatning mohiyati, uning turlari va vazifalari to‘g‘risida bilim va ko‘nikmalar shakllanadi. Siyosatshunoslik fanida siyosiy madaniyat tushunchasining talqinlari nihoyatda ko‘pdir. Ma’lumki, siyosiy madaniyat tushunchasini ilmiy muomalaga birinchi bo‘lib XVIII asrda nemis faylasuf olimi I. G. Gerder kiritgan edi. Shuningdek, amerikalik sotsiolog-politologlar G. Almond va G. Pauell siyosiy madaniyat haqidagi ta’limotlar rivojiga o‘zlarining muhim hissalarini qo‘shdilar. I. G. Gerder (1784–1791) “Insoniyat tarixi falsafasiga doir g‘oyalar” nomli asarida siyosiy madaniyat tushunchasini ishlatib, mazkur kategoriyaning siyosatshunoslik, falsafa, sotsiologiya fanlari doirasida institutsionallashuviga asos soldi. G. Almond o‘zining 1956 yilda nashr qilgan “Qiyosiy siyosiy tizimlar” maqolasida siyosiy madaniyat omilining konseptual mohiyatini bayon qilib berishga harakat qilgan edi. Mazkur ilmiy xulosalar G. Almond va S. Verba tomonidan yozilgan “Fuqarolik madaniyati” nomli ilmiy asarda yanada rivojlantirildi. 9 S. Verba o‘zining “Siyosiy madaniyatning qiyosiy talqini” nomli asarida siyosiy madaniyatni timsollar va qadriyatlar tizimi deb baholagan edi. U siyosiy madaniyat xususiyatlari haqida fikr yuritib, undagi uchta jihatni ko‘rsatib o‘tgan edi: 1. Kognitiv yo‘nalish — ushbu yo‘nalish siyosiy madaniyat subyektlarining jamiyat siyosiy tizimi haqidagi bilimlari va qarashlarini o‘z ichiga oladi; 2. Affektiv yo‘nalish — bu yo‘nalish siyosiy jarayon aktorlarining siyosiy tizim faoliyati haqidagi hissiyotlari va kayfiyatlarini qamrab oladi; 10 9 Гаджиев К . С. Политология. - М .: Логос , 2003. - С .312. 10 Ачкасов В ., Гуторов В . - Политология. М .: Высшее образование, 2007. Стр. 372. 18 3. Baho berish — ushbu yo‘nalish siyosiy jarayonlar manbalari haqidagi fikrlar va xulosalarni o‘z ichiga oladi. O‘tgan asrning 60–70-yillaridan boshlab siyosiy madaniyat haqidagi nazariy qarashlar taraqqiyotida jiddiy sifat o‘zgarishlar yuz berdi. Mazkur davrda V. Noyman, D. Marvik kabi amerikalik sotsiolog-politolog olimlar siyosiy madaniyatning zamonaviy siyosiy jarayonlar va tendensiyalar zaminidagi yangicha talqinlarini ilgari surdilar. Siyosiy madaniyat haqidagi konseptual g‘oyalar mazkur davrda boshqa mamlakatlarda ham jiddiy sur’atlar bilan rivojlanib, siyosiy hodisalarni tadqiq qilishning hal qiluvchi vositasiga aylandi. Shu munosabat bilan, ingliz politologi D. Keveneg siyosiy madaniyatni “eski g‘oyaning yangi atamasi” deb ta’kidlagan edi. Siyosiy ong - bu ijtimoiy subyektlar, ya’ni ayrim shaxslar, guruhlar, ijtimoiy tabaqalar tomonidan siyosat sohasini anglash, tafakkur qilish va uning natijasida ma’lum bir bilim va ko‘nikmalarni hosil qilish jarayonida shakllanuvchi hodisadir. Yoki nihoyatda qisqa qilib ta’riflaydigan bo‘lsak, siyosiy ong - bu siyosiy qarashlar va tasavvurlar yig‘indisidir. Demak, siyosiy ong jamiyatning siyosiy- ijtimoiy hayotining ajralmas va muhim bo‘lagidir. Siyosiy ongning rivojlanganlik darajasi jamiyatning barqaror rivojida katta o‘rinni egallaydi. Jumladan, mustaqil diyorimizda ham kuchli, rivojlangan demokratik davlatni barpo etish yo‘lida bugungi kunda amalga oshirilayotgan ulkan ishlar va ularning pirovard natijalarida siyosiy ong omilining roli juda katta. 11 Bu o‘rinda alohida ta’kidlash joizki, bugungi kunda mamlakatimizda aholining, xususan, yurtimiz yoshlarining siyosiy ongi va siyosiy madaniyatini yuksaltirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek: “Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan, yuksak intellektual va ma’naviy salohiyatga ega bo‘lib, dunyo miqyosida o‘z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo‘sh kelmaydigan insonlar bo‘lib kamol topishi, baxtli bo‘lishi uchun davlatimiz va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etamiz.” 11 Ачкасов В ., Гуторов В . - Политология . М .: Высшее образование, 207. Стр. 398. 19 Ma’lumki, shaxsning siyosiy ongi va siyosiy madaniyatini rivojlantirishda ilm va tarbiyaning o‘rni beqiyos kattadir. Ilm - inson tafakkurini rivojlantirish bilan birga, uning ongi va dunyoqarashini yuksaltirishda asosiy ma’naviy manba bo‘lib xizmat qiladi. Davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyev 2020-yilning 25-dekabr kuni bo‘lib o‘tgan Yoshlar forumida so‘zlagan nutqida shunday ta’kidlagan edi: “O‘z tajribamdan kelib chiqib, sizlarga aytadigan maslahatim shu: ilmni qadrlang, ilmga intiling! Bir soniya vaqtingiz ham bekor o‘tmasin! Yoshlik - umringizning bebaho davri. Ilm va bilim - o‘tda yonmaydigan, suvda cho‘kmaydigan, hech kim sizdan tortib ololmaydigan boylik ekanini aslo unutmang!” 12 Alohida e’tirof etish lozimki, hozirgi kunda yurtimizda ilm-fan, ta’lim va tarbiya tizimini yuksaltirish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar eng zamonaviy nazariy va texnologik asoslar zaminida izchil tarzda amalga oshirilmoqda. Siyosiy ong mavzusini o‘rganish natijasida talabalar siyosiy ongning tub mohiyati, uni shakllantiruvchi manbalar va darajalari, shuningdek siyosiy ongning jamiyat hayotidagi o‘rni va ahamiyati haqida zaruriy nazariy bilimlarga ega bo‘ladilar. 2.2. § Siyosiy yetakchilik: mohiyati, funksiyalari Siyosiy yetakchilar siyosiy jarayonlarning eng muhim sub’ektlari hisoblanadi. Siyosiy yetakchilik atamasi siyosatshunoslik faniga ingliz tilidan kirib kelganligi haqidagi fikrlar mavjuddir. (Ingliz tilida leader — yo‘l boshlovchi, yetakchi ma’nolarini anglatadi.) Siyosiy yetakchi - shunday shaxski, u doimiy ravishda davlat, jamiyat, tashkilot, muassasalarga, odamlarning katta guruhlariga ham hal qiluvchi ta’sirni o‘tkaza olish layoqati va imkoniyatiga egadir. Shu bois ham siyosatshunoslik fanida siyosiy yetakchilikning quyidagi ta’rifi umume’tirof qilingandir: ya’ni, siyosiy yetakchilik — bu siyosiy faoliyatning alohida, o‘ziga xos turi bo‘lib, uning amalga oshirilishi natijasida yetakchilar unga ergashuvchilar, ishonuvchilarning va 12 Mirziyoyev Sh . M . Erkin va farovon , demokratik O ' zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. T.: "O'zbekiston", 2016. B.14. 20 qo‘llab-quvvatlovchilarning manfaatlarini, ehtiyojlarini ifodalaydi hamda ro‘yobga chiqarishga intiladi. 13 Ma’lumki, siyosiy yetakchilikning mohiyati, xususiyatlari tadqiqotchilarni nihoyatda qadimgi davrlardan boshlab qiziqtirib kelmoqda. Antik davrning tarixchilari tarixiy jarayonlarni o‘z davrining buyuk siyosiy yetakchilari faoliyati asosida yoritishga harakat qilganlar. Xuddi shunday holatni bizning allomalarimiz, xalqimiz orasidan yetishib chiqqan ulug‘ mutafakkirlar - Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Nizomulmulk, Alisher Navoiy, Xusayn Voiz Koshifiy va boshqalarning asarlarida ham kuzatish mumkin. O‘rta asrlarda siyosiy yetakchilik masalasiga teokratik talqin berish ustuvorlik qilgan edi. Uyg‘onish davriga kelib esa siyosiy yetakchilik masalasiga yangicha asoslarda yondashila boshlandi. Birinchi navbatda, “siyosiy yetakchi”ning shaxs sifatidagi xislatlari, qarashlari, faoliyat uslublari bilan bog‘liq jihatlariga ustuvor darajada e’tibor qaratila boshlandi.Xususan, N. Makiavellining (1469–1527 yillar) “Hukmdor” (Il Principe) nomli asarida hukmdor bo‘lgan shaxs o‘z mamlakati odamlarini boshqarishda qo‘lla shi lozim bo‘lgan uslublar va namoyon qilishi kerak bo‘lgan xislatlari haqida xulosalar bayon qilib o‘tilgan. 14 XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab, siyosiy yetakchilik omilini “qahramon”, “dohiy” kabi epitetlar bilan izohlash holatlari ilmiy amaliyotga kirib keldi. Uning asosida insoniyat sivilizatsiyasining barcha yutuqlarini buyuk yetakchilar (liderlar) faoliyati bilan bog‘lashga harakat qilingan nazariy g‘oyalar paydo bo‘la boshladi. Fransiyalik sotsiolog va psixolog olim G. Tard va uning vatandoshi G. Lebon buyuk yetakchilar bir paytning o‘zida buyuk psixologlar hamdir, deb ta’kidlagan edilar. Avstriyalik psixolog olim Z. Freyd esa siyosiy yetakchilikning obro‘- e’tibori va mavqeini oiladagi otaning obro‘siga o‘xshatgan. Unga ko‘ra, bolalar 13 А чкасов В ., Гуторов В . - Политология. М .: Высшее образование, 2007. Стр. 201. 14 Макиавелли Н . Государь. - Харков, 1998. - С .53. 21 dono otaga qanchalik talpinsalar, odamlar ham jamiyat miqyosida siyosiy yetakchiga shunchalik ishtiyoq bilan intiladilar. 15 Siyosatshunoslik fanida “siyosiy yetakchilik” hodisasini izohlashga yo‘naltirilgan bir qancha konsepsiyalar shakllandi va hozirgi davrga qadar bu jarayonlar davom etib kelmoqda. Jumladan, quyidagi asosiy konsepsiyalarni keltirib o‘tish mumkin: Birinchisi — “xususiyatlar nazariyasi” deb ataluvchi konsepsiyadir. Uning mohiyati shundaki, yetakchi albatta boshqa odamlarda uchramaydigan alohida sifatlarga ega bo‘ladi. Masalan: kuchli zakovat egasi bo‘lish, g‘ayratli, uzoqni ko‘ra bilish, vaziyatga yuqori aniqlikda baho bera olish kabi xislatlar. Keyingi konsepsiya — “vaziyat” nazariyasi deb ataladi. Mazkur nazariy qarashlarning vakillaridan bo‘lgan G. Gert va S. Milz “siyosiy yetakchilik” fenomenini tahlil qilishda to‘rtta faktorga alohida e’tibor qaratishni tavsiya qiladilar. Bular: • yetakchilikning shaxs sifatidagi xususiyatlari, intilishlari; • Siyosiy yetakchi orqasidan ergashuvchilarning yetakchi haqidagi tasavvurlari, unga munosabatlar; • Yetakchining siyosiy yetakchi sifatida faoliyat yuritayotgan rasmiy siyosiy munosabatlar holati, siyosiy vaziyat. 16 Siyosatshunos-psixolog olimlardan biri bo‘lgan F. Fidler “samarali yetakchi” konsepsiyasini asoslab bergan edi. Unga ko‘ra, “siyosiy yetakchi” har qanday sharoit, vaziyatda ham aholi o‘rtasida nufuzi, hurmat-e’tiborini saqlab qola olishi lozim. Bu o‘rinda siyosatshunoslik, xususan, qiyosiy siyosatshunoslikda keng o‘rin egallagan yetakchilikning “moyillik (motivatsion) nazariyasi”ni alohida e’tirof qilib o‘tish joizdir. Mazkur konsepsiyaning vakillaridan bo‘lgan S. Mitchel va S. Evanslar o‘z qarashlarida “siyosiy yetakchi” faoliyatining samaradorligi unga aralashuvchilarning orzu-umidlari va motivlariga nechog‘lik ta’sir eta olishiga bog‘liq, deb hisoblaydilar. 15 Лукин В . Н ., Мусиенко Т . В . Политология. - М ., 2007. - С .358 16 А чкасов В ., Гуторов В . - Политология. М .: Высшее образование, 2007. Стр. 205-206 22 “Siyosiy yetakchi” jamiyatda ro‘y beruvchi siyosiy jarayonlarning yetakchi sub’ekti sifatida quyidagi muhim funksiyalarni bajaradi: • integrativ funksiya; • qarorlar qabul qilish funksiyasi; • kommunikativ funksiya; • safarbar qilish funksiyasi; • sotsial arbitraj funksiyasi; • siyosiy tizim va uning alohida olingan institutlarini legitimlashtirish funksiyasi. Siyosatshunoslik fanida “siyosiy yetakchilik” turlari haqida bir qancha nazariy qarashlar mavjud. O‘z davrida M. Veber (1864–1920 yillar) ularni an’anaviy yetakchilik, demokratik yo‘l bilan saylangan yetakchilik va xarizmatik yetakchiliklarga bo‘lib ko‘rsatgan edi. Uning asosida keyinchalik siyosatshunoslikda yetakchilikni demokratik va avtoritar turlarga ajratib ko‘rsatish g‘oyalari paydo bo‘ldi.b Amerikalik politolog M. Xermann “siyosiy yetakchilik”ning o‘ziga xos tipologiyasini taklif qilgan edi. 17 Unga ko‘ra, yetakchilarni turlarga bo‘lishda uning imidji muhim o‘rinni egallaydi. Qiyosiy siyosatshunoslikda shuningdek, mutaxassis olim R. Ziller tomonidan asoslangan shaxs “meni” konsepsiyasi alohida o‘rinni egallaydi. “Men” konsepsiyasining asosida shaxsning — yetakchining o‘zligini, “men”ini anglash, o‘zining imkoniyatlari va salohiyatiga baho berish holati yotadi. Siyosiy yetakchi omili har qanday jamiyat hayoti uchun o‘ta muhimdir. Aynan “etakchilik” fenomeni orqali jamiyat hayotining siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va mafkuraviy jarayonlari barqaror holatda ro‘y bera oladi. 17 Idirov U . Yu ., Xursandov A . Siyosatshunoslik . T., 2019. B. 93-95. 23 Xulosa Ushbu kurs ishida siyosatning nazariy-metodologik asoslari, uning jamiyatdagi o‘rni va ijtimoiy hayotga ta’siri tizimli va kompleks tahlil etildi. Siyosat tushunchasining mohiyati, kelib chiqishi, shakllanish bosqichlari va tarixiy-evolyutsion rivojlanishi o‘rganildi. Siyosiy nazariyalar va paradigmalarning shakllanishi hamda siyosatning jamiyatdagi asosiy funksiyalari – integratsiya, legitimlashtirish, safarbar qilish va ijtimoiy tartibni ta’minlash kabi yo‘nalishlardagi roli yoritib berildi. Bundan tashqari, siyosiy ong va siyosiy madaniyat tushunchalari alohida ilmiy tahlil qilinib, ularning shakllanish omillari, jamiyat barqarorligidagi va siyosiy islohotlardagi ahamiyati ochib berildi. Ayniqsa, yoshlar siyosiy ongi va faolligini oshirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida qayd etildi. Siyosiy yetakchilik masalasi esa, nafaqat nazariy jihatdan, balki tarixiy va zamonaviy qarashlar asosida ham tahlil qilindi. Yetakchilik konsepsiyalarining (xususiyatlar nazariyasi, vaziyatga asoslangan yondashuv, motivatsion model va boshqalar) siyosiy jarayonlarga ta’siri ochib berildi. Yetakchilarning shaxsiy fazilatlari, qaror qabul qilishdagi roli va jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashdagi o‘rni aniq ko‘rsatildi. Xulosa qilib aytganda, kurs ishida yoritilgan mavzular siyosatshunoslik fanining dolzarb yo‘nalishlarini qamrab olib, siyosiy tafakkur, fuqarolik pozitsiyasi va ilmiy-nazariy bilimlarni shakllantirishda muhim manba hisoblanadi. Bu esa, o‘z navbatida, talabalarni zamonaviy siyosiy jarayonlarga ongli yondashishga undaydi va ularning jamiyatda faol pozitsiya egallashlariga xizmat qiladi. 24 Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Odil Qoriev X.T., Razzoqov D.X. Siyosatshunoslik: o‘quv qo‘llanma. – Toshkent, 2008. – 6-bet. 2. Ирхин Ю.В., Зотова Л.В. Политология. – М., 2000. – С. 31. 3. Smith M. Introduction: The Domain of Political Science // Political Science Quarterly. – 1886. – №1. – Pp. 1–8. URL: https://archive.org/details/jstor- 2139299/page/n7/mode/2up 4. Yusupova G.X., Jabborov X.J., Qosimova X.X. Siyosat nazariyasi: Darslik. – Toshkent, 2003. – B. 39–45. 5. Симонова Е. Политическое участие: факторы, теории, типы, формы и механизмы реализации // Политический менеджмент. URL : http :// poligugn 2005. ucoz . ru / publ /78 6. Основы политической науки: Учебное пособие. Под ред. В.П. Пугачева. – Часть II . – Москва: МГУ, 1996. – С. 221–222. 7. Понятие мировой политики и международных отношений. URL: http://ucheba-legko.ru/lections/viewlection/politologiya/geopolitika/ ponyatie_mirovoy_politiki_i_mejdunarodnyih_otnosheniy 8. Основы политической науки: Учебное пособие. Под ред. В.П. Пугачева. – Часть II . – Москва: МГУ, 1996. – С. 219–221. 9. Гаджиев К.С. Политология. – М.: Логос, 2003. – С. 312. 10. Ачкасов В., Гуторов В. Политология. – М.: Высшее образование, 2007. – С. 201. 11. Ачкасов В., Гуторов В. Политология. – М.: Высшее образование, 2007. – С. 372. 12. Ачкасов В., Гуторов В. Политология. – М.: Высшее образование, 2007. – С. 398. 25 13. Mirziyoyev Sh . M . Erkin va farovon , demokratik O ‘ zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz . – Toshkent : “ O ‘ zbekiston ”, 2016. – B . 14. 14. Макиавелли Н. Государь. – Харьков, 1998. – С. 53. 15. Лукин В.Н., Мусиенко Т.В. Политология. – М., 2007. – С. 358. 16. Idir о v U . Yu ., Xursandov A . Siyosatshunoslik . – Toshkent , 2019. – B . 93–95. 17. Лукин В.Н., Мусиенко Т.В. Политология. – М., 2007. – С. 358. 26

MUNDARIJA

KIRISH

BIRINCHI BOB. SIYOSATNING NAZARIY- METOLOGIK ASOSLARI

Siyosat tushunchasining mohiyati va evolyutsiyasi

Siyosat nazariyasi, unga doir paradigmalar va funksiyalari

Siyosatning funksiyalari va jamiyatdagi o‘rni

IKKINCHI BOB. SIYOSATNING IJTIMOIY HAYOTGA TA’SIRI: NAZARIYA VA AMALIYOT

Siyosiy ong va siyosiy madaniyatning shakllanishi

Siyosiy yetakchilik: mohiyati, funksiyalari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить