Siyosiy elita rekrutatsiyasiga oid paradigmalar

OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI 
MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI 
O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI O’ZBEKISTON 
RESPUBLIKASI 
IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI 
“SIYOSATSHUNOSLIK” 
KAFEDRASI 
SIYOSATSHUNOSLIK TA’LIM YO’NALISHI 
“SIYOSIY ELITA VA YETAKCHILIK” FANIDAN
KURS ISHI 
MAVZU: SIYOSIY ELITA REKRUTATSIYASIGA OID 
PARADIGMALAR
Toshkent 2025
 1  Mundarija 
Kirish___________________________________________________________3  I 
bob Siyosiyelita rekrutatsiya tushunchasi va nazariy asoslari __________    5 
1.1. Siyosiy elita rekrutsiya nima?_____________________________________  5 
1.2. Siyosiy elita rekrutatsiyaga oid nazariyalar___________________________ 8 
1.3. Siyosiy elita rekrutatsiyaning asosiy tamoyillari_______________________11 
II bob Siyosiy elita rekrutatsiyasi turlari va bosqichlari _________________14 
2.1. Elita rekrutatsiyasi turlari haqida __________________________________14 
2.2. Rekrutatsiya bosqichlari va umumiy jarayon_________________________16 
2.3. Siyosiy rejimning elita rekrutatsiyasida tutgan o’rni____________________18 
III bob Siyosiy elita rekrutatsiya  va zamonaviy muammolar va 
tendensiyalar _____________________________________________________20 
3.1. Korrupsiya va nepotizmning ta’siri_________________________________20 
3.2.Yoshlar va ayollarning siyosiy rekrutatsiyadagi roli____________________22 
3.3. Texnologiyalar va media vositalarining yangi ta’siri___________________25 
Xulosa_ _________________________________________________________29 
Foydalanilgan adabiyotlar __________________________________________31 
 2  KIRISH 
Siyosiy elita rekrutatsiyasi, siyosiy hukumat tashkilotlarida yuqori darajadagi
vazifalarga ega bo'lish uchun yuqori potensialga ega bo'lgan, ma'naviy va sohalik 
bilimlarga ega kishilarni tanlash va ularga tayyorlash jarayoni hisoblanadi. Bu, 
siyosiy tashkilotlar va hokimiyat uchun qadriy xodimlarni topish, o'qitish va ularga 
yuqori darajali vazifalarda ishlab chiqarishni maqsad qiladi. Siyosiy elita 
rekrutatsiyasi, siyosiy qadriyat, tajriba, bilim va istiqbolni ko'rsatish, shuningdek, 
siyosiy va axborot texnologiyalari sohasidagi yangi xossalarni o'rganishni talab 
qiladi. Bu jarayon, siyosiy hukumat, siyosiy partiyalar yoki boshqa siyosiy 
tashkilotlar uchun eng mas'uliyatli vazifalarni bajarishlari hayotiy ahamiyatga ega 
bo'lgan insonlarni tanlashda va ularga yuqori darajali hodim bo'lishlari uchun talab 
qilinadigan rivojlanishni tayinlaydi. Siyosiy elita rekrutatsiyasi, o'z ichiga siyosiy 
maqsadlarga ega bo'lgan insonlarni tanlash, ularning siyosiy tajribalarini, ilmiy 
bilimlari va qobiliyatlarini tahlil qiladi. Buning natijasida, siyosiy hokimiyat 
organlari, siyosiy partiyalar yoki boshqa siyosiy tashkilotlar o'zlariga xos 
maqsadlarni yo'qotish uchun rivojlanadi. Bu jarayonning muhim qismi siyosiy 
hukumat tizimi va siyosiy tizimining rivojlanishi uchun muhim vazifani bajaradi. 
"Elita" deyilgan ifoda, o'zining so'nggi manzilining kuchli, eng xavfsiz, eng
rivojlanadigan   yoki   eng   ma'naviy   yoki   huquqni   qadrlashgan   kishilardan   tashkil
topgan   guruhni   anglatadi.   Elitaning   a'lochisi   ko'proq   bilim   va   tajribaga   ega,
do'stlarning   o'rtasida   kuchli   aloqa   bilan   belgilanadi.   Elitaning   a'zolari   odatda
siyosat,   madaniyat,   texnologiya,   biznes,   ilm-fan   va   boshqa   sohalarda   rahbariyat
ko'rsatadigan.   Elitar   odamlar,   ko'z-ko'zlik   hujumdan   yoki   siyosiy   kuzatishlardan
qat'iy nazarlar bilan qutqarila oladigan yoki o'zlarining so'zlarini eshituvchanlarning
ehtiyojiy ko'rinishida ko'rsatadigan insonlardan tashkil topgan. 
Siyosiy elita rekrutatsiyasi esa siyosiy tizimda yangi potentsial liderlarni aniqlash,
ularga kerakli resurslarni taqdim etish va ularga taqdim etilgan vazifalarni ado etish
jarayonidir. Bu jarayonda, yuqori malakali, siyosiy tajribaga ega bo'lgan, jamoatni
jalb qilishi mumkin liderlarni tanlash va ularni hukumat organlari yoki siyosiy
tashkilotlar bilan hamkorlikda faol siyosiy faoliyatga jalb qilish maqsadga  3  qarab   olib   boriladi.   Siyosiy   elita,   odatda   madaniy,   ilmiy   va   siyosiy   bilimga   ega
bo'lgan,   jamoatni   rivojlantirish   va   uning   maslahatlarida   ishtirok   etishni   talab
qiladigan   insonlardan   iborat   bo'ladi.   Siyosiy   elita   shakllantirishning   bir   qismi
tarbiya,   ta'lim   va   ma'naviyat   tizimlarining   tashkil   etilishi   orqali   amalga   oshiriladi.
Bunda,   sog'liqni   saqlash   va   ta'lim   muassasalari,   oliy   ta'lim,   kasb-hunar   kollejlari,
akademiyalar   va   boshqa   o'quv   markazlari   kabi   tashkiliyotlar   orqali   insonlarga
siyosiy   bilim,   nazariya   va   amalni   o'zlashtirish   imkoniyati   yaratiladi.   Boshqa   bir
yo'nalishi esa, siyosiy elita shakllantirish qadriyat, adolatli bilim va tajriba ekanligi
uchun   faol   siyosiy   faoliyatda   bulgan   shaxslarni   tanlash   va   ularga   keng   ko'lamli
qo'llab-quvvatlashdan   iborat.   Bu,   siyosiy   partiyalar,   tadqiqot   markazlari,   siyosiy
tashkilotlar   yoki   hokimiyat   organlari   tomonidan   amalga   oshiriladi   va   davlatning
qadriy   vazifalarini   bajaruvchilarning   siyosiy   rivojlanishiga   katta   e'tibor   beriladi.
Ikkinchisi,   siyosiy   elita   shakllantirishning   jarayonida   media   va   axborot   vositalari
o'z 
vazifasini bajaradi. O'zara hamkorlikd
a ishlaydigan alohida siyosiy
fikrmulohazalarni, ko'rgazmalar odejilari va siyosiy guruhlarni kengaytirish, hamma
narsani zamonaviy siyosiy muhitda to'g'ri o'ylash saqlaydi. Buning natijasida,
siyosiy rivojlanish jarayonida tashkiliy va ma'naviy zaryad qudrati shakllanadi va
jamiyat regular rivojlanadi. Rekrutatsiya, biror tashrif buyuruvchini, tizimga,
kompaniyaga yoki tashkilotga qabul qilish va uning ish joyiga topshirish jarayoni
sifatida ta'riflanadi. Bu jarayon odatda yangi xodimlarni ajratish, tanlash, tekshirish
va ularga ishga qabul qilishni o'z ichiga oladi. Rekrutatsiya jarayonida oddiylik bilan
marketing prinsiplari, xodimlar poiski, rivojlanishi va saqlanishi masalalari, ma'lum
bir tadbirkorlik davlat organlarida qabulni kengaytirish va boshqalar masalalar keng
asoslanadi. Yukori sifatli rekrutlarni topish, ularga ilmiy ixtisoslik mujassamlari
(mezon) berish, yangi buyurtmalar va sotib olish tizimini tashkil etish, natijada,
tashkilot qobiliyati va samaradorligini yanada oshirishda katta ro'l o'ynaydi. Keyingi
yangi xodimni qabul qilishning turli bosqichlari uchun rekrutatsiya kompaniyalari
odatda raqobatbardosh sotish, marketing bo'yicha bo'tqichdagi xizmatlar,
amaliyotlar, yangi xodimlarni rekrutlarni mavjud xodimlarga tanitishni o'z ichiga
oladi. Rekrutatsiya jarayonida psixologik testlar, intervyu, ma'lumotlarni tekshirish
4  va ingliz tilini o'rtacha ishlash bilan bog'liq protsesslar o'tkazib, yangi kishini ishga 
qabul qilishda o'z maqsadlariga erishadigan yuqori malakalarga ega bo'lishadi. 
Kurs   ishiningmaqsadi :Elita   rekrutatsiyasi   jarayonini   o‘rganish,   uning
demokratik jamiyatda tutgan o‘rni va samaradorligini baholash, hamda zamonaviy
siyosiy tizimlarda elitaning shakllanish mexanizmlarini tahlil qilish. 
Kurs ishining vazifalari: 
Elita tushunchasi va uning turlari bo‘yicha nazariy asoslarni ko‘rib chiqish. 
Rekrutatsiya jarayonining mohiyati va bosqichlarini aniqlash. 
Turli davlatlar misolida elita rekrutatsiyasi modellarini solishtirish. 
O‘zbekistonda elita shakllanishining xususiyatlarini tahlil qilish. 
Elita rekrutatsiyasining ijtimoiy adolat, meritokratiya va korrupsiyaga 
ta’sirini baholash. 
Samarali rekrutatsiya tizimi uchun tavsiyalar ishlab chiqish. 
Kurs ishining obyekti  – Siyosiy tizimlarda elita shakllanishi va ularning 
hokimiyatga kelish jarayonlari. 
Kurs ishining predmeti  – Elita rekrutatsiyasining ijtimoiy-siyosiy 
mexanizmlari, ularning shakllanish usullari va siyosiy qarorlar qabul qilishdagi roli.
Kurs ishining tuzilishi.  Kirish, 3 bob, 9 paragraf, xulosa va foydalanilgan 
adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 
 5  I BOB SIYOSIY ELITA REKRUTATSIYA TUSHUNCHASI VA NAZARIY 
ASOSLARI 
1.1. Siyosiy elita rekrutsiya nima? 
Siyosiy elita kadrlarini tanlash (yoki siyosiy elita rekruitingi) — bu siyosiy 
tizimda rahbarlik va qaror qabul qilish lavozimlariga ega bo‘lgan shaxslarni 
tanlash, tarbiyalash va ilgari surish jarayonidir. Bu jarayon siyosiy partiyalar, 
davlat idoralari, ta'lim muassasalari yoki norasmiy tarmoqlar orqali amalga 
oshiriladi.
Siyosiy   elita   kadrlarini   tanlashning   siyosiy   tizimdagi   ahamiyati   juda   katta.
Chunki yuqori lavozimlar uchun tanlangan shaxslar jamiyatning kelajagini, siyosiy
yo‘lini va iqtisodiy rivojlanishini belgilaydi. Elita tomonidan amalga oshiriladigan
qarorlar   davlatni   boshqarishning   eng   muhim   yo‘nalishlarini   shakllantiradi,   bu   esa
o‘z navbatida xalqning hayotini sezilarli darajada ta’sir qiladi. 
Siyosiy   elita   kadrlarini   tanlashning   asosiy   ahamiyatlari:Yuqori   siyosiy
qarorlarni  qabul   qilish.  Elita kadrlar  jamiyatning  siyosiy  tizimini  shakllantiradi   va
davlatni boshqarishda muhim rol o‘ynaydi.Iqtisodiy va ijtimoiy siyosatni belgilash,
Siyosiy   elita   ijtimoiy   va   iqtisodiy   siyosatni   ishlab   chiqadi,   shu   orqali   jamiyatning
rivojlanish   yo‘lini   belgilaydi.Demokratik   yoki   avtoritar   tizimning   shakllanishi,
Kadrlar   tanlovi   demokratik   tizimlarda   saylov   jarayoni   orqali,   avtoritar   rejimlarda
esa boshqaruv tizimi va hukumat strukturasiga qarab amalga oshiriladi. 
Siyosiy   elita   kadrlarini   tanlashning   bir   nechta   mexanizmlari   mavjud.   Ular
rasmiy   va   norasmiy   bo‘lishi   mumkin.   Rasmiy   mexanizmlar   ko‘pincha   saylovlar,
tayinlovlar   yoki   boshqa   yuridik   jarayonlar   orqali   amalga   oshiriladi.   Norasmiy
mexanizmlar esa ko‘proq do‘stona tarmoqlar, siyosiy partiyalar va boshqa ijtimoiy
guruhlar orqali amalga oshiriladi. 
Rasmiy mexanizmlar: 
Saylovlar: Demoktratik tizimlarda siyosiy elita kadrlarini tanlashning asosiy 
mexanizmi saylovlardir. Bu jarayon xalq tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki 
bilvosita amalga oshiriladi (masalan, parlament saylovlari, prezident saylovlari). 
Saylovlar orqali odamlar o‘z vakillarini tanlab, ularga siyosiy lavozimlar 
berishadi.Boshqa   6  hollarda, siyosiy elita kadrlarini tanlash maxsus tayinlovlar orqali amalga oshiriladi.
Masalan,   prezident   yoki   hukumat   rahbari   o‘z   qarori   bilan   yuqori   lavozimlarga
odamlarni tayinlashi mumkin. 
Partiya tizimi: Siyosiy partiyalar ham siyosiy elita kadrlarini tanlashda katta
rol o‘ynaydi. Partiyalar siyosiy lavozimlarga nomzodlarni tayyorlaydi va ular orqali
o‘z siyosiy dasturlarini amalga oshiradi. 
Norasmiy mexanizmlar: 
Patronaj tizimi: Ba’zi siyosiy tizimlarda, ayniqsa avtoritar rejimlarda, elita 
kadrlarini tanlash patronaj tizimi orqali amalga oshiriladi. Bu tizimda shaxslar 
ko‘pincha hukumatga sodiqligi yoki o‘zaro manfaatlar asosida lavozimlarga 
tayinlanadi. Masalan, shaxsiy bog‘liqliklar, shaxsiy yordam va moddiy manfaatlar 
orqali odamlar yuqori lavozimlarga olib kelinadi. 
Siyosiy klanlar: Ko‘pincha, siyosiy elita tarkibi oilaviy yoki qabilaviy klanlar
tomonidan   nazorat   qilinadi.   Bu   tarmoqlarda   odamlar   o‘zaro   ishonch   va
qarindoshlik aloqalari orqali yuqori lavozimlarga tayinlanadi. 
Tarmoqlar va tarmoq aloqalari: Siyosiy elita tarkibi ko‘pincha ijtimoiy yoki
biznes tarmoqlari  orqali  ham shakllanadi.  Shaxslar  o‘zining siyosiy  yoki iqtisodiy
tarmog‘ida o‘rnatgan aloqalari orqali lavozimga keladi. 
O‘zbekiston misolida siyosiy elita kadrlarini tanlash 
O‘zbekiston Respublikasida siyosiy elita kadrlarini tanlash jarayoni ancha 
murakkab va ko‘p bosqichli. O‘zbekistonning siyosiy tizimi va uning tarixi bu 
jarayonning xususiyatlarini shakllantirgan. Mustaqillikka erishgandan keyin 
O‘zbekistonda avtoritar tizimning saqlanib qolganini hisobga olgan holda, siyosiy 
elita tanlovi ko‘p hollarda yuqori rahbariyat va hukumat tomonidan amalga 
O‘zbekiston siyosiy elitasining shakllanishida asosiy omillar: 
Prezidentning roli: O‘zbekiston prezidenti siyosiy elita tarkibiga katta ta’sir 
ko‘rsatadi. Prezident o‘zining siyosiy jamiyatiga sodiq shaxslarni lavozimlarga 
tayinlaydi. Bu tizim ko‘proq o‘zgarmas va markazlashgan tuzilmaga asoslanadi. 
Siyosiy partiyalar: siyosiy partiyalar ham, oshiriladi. 
 7   Yangi Ozbekistonni barpo etish – bu shunchaki xohish istak, sub ektiv ʼ
hodisa emas, balki tub tarixiy asoslarga ega bo’lgan, mamlakatimizdagi mavjud 
siyosiy-huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy, ma naviy-ma rifiy vaziyatning o’zi taqozo 	
ʼ ʼ
etayotgan, xalqimizning asriy orzu-intilishlariga mos, uning milliy manfaatlariga 
to’la javob beradigan ob ektivzaruratdir. 	
ʼ
 Biz bu yo’lda islohotlarimizning asosiy harakatlantiruvchi kuchi bo’lgan 
jamiyatimiz a zolarining bor bilim va salohiyati, kuch va imkoniyatlarini, butun 	
ʼ
azmu shijoatimizni ishga solishimiz zarur. Shundagina Yangi O’zbekiston jaxon 
maydonida kuchli salohiyat, munosib obru-e tiborga ega bo’lgan, har tomonlama 	
ʼ
obod va farovon mamlakatga aylanadi. 1 
Ayniqsa parlament va boshqa davlat tuzilmalarida, siyosiy elita kadrlarini 
tanlashda faol ishtirok etadi. Biroq, O‘zbekistonda partiyalarning roli avtoritar 
tizimda nisbatan cheklangan. 
Patronaj va shaxsiy tarmoqlar: Hukumatning yuqori lavozimlariga tayinlovlar
ko‘pincha shaxsiy tarmoqlar va iqtisodiy manfaatlar asosida amalga oshiriladi. 
Siyosiy elita kadrlarini tanlashning ta'siri 
Siyosiy elita kadrlarini tanlash jarayoni jamiyatning rivojlanishiga, davlat 
boshqaruvidagi islohotlarga va xalqning hayotiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Siyosiy 
tizimning ochiqligi, adolatliligi va demokratikligi kadrlarni tanlash mexanizmlariga 
bevosita bog‘liq. 
Demokratik   tizimlarda:   Siyosiy   elita   kadrlarini   tanlash   jarayoni   xalq
tomonidan   amalga   oshiriladi   va   bu   jamiyatda   tenglik,   adolat   va   vakillikni
ta’minlaydi. 
Avtoritar tizimlarda: Kadrlar tanlovi ko‘proq yuqori rahbariyat tomonidan 
amalga oshiriladi va bu jamiyatda ko‘proq markazlashgan boshqaruvni ta’minlaydi.
1 Mirziyoyev Sh. M. Yangi O-zbekiston strategiyasi.- T.: "O"zbekiston" 
nashriyoti, 2021, - 464 b. 
 8  Biroq, bu tizimda siyosiy o‘zgarishlar va innovatsiyalarni amalga oshirish qiyin 
bo‘lishi mumkin. 
Siyosiy   elita   kadrlarini   tanlash   jarayoni   har   bir   siyosiy   tizimda   o‘ziga   xos
xususiyatlarga   ega   bo‘lishi   mumkin.   O‘zbekistondagi   tizimda   ham   bu   jarayon
ko‘proq   markazlashgan   va   hukumat   rahbariyatining   boshqaruvi   ostida   amalga
oshiriladi. Siyosiy elita kadrlarini tanlash jamiyatning kelajagini belgilaydigan eng
muhim   jarayonlardan   biridir.   Bu   jarayonni   tushunish,   siyosiy   tizimning   qanday
ishlashini anglashga yordam beradi. 
Liderlik — bu deyarli har bir odamni qiziqtiradigan hodisalardan biridir. 
Olimlar liderlikni rivojlantirish va amalga oshirish jarayonlarini belgilovchi 
qonuniyatlarni, shuningdek, uning samaradorligini oshirish uchun zarur shart-
sharoitlar va omillarni o'rganadilar. Kadrlar tanlovi bo'yicha mutaxassislar va 
amaliy psixologlar potentsial liderlarni aniqlash uchun vositalar va liderlik sifatlari 
hamda ko'nikmalarini rivojlantirish uchun texnologiyalarni ishlab chiqadilar. 
Liderlikka intilayotgan odamlar muvaffaqiyatga erishish va liderlik lavozimlarini 
egallash uchun imkon qadar tezroq yo'llar topishga harakat qiladilar. Lider ortidan 
borayotgan odamlar esa nafaqat uning hokimiyatiga bo'ysunishga nima sabab 
bo‘lishini tushunishga, balki o'zlari uning harakatlariga qanday ta'sir ko'rsatishlari 
mumkinligini ham bilishga harakat qiladilar. Shu bilan birga, har bir inson 
hayotining barcha sohalarida, ya'ni kasbiy faoliyat, oila, do‘stlik, o‘z-o‘zini 
rivojlantirishda "lider — izdoshlari" munosabatlariga qandaydir tarzda jalb qilinadi.
Siyosiy, iqtisodiy va madaniy jarayonlarga kirishgan odam, albatta, liderlik 
muammolari bilan to'qnash keladi. 
Liderlikni o‘rganish o‘z ahamiyatini saqlab qoladi, chunki jamiyatdagi barcha
darajalarda (masalan, texnologik darajada — yangi kompyuter qurilmalarini yaratish
va internet makonining rivojlanishi; iqtisodiy darajada — postindustriyal
jamiyatning paydo bo‘lishi; ijtimoiy darajada — fuqarolik jamiyatining asta-sekin
shakllanishi va hokazo) yuz berayotgan o‘zgarishlar liderlikning asoslarini ta'sir
qilmasdan, uning namoyon bo‘lishining yangi shakllarini, rivojlanishning yangi
yo‘llarini izlash zaruratini yuzaga keltiradi. Liderlikni o‘rganishda ikki asosiy  9  yo‘nalishni ajratish mumkin: birinchi navbatda menejment nazariyasi va tarixiga 
xos bo‘lgan "shaxsiy muvaffaqiyat tarixlari"ni tadqiq qilish; ikkinchidan, 
liderlikning ichki mohiyatini o‘rganish bo‘yicha nazariy-empirik tadqiqotlar, bu 
tadqiqotlar ijtimoiy psixologiya, boshqaruv psixologiyasi, akmeologiya sohalarida 
olib boriladi. 2 
1.2. Siyosiy elita rekrutatsiyaga oid nazariyalar 
M.Veber tomonidan taklif qilingan legitimlikni tasniflashga tayanib, biz 
uchta liderlik turini ajratib ko'rsata olishimiz mumkin: an'anaviy, xarizmatik va 
qonuniy. Ushbu xususiyatlarni asosiy sifatida ko'rib chiqish qulaydir – shundan 
keyin yanada batafsil tasniflashlarga o'tish mumkin. An'anaviy liderlik haqida 
odatda mutlaq monarxiyalarda hukmdorlarning mavqei bilan bog'liq ravishda 
gapiriladi. Ular, an'anaga ko'ra, ma'lum bir dinastiyaning vakillari, dinastik familiya
egalarining qo'liga yuqori hokimiyatni jamlashni nazarda tutadigan an'ana tufayli 
lider bo'ladilar. Ularning hokimiyatini mamlakat aholisi tan olishi va oxirgi paytda 
ularning buyruqlariga bo'ysunishga tayyorligi an'anaviy liderlarning hech qanday 
sifatlari yoki yutuqlari bilan bog'liq emas. Bu an'analarga hurmat, avlodlar 
tomonidan shakllangan odat kuchidir. 
Liderlarning faollikdagi muvaffaqiyatlari va muvaffaqiyatsiz
liklarini
o'rganish,   faqat   tug'ilganligi   yoki   meros   bo'yicha   hokimiyatni   qo'lga   kiritgan
liderlar   haqida   gapirganda,   dolzarb   bo'lmasligi   mumkin.   Hozirgi   zamonda
dunyoning   aksariyat   davlatlari   har   xil   turdagi   demokratiyaga   oid   jarayonlarni
qo'llashadi.   Aholining   hokimiyat   almashishi   masalalariga,   saylovlar   yoki
referendumlar orqali ishtirok etishi – keng tarqalgan amaliyotdir. Hozirgi sharoitda
eng   shafqatsiz   diktatorlar   ham   odatda   o'zlarining   yakka   hokimiyatlarini   soxta
demokratik marosimlar bilan yashiradilar. 
Shu   bilan   birga,   qonuniy   liderlik   turini   ta'minlovchi   jarayonlar   XX   asrning
so'nggi o'n yilliklarida keng tarqalgan va ildiz otganligini unutmaslik kerak. Dunyo
tarixining taqqoslanmas darajada uzoqroq davrida esa faqat xilma-xil yakka 
2  Е.В.Селезнева Лидерство Москва Юрайт-2015 
 10  hokimiyat   va   cheklanmagan   hukmronlik   shakllari   mavjud   bo'lgan.   Boshqacha
aytganda,   liderlik   tarixining   butun   dunyo   miqyosida,   taxminan   uch   chorak   asr
davomida,   faqat   an'anaviy   monarxlarning   o'zaro   kurashlari   va   eski   dinastiyalarga
qarshi   vaqt-vaqtida   chaqiriq   tashlagan   kuchli   xarizmatiklarning   janglari   haqida
gapiriladi. 
Ushbu   tarixda,   hech   bo'lmaganda,   bir   mavzuni   ajratib   ko'rsatish   mumkin,   u
hali   ham   dolzarb   ahamiyatga   ega.   Bu   mavzu,   alohida   bir   shaxsning,   liderning
nafaqat siyosiy rejimni, balki siyosiy axloqni o'zgartirish imkoniyatiga ega bo'lishi
haqida gapiradi. Bu qonuniy monarxlarning ijtimoiy bazaga asoslangan va ijtimoiy
va   davlat   hayotida   tub   o'zgarishlarni   amalga   oshirishga   qaratilgan   jamoat
harakatlariga boshchilik qilish holatlari haqida so'z yuritilmoqda. 
Shunday qilib, an'anaviy liderning harakatlari tasvirini zamonaviy
siyosatchilarning partiyaviy faoliyatining prototipi sifatida ko'rish mumkin. Bunday
holatlarda   hukmdor   o'zining   siyosiy   kursining   ijtimoiy   bazasini   kengaytirishga
intilardi, ham faqat zodagonlar qatoridan, balki jamiyatning eng past qatlamlaridan
ham   hamkorlar   yollardi.   Bunda   islohotlar   harakatlarining   yashash   qobiliyati   va
muvaffaqiyati,   ko'p   jihatdan,   ular   hukmdorning   ismi   va   uning   autoriteti   bilan
tasdiqlanganmi   yoki   yo'qmi,   degan   masalaga   bog'liq   edi.   So'nggi   holatda,   albatta,
hukmdor yangi mazmunga ega bo'lardi. 
Reformistik   jarayonlarda   yetakchi   rol   o'ynagan   an'anaviy   liderlarni   alohida
toifaga ajratish mumkin. Ular orasida, masalan, fransuz podshohi Genrix IV va rus
imperatori Pyotr I ni kiritish mumkin. Ushbu shaxslar alohida e'tiborni talab qiladi. 
An'anaviy  liderlikni   faqat   mutlaq  monarxiyalar   tajribasiga  bog'lab  bo'ladimi?
Ehtimol,   yo'q.   XX   asr,   monarxiya   g'oyasi,   dinastik   merosdan   aloqasi   bo'lmagan,
lekin   birinchi   navbatda   an'analar,   o'rnatilgan   siyosiy   odatlar   tufayli   qabul
qilinadigan   siyosiy   liderlik   shakllari   mavjudligini   ko'rsatdi.   Biz   totalitar   rejimlar
sharoitida   liderlikni   nazarda   tutmoqdamiz,   ular   etarlicha   uzoq   vaqt   davomida
mavjud bo'lib, shu sababli ular odat tusiga kirgan. Bunday odatlar orasida butunlay
sodiq   bo'lmagan   fuqarolarga   nisbatan   kuch   ishlatish   tahdidi   mavjudligini   hisobga
olish kerak. 
 11  Totalitar   davlatlarning   rahbarlari   o'z   hokimiyatlarini   va   hokimiyat
almashishini   ko'pincha   qonuniy   ko'rinadigan,   ammo   aslida   faqat   propaganda
maqsadida   ishlatiladigan   ba'zi   protseduralar   bilan   bezaydilar.   Hokimiyatni
boshqaruvchi guruh, qonunlar normalariga emas, balki o'zining an'anaviy hukmron
holatiga ko'ra saqlab qoladi. Aslida, bu oligarxiya doirasidagi an'anaviy liderlikdir.
Oligarxlarning   tor   doirasi   kim   birinchi   bo'lishi,   rejim   boshlig'ining   unvonini   kim
olishini hal qiladi. Xuddi shunday tarzda, Sovet Ittifoqida hokimiyat L.I.Brejnevga
(1964), keyin  esa  ketma-ket   J.U.Andropovga  (1982), K.U.Chernenkoga  (1984)  va
M.S.Gorbachevga   (1985)   o'tganida   hal   qilingan   edi.   Shunga   o'xshash   tarzda   –
Xitoy   Kommunistik   partiyasining   an'anaviy   hukmron   holati   va   tor   oligarxlar
guruhining siyosiy bitimi natijasida – Xitoyda rahbarlar bo'lib szyan szemen (1989)
va Xu Szintao (2002) bo'lgan. 
Qadimiy dinastiyaga, zodagon oilaga mansublik, obro'li familiyaga ega bo'lish asrlar
davomida liderlikka da'vo qilishning eng muhim asoslaridan biri bo'lib kelgan.
Aslida siyosat – taxt uchun kurash, hukmdorga ta'sir qilish, meros uchun kurash – bu
klan ichidagi yoki klanlararo nizolarni anglatardi. Dinastik an'anadan chekinishlar
noxush va xavfli istisnolar sifatida qaralardi, bu siyosiy dunyoqarash va imon
asoslariga tajovuz sifatida ko'rilardi. Yevropaning xristianlashuvi jarayonidan keyin,
o'z navbatida, har qanday da'vogarning liderlik rolini aniqlashda cherkovning
pozitsiyasi ham muhim ahamiyatga ega bo'ldi. Ushbu omil xristian monarxlarining
holatini, masalan, Rim imperatorlarining holatidan ajratib turardi. Taxtga ko'tarilish
marosimini yuqori cherkov ierarxlarining tasdiqlashi asta-sekin an'anaga aylanishi
va yangi hukmdorning qonuniyligini ta'minlovchi muhim shartga aylandi. Karl
Buyuk 800-yilda papa Leo III ning qo'lidan tojni oldi. Ushbu voqea bilan bog'liq
turli xil versiyalar mavjud, ammo har qanday holatda ham buyuk zabardast o'z
hokimiyatini tasdiqlashga va Muqaddas taxt bilan yaqinlashishga intilganligi
isbotlangan deb hisoblanadi. Imperatorlar Lotar, Ludovik II, Fridrix III ham Rim
papalarining faol ishtirokida toj kiyishni afzal ko'rganlar. Marosim odatda Avliyo
Pyotr bazilikasida o'tkazilgan. Ming yillar davomida an'ana shakllandi. Rim
cherkovi doimo davlat tuzilmalarini mustahkamlashga, Yevropa monarxiyalarini  12  kuchaytirishga intilgan – albatta, ular Muqaddas taxtga sodiqligini saqlagan holda. 
Cherkovga doimo davlatni boshqarish instinktlari xos bo'lgan. 
Shu   bilan   birga,   o'rta   asrlarda   diniy   va   dunyoviy   hokimiyatlar   o'rtasidagi
paritet,   asosan,   reja   sifatida   qoldi,   haqiqatda   esa   bunday   paritetni   amalga   oshirish
unchalik   muvaffaqiyatli   bo'lmagan.   Dunyo   hukmdorlari   odatda   o'zlarining   to'liq
hokimiyatini ta'minlash uchun yoki odatdagi kuch ishlatish usullarini, yoki maxsus
holatlarda tahdidlar, va'dalar va murosalar aralashmasini qo'llaganlar. 
Ushbu   liderlik   turining   bir   xususiyati   va   ehtimol   uning   eng   katta   salbiy
tomoni   shundaki,   hokimiyat   an'ana   (meros)   bo'yicha   liderlik   sifatlaridan   butunlay
mahrum   bo'lgan   shaxsga   o'tishi   mumkin.   Yoki   undan   ham   yomoni:   hokimiyat
funktsiyalari  bilan  mutlaqo  mos   kelmaydigan,  ochiqchasiga  aytganda,  atrofdagilar
uchun xavfli xususiyatlarga ega bo'lgan shaxsga o'tishi mumkin. Tarixdan ko'rinib
turibdiki, taxtning qonuniy merosxo'rida psixopatiya, patologik shafqatsizlik, ta'qib
qilish   maniysi   va   boshqa   «kichik   zaifliklar»ni   aniqlash,   odatda,   unga   hokimiyatni
to'liq berishga hech qanday to'sqinlik qilmagan. Va u bundan tezda foydalanishga
intilgan. 
Masalan,   Kaligula   (Tiberiyga   merosxo'r   bo'lgan)   yoki   Kommod   (yuqorida
eslatib   o'tilgan   faylasuf   imperator   Mark   Avreliyga   merosxo'r   bo'lgan)   kabi
patologik qotillarning hukmronligi faqat dinastik an'ananing amal qilishi natijasida
mumkin bo'ldi. Bunday holatlar Yevropaning (va faqat Yevropaning emas) siyosiy
tarixida ko'proq uchragan, chunki meros olish mexanizmi orqali hokimiyat zaif va
behuda odamlarga o'tgan. 
Biroq, dinastik prinsipni bunday holatlardan ayblashning hojati yo'q. Aslida,
bu   prinsip   yana   bir   qadimiy   prinsip   –   hokimiyatni   faqat   kuch   bilan   egallashga
nisbatan yagona alternativani anglatardi. 
Liderlikning an'analigi qo'shimcha ma'no kasb etgan, o'ziga xos uyg'unlikka kirgan,
monarxning hokimiyatga bo'lgan iroda bilan, agar u nafaqat nominasiyal, balki
amalda ham davlat boshlig'i, kuchli lider rolini o'ynagan bo'lsa. Masalan, keng
miqyosdagi siyosiy yoki iqtisodiy harakatlar, islohotlar o'tkazilishi zarur bo'lgan
holatlarda, ular jiddiy tashkilotchilik sa'y-harakatlari va xavf bilan bog'liq bo'lganida.
Liderning qadimiy dinastiyaga mansub bo'lishi katta tashabbusni  13  tasdiqlagan. Oilaviy familiyaning autoriteti – hech bo'lmaganda ba'zi bir 
qismlarning ko'zida – ishning to'g'riligini mustahkamladi. Ma'lum ma'noda, an'ana 
islohot foydasiga ishlashi mumkin edi. Lekin, albatta, davlat-islahatchi lider bu 
holatga faqat orzu qilish mumkin edi. Har qanday holatda ham, uning ishi 
shafqatsiz kurash bo'ldi. Uning xarakteri, hatto davlat rahbari sifatida uning asosiy 
maqsadi bo'lib, bo'lingan millatni birlashtirish, uning qarama-qarshi qismlarini 
tinchlantirish bo'lsa ham o'zgarmadi. 3 
1.3 Siyosiy elita rekrutatsiyaning asosiy tamoyillari 
Siyosiy elita rekrutatsiyasi – bu jamiyatda hukumat yoki davlat boshqaruviga 
yuqori lavozimlarda ishlashga tayinlanadigan shaxslarni tanlash jarayoni. Ushbu 
jarayonning asosiy tamoyillari quyidagilarni o'z ichiga oladi: 
Qonuniylik 
Siyosiy elita rekrutatsiyasi jarayoni qonun va normativ hujjatlar asosida 
amalga oshirilishi kerak. Har qanday siyosiy elita, jamiyatda hukumatning legalligi 
va muvofiqligini ta'minlash uchun bu tamoyilni hurmat qilishi zarur. Bu, o'z 
navbatida, xalqning hukumatg
a bo'lgan ishonchini oshiradi va davlat
boshqaruvining barqarorligini ta'minlaydi. 
Demokratik tamoyil 
Siyosiy elita rekrutatsiyasida demokratik tamoyilning mavjudligi muhimdir. 
Bu, avvalo, aholining keng qatlamlarining siyosiy jarayonda ishtirok etishini va har 
bir fuqaroning teng imkoniyatlarga ega bo'lishini ta'minlashni anglatadi. 
Demokratik jarayonlarda, saylovlar va boshqa ishtirokchilarni tanlash shakllari 
orqali elita shakllantiriladi. 
Kompetensiya (Liderlik sifatlari va malaka) 
 Siyosiy elita, o'z vazifalarini bajarishda malakali, bilimli va tajribali bo'lishi 
kerak. Rekrutatsiya jarayonida, shaxsning siyosiy boshqaruvni amalga oshirishdagi 
kompetensiyasi, ijtimoiy va iqtisodiy masalalarni hal qilishdagi salohiyati 
baholanadi. Siyosiy elita vakillarining yuqori etik va axloqiy me'yorlarga javob 
3  И. Г. Шаблинский Политическое лидерство 137- МОСКВА • 2012 
 14  berishi   zarur.   Rekrutatsiya   jarayonida   shaxsning   axloqiy   qadriyatlari,   davlat   va
jamiyat   oldidagi   majburiyatlari   hisobga   olinadi.   Siyosiy   elita   vakillari   xalqqa
xizmat qilishi, yuksak axloqiy qoidalar va o'zgalarga hurmat asosida ishlashi kerak.
Vakansiyalarning ochiqligi 
Siyosiy elita rekrutatsiyasi jarayonida barcha vakansiyalar va pozitsiyalar 
ochiq va adolatli bo'lishi kerak. Bu, barcha imkoniyatlarning keng jamoatchilikka 
taqdim etilishi, tanlovning shaffofligi va tenglik tamoyillarini amalga oshirishni 
ta'minlaydi. Bu jarayonlarning ochiqligi, elitaning qonuniyligini mustahkamlashga 
xizmat qiladi. 
Qobiliyat va vakolatlarni kengaytirish 
 Siyosiy elita vakillarining o'zgaruvchan siyosiy sharoitlarga moslashishi va 
yangilanishi zarur. Bu jarayonda, jamiyatdagi o'zgarishlar va yangi talablar asosida 
siyosiy elitaning bilim va qobiliyatlari yangilanib borishi kerak. Bu, davlatning 
ilg'or rivojlanishini va siyosiy tizimning samarali ishlashini ta'minlashga yordam 
beradi. 
Ijtimoiy va siyosiy tenglik 
Siyosiy elita rekrutatsiyasida ijtimoiy va siyosiy tenglik tamoyili ham 
muhimdir. Jamiyatdagi barcha guruhlarning teng imkoniyatlarga ega bo'lishi kerak, 
shuningdek, turli ijtimoiy qatlamlar va etnik guruhlar vakillari siyosiy elita 
tarkibiga kirishi lozim. 
Siyosiy   elita   rekrutatsiyasi   jarayoni   davlat   boshqaruvining   barqarorligi   va
jamiyatda   adolatni   ta'minlashda   muhim   rol   o'ynaydi.   Ushbu   jarayonning   asosiy
tamoyillari,   qonuniylik,   demokratik   prinsiplar,   kompetensiya,   etik   qoidalar,
ochiqlik va tenglik kabi asosiy elementlarga tayanadi. Siyosiy elitaning shakllanishi
va   uning   malakali,   axloqiy   va   adolatli   bo'lishi   jamiyatning   rivojlanishi   uchun
zarurdir. 
Siyosiy elita rekrutatsiyasi jarayoni keng va murakkab bo'lib, jamiyatdagi 
turli ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy omillarni o'z ichiga oladi. Quyida bu jarayonni 
yaxshiroq tushunishga yordam beradigan qo'shimcha ma'lumotlar keltirilgan: 
Siyosiy elita jamiyatdagi yuqori darajadagi shaxslar to'plamidir, ular 
hukumatni tashkil etishda va siyosiy qarorlar qabul qilishda asosiy rolni o'ynaydilar. Siyosiy elita, ko'pincha, ikki yoki undan ko'proq asosiy guruhdan tashkil topadi: 
 15  hukumdor elita (masalan, prezidentlar, bosh vazirlar, hukumat a'zolari) va qaror 
qabul qiluvchi elita (parlament a'zolari, sudlar, siyosiy partiyalar rahbarlari). 
Hokimiyatning   taqsimlanishi   siyosiy   elita   a'zolarining   o'zaro   munosabatlari
va   jamiyatdagi   turli   manfaatlar   o'rtasidagi   muvozanatni   aniqlaydi.   Siyosiy   elita
rekrutatsiyasi jarayonida bu muvozanatni saqlash juda muhim. 
Siyosiy   elita   rekrutatsiyasida   meros,   ya'ni   oilaviy   an'analar   va   avlodlar
o'rtasida   hokimiyatning   o'tishi,   ko'pincha   muhim   rol   o'ynaydi.   Bunday   holatlar
tarixiy davrda ko'proq uchragan bo'lsa-da, zamonaviy siyosiy tizimlarda ham ba'zi
mamlakatlarda   dinastik   siyosiy   elita   mavjud.   Bu   holat,   ayniqsa,   monarxiya
tizimlarida va ba'zi davlatlarda partiya tizimlarida ko'rinadi. 
Ammo,   bu   an'ana   bilan   bir   qatorda,   yangi   avlod   va   ijtimoiy   ko'tarilish
imkoniyatlari   ham   mavjud.   Bu   jamiyatdagi   yangi   siyosiy   kuchlarning   o'sishi   va
elita tarkibining yangilanishi jarayonida muhim omil bo'ladi. 
Siyosiy   elita   rekrutatsiyasida   iqtisodiy   kuchlar   ham   muhim   rol   o'ynaydi.
Ko'plab   hollarda   siyosiy   elita   iqtisodiy   imkoniyatlarga   ega   bo'lgan,   moliyaviy
resurslarga   va   kuchli   korporativ   tarmoqlarga   ega   shaxslardan   tashkil   topadi.
Bunday   holatda,   iqtisodiy   resurslar   va   siyosiy   hokimiyat   o'rtasida   o'zaro   ta'sirlar
mavjud bo'lishi mumkin. 
Shuningdek,   iqtisodiy   islohotlar,   global   iqtisodiy   o'zgarishlar   yoki   krizislar
siyosiy   elita   tarkibiga   ta'sir   ko'rsatishi   mumkin.   Bunda,   siyosiy   elita   tezda
o'zgarishga   moslashishi   va   iqtisodiy   manfaatlarni   hisobga   olgan   holda   qarorlar
qabul qilishga majbur bo'ladi. 
Ko'plab mamlakatlarda siyosiy partiyalar siyosiy elita shakllanishida muhim
ahamiyatga   ega.   Siyosiy   partiyalar   orqali   siyosiy   elita   a'zolari   tanlanadi   va   ular
davlat   boshqaruvida  ishtirok  etadi.  Partiyalarning  tashkil   etilishi  va  ularning  ichki
mexanizmlari siyosiy elita rekrutatsiyasi jarayoniga bevosita ta'sir qiladi. 
Shu   bilan   birga,   partiyalarning   siyosiy   nazoratni   qo'lga   kiritishi,   yangi
siyosiy   elita   shakllanishiga   olib   kelishi   yoki   mavjud   elita   tarkibining   o'zgarishiga
sabab   bo'lishi   mumkin.   Partiya   siyosati,   shuningdek,   elita   a'zolarining   siyosiy
ahamiyatini va ularning ijtimoiy pozitsiyalarini belgilashda muhim rol o'ynaydi. 
 16  Siyosiy   elita   rekrutatsiyasining   boshqa   bir   muhim   tamoyili   –   ijtimoiy
mobilizatsiya. Bu jamiyatdagi turli guruhlar, ayniqsa, kam ta'minlangan va ijtimoiy
tengsizlikka   duchor   bo'lgan   qatlamlar   uchun   yangi   imkoniyatlar   yaratadi.   Siyosiy
tizimda   yangi   avlodni   yoki   ijtimoiy   jihatdan   past   qatlamlardan   kelgan   shaxslarni
elita safiga qo'shish, ijtimoiy adolatni ta'minlashga yordam beradi. 
Siyosiy   rekrutatsiya   jarayonida   ijtimoiy   harakatlar,   fuqarolik   jamiyatining
rivojlanishi   va   siyosiy   islohotlar   jamiyatdagi   yangi   liderlarni,   yangi   fikrlarni   va
qarashlarni keltirib chiqarishi mumkin. 
Siyosiy   elita   rekrutatsiyasi   jarayonining   samarali   bo'lishi   uchun   demokratik
boshqaruv   muhim   ahamiyatga   ega.   Demokratiyada,   elita   shakllanishi   jarayoni
ochiq   va   adolatli   bo'lishi,   barcha   fuqarolarga   teng   imkoniyatlarni   yaratishi   kerak.
Siyosiy   elita   faqat   davlat   boshqaruvini   qo'llab-quvvatlaydigan   yoki   uning
qonuniyligini ta'minlovchi shaxslar bo'lishi lozim. Shu bilan birga, siyosiy elitaning
rivojlanishi va o'zgarishi jamiyatning siyosiy barqarorligini oshiradi. 
Siyosiy   elita   rekrutatsiyasi   –   bu   murakkab   va   ko'plab   omillarga   bog'liq
jarayon.   U   nafaqat   qonuniylik   va   demokratik   tamoyillarni   ta'minlash,   balki
iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy kuchlarning o'zaro ta'sirini hisobga olishni ham talab
qiladi. Bu jarayon, o'z navbatida, jamiyatda hokimiyatni adolatli taqsimlash, yangi
liderlarni   targ'ib   qilish   va   siyosiy   tizimning   barqarorligini   saqlashga   yordam
beradi. 4
4 
 17  II BOB SIYOSIY ELITA REKRUTATSIYASI TURLARI VA 
BOSQICHLARI 
2.1. Elita rekrutatsiyasi turlari haqida 
Siyosiy Elita Rekrutatsiyasi Turlari 
Siyosiy elita rekrutatsiyasi — bu siyosiy tizimda yuqori lavozimlarga va 
hokimiyatga ega bo'lgan shaxslar yoki guruhlarning shakllanish jarayonidir. Bu 
jarayon turli tizimlarga asoslangan bo'lib, har bir tizim o'zining xususiyatlari va 
ijtimoiy-siyosiy muhitiga mos keladigan usullarni qo'llaydi. Siyosiy elita 
rekrutatsiyasi quyidagi asosiy turlarga bo'linadi: 
Demokratik Rekrutatsiya 
Demokratik tizimlarda siyosiy elita rekrutatsiyasi asosan saylovlar orqali 
amalga oshiriladi. Bu jarayonda fuqarolar o'z vakillarini tanlash orqali siyosiy elita 
shakllanishiga hissa qo'shadi. Demokratik rekrutatsiyada partiyalar, siyosiy 
harakatlar va fuqarolar o'rtasida raqobat mavjud. Bu tizimda siyosiy elita a'zolarini 
tanlash uchun quyidagi jarayonlar ishlatiladi: 
Saylovlar: Fuqarolar saylovda o'z vakillarini tanlashadi, ular esa o'z navbatida 
siyosiy hokimiyatni amalga oshiradilar. 
Siyosiy partiyalar: Partiyalar siyosiy elita a'zolarini nomzod sifatida ilgari 
suradilar va ular o'z dasturlarini amalga oshiradilar. 
Ochiqlik va shaffoflik: Demokratik tizimlar shaffoflikni ta'minlash va siyosiy
jarayonlarni   ochiq   qilish   orqali   elita   shakllanishi   jarayonida   xalq   ishtirokini
ta'minlaydi. 
Monarxik va Dinastik Rekrutatsiya 
Monarxik tizimlarda siyosiy elita rekrutatsiyasi o'ziga xos va ko'pincha meros 
bo'lib o'tadi. Bu turdagi tizimda hokimiyatni o'tkazish an'anaviy ravishda oilaviy 
yoki avlodlar asosida amalga oshiriladi. Dinastik tizimda siyosiy elita hokimiyatni 
o'z oilasining merosxo'ri sifatida qabul qiladi. Shuningdek, diniy muassasalar ham 
bu tizimda katta rol o'ynaydi, chunki hokimiyatni tasdiqlash jarayoni ko'pincha 
diniy arboblardan o‘tadi. Masalan: 
 18  Monarxiyalar:   Monarxiyada   taxtni   meros   qilib   olish,   davlat   hokimiyatini
boshqarish   hamda   siyosiy   qarorlar   qabul   qilish   faqat   monarx   oilasi   a'zolariga
tegishli. 
Diniy tasdiq: Ko'plab monarxik tizimlarda, masalan, Katolik Yevropasida, 
monarxning hokimiyatini tasdiqlash uchun cherkovning roli muhim bo'lgan. 
TotalitarRekrutatsiya
Totalitar rejimlarda siyosiy elita rekrutatsiya
si davlatning kuchli
markazlashtirilgan hokimiyatiga asoslanadi. Bu tizimda siyosiy elita faqat hukumat 
yoki biror siyosiy partiya tomonidan tasdiqlanadi. Totalitar tizimlar ko'pincha 
diktatorlik asosida tashkil topadi va elita a'zolari faqat hukumatning ruxsati bilan 
tayinlanadi. Totalitar rekrutatsiya jarayonida: 
Partiya hukmronligi: Siyosiy elita faqat hukmron partiyaning yuqori 
organlaridan tayinlanadi. 
Boshqaruvning markazlashuvi: Siyosiy hokimiyat faqat bitta shaxs yoki 
kichik guruh tomonidan nazorat qilinadi. 
Ziddiyatlarni   yo‘q  qilish:   Totalitar   tizimda   hokimiyatning  saqlanishi   uchun,
har   qanday   ziddiyat   yoki   qarama-qarshiliklar   bartaraf   qilinadi   va   elita   faqat
hukumatning ustivor manfaatlariga xizmat qiladi. 
Oligarxik Rekrutatsiya 
Oligarxik tizimda siyosiy elita shakllanishi kuchli ijtimoiy va iqtisodiy 
kuchlarga ega bo'lgan kichik guruhlarning ta'siri bilan amalga oshiriladi. Bu tizimda
elita asosan boylik, korruptsiya yoki biznes imperiyalari bilan bog'liq bo‘ladi. 
Oligarxiya siyosiy hokimiyatni boshqarish va davlat resurslarini taqsimlashda katta 
rol o'ynaydi. Siyosiy elita faqat o'z manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan va 
asosan quyidagi jarayonlar orqali shakllanadi: 
Biznes va siyosatning integratsiyasi: Oligarxik tizimda biznesni va siyosatni 
boshqaradigan kuchlar o'rtasida o'zaro manfaatlar mavjud. 
Ijtimoiy tarmoq va klanlar: Oligarxiyada kuchli klanlar va ijtimoiy tarmoqlar 
o'z o'rnini topadi, bu orqali siyosiy elita shakllanadi. 
Teokratik Rekrutatsiya 
 19  Teokratik tizimda siyosiy elita rekrutatsiyasi diniy boshqaruv va diniy 
arboblar tomonidan amalga oshiriladi. Teokratik davlatlarda hokimiyat diniy 
prinsiplar asosida shakllanadi va elita faqat diniy mutaxassislar, ilohiyotchilar yoki 
mazhab liderlari orasidan tanlanadi. Teokratik rejimda siyosiy hokimiyatni qo'lga 
kiritish uchun diniy vakolatlar muhim ahamiyatga ega bo'ladi. Misollar: 
Islomiy davlatlar: Ba'zi islomiy davlatlarda hukumat va siyosiy elita diniy 
qadriyatlar asosida shakllanadi. 
Katolik papaligi: XV-XVI asrlarda Yevropada Katolik cherkovi va papa 
tomonidan boshqarilgan davlatlar. 
Siyosiy elita rekrutatsiyasining turli tizimlar va jarayonlari siyosiy struktura,
iqtisodiy   sharoitlar   va   jamiyatning   ijtimoiy   tuzilishiga   qarab   o'zgaradi.   Har   bir
tizimda   siyosiy   elita   shakllanishining   o'ziga   xos   xususiyatlari,   imkoniyatlari   va
cheklovlari mavjud. Demokatik tizimlarda saylovlar va partiya raqobati asosiy omil
bo'lsa,   monarxik   yoki   totalitar   tizimlarda   elita   faqat   markazlashtirilgan   hokimiyat
tomonidan   belgilangan.   Har   bir   rekrutatsiya   turi   o'zining   afzalliklari   va
kamchiliklariga   ega   bo'lib,   jamiyatda   siyosiy   barqarorlik   yoki   notinchlikni
ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. 
2.2. Rekrutatsiya bosqichlari va umumiy jarayon 
Rekrutatsiya (yollash) – bu kompaniyaga yangi xodimlarni tanlab olish, jalb 
qilish va ishga qabul qilish jarayonidir. Bu jarayon bir nechta asosiy bosqichlardan 
iborat bo‘ladi. Quyida rekrutatsiya bosqichlari va umumiy jarayon batafsil 
tushuntirilgan: 
Rekrutatsiya bosqichlari 
1. Ehtiyojni aniqlash 
Bo‘sh ish o‘rni yoki yangi lavozim zarurati aniqlanadi. 
Lavozim bo‘yicha talablar va vazifalar belgilanadi (Job
Description). 
2. Vakansiyani e’lon qilish 
Ishga oid ma’lumotlar (lavozim nomi, vazifalar, talablar, ish haqi) 
tayyorlanadi. 
 20  3. E’lonlar turli platformalarda joylanadi: ish o‘rinlari saytlari, ijtimoiy 
tarmoqlar, kompaniya sayti va h.k. 
Nomzodlarni jalb qilish (sourcing) 
Passiv va aktiv nomzodlar izlanadi. 
Rekruterlar LinkedIn,
HeadHunter, kanallari va boshqa
manbalardan foydalanadi. 
4. Rezyumelarni saralash 
Kelgan rezyumelar tahlil qilinadi. 
Talablarga mos nomzodlar tanlab olinadi (shortlisting). 
5. Suhbatlar (intervyular) 
Telefon yoki video orqali dastlabki suhbatlar (screening). 
Asosiy intervyular: HR intervyusi, texnik suhbat, menejer bilan suhbat. 
Ba’zida testlar yoki amaliy topshiriqlar ham bo‘lishi mumkin. 
6. Baholash va tanlash 
Nomzodlarning ko‘nikmalari, tajribasi, kompaniya madaniyatiga mosligi 
baholanadi. 
Eng mos nomzod tanlanadi. 
7. Taklif (Offer) berish 
Ish shartlari bilan rasmiy taklifnoma yuboriladi. 
Ish haqi, bonuslar, ish boshlanish sanasi ko‘rsatiladi. 
8. Ishga qabul qilish (Onboarding) 
Hujjatlar rasmiylashtiriladi. 
Yangi xodim ishga tayyorlanadi: tanishtirish, treninglar, jamoaga 
integratsiya. 
Umumiy rekrutatsiya jarayonining xususiyatlari: 
Doimiy muloqot va shaffoflik muhim. 
Kompaniyaning brendi va ish beruvchi sifatidagi imiji katta rol o‘ynaydi. 
Har bir bosqichda nomzod tajribasini (candidate experience) ijobiy saqlash 
zarur. 
An’anaviy va zamonaviy manbalarni kombinatsiya qilish 
 21  Hozirgi   kunda   faqat   rezyumelar   bilan   cheklanmasdan,   ijtimoiy   tarmoqlar
(LinkedIn,   Facebook,   Instagram)   va   boshqa   raqamli   platformalar   orqali   ham
nomzodlarni qidirish samarali bo‘ladi. 
Ba’zi kompaniyalar nomzodlar uchun onlayn testlar, gamifikatsiya (masalan, 
o'yin uslubidagi testlar) orqali qiziqarli va innovatsion tarzda xodimlarni jalb qiladi.
 Nomzodlar bilan shaffof aloqada bo‘lish: 
Nomzodlarga jarayonning har bir bosqichi haqida muntazam xabar berish 
kerak. Bu, ularning jarayonga nisbatan ishonch hosil qilishiga va pozitiv tajriba 
olishiga yordam beradi. 
Jarayon davomida kommunikatsiya yaxshi bo‘lishi, ayniqsa, rad etilgan 
nomzodlarga ham salbiy xabarni hurmat bilan yetkazish muhimdir. 
 Nomzodlarga maxsus intervyu savollari tayyorlash: 
Har bir lavozim uchun maxsus intervyu savollarini tayyorlash zarur. Bu 
savollar nomzodning ko‘nikmalarini, bilimlarini va kompaniya madaniyatiga 
mosligini aniqlashga yordam beradi. 
Masalan, texnik lavozimlar uchun sinov yoki amaliy topshiriqlar, soft skills
(yumshoq   ko‘nikmalar)ni   baholash   uchun   esa   bahsli   vaziyatlar   va   muammolarni
hal qilishga qaratilgan savollar yaxshi natija beradi. 
Tekshiruvlar va tahlil: 
Nomzodlar haqida rasmiy tekshiruvlar (ish joyidan ma'lumot olish, 
ma’lumotlar tekshiruvi) o‘tkazilishi zarur. Bu nomzodlarning berilgan ma’lumotlar 
to‘g‘riligini tekshirishga yordam beradi. 
Ba’zi kompaniyalar, shuningdek, nomzodlarni shaxsiy xulq-atvor va 
psixologik baholashni amalga oshirishadi. 
Onboarding jarayonini kuchaytirish: 
Yangi xodimning muvaffaqiyatli ishga qo‘shilishiga yordam berish uchun 
yaxshi o‘rgatish va ishga integratsiya qilish jarayoni kerak. 
Yangi xodim uchun mentorshhip tizimi, yangi boshlovchilar uchun treninglar
va ma’lumotlar  bazasi  tayyorlash, ishga  kelgandan keyingi  o‘quv dasturlari  ijobiy
natija beradi. 
 22  2.3. Siyosiy rejimning elita rekrutatsiyasida tutgan o’rni 
Siyosiy rejimning elita rekrutatsiyasida tutgan o‘rni 
Siyosiy rejimning elita rekrutatsiyasidagi o‘rni, asosan, davlat boshqaruvini 
amalga oshiruvchi yuqori lavozimdagi shaxslarning shakllanishi, ular bilan bog‘liq 
ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy jarayonlarga ta'sir etuvchi omillarni o‘rganishni 
anglatadi. Siyosiy elitani shakllantirishda davlatning siyosiy tizimi, madaniy 
an'analar, iqtisodiy sharoitlar, hamda rekrutatsiya jarayonlarining o‘ziga xos 
xususiyatlari alohida ahamiyatga ega. 
1. Siyosiy rejim va elita shakllanishi: 
Siyosiy rejim, birinchi navbatda, davlat boshqaruvining strukturasi va 
hokimiyatni amalga oshirishdagi uslubni belgilaydi. Har bir siyosiy rejimning 
o‘ziga xos elitani shakllantirish uslubi mavjud. Masalan: 
Demokratik rejimlarda elita odatda erkin va ochiq tanlovlar orqali, saylovlar 
va raqobat asosida shakllanadi. Bu jarayonda elita tarkibining xilma-xilligi va 
ijtimoiy guruhlarning aks etishi ko‘proq bo‘ladi. 
Avtoritar   yoki   totalitar   rejimlarda   esa   elita   ko‘pincha   yuqori   darajadagi
siyosiy   rahbarlarning   qarorlari,   davlat   xavfsizlik   idoralari   va   kuchli   nazorat
mexanizmlari   orqali   shakllanadi.   Bunda   elita   tarkibi   ko‘pincha   markazlashgan   va
siyosiy hokimiyatga to‘liq bo‘ysunadi. 
Siyosiy rejimning har qanday shakli, o‘zining ijtimoiy-iqtisodiy strukturasiga
mos   ravishda   elita   uchun   talablar   yaratadi.   Elita   esa,   o‘z   navbatida,   siyosiy
tizimning samarali ishlashini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. 
2. Elita rekrutatsiyasining siyosiy rejimga ta'siri: 
Siyosiy rejimning elita rekrutatsiyasida tutgan o‘rni, asosan, quyidagi asosiy 
yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi: 
a) Kuchli siyosiy nazorat: 
Avtoritar rejimlarda davlat, elita tarkibini belgilashda katta ro‘l o‘ynaydi. 
Ko‘pincha bu jarayonlar sirli yoki "qora" shaklda amalga oshiriladi. Siyosiy 
rekrutatsiya jarayonida: 
 23  Tashkilot   va   xizmati:   Mamlakatdagi   siyosiy   partiyalar,   davlat   idoralari,
harbiy tuzilmalar va boshqa ta’sirchan guruhlar elita rekrutatsiyasiga bevosita ta'sir
ko‘rsatadi. Ko‘pincha elita a'zolari o‘zlariga yaqin bo‘lgan partiya yoki hokimiyat
organlaridan tanlab olinadi. 
Kadrlar   almashinuvi:   Avtoritar   rejimlarda   davlat   boshqaruvining   kuchli
markazlashtirilganligi  va boshqaruv organlarining muhim lavozimlariga eng yaqin
insonlarni   joylashtirish   odatiy   holga  aylangan.   Siyosiy   hokimiyatni   qo‘lga  kiritish
uchun,  yuqori   lavozimlarda   ishlovchi   kadrlar   o‘zaro   yaqinlik,  ishonch   va   sodiqlik
kabi fazilatlarga ega bo‘lishi zarur. 
b) Siyosiy ideologiya va o‘zgartirishlar: 
Siyosiy rejimning o‘zgarishi va zamon talablariga moslashuvi ham elitani 
shakllantirishda o‘z o‘rnini topadi. Masalan, inqiloblar yoki siyosiy islohotlar elita 
tarkibini tubdan o‘zgartirishi mumkin. Bunda yangi siyosiy rejimning ideologiyasi 
va manfaatlariga mos bo‘lgan yangi elita shakllanadi. 
Ideologik moslashuv:  Yangi rejim mavjud siyosiy elitani o‘z siyosiy fikriga
moslashtirish   uchun   ularni   "tozalash"   yoki   "yangilash"ga   harakat   qiladi.   Bunda
yangi   siyosiy   elita   davlatning   yangi   ehtiyojlarini   qondirishi   uchun   eski   elitani
chetlatish yoki ular bilan kelishuvga erishish zarur bo‘ladi. 
c) Tashqi va ichki omillar ta’siri: 
Siyosiy rejimning elita rekrutatsiyasidagi o‘rni nafaqat ichki siyosatga, balki 
tashqi omillarga ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Xalqaro aloqalar, iqtisodiy 
integratsiya va geosiyosiy raqobatlarning ta’siri elita shakllanishiga muhim omil 
bo‘lishi mumkin. 
Xalqaro   aloqalar:   Xalqaro   miqyosda   hukumatlar   o‘rtasidagi   aloqalar   va
geosiyosiy   qarorlar   elita   shakllanishiga   ta’sir   qiladi.   Masalan,   global   tashkilotlar
yoki   kuchli   davlatlar   ko‘pincha   o‘ziga   mos   elita   guruhlarini   yaratishga   harakat
qiladi. 
Ichki siyosiy kuchlar: O‘zgarishlarga qarshi kurashayotgan guruhlar yoki 
muxolifat kuchlarining ta'siri ham elitaga qanday kadrlar tanlanishini belgilaydi. 
3. Siyosiy elitani shakllantirishdagi ijtimoiy-iqtisodiy omillar: 
 24  Siyosiy elitani shakllantirishda iqtisodiy manfaatlar va ijtimoiy guruhlarning 
o‘zaro kurashi ham katta o‘rinni egallaydi. Ijtimoiy kuchlar va iqtisodiy manfaatlar 
siyosiy elitaga qanday ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatadi. Misol uchun: 
Ehtiyoj va manfaatlar: Elita tarkibi iqtisodiy resurslarga, yerga, pulga yoki 
boshqa manfaatlarga egalik qiladigan guruhlar tomonidan shakllanadi. Yangi 
siyosiy rejimlar ko‘pincha iqtisodiy elitaga to‘g‘ri keladigan shaxslarni o‘z ichiga 
oladi, chunki ular o‘zlarining iqtisodiy resurslari orqali siyosiy hokimiyatni qo‘lga 
kiritishlari mumkin. 
Siyosiy-iqtisodiy   integratsiya:   Ba’zida   siyosiy   rejimlar   iqtisodiy   elitani   o‘z
ichiga   olgan   holda,   iqtisodiy   va   siyosiy   tizimni   birlashtiradi,   bu   esa   iqtisodiy
manfaatchilarni siyosiy elita tarkibiga kiritishga yordam beradi. 
4. Siyosiy elitani saqlash va o‘zgartirish: 
Siyosiy elitani saqlash uchun rejim doimiy ravishda elita a'zolariga imtiyozlar
yaratadi va ularning sodiqligini saqlashga harakat qiladi. Shu bilan birga, siyosiy 
elitani o‘zgartirish jarayonida davlat kuchlari, xususan, xavfsizlik va huquqni 
muhofaza qilish organlari (masalan, maxfiy xizmatlar, harbiy tuzilmalari) katta rol 
o‘ynaydi. 
Siyosiy   rejimning   elita   rekrutatsiyasidagi   o‘rni   siyosiy   tizimning   boshqaruv
uslubi, ideologiyasi, ichki va tashqi siyosat omillariga bog‘liq. Har bir siyosiy rejim
o‘zining   tashqi   va   ichki   siyosatiga   mos   ravishda   elita   shakllantirish   uslubini
tanlaydi.   Elita   esa,   o‘z   navbatida,   siyosiy   tizimning   barqarorligi,   hokimiyatni
amalga   oshirishda   samarali   rol   o‘ynashini   ta’minlaydi.   Bu   jarayonda   siyosiy
kuchlar,   iqtisodiy   resurslar,   ijtimoiy   guruhlar   va   xalqaro   aloqalar   o‘z   o‘rnini
topadi. 5
5 . Вебер М. Избранные произведения. - М.: Прогресс, 1990.
 25  III BOB SIYOSIY ELITA REKRUTATSIYA  VA ZAMONAVIY 
MUAMMOLAR VA TENDENSIYALAR 
3.1. Korrupsiya va nepotizmning ta’siri 
Siyosiy elita rekrutatsiyasi – bu siyosiy lavozimlarga yangi rahbarlar, 
yetakchilar va qaror qabul qiluvchi shaxslarni tanlash va tayinlash jarayonidir. 
Ushbu jarayonning adolatli, ochiq va shaffof bo‘lishi siyosiy tizimning barqarorligi 
va samaradorligi uchun muhim ahamiyatga ega. Afsuski, ko‘plab davlatlarda 
korrupsiya va nepotizm siyosiy elita rekrutatsiyasiga jiddiy salbiy ta’sir 
ko‘rsatmoqda. 
Korrupsiya   –   bu   davlat   vakolatlarini   shaxsiy   manfaatlar   yo‘lida   suiiste’mol
qilish   bo‘lib,   siyosiy   lavozimlarga   tayinlashda   pora   berish,   aloqadorlik   orqali
ko‘tarilish   kabi   shakllarda   namoyon   bo‘ladi.   Nepotizm   esa   qarindosh-urug‘lar,
tanishlar   yoki   do‘stlarni   malaka   va   tajribaga   emas,   balki   shaxsiy   yaqinlik   asosida
yuqori lavozimlarga joylashtirish amaliyotidir. 
Korrupsiya   va   nepotizm   siyosiy   elita   rekrutatsiyasida   bir   qator   salbiy
oqibatlarga   olib   keladi.   Birinchidan,   bu   jarayon   qobiliyatli,   malakali   va   bilimli
kadrlarning   siyosiy   tizimdan   chetda   qolishiga   sabab   bo‘ladi.   Ayni   paytda,
lavozimlar shaxsiy aloqalar orqali taqsimlangani sababli, iste’dodli yoshlar siyosiy
faoliyatga kirishga intilmay qo‘yadi. 
Ikkinchidan, bu holat siyosiy elita tarkibining tor doirada shakllanishiga olib
keladi.  Fikrlar   xilma-xilligi   yo‘qoladi,   elita  ichida   murosasizlik   va   yakkahokimlik
kuchayadi.   Natijada,   yangiliklar   ilgari   surilmaydi,   yangicha   fikrlovchi   liderlar
yetishib chiqmaydi. 
Uchinchidan,   korrupsiya   va   nepotizm   jamiyatda   adolat   tamoyiliga   bo‘lgan
ishonchni   yo‘qotadi.   Odamlar   orasida   “kim   bo‘lishing   emas,   kimni   tanishing
muhim”   degan   tushuncha   paydo   bo‘ladi.   Bu   esa   siyosiy   tizimga   bo‘lgan
ishonchning pasayishiga va hokimiyatning legitimligi zaiflashishiga olib keladi. 
To‘rtinchidan, korrupsiyalashgan siyosiy rekrutatsiya tizimi xalqaro 
miqyosda mamlakatning obro‘siga putur yetkazadi. Transparency International kabi
 26  tashkilotlar reytinglarida past ko‘rsatkichlar qayd etiladi. Natijada xorijiy 
sarmoyadorlar uchun mamlakat jozibadorligini yo‘qotadi. 
Bunday   salbiy   holatlarning   oldini   olish   uchun   bir   qator   chora-tadbirlarni
amalga   oshirish   lozim.   Eng   avvalo,   siyosiy   lavozimlarga   tayinlovda   shaffoflik   va
ochiqlikni   ta’minlash   kerak.   Lavozimlarga   tanlov   asosida,   raqobatli   asosda
malakali   nomzodlarni   jalb   qilish   mexanizmlari   ishlab   chiqilishi   zarur.   Shu   bilan
birga, korrupsiyaga qarshi mustaqil va kuchli institutlar tashkil etilishi lozim. 
Fuqarolik jamiyati va ommaviy axborot vositalari ham bu borada muhim rol
o‘ynaydi.   OAV   orqali   siyosiy   tayinlovlar   yuzasidan   ochiq   muhokamalar   olib
borilishi, korrupsion holatlar fosh qilinishi fuqarolar faolligini oshiradi. 
Korrupsiya   va   nepotizm   siyosiy   elita   rekrutatsiyasi   jarayonini   izdan
chiqaruvchi   eng   xavfli   omillardandir.   Bu   muammolarni   hal   qilish   uchun   tizimli,
kompleks   yondashuv   talab   etiladi.   Adolat,   shaffoflik   va   raqobat   tamoyillariga
asoslangan rekrutatsiya tizimi barqaror siyosiy taraqqiyotning asosi hisoblanadi. 
Siyosiy   nazariyalarda   “elitalarning   aylanishi”   (ya’ni   eski   elitaning   yangisi
bilan   almashib   borishi)   sog‘lom   siyosiy   tizimning   asosi   sifatida   qaraladi.
Korrupsiya   va   nepotizm   bu   jarayonni   sekinlashtiradi   yoki   butunlay   to‘xtatadi.
Oqibatda, hokimiyat yillar davomida bir guruh odamlar qo‘lida saqlanib qoladi, bu
esa siyosiy turg‘unlik va islohotlarga qarshilikka olib keladi. 
Meritokratiya – bu jamiyatda eng bilimli, tajribali va qobiliyatli shaxslarning 
yuqori lavozimlarga chiqish imkoniyati. Korrupsiya va nepotizm bunga to‘g‘ridan-
to‘g‘ri zid keladi. Bu holat siyosiy rekrutatsiyada malaka emas, sodiqlik va shaxsiy 
aloqalarni ustun qiladi. Oqibatda, siyosiy qarorlar ustida ishlaydigan mutaxassislar 
sifati pasayadi. 
Noqonuniy va norasmiy yo‘llar bilan lavozimga kelgan shaxslar ko‘pincha 
siyosiy institutlarni o‘z manfaatlariga xizmat qildirishga harakat qiladi. Bu esa 
byurokratiya samaradorligi
ni pasaytiradi, davlat resurslarining noto‘g‘ri
taqsimlanishiga olib keladi. Davlat xizmatlari sifatining pasayishi xalq noroziligini 
kuchaytiradi. 
 27  Bir marta korrupsiya orqali elita tarkibiga kirgan shaxslar, odatda, o‘z o‘rnini
saqlab qolish uchun tizimni korrupsion tarzda boshqarishda davom etadi. Ular o‘z
o‘rnini   mustahkamlash   uchun   qonunlarni   o‘zgartirishi,   muxolifatni   bostirishi   va
OAVni nazorat ostiga olishi mumkin. 
Jamiyatda   shaffoflikning   yo‘qligi,   korrupsiya   va   nepotizm   sababli   ijtimoiy
adolat   buzilganda,   yoshlar   va   malakali   mutaxassislar   siyosatdan,   hatto
mamlakatdan   umidini   uzadi.   Bu   “miyalar   oqimi”   (brain   drain)   —   ya’ni   malakali
kadrlarning chetga ketishi xavfini kuchaytiradi. 
Noqonuniy va norasmiy yo‘llar bilan lavozimga kelgan shaxslar ko‘pincha 
siyosiy institutlarni o‘z manfaatlariga xizmat qildirishga harakat qiladi. Bu esa 
byurokratiya samaradorligi
ni pasaytiradi, davlat resurslarining noto‘g‘ri
taqsimlanishiga olib keladi. Davlat xizmatlari sifatining pasayishi xalq noroziligini 
kuchaytiradi. 
3.2. Yoshlar va ayollarning siyosiy rekrutatsiyadagi roli 
Yoshlar va ayollarning siyosiy elita rekrutatsiyasidagi roli so‘nggi yillarda 
tobora muhim ahamiyatga ega bo‘lib bormoqda. Ularning siyosiy jarayonlarga 
qatnashishi nafaqat gender va yosh tengligi nuqtai nazaridan, balki davlatlar uchun 
barqaror rivojlanish va yangiliklarni kiritishda ham muhim ahamiyat kasb etadi. 
Ushbu matnda yoshlar va ayollarning siyosiy elita rekrutatsiyasidagi o‘rni va 
ularning siyosiy jarayonlarga ta’sirini ko‘rib chiqamiz. 
1. Yoshlarning Siyosiy Elita Rekrutatsiyasidagi Roli 
a) Yoshlarning siyosiy faoliyati 
Yoshlar siyosiy jarayonlarga faol kirishishi davlatlarning kelajagi uchun 
zarurdir. Yoshlar yangi g‘oyalar va innovatsiyalarni olib keladi, jamiyatdagi turli 
muammolarga yangicha yondashuvlarni taklif qiladi. Bu, ayniqsa, texnologik 
inqiloblar, ijtimoiy tarmoqlar va globalizm davrida muhim ahamiyatga ega. 
Ko‘plab rivojlangan davlatlarda yoshlar siyosiy partiyalar va ijtimoiy harakatlar 
ichida o‘z o‘rnini topmoqda. Misol uchun, AQShda va Yevropada yoshlar "Green 
New Deal" kabi global islohotlarni ilgari surishadi. 
b) Yoshlar va siyosiy rekrutatsiya 
 28  Ko‘p   mamlakatlarda   yoshlar   siyosatida   qatnashishga   intilayotganlar   ko‘p
bo‘lsa-da, yoshlarning siyosiy rekrutatsiyaga kirishi ba’zan to‘siqlarga duch keladi.
Bu   to‘siqlar   orasida   tajriba   yetishmasligi,   yuqori   lavozimlarga   saylanish   uchun
zarur   tarmoq   aloqalarining   mavjud   emasligi   yoki   faqat   o‘rta   va   katta   yoshdagi
rahbarlar   tomonidan   qarorlar   qabul   qilinishi   kiradi.   Biroq,   ba’zi   mamlakatlarda
yoshlarni siyosiy jarayonlarga jalb qilish uchun alohida dasturlar mavjud. Masalan,
Youth   Political   Participation   Programs   va   yoshlar   uchun   siyosiy   treninglar   tizimi
ko‘p davlatlarda rivojlanmoqda. 
c) Yoshlar va yangi liderlik 
Yoshlar o‘zgarishlarni amalga oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Ularning 
siyosiy rekrutatsiyadagi roli yoshlarning faolligi, tajriba va malakaga ega 
bo‘lmagan bo‘lsalar ham, samarali liderlar sifatida namoyon bo‘lishi mumkin. 
Yoshlarning siyosiy elita tarkibiga kirishiga harakatlar qatorida ijtimoiy 
tarmoqlarda faol bo‘lish, yangi siyosiy ideyalar va davlatni boshqarishda 
demokratik, shaffof yondashuvlarni taqdim etish orqali ular tezda ommaviy qo‘llab-
quvvatlashni olishlari mumkin. 
2. Ayollarning Siyosiy Elita Rekrutatsiyasidagi Roli 
a) Ayollarning siyosiy ishtiroki 
Ayollar ham siyosiy elita rekrutatsiyasining muhim qismidir. Ayniqsa, 
ayollarning yuqori lavozimlarga ko‘tarilishi va qaror qabul qilish jarayonlariga 
ta’sir o‘tkazishi davlatning rivojlanishi uchun zarurdir. Ayollarni siyosatga kiritish 
gender tengligini ta’minlash, ijtimoiy adolatni o‘rnatish va jamiyatni barqaror 
rivojlantirish uchun muhim omil hisoblanadi. O‘zbekiston misolida, so‘nggi 
yillarda ayollarni siyosatga jalb qilishga alohida e’tibor qaratilmoqda. O‘zbekiston 
Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning farmonlariga ko‘ra, ayollarni siyosatga, 
boshqaruv lavozimlariga kiritish va ularning jamiyatdagi o‘rni va faolligini 
oshirishga doir bir qator tashabbuslar amalga oshirilmoqda. 
b) Ayollarning siyosiy rekrutatsiyadagi to‘siqlari 
Ayollarning siyosatga kirishdagi asosiy to‘siqlardan biri bu gender 
stereotiplari va jamiyatdagi qadriyatlar hisoblanadi. Ko‘plab mamlakatlarda, 
ayollarni yuqori siyosiy lavozimlarga saylashga qarshi turuvchi an’anaviy qarashlar
 29  mavjud. Ba’zan ayollarga siyosatda faol bo‘lish imkoniyati berilsa ham, ular doimo
erkaklar   bilan   taqqoslaganda   kamroq   ta’sirga   ega   bo‘ladi.   Shuning   uchun,   ba’zi
mamlakatlarda   "kvotalar"   joriy   etilgan   bo‘lib,   bu   ayollarni   siyosiy   elita   tarkibiga
kiritish uchun zarur qadamdir. 
c) Ayollarning siyosiy islohotlardagi roli 
Ayollar ko‘p hollarda ijtimoiy muammolar, ta’lim, salomatlik va ijtimoiy 
himoya masalalarida faoliyat yuritadilar. Ularning siyosiy ishtiroki ularning 
jamiyatdagi o‘rni va ta’sirini kuchaytiradi, ayniqsa oilaviy va ijtimoiy siyosat 
bo‘yicha qarorlar qabul qilishda. Masalan, Skandinaviya mamlakatlarida ayollar 
siyosatga keng jalb qilingan va ularning ishtirokida davlat siyosatining ko‘plab 
ijtimoiy islohotlari amalga oshirilgan. 
d) Ayollarni siyosiy lavozimlarga tayinlashda ko‘rsatiladigan ijobiy chora-
tadbirlar 
Gender kvotalari, siyosiy partiyalar va tashkilotlarning ayollarni siyosiy 
lavozimlarga ko‘proq kiritish uchun amalga oshirayotgan dasturlar, ayollarning 
jamiyatdagi roli va ta’sirini oshirishga qaratilgan. Bunday tashabbuslar ayollarni 
siyosatga kengroq jalb qilish, gender tengligini ta’minlash va siyosatdagi faolligini 
oshirish uchun samarali vosita bo‘ladi. 
Yoshlar   va   ayollarning   siyosiy   elita   rekrutatsiyasidagi   roli   hozirgi   kunda
muhim o‘ringa ega. Yoshlar yangi g‘oyalar, texnologiyalar va innovatsiyalar bilan
siyosiy   jarayonlarga   kirishsa,   ayollar   o‘zlarining   ijtimoiy,   iqtisodiy   va   siyosiy
ta’siri bilan jamiyatni barqaror rivojlantirishga hissa qo‘shmoqda. Ularning siyosiy
lavozimlarda   faol   bo‘lishi   davlatning   rivojlanishiga,   jamiyatdagi   tenglikni
oshirishga va ijtimoiy adolatni ta’minlashga yordam beradi. 
Agar yoshlar va ayollar siyosiy rekrutatsiya jarayonida to‘liq ishtirok etsalar, 
bu siyosiy tizimni yanada demokratik va samarali qilishga imkon beradi. 
Yoshlar va ayollarni siyosiy elita tarkibiga kiritish nafaqat gender va yosh tengligini
ta’minlaydi, balki davlatni yanada zamonaviy va samarali boshqarishga yordam
beradi. Yoshlar yangi g‘oyalar va innovatsiyalarni olib kelishsa, ayollar o‘zlarining
empatik va hamdard yondashuvlari orqali siyosatda ijtimoiy masalalarni  30  hal qilishga alohida hissa qo‘shadilar. Bu kombinatsiya siyosiy jarayonlarda yanada
ko‘proq tenglik va barqarorlikni ta’minlaydi. 
Yoshlar   va   ayollar,   har   ikki   guruh   ham   ijtimoiy   o‘zgarishlarga   olib   kelishi
mumkin.   Ularning   birgalikdagi   sa’y-harakatlari   ijtimoiy   adolat,   ta’lim,   salomatlik
va  gender   tengligini   ilgari   surishda   katta   ahamiyatga   ega.   Shuningdek,   yoshlar   va
ayollarni   siyosatga   jalb   qilish   orqali   siyosiy   elitaning   yangilanishi   va   kuchayishi
ta’minlanadi. 
Yoshlar   va   ayollarning   siyosiy   elita   rekrutatsiyasidagi   roli   davlatlarning
kelajagini   shakllantirishda   muhim   omil   hisoblanadi.   Yoshlar   yangiliklarni   joriy
etish   va   yangi   g‘oyalar   bilan   siyosatni   rivojlantirishga   hissa   qo‘shsa,   ayollar
ijtimoiy   masalalar   bo‘yicha   qarorlar   qabul   qilishda   ishtirok   etish   orqali   jamiyatda
adolatni   ta’minlashga   yordam   beradi.   Ularning   siyosiy   tizimga   faol   qo‘shilishi,
davlatning demokratik va barqaror rivojlanishiga olib keladi. 
Yoshlar   siyosatda   faqat   partiyalarga   a’zo   bo‘lib   qolmay,   balki   ko‘plab
ijtimoiy harakatlarning asosiy boshlovchilari hisoblanadi. Misol uchun, Fridays for
Future   kabi   global   ekologik   harakatlarning   ko‘plab   boshlovchilari   yoshlar.
Ularning   siyosiy   faolligi   global   iqlim   o‘zgarishi,   tenglik,   inson   huquqlari   kabi
masalalar bo‘yicha yangi siyosiy talablarni shakllantiradi. Yoshlarning siyosatdagi
faolligi,   o‘zlarining   haqlarini   himoya   qilish,   yangiliklarni   joriy   etish   va   mavjud
tizimlarga qarshi turish bilan bog‘liq. 
Bugungi   kunda   texnologiyalar   va   internet   yoshlar   uchun   siyosiy   faollikni
yanada kengaytirish imkoniyatini yaratmoqda. Ijtimoiy tarmoqlar yoshlar uchun o‘z
fikrini   erkin   ifoda   etish   va   siyosiy   jarayonlarga   ta’sir   qilishning   yangi   vositasi
bo‘lmoqda.   Yoshlar   siyosiy   ongini   oshirish   va   o‘z   fikrlarini   taqdim   etish   uchun
o‘zining   xususiy   bloglarini,   ijtimoiy   media   hisoblarini   va   video   platformalarini
keng   qo‘llamoqda.   Bu   esa   siyosiy   qarorlar   qabul   qilish   jarayoniga   yangi
yondashuvni kiritishga yordam beradi. 
Yoshlar faolligi ko‘p hollarda siyosiy islohotlar talabiga olib keladi. Ular eski
siyosiy tizimlardan norozilik bildirgan holda, islohotlar qilishga chaqirishadi. Misol
uchun, 2019-yilgi Hong Kongda yoshlar tomonidan o‘tkazilgan namoyishlar va  31  siyosiy   islohotlar   talab   qilgan   harakatlar   keng   e’tibor   qozongan.   Yoshlarning
siyosiy   islohotlarga   bo‘lgan   ishtiyoqi,   ko‘plab   mamlakatlarda   yangi   siyosiy
tuzilmalarga ehtiyojni namoyon etadi. 
Ayollar   siyosiy   partiyalarda   o‘z   o‘rnini   topishda   davom   etmoqda.   Biroq,
ularning   siyosiy   lavozimlarda   yetarlicha   vakil   bo‘lmasligi   hali   ham   ko‘plab
mamlakatlarda   mavjud   muammo   hisoblanadi.   Misol   uchun,   Nordik   mamlakatlar
(Shvetsiya,   Norvegiya,   Daniya)   ayollarni   siyosiy   lavozimlarga   tayinlashda   yetarli
darajada   muvaffaqiyat   qozonib,   bu   mavzuda   boshqa   davlatlarga   o‘rnak
bo‘lishmoqda.   Bu   davlatlarda   gender   tengligi   siyosatining   asosiy   komponenti
sifatida ayollarni siyosiy lavozimlarga kiritish ko‘rsatkichi yuqori. 
faoliyat   yuritadilar.   Ularning   siyosatda   ishtiroki   jamiyatning   umumiy
rivojlanishi  va ijtimoiy adolatni  ta’minlash uchun muhimdir. Ayollarning ishtiroki
davlatlarning   siyosiy   islohotlari   jarayonida   bir   qator   ijtimoiy   masalalar   –   ta’lim,
salomatlik,   mehnat   huquqlari,   gender   tengligi   va   oilaviy   siyosatlar   bo‘yicha
islohotlar o‘tkazishda muhim rol o‘ynaydi. 
Ayollar ko‘plab jamiyatlarda ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimlarida 
yaxshilanishlar qilishga harakat qilmoqdalar. Bu jarayonlar natijasida jamiyatda 
umumiy farovonlik va barqarorlikni oshirish mumkin bo‘ladi. 6 
3.3. Texnologiyalar va media vositalarining yangi ta’siri 
Texnologiyalar va media vositalarining siyosiy elita rekrutatsiyasiga ta'siri 
hozirgi kunda tobora kuchayib bormoqda. Siyosiy elita rekrutatsiyasi – bu siyosiy 
lavozimlarga yangi rahbarlar yoki siyosiy xodimlarni tanlash jarayoni bo'lib, 
texnologiyalar va media bu jarayonda muhim rol o'ynaydi. Ular siyosiy qarorlar 
qabul qilishda, jamoatchilik fikrini shakllantirishda va siyosiy tizimda kimlarning 
yetakchilikka chiqishi kabi jarayonlarga ta'sir ko'rsatadi. 
1. Texnologiyalar va raqamli platformalar 
Texnologiyalar, xususan internet va raqamli platformalar siyosiy elita 
rekrutatsiyasiga bir nechta yo'nalishlarda ta'sir ko'rsatadi: 
6
 32  Siyosiy kampaniyalar va targ'ibot: Yangi texnologiyalar siyosiy partiyalar va
liderlarga   o'z   kampaniyalarini   keng   ommaga   etkazish   imkoniyatini   yaratadi.
Raqamli   platformalarda   amalga   oshirilgan   reklama   va   marketing   kampaniyalari
siyosiy   partiyalar   va   ularning   yetakchilarini   jamoatchilikka   tanitishda   muhim
ahamiyatga ega. 
Ma'lumot   olish   va   tahlil:   Keng   tarqalgan   ma'lumotlar   va   tahlil   vositalari,
masalan, sun'iy intellekt, siyosiy elita uchun yangi yetakchilarni tanlashda yordam
beradi.   Siyosiy   partiyalar   jamoatchilik   fikrini   tahlil   qilib,   eng   muvaffaqiyatli
yetakchilarni aniqlashlari mumkin. 
Online   saylovlar   va   ishtirok:   Raqamli   platformalar   saylovlar   va   onlayn
ishtirokni   osonlashtiradi.   Bu   siyosiy   elita   rekrutatsiyasiga   kengroq   jamoatchilikni
jalb qilishni ta'minlaydi. 
2. Media va uning ta'siri 
Media, an'anaviy va raqamli ommaviy axborot vositalari siyosiy elita 
rekrutatsiyasida katta ta'sir ko'rsatadi. Ularning roli quyidagicha: 
Jamoatchilik fikri va tanlov: Media siyosiy tizimda kimning etakchi bo'lishi 
kerakligini belgilaydi. Agar biror siyosiy lider yoki partiya media orqali keng 
jamoatchilikka tanishtirilsa, bu shaxs siyosiy elita ichiga kirish imkoniyatiga ega 
bo'ladi. 
Shaxsiy   brend   yaratish:   Media   siyosatchilarga   o'z   brendlarini   yaratishda
yordam   beradi.   Shaxsiy   brendini   o'rnatgan   siyosiy   yetakchi   jamoatchilikning
e'tiborini   jalb   qiladi   va   siyosiy   tizimda   yuqori   lavozimlarni   egallash   imkoniyatiga
ega bo'ladi. Masalan, Twitter va Instagram kabi ijtimoiy tarmoqlar siyosiy liderlar
uchun o'z brendini yaratishning yangi maydoniga aylangan. 
Tahririy   va   manipulyativ   roli:   Ommaviy   axborot   vositalari,   ayniqsa   siyosiy
tahririyatlar,   o'z   qarashlarini   ommaga   etkazishda   manipulyativ   ro'l   o'ynashi
mumkin.   Siyosiy   liderlar   yoki   partiyalar   mediyani   o'z   maqsadlariga   moslashtirish
orqali   o'zgarishlarni   amalga   oshirishi   mumkin.   Bu,   o'z   navbatida,   siyosiy   elita
rekrutatsiyasiga ta'sir qiladi. 
3. Ijtimoiy tarmoqlar va texnologik tahlil 
 33  Ijtimoiy tarmoqlar va onlayn platformalar siyosiy elita rekrutatsiyasida yangi 
imkoniyatlar yaratmoqda: 
Raqobat va xususiylashtirish: Texnologik vositalar va ijtimoiy tarmoqlar 
yordamida siyosiy liderlar bir-birlarining kampaniyalarini kuzatish va o'zlarini 
tahlil qilish imkoniyatiga ega. Shuningdek, siyosiy elita rekrutatsiyasida yosh 
siyosatchilar uchun imkoniyatlar ochiladi, chunki ular raqamli vositalar yordamida 
kengroq auditoriyani jalb qilishlari mumkin. 
Maqsadli   auditoriya   va   reklama:   Texnologiyalar   yordamida   siyosiy
tashkilotlar   va   liderlar   o'z   reklama   kampaniyalarini   ma'lum   auditoriyalarga
yo'naltirish   imkoniyatiga   ega.   Masalan,   Facebook   va   Google   kabi   platformalar
yordamida   ma'lum   siyosiy   guruhlar   yoki   yoshlar   orasida   kampaniya   o'tkazish
mumkin. 
4. Siyosiy partiyalar va texnologik inqilob 
Siyosiy partiyalar texnologiyalarni strategik tarzda qo'llab-quvvatlash orqali 
yangi yetakchilarni tanlashda innovatsion yondoshuvlarni joriy etmoqda. Bu 
jarayonda: 
Onlayn saylovlar va fikr-mulohazalar: Siyosiy partiyalar va yetakchilar 
onlayn saylovlar yoki so'rovlar yordamida o'z saylovchilarining fikrini tezda 
olishlari mumkin. Bu yangi siyosiy liderlarning kelib chiqishiga imkon yaratadi. 
Digital   kommunikatsiya:   Raqamli   platformalar   siyosiy   tizimdagi   ichki   va
tashqi   aloqalarni   osonlashtiradi,   bu   esa   siyosiy   rekrutatsiyani   optimallashtirishga
yordam beradi. 
Texnologiyalar va media siyosiy elita rekrutatsiyasiga sezilarli darajada ta'sir
ko'rsatadi. Ular siyosiy qarorlar va jarayonlarga, shuningdek, yangi siyosiy liderlar
va   yetakchilarni   tanlash   jarayonlariga   ta'sir   qiladi.   Texnologiyalar   va   media
platformalari   orqali   siyosiy   partiyalar   o'z   kampaniyalarini   ommaga   taqdim   etish,
yoshlar va yangi yuzlar orasidan yetakchilarni tanlash imkoniyatlarini yaratadi. Bu,
o'z   navbatida,   siyosiy   elita   va   jamiyat   o'rtasidagi   o'zgaruvchan   aloqalar   va
interaktivlikni yanada kuchaytiradi. 
 34  Texnologiyalar   va   media   vositalari   siyosiy   elita   rekrutatsiyasida   katta
ahamiyatga ega bo'lib, ular siyosiy tizimga yangi yetakchilarni jalb qilish jarayonini
sezilarli   darajada   o'zgartirmoqda.   Bu   jarayon   ilgari   an'anaviy   metodlar   orqali
amalga   oshirilgan   bo'lsa,   bugungi   kunda   texnologiyalar   va   media   bu   jarayonni
yangicha   yo'nalishlarga   olib   bormoqda.   Quyida   texnologiyalar   va   media
vositalarining   siyosiy   elita   rekrutatsiyasiga   qanday   ta'sir   ko'rsatishi   to'g'risida
batafsil ma'lumot keltiraman. 
Texnologiyalar   va   raqamli   platformalar   siyosiy   elita   rekrutatsiyasida   yangi
imkoniyatlar yaratmoqda. Internet va raqamli vositalar yordamida siyosiy partiyalar
va liderlar o'zlarining siyosiy g'oyalarini jamoatchilikka taqdim etishlari, o'zlarining
obro'sini oshirishlari va yangi yetakchilarni aniqlashlari mumkin. 
Siyosiy   partiyalar   va   siyosiy   liderlar   raqamli   vositalar   yordamida   keng
ommaga   taqdim   etilish   imkoniyatiga   ega   bo'ladilar.   Ommaviy   axborot   vositalari,
xususan   ijtimoiy   tarmoqlar   va   onlayn   platformalar   orqali   siyosiy   kampaniyalar
o'tkazish,   yetakchilarni   tanitish   va   jamoatchilik   fikrini   shakllantirish   osonlashadi.
Masalan,   Twitter,   Facebook,   Instagram   va   YouTube   kabi   platformalar   orqali
siyosiy   liderlar   va   partiyalar   o'zlarining   g'oyalarini   tarqatish   va   jamoatchilik   bilan
bevosita aloqada bo'lish imkoniyatiga ega. 
Sun'iy   intellekt   va   ma'lumotlarni   tahlil   qilish   texnologiyalari   siyosiy
rekrutatsiya   jarayonida   siyosiy   elita   uchun   yangi   yetakchilarni   aniqlashda   muhim
rol   o'ynaydi.   Siyosiy   partiyalar   va   tashkilotlar   saylovchilarning   ma'lumotlarini
yig'ish va tahlil qilish orqali o'z kampaniyalarini optimallashtirishlari, eng samarali
va keng jamoatchilikka ta'sir o'tkazadigan yetakchilarni aniqlashlari mumkin. 
Raqamli   platformalar   onlayn   saylovlar,   so'rovlar   va   boshqa   interaktiv
vositalar orqali siyosiy tizimga yanada ko'proq odamni jalb qilishga yordam beradi.
Siyosiy   elita   uchun   bu,   yangi   yetakchilarni   aniqlashda   katta   imkoniyat   yaratadi,
chunki   kengroq   auditoriya   o'z   fikrini   bildirishda   va   saylovda   ishtirok   etishda
osonlik bilan qatnashadi. 
 35  Media vositalari siyosiy tizimni va elita rekrutatsiyasini shakllantirishda katta
ahamiyatga ega. Media siyosiy kampaniyalarni targ'ib qilishda, jamoatchilik fikrini
shakllantirishda va siyosiy yetakchilarni tanlashda muhim vosita hisoblanadi. 
Media   siyosiy   yetakchilarni   jamoatchilikka   tanitishda   va   ularning   obro'sini
shakllantirishda katta rol o'ynaydi. Ommaviy axborot vositalari, masalan, televizion
dasturlar, gazeta va jurnallar, shuningdek, internet  portallari  orqali  siyosiy liderlar
o'z   maqsadlarini   ommaga   taqdim   etadilar.   Agar   siyosiy   lider   yoki   partiya   keng
tarqalgan   ommaviy   axborot   vositalari   orqali   e'tiborga   sazovor   bo'lsa,   bu   uning
siyosiy elita ichiga kirish imkoniyatini oshiradi. 
Media   siyosatchilarga   o'z   shaxsiy   brendlarini   yaratishda   yordam   beradi.
Televizion   shoular,   intervyular,   ijtimoiy   tarmoqlardagi   faoliyatlar   orqali   siyosiy
liderlar   o'zlarini   ommaga   taqdim   etishadi   va   bu   jarayonda   jamoatchilik   e'tiborini
jalb   qilishadi.   Shaxsiy   brend   yaratish   siyosiy   liderning   omma   orasidagi   obro'sini
oshiradi va siyosiy tizimdagi rolini mustahkamlaydi. 
Media   siyosiy   qarorlar   va   jarayonlarga   manipulyatsiya   qilish   imkonini
yaratishi mumkin. Siyosiy tahririyatlar o'z siyosiy qarashlarini ommaga etkazishda
va   jamoatchilikni   o'ziga   jalb   qilishda   katta   rol   o'ynaydi.   Ayrim   siyosiy   partiyalar
yoki liderlar  media vositalarini o'z maqsadlariga moslashtirishi, shu orqali siyosiy
elita rekrutatsiyasiga ta'sir ko'rsatishlari mumkin. 
Ijtimoiy   tarmoqlar   va   onlayn   platformalar   siyosiy   elita   rekrutatsiyasini
yanada   interaktiv   va   global   darajaga   olib   chiqmoqda.   Bu   platformalar   siyosiy
tizimdagi   yangiliklarni   tezda   tarqatishga   yordam   beradi   va   siyosiy   elita
rekrutatsiyasining qanday o'zgarayotganini kuzatish imkonini yaratadi. 
Ijtimoiy tarmoqlar siyosiy elita rekrutatsiyasida raqobatni kuchaytiradi. Yosh
siyosatchilar ijtimoiy tarmoqlar orqali o'z fikrlarini keng auditoriyaga yetkazishlari
va   keng   jamoatchilikni   o'z   taraflariga   jalb   qilishlari   mumkin.   Bu   esa   yangi
yetakchilarning siyosiy tizimga kirish imkoniyatlarini oshiradi. 
Ijtimoiy tarmoqlar orqali siyosiy partiyalar va liderlar o'z reklama kampaniyalarini
maqsadli auditoriyaga yo'naltirishlari mumkin. Facebook, Google, Twitter kabi
platformalar orqali siyosiy tashkilotlar muayyan yosh guruhlari yoki  36  geografik hududlar bo'yicha maxsus reklama va targ'ibot ishlari olib boradilar. Bu, 
o'z navbatida, siyosiy elita rekrutatsiyasini yanada samarali qilishga yordam beradi. 
Siyosiy partiyalar texnologiyalarni o'z kampaniyalarini kuchaytirish, yangi 
yetakchilarni tanlash va siyosiy tizimda innovatsiyalar yaratish uchun qo'llamoqda. 
Siyosiy   partiyalar   o'z   saylovchilarining   fikrlarini   tezda   olish   uchun   onlayn
so'rovlar va saylovlardan foydalanadilar. Bu, yangi siyosiy yetakchilarni aniqlashda
samarali usul bo'lib, jamoatchilikning fikrini bilish imkonini beradi. 
Raqamli   kommunikatsiya   siyosiy   tizimdagi   ichki   va   tashqi   aloqalarni
osonlashtiradi.   Siyosiy   partiyalar   o'zlarining   xabarlarini   keng   ommaga   tezda
yetkazishlari, o'zlarining siyosiy g'oyalarini targ'ib qilishlari va xalq bilan bevosita
muloqot qilishlari mumkin. 
Texnologiyalar va media siyosiy elita rekrutatsiyasiga sezilarli darajada ta'sir
ko'rsatadi. Ular siyosiy jarayonlarni, qarorlar qabul qilishni  va yangi yetakchilarni
tanlashni   osonlashtiradi.   Texnologiyalar   va   media   platformalari   siyosiy   partiyalar
uchun   o'z   g'oyalarini   keng   jamoatchilikka   taqdim   etish,   yoshlar   va   yangi
siyosatchilarni   kashf   qilish   imkoniyatlarini   yaratadi.   Bu   esa   siyosiy   tizimning
rivojlanishiga va elita rekrutatsiyasiga yangi o'lchovlar qo'shadi. 
 37  XULOSA 
Siyosiy elita rekrutatsiyasi — bu siyosiy tizimda yuqori lavozimlarni egallash
va yangi rahbarlarni tanlash jarayonidir. Bu jarayon jamiyatning siyosiy, iqtisodiy, 
ijtimoiy va madaniy sharoitlariga qarab turlicha bo'lishi mumkin. Zamonaviy 
siyosiy elita rekrutatsiyasi globalizatsiya, texnologiyaning rivojlanishi, populizm va
avtoritarizmning kuchayishi kabi omillar ta'sirida sezilarli o'zgarishlarga yuz 
tutmoqda. 
Asosiy tendensiyalar: 
Globalizatsiya va xalqaro ta'sirlar: Siyosiy elita rekrutatsiyasi endi faqat ichki
siyosiy jarayonlarga bog'liq emas, balki xalqaro tashkilotlar va boshqa davlatlar 
tomonidan amalga oshiriladigan siyosiy ta'sirlar bilan bog'liq. 
Texnologiyaning ta'siri: Ijtimoiy tarmoqlar va sun'iy intellekt texnologiyalari
siyosiy   elita   rekrutatsiyasini   yanada   interaktiv   va   shaffof   qiladi.   Saylovlar   va
kampaniyalar texnologiya yordamida osonroq va samaraliroq amalga oshirilmoqda.
Demokratik   jarayonlarning   kuchayishi:   Demokratik   tizimlarda   saylovlar,
partiya   ichidagi   demokratik   tanlovlar   va   shaffoflik   elita   rekrutatsiyasining   asosiy
prinsiplari sifatida ajralib turadi. Bu siyosiy tizimlarning ishonchliligini oshiradi. 
Populizm va populist rahbarlarning o'sishi: Zamonaviy siyosatdagi populizm
ko'plab mamlakatlarda siyosiy elita rekrutatsiyasini ko'proq "oddiy odamlar" imidji
va keng xalq qo'llab-quvvatlashi orqali amalga oshiradi. 
Avtoritarizmning   kuchayishi:   Ba'zi   davlatlarda   siyosiy   elita   rekrutatsiyasi
avtoritar   rahbarlar   tomonidan   bevosita   tayinlanadi   yoki   o'zaro   klanlararo   aloqalar
orqali amalga oshiriladi. Bu jarayon ko'pincha markazlashtirilgan va noaniq bo'ladi.
Yoshlar   va   ayollarni   siyosiy   elita   tarkibiga   jalb   qilish:   Siyosiy   elita
rekrutatsiyasida yoshlar va ayollarni ko'proq jalb qilishga intilish kuchaymoqda. Bu
jamiyatda gender tengligini va ijtimoiy adolatni ta'minlashga yordam beradi. 
Zamonaviy siyosiy elita rekrutatsiyasi turli siyosiy tizimlarda o'zgaruvchan,
raqobatbardosh va dinamik jarayonlarga asoslanadi. Globalizatsiya, texnologik
rivojlanish, populizm va avtoritarizm kabi omillar bu jarayonni shakllantiradi va
yangi siyosiy liderlarni tanlashda muhim rol o'ynaydi. Shu bilan birga, demokratik
38  jarayonlarning kuchayishi, shaffoflik va xalq ishtiroki ham siyosiy tizimlarning 
barqarorligini va adolatini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. 
O'zgaruvchan   siyosiy   muhitda   elita   rekrutatsiyasi   jamiyatning   o'zgaruvchan
ehtiyojlari,   xalqaro   aloqalari   va   texnologik   yangiliklariga   moslashishga   harakat
qilmoqda. 
Global siyosatdagi yangiliklardan biri bu yangi va yosh siyosiy liderlarning 
ko‘tarilishidir. Yosh, texnologiyalarni yaxshi biladigan va ijtimoiy tarmoqlardan 
samarali foydalanadigan yangi siyosiy liderlar ko‘pincha xalq orasida katta qo‘llab-
quvvatlashni qo‘lga kiritadi. Masalan, milliy siyosatlarda yangi avlod rahbarlari, 
partiya tashabbuslari va yangi liderlik uslublari orqali siyosiy elita tarkibini 
o‘zgartirishi mumkin. 
Bir qator davlatlarda, siyosiy tizimlarni modernizatsiya qilish va demokratik
islohotlar   o‘tkazish   harakatlari   kuchaygan.   Siyosiy   islohotlar,   asosan,   saylov
tizimini   takomillashtirish,   siyosiy   partiyalarni   erkin   faoliyat   yuritish   imkoniyatlari
yaratish va fuqarolarning siyosiy jarayonlarda ishtirokini oshirishga qaratilgan. Bu
jarayon siyosiy elita rekrutatsiyasining yanada ochiq va demokratik shakllanishiga
olib   kelmoqda.   Shuningdek,   siyosiy   elita   tarkibida   korrupsiyaning   kamayishi   va
shaffoflikning oshishi kutilmoqda. 
Ba'zi   davlatlarda,   birinchi   darajali   rahbarlarning,   ya'ni   prezidentlar   yoki
hukumat   rahbarlarining   davlat   strukturalarini   shakllantirishga   bo‘lgan   bevosita
ta'siri   ko‘proq   sezilmoqda.   Bunday   davlatlarda,   siyosiy   elita   ko‘pincha   yuqori
darajadagi   rahbar   tomonidan   tayinlanadi   yoki   tanlanadi,   bu   jarayon   esa   ba'zan
kuchli markazlashtirilgan tizimlarga olib keladi. Bu holat o‘z navbatida, hukumatni
tashkil  etishda nafaqat davlat  boshqaruvi, balki raqobatdagi  nomzodlar  o‘rtasidagi
ta'sirga asoslangan elita shakllanishini kuchaytiradi. 
Siyosiy elita rekrutatsiyasining boshqa bir o‘ziga xos jihati ijtimoiy tengsizlikning
siyosiy jarayonlarga ta'siri bilan bog‘liq. Ko‘plab mamlakatlarda, iqtisodiy va
ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi farqlar siyosiy elita shakllanishiga ta'sir qiladi. Boy va
ta'sirli ijtimoiy guruhlar ko‘pincha siyosiy qarorlar va davlat siyosatiga ta'sir etishga
qodir bo‘ladi. Bu esa, o‘z navbatida, siyosiy tizimda  39  notenglikni kuchaytirad
i va ba'zi guruhlarnin
g siyosiy jarayonlar
dan
marginalizatsiyasiga olib keladi. 
Korruptsiya   ba'zi   siyosiy   tizimlarda   siyosiy   elita   shakllanishining   muhim
omilidir.   Korruptsiya   va   manfaatlar   to‘qnashuvi   siyosiy   elita   tarkibini
shakllantirishda   katta   rol   o‘ynaydi.   Ko‘plab   mamlakatlarda,   siyosiy   elita
korruptsiyaga qarshi kurashish, shaffoflikni oshirish va davlatni to‘g‘ri boshqarish
uchun   yangilangan   siyosatlar   va   dasturlarni   amalga   oshiradi.   Biroq,   ba'zan   bu
kurashning samaradorligi kamayib, siyosiy elita tarkibini shakllantirishda haligacha
korrupsion aloqalar mavjud bo‘ladi. 
Ko‘p  partiyaviy tizimlar  va  koalitsiyalar  siyosiy   elita shakllanishida  muhim
rol   o‘ynaydi.   Koalitsiyalar   siyosiy   jarayonlarda   ko‘p   hollarda   kuchli   ta'sirga   ega
bo‘lib,   ular   siyosiy   elita   shakllanishi   jarayonini   murakkablashtirishi   mumkin.
Koalitsiyalar   va   partiyalararo   kelishuvlar   siyosiy   tizimlarni   barqarorlashtirishga
yordam   beradi,   lekin   ular   siyosiy   qarorlar   qabul   qilishda   kechikishlarga   yoki
noaniqliklarga olib kelishi mumkin. 
Yangi   tendensiya   sifatida,   ekologik   muammolar   va   barqaror   rivojlanish
siyosiy   elita   rekrutatsiyasida   yanada   ko‘proq   e'tibor   qaratilmoqda.   Kengaygan
ekologik   muammolar,   o‘zgarib   borayotgan   iqlim   sharoitlari   va   tabiatni   asrashga
qaratilgan siyosatlar  siyosiy elita tarkibini shakllantirishda muhim o‘rin tutmoqda.
Ekologik   masalalar   bo‘yicha   ishlovchi   yangi   siyosiy   liderlar   va   guruhlar   siyosiy
elita tarkibiga kirib, jamiyatning ekologik va barqaror  rivojlanish  ehtiyojlarini  aks
ettirishi mumkin. 
 40  Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 
I.O’zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari 
1. Mirziyoyev Sh. M. Yangi O-zbekiston strategiyasi.- T.: "O"zbekiston" 
nashriyoti, 2021, - 464 b. 
2.
II.Ilmiy adabiyotlar: 
1. Е.В.Селезнева Лидерство Москва Юрайт-2015 
3. И. Г. Шаблинский Политическое лидерство 137- МОСКВА • 2012 
4. Вебер М. Избранные произведения. - М.: Прогресс, 1990. 
5. Journals.uchicago.edu/toc/jop/1964/26/3 
6. ‘’Western journal 234’’ Political elites in Western states: Recruitment principles 
and areas of responsibility 
III.Internet manbalari: 
1  
2.  
3.  
4.   5.  
6.  
 41

MUNDARIJA

Kirish

I bob Siyosiyelita rekrutatsiya tushunchasi va nazariy asoslari

1.1. Siyosiy elita rekrutsiya nima?

1.2. Siyosiy elita rekrutatsiyaga oid nazariyalar

1.3. Siyosiy elita rekrutatsiyaning asosiy tamoyillari

II bob Siyosiy elita rekrutatsiyasi turlari va bosqichlari

2.1. Elita rekrutatsiyasi turlari haqida

2.2. Rekrutatsiya bosqichlari va umumiy jarayon

2.3. Siyosiy rejimning elita rekrutatsiyasida tutgan o’rni

III bob Siyosiy elita rekrutatsiya va zamonaviy muammolar va tendensiyalar

3.1. Korrupsiya va nepotizmning ta’siri

3.2.Yoshlar va ayollarning siyosiy rekrutatsiyadagi roli

3.3. Texnologiyalar va media vositalarining yangi ta’siri

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar