Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 101.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Siyosiy elita tushunchasi va turlari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVASIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI “SIYOSATSHUNOSLIK” KAFEDRASI SIYOSATSHUNOSLIK TA’LIMI YO’NALIShI “MUTAXASISLIKKA KIRISH” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: SIYOSIY ELITA TUSHUNCHASI VA TURLARI Toshkent 2024 O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVASIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI “SIYOSATSHUNOSLIK” KAFEDRASI SIYOSATSHUNOSLIK TA’LIMI YO’NALIShI “MUTAXASISLIKKA KIRISH” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: SIYOSIY ELITA TUSHUNCHASI VA TURLARI Toshkent 2024 MUNDARIJA: KIRISH ....................................................................................................... 3- 4 I BOB. SIYOSIY ELITANING TUSHUNCHASI MA`NO, MOHIYATI VA UNING FUNKSIYALARI 1.1. SIYOSIY ELITA TUSHUNCHASI .................................................. 4- 6 1.2. SIYOSIY ELITANING FUNKSIYALARI ...................................... 6- 8 II BOB. SIYOSIY ELITAGA OID NAZARYALAR VA SIYOSIY YETAKCHILIK……………………………………………………................. 8-24 2.1. SIYOSIY ELITA TO`G`RISIDAGI NAZARYALAR ................. 8-13 2.2.SIYOSIY LIDERLIK ...................................................................... 13-19 2.3.SIYOSIY YETAKCHILIK TURLARI…………………………………20-24 XULOSA ................................................................................................. 25- 26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ................................................... 27 2 MUNDARIJA: KIRISH ....................................................................................................... 3- 4 I BOB. SIYOSIY ELITANING TUSHUNCHASI MA`NO, MOHIYATI VA UNING FUNKSIYALARI 1.1. SIYOSIY ELITA TUSHUNCHASI .................................................. 4- 6 1.2. SIYOSIY ELITANING FUNKSIYALARI ...................................... 6- 8 II BOB. SIYOSIY ELITAGA OID NAZARYALAR VA SIYOSIY YETAKCHILIK……………………………………………………................. 8-24 2.1. SIYOSIY ELITA TO`G`RISIDAGI NAZARYALAR ................. 8-13 2.2.SIYOSIY LIDERLIK ...................................................................... 13-19 2.3.SIYOSIY YETAKCHILIK TURLARI…………………………………20-24 XULOSA ................................................................................................. 25- 26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ................................................... 27 2 KIRISH MAVZUNING DOLZARBLIGI : Elita - jamiyat ta'sir qilish imkoniga ega bo'lgan odamlar.Politologik adabiyotlarda "siyosiy sinf", "hukmron sinf", "boshqaruvchi sinf ?" singari turli nomlarga ega siyosiy elitalar bugungi kunda ham jamiyat taraqqiyoti uchun ulkan hissa qo'shuvchi ijtimoiy guruh hisoblanadi. Zamonaviylash ayotgan jamiyatlarda islohotchilarning muvaffaqiyatlari to'g'ridan - to'g'ri ana shu guruh salohiyati, irodasi va tashabbusiga bog'lanadi. Xo'sh, siyosiy elita nima? Uning siyosiy jarayonlarga belgilovchi ta'siri nimalarda namoyon bo`ladi “Elita" ning lug'aviy ma'nosi fransuzchadan "saralangan", "saylangan", deb tarjima qilinadi. Ya'ni bu so'z narsalar, hodisalar, insonlarda eng yaxshi xususiyatlar, sifatlar mujassam etganini anglatadi. "Siyosiy elita" siyosiy nazariyada muayyan sifatlarga yoki hokimiyatga kuchli ta'sirga ega ijtimoiy garuhga mansubligini bildiradi. Siyosiy elita jamiyat rivojini maqsadlari va yo'nalishlarini ishlab chiqadi. U strategik jihatdan muhim qarorlarni qabul qiladi va ularni amalga oshirish uchun davlat hokimiyati egalik qilayotgan barcha manbalarni ishga soladi. Jamiyat eng qadimgi davrlardanoq asilzodalar, oq suyaklar, oliy tabaqaga va xalqqa ajratib kelingan. Bunday ajratish hayotda mavjud asl holatni aks ettirgan. Jumladan, bizning buyuk ajdodlarimiz qalamiga mansub asarlarning aksariyatida kelib chiqishi nasabi, aqi zakovati, jasorati bois xalq mehrini qozongan va xalq boshida turgan qahramonlar, beklar, shohlar obrazlari tahlil qilinadi. Ammo, faqat XIX asr oxiriga kelib elitalarning kelib chiqishi, jamiyatdagi roli, vazifalari haqidagi qarashlar ilmiy tahlil tusini oladi. KIRISH MAVZUNING DOLZARBLIGI : Elita - jamiyat ta'sir qilish imkoniga ega bo'lgan odamlar.Politologik adabiyotlarda "siyosiy sinf", "hukmron sinf", "boshqaruvchi sinf ?" singari turli nomlarga ega siyosiy elitalar bugungi kunda ham jamiyat taraqqiyoti uchun ulkan hissa qo'shuvchi ijtimoiy guruh hisoblanadi. Zamonaviylash ayotgan jamiyatlarda islohotchilarning muvaffaqiyatlari to'g'ridan - to'g'ri ana shu guruh salohiyati, irodasi va tashabbusiga bog'lanadi. Xo'sh, siyosiy elita nima? Uning siyosiy jarayonlarga belgilovchi ta'siri nimalarda namoyon bo`ladi “Elita" ning lug'aviy ma'nosi fransuzchadan "saralangan", "saylangan", deb tarjima qilinadi. Ya'ni bu so'z narsalar, hodisalar, insonlarda eng yaxshi xususiyatlar, sifatlar mujassam etganini anglatadi. "Siyosiy elita" siyosiy nazariyada muayyan sifatlarga yoki hokimiyatga kuchli ta'sirga ega ijtimoiy garuhga mansubligini bildiradi. Siyosiy elita jamiyat rivojini maqsadlari va yo'nalishlarini ishlab chiqadi. U strategik jihatdan muhim qarorlarni qabul qiladi va ularni amalga oshirish uchun davlat hokimiyati egalik qilayotgan barcha manbalarni ishga soladi. Jamiyat eng qadimgi davrlardanoq asilzodalar, oq suyaklar, oliy tabaqaga va xalqqa ajratib kelingan. Bunday ajratish hayotda mavjud asl holatni aks ettirgan. Jumladan, bizning buyuk ajdodlarimiz qalamiga mansub asarlarning aksariyatida kelib chiqishi nasabi, aqi zakovati, jasorati bois xalq mehrini qozongan va xalq boshida turgan qahramonlar, beklar, shohlar obrazlari tahlil qilinadi. Ammo, faqat XIX asr oxiriga kelib elitalarning kelib chiqishi, jamiyatdagi roli, vazifalari haqidagi qarashlar ilmiy tahlil tusini oladi. Deyarli bir vaqtda ushbu masalalar haqida o'z fikrini aytgan italiyalik olim V. Pareto va nemis olimi R.Mixels elitalani siyosatning alohida subyekti sifatida ajratib, uning amaliy faoliyatini o`rgana 3 Deyarli bir vaqtda ushbu masalalar haqida o'z fikrini aytgan italiyalik olim V. Pareto va nemis olimi R.Mixels elitalani siyosatning alohida subyekti sifatida ajratib, uning amaliy faoliyatini o`rgana 3 boshladilar. Ularning ijodi elitologiya faniga asos soldi va unda "makiavelli maktabi" yo'nalishini tashkil etdi. KURS ISHINI OB’EKTI: Siyosiy elita tushunchasi va uning turlarinini jarayon sifatida tahlil qilish. KURS ISHINI PREDMETI: Siyotsiy elita haqidagi nazariyalarni o’rganish va tahlil qilish. KURS ISHINI MAQSADI: siyosiy elitani o’rganish va tahlil qilish siyosiy elita turlari va uning o’ziga xos xususyatlari, siyosiy yetakchilik to’g’risida malumotlar berish. KURS ISHINI VAZIFALARI: Siyosiy elita yetakchilari, Zamonaviy siyosiy elitani yoritib berish. KURS ISHINING TUZILISHI : Kirish qismi, ikki bob,oltita paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar. 4 boshladilar. Ularning ijodi elitologiya faniga asos soldi va unda "makiavelli maktabi" yo'nalishini tashkil etdi. KURS ISHINI OB’EKTI: Siyosiy elita tushunchasi va uning turlarinini jarayon sifatida tahlil qilish. KURS ISHINI PREDMETI: Siyotsiy elita haqidagi nazariyalarni o’rganish va tahlil qilish. KURS ISHINI MAQSADI: siyosiy elitani o’rganish va tahlil qilish siyosiy elita turlari va uning o’ziga xos xususyatlari, siyosiy yetakchilik to’g’risida malumotlar berish. KURS ISHINI VAZIFALARI: Siyosiy elita yetakchilari, Zamonaviy siyosiy elitani yoritib berish. KURS ISHINING TUZILISHI : Kirish qismi, ikki bob,oltita paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar. 4 I BOB. SIYOSIY ELITANING TUSHUNCHASI MA`NO, MOHIYATI 1.1.Siyosiy elita tushunchasi Hokimiyatga intilish, unga erishish, siyosiy qarorlar qabul qilinishida bevosita ishtirok etishda tarixan muayyan insonlar guruhi shakllangan. Garchi bugungi kunda siyosiy boshqaruvda barcha fuqarolar teng huquqli deb e’tirof etilsada, eng rivojlangan mamlakatlarning siyosiy amaliyoti shuni ko‘rsatadiki, hokimiyatni taqsimlash va amalga oshirish jarayoni fuqarolarning teng qatnashishini nazarda tutmaydi. “Elita” atamasi fransuz tilidan “elite” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, “eng yaxshi, tanlangan, saralangan” degan ma’nolami bildiradi. Shu bois ham siyosiy leksikonda, dastlab “elita” atamasi jamiyat boshqaruvi uchun tanlab olingan eng yaxshi odamlar, maxsus boshqaruv tizimi uchun tayyorlangan mutaxassislar, degan ma’nolarni bildiradi. Keyinchalik XIX asrga kelib “siyosiy elita” tushunchasining keng qamrovli talqini ilmiy jihatdan asoslandi. «Siyosiy elita» atamasi o‘zining zamonaviy talqinida, butun jamiyat ustidan real hokimiyatga ega bo‘lgan «ozchilik» ijtimoiy guruhi sifatida siyosatshunoslikda XX asming boshlarida avstriyalik siyosatshunos R.Mixels va ilmiy muomalaga “elita” atamasini kiritgan. Siyosiy elita - bu hokimiyatga erishgan, jamiyat hayotining turli sohalarida buyruq beruvchi o‘rinlarni egallagan odamlar to‘dasi emas, balki barcha siyosiy tizimlarda bo‘ladigan, mukammal tashkil etilgan hamkorlik asosidagi ijtimoiy guruhlardir. «Siyosiy elita» tushunchasini keng va tor ma’noda qo‘llash lozim. Keng ma’noda «siyosiy elita» tushunchasi «hukmron elita» tushunchasiga teng. Boshqaruv elitasi - bu jamiyatning tashkiliy ozchiligi bo‘lib, ko‘pchilikdan farqli bo‘lgan, lekin nihoyatda yakdil ijtimoiy guruh hisoblanadi. U liderlik qobiliyatlariga ega boiib, boshqaruv funksiyalarini amalga oshirishga tayyorgarlik ko‘rgan; u jamiyat institutlarida I BOB. SIYOSIY ELITANING TUSHUNCHASI MA`NO, MOHIYATI 1.1.Siyosiy elita tushunchasi Hokimiyatga intilish, unga erishish, siyosiy qarorlar qabul qilinishida bevosita ishtirok etishda tarixan muayyan insonlar guruhi shakllangan. Garchi bugungi kunda siyosiy boshqaruvda barcha fuqarolar teng huquqli deb e’tirof etilsada, eng rivojlangan mamlakatlarning siyosiy amaliyoti shuni ko‘rsatadiki, hokimiyatni taqsimlash va amalga oshirish jarayoni fuqarolarning teng qatnashishini nazarda tutmaydi. “Elita” atamasi fransuz tilidan “elite” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, “eng yaxshi, tanlangan, saralangan” degan ma’nolami bildiradi. Shu bois ham siyosiy leksikonda, dastlab “elita” atamasi jamiyat boshqaruvi uchun tanlab olingan eng yaxshi odamlar, maxsus boshqaruv tizimi uchun tayyorlangan mutaxassislar, degan ma’nolarni bildiradi. Keyinchalik XIX asrga kelib “siyosiy elita” tushunchasining keng qamrovli talqini ilmiy jihatdan asoslandi. «Siyosiy elita» atamasi o‘zining zamonaviy talqinida, butun jamiyat ustidan real hokimiyatga ega bo‘lgan «ozchilik» ijtimoiy guruhi sifatida siyosatshunoslikda XX asming boshlarida avstriyalik siyosatshunos R.Mixels va ilmiy muomalaga “elita” atamasini kiritgan. Siyosiy elita - bu hokimiyatga erishgan, jamiyat hayotining turli sohalarida buyruq beruvchi o‘rinlarni egallagan odamlar to‘dasi emas, balki barcha siyosiy tizimlarda bo‘ladigan, mukammal tashkil etilgan hamkorlik asosidagi ijtimoiy guruhlardir. «Siyosiy elita» tushunchasini keng va tor ma’noda qo‘llash lozim. Keng ma’noda «siyosiy elita» tushunchasi «hukmron elita» tushunchasiga teng. Boshqaruv elitasi - bu jamiyatning tashkiliy ozchiligi bo‘lib, ko‘pchilikdan farqli bo‘lgan, lekin nihoyatda yakdil ijtimoiy guruh hisoblanadi. U liderlik qobiliyatlariga ega boiib, boshqaruv funksiyalarini amalga oshirishga tayyorgarlik ko‘rgan; u jamiyat institutlarida boshqaruv kursini egallashi bilan bir vaqtda ana shu jamiyatda hokimiyat qarorlariga bevosita va bilvosita ta’sir ko‘rsata oladi. Siyosiy elita tor 5 boshqaruv kursini egallashi bilan bir vaqtda ana shu jamiyatda hokimiyat qarorlariga bevosita va bilvosita ta’sir ko‘rsata oladi. Siyosiy elita tor 5 ma’noda boshqaruvchi elitaning bir qismi bo‘lib, o‘zining hokimiyatni amalga oshirishga bevosita qatnashishi bilan undan farq qiladi. Siyosiy elita o‘z qo‘lida davlat hokimiyatini jamlagan va jamiyat boshqaruvida yuqori lavozimlami egallaydigan ijtimoiy guruhdir, Siyosiy elitaning vujudga kelishi sabablari haqida so‘z yuritilganda, insonlarning hukmron sinfga kirish omilini ochib beradi: harbiy botirlik, moddiy boylik, ma’naviy hukmronlikka egalik. Ushbu uch omil bilan aristokratiyaning uch tarixiy shakli bog‘liq: harbiy, cherkov va moliyaviydir. Biroq hukmron sinfga ajratishning oliy mezoni boshqarish qobiliyati hisoblanadi. O‘z jamiyatining zaif va kuchli tomonlarini biluvchi, uni na`zorat qila oluvchi. Jamiyatda siyosiy elitaning shakllanishi sabablari nisbatan birinchi, mehnat taqsimoti qonuni va u bilan bog‘liq bo‘lgan jamiyatning ijtimoiy yo‘naltirilishi, turli guruhlar va qatlamlaring ijtimoiy vazifalarining farqliligini ta’minlaydi. Jamiyatning sohalashtirilishi faqat mehnat taqsimoti tufayli yuzaga kelishi mumkin va ijtimoiy iyrarxiya asosida insonlar ijro etadigan mos sinflar, qatlamlar va guruhlar iyrarxiyasi paydo bo‘ladi. Ijtimoiy piramida yuqorisiga umumiy boshqaruv va rahbarlikni amalga oshiruvchilar qo‘yiladi, boshqa funksiyalarning muvaffaqiyatli ijrosi uchun tegishli zarur choralar ko‘riladi. Shundan kelib chiqib, elitaning mavjudligi boshqaruv mehnatining yuqori ijtimoiy ahamiyati va uning ustunliklari hamda boshqa shakllar tizimi siyosiy elitaga oid nazariyalar ko‘rinishidagi muvofiq xohish-irodasi bilan izohlanadi. Gap shundaki, siyosat bu qadriyat va resurslar yoyilishi bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq bo‘lgan boshqaruv mehnatidir. Boshqaruvda siyosatdan foydalanishdagi keng imkoniyatlar muhimdir, demak, boshqaruvchi elita mavjudligining omili ham aynan shudir. Ikkinchi, ijtimoiy tengsizlik natijasida mulkka va, avvalo, ishlab chiqarish vositalariga ega bo‘lgan individlar va guruhlar ma’noda boshqaruvchi elitaning bir qismi bo‘lib, o‘zining hokimiyatni amalga oshirishga bevosita qatnashishi bilan undan farq qiladi. Siyosiy elita o‘z qo‘lida davlat hokimiyatini jamlagan va jamiyat boshqaruvida yuqori lavozimlami egallaydigan ijtimoiy guruhdir, Siyosiy elitaning vujudga kelishi sabablari haqida so‘z yuritilganda, insonlarning hukmron sinfga kirish omilini ochib beradi: harbiy botirlik, moddiy boylik, ma’naviy hukmronlikka egalik. Ushbu uch omil bilan aristokratiyaning uch tarixiy shakli bog‘liq: harbiy, cherkov va moliyaviydir. Biroq hukmron sinfga ajratishning oliy mezoni boshqarish qobiliyati hisoblanadi. O‘z jamiyatining zaif va kuchli tomonlarini biluvchi, uni na`zorat qila oluvchi. Jamiyatda siyosiy elitaning shakllanishi sabablari nisbatan birinchi, mehnat taqsimoti qonuni va u bilan bog‘liq bo‘lgan jamiyatning ijtimoiy yo‘naltirilishi, turli guruhlar va qatlamlaring ijtimoiy vazifalarining farqliligini ta’minlaydi. Jamiyatning sohalashtirilishi faqat mehnat taqsimoti tufayli yuzaga kelishi mumkin va ijtimoiy iyrarxiya asosida insonlar ijro etadigan mos sinflar, qatlamlar va guruhlar iyrarxiyasi paydo bo‘ladi. Ijtimoiy piramida yuqorisiga umumiy boshqaruv va rahbarlikni amalga oshiruvchilar qo‘yiladi, boshqa funksiyalarning muvaffaqiyatli ijrosi uchun tegishli zarur choralar ko‘riladi. Shundan kelib chiqib, elitaning mavjudligi boshqaruv mehnatining yuqori ijtimoiy ahamiyati va uning ustunliklari hamda boshqa shakllar tizimi siyosiy elitaga oid nazariyalar ko‘rinishidagi muvofiq xohish-irodasi bilan izohlanadi. Gap shundaki, siyosat bu qadriyat va resurslar yoyilishi bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq bo‘lgan boshqaruv mehnatidir. Boshqaruvda siyosatdan foydalanishdagi keng imkoniyatlar muhimdir, demak, boshqaruvchi elita mavjudligining omili ham aynan shudir. Ikkinchi, ijtimoiy tengsizlik natijasida mulkka va, avvalo, ishlab chiqarish vositalariga ega bo‘lgan individlar va guruhlar moddiy boylikning iste’molida va taqsimlanishida hukmron mavqega ega. Shu bilan birga tengsizlik odamlar qobiliyatiga ham tegishlidir. 6 moddiy boylikning iste’molida va taqsimlanishida hukmron mavqega ega. Shu bilan birga tengsizlik odamlar qobiliyatiga ham tegishlidir. 6 Rahbarlikda va boshqaruv faoliyatida tajriba, umumiy bilimlar, shuningdek, andisha yuksak aql-zakovat talab qilinadi. Demak, odamlarning tabiat inomiga egaligi, psixologik tengsizligi jamiyatning elita va ommaga bo‘linishi borasidagi ikkinchi muhim omildir. Uchinchi, siyosat har kimning qiziqish doirasiga kiravermaydi. Ko‘plar uchun siyosatga jalb qilinish bu ikkinchi darajali ishdir. Siyosatda ozchilik faollik ko‘rsatadi. Вu siyosiy elitaning mavjudligining uchichnchi - siyosiy omilidir. 1.2. SIYOSIY ELITANING FUNKSIYALARI Siyosiy elita davlat va jamiyat ishlarida ko‘plab funksiyalari bajaradi: Siyosiy elitani hokimiyat funksiyalarining hajmi asosida quyidagi darajalarga bo‘lish mumkin: oliy, o‘rta va quyi. siyosiy elitalarning funksiyalari:ularnning ichida eng asosiy funksiyalari quyidagilardan iborat: -turli ijtimoiy guruhlar manfaatlarini o`rganish va tahlil etish; -turli ijtimoiy birliklar manfaatlarini subordinatsiya qoplash; -siyosiy yul va maqsadlarda manfaatlarni ifodalash; -siyosiy mafkurani ishlab chiqish (dastur, doktrina, konstitutsiya, qonunlar va xokazo); -siyosiy mo`ljallarni mujassamlashtirish mexanizmini yaratish; -boshqaruv organlari apparatining kadrlarini tayinlash; -siyosiy tizim institutlarini tuzish va ularga tuzatishlar kiritish; -siyosiy yetakchilarni ilgari surish. Elitalarni rekrutlash. Elitalarning o`z funksiyalarini jamiyat uchun natijada, foydali va samarali bajarishida ularni rekrutlash muhim o`rin Rahbarlikda va boshqaruv faoliyatida tajriba, umumiy bilimlar, shuningdek, andisha yuksak aql-zakovat talab qilinadi. Demak, odamlarning tabiat inomiga egaligi, psixologik tengsizligi jamiyatning elita va ommaga bo‘linishi borasidagi ikkinchi muhim omildir. Uchinchi, siyosat har kimning qiziqish doirasiga kiravermaydi. Ko‘plar uchun siyosatga jalb qilinish bu ikkinchi darajali ishdir. Siyosatda ozchilik faollik ko‘rsatadi. Вu siyosiy elitaning mavjudligining uchichnchi - siyosiy omilidir. 1.2. SIYOSIY ELITANING FUNKSIYALARI Siyosiy elita davlat va jamiyat ishlarida ko‘plab funksiyalari bajaradi: Siyosiy elitani hokimiyat funksiyalarining hajmi asosida quyidagi darajalarga bo‘lish mumkin: oliy, o‘rta va quyi. siyosiy elitalarning funksiyalari:ularnning ichida eng asosiy funksiyalari quyidagilardan iborat: -turli ijtimoiy guruhlar manfaatlarini o`rganish va tahlil etish; -turli ijtimoiy birliklar manfaatlarini subordinatsiya qoplash; -siyosiy yul va maqsadlarda manfaatlarni ifodalash; -siyosiy mafkurani ishlab chiqish (dastur, doktrina, konstitutsiya, qonunlar va xokazo); -siyosiy mo`ljallarni mujassamlashtirish mexanizmini yaratish; -boshqaruv organlari apparatining kadrlarini tayinlash; -siyosiy tizim institutlarini tuzish va ularga tuzatishlar kiritish; -siyosiy yetakchilarni ilgari surish. Elitalarni rekrutlash. Elitalarning o`z funksiyalarini jamiyat uchun natijada, foydali va samarali bajarishida ularni rekrutlash muhim o`rin tutadi. Xozirgi davrda elitalarni rekrutlashning ikkita asosiy tizimi mavjud: gildiya va antreprener tizimlari. 7 tutadi. Xozirgi davrda elitalarni rekrutlashning ikkita asosiy tizimi mavjud: gildiya va antreprener tizimlari. 7 Bu tizimlar sof va huquqiy holda kamdan-kam uchrasada, ularga bulgan talablar asta-sekinlik bilan oshib boradi. Elitalarni rekrutlashning gildiya tizimi belgilari: -yopiq tizim, yuqori mansablarga tanlov elitaning quyi qatlamlaridan olinadi, ular sust xolda va asta-sekinlik bilan yuqoriga kutariladi; -tanlov jarayonining yuqori darajada bulishi, mansabni egallash uchun rasmiy talablarda tozalash bosqichlarining (partiyaviyligi, yoshi, ish staji, maʼlumoti, tasnifnomasi va boshi.)ko`pligi; -tanlash tizimining (tanlov o`tkazuvchi yuqori mansabli shaxslarning) nisbatan yopiqligi va kichikligi. Odatda, unga faqat eng yuqori organ aʼzosi, hattoki birinchi rahbar ham kiradi; -oldin mavjud bo`lgan yetakchiga xos xususiyatlarni takroran yaratishga moyillik. Elitalarni rekrutlashning antreprener tizimi belgilari: -navbatsiz tizim, rahbarlik mansabini egallash uchun qanday guruh vakili daʼvogarlik qilishi mumkin; -tanlov jarayonida rasmiy talablar va institutlashgan tozalash bosqichlari o`zaro bo`ladi; -tanlovning tozalash doirasi keng, unda barcha saylovchilar ham ishtirok etishlari mumkin; -tanlovning oliy darajada raqobatdoshligi, yukori mansabni egallashda uzaro keskin raqobatchilik; -individuallik birinchi darajali axamiyat kasb etadi (yorqin shaxsiy, muhim ahamiyat kasb etgan shaxsiy sifatlar, keng ommani qo`llab-quvvatlashiga erisha olish qobiliyati, uni o`ziga torta olish, qiziqarli takliflar va dasturlar bilan chiqa olish qobiliyatining mavjudligi). Shu tariqa, jamiyat siyosiy 8 Bu tizimlar sof va huquqiy holda kamdan-kam uchrasada, ularga bulgan talablar asta-sekinlik bilan oshib boradi. Elitalarni rekrutlashning gildiya tizimi belgilari: -yopiq tizim, yuqori mansablarga tanlov elitaning quyi qatlamlaridan olinadi, ular sust xolda va asta-sekinlik bilan yuqoriga kutariladi; -tanlov jarayonining yuqori darajada bulishi, mansabni egallash uchun rasmiy talablarda tozalash bosqichlarining (partiyaviyligi, yoshi, ish staji, maʼlumoti, tasnifnomasi va boshi.)ko`pligi; -tanlash tizimining (tanlov o`tkazuvchi yuqori mansabli shaxslarning) nisbatan yopiqligi va kichikligi. Odatda, unga faqat eng yuqori organ aʼzosi, hattoki birinchi rahbar ham kiradi; -oldin mavjud bo`lgan yetakchiga xos xususiyatlarni takroran yaratishga moyillik. Elitalarni rekrutlashning antreprener tizimi belgilari: -navbatsiz tizim, rahbarlik mansabini egallash uchun qanday guruh vakili daʼvogarlik qilishi mumkin; -tanlov jarayonida rasmiy talablar va institutlashgan tozalash bosqichlari o`zaro bo`ladi; -tanlovning tozalash doirasi keng, unda barcha saylovchilar ham ishtirok etishlari mumkin; -tanlovning oliy darajada raqobatdoshligi, yukori mansabni egallashda uzaro keskin raqobatchilik; -individuallik birinchi darajali axamiyat kasb etadi (yorqin shaxsiy, muhim ahamiyat kasb etgan shaxsiy sifatlar, keng ommani qo`llab-quvvatlashiga erisha olish qobiliyati, uni o`ziga torta olish, qiziqarli takliflar va dasturlar bilan chiqa olish qobiliyatining mavjudligi). Shu tariqa, jamiyat siyosiy 8 tizimining elitaviyligi xozirgi davrdagi voqelikka aylandi. Jamiyatni idrok etishda yoki uni boyitishda siyosiy elita nazariyasi va amaliyotini chuqur o`zlashtirgan insonning siyosiy va xususiy madaniyati yuqori darajada ifodalanadi. Xozirgi fuqarolik jamiyatiga o`tish jarayonida fuqarolar siyosiy ongining yetukligi islohotlarni samarasidir. 9 tizimining elitaviyligi xozirgi davrdagi voqelikka aylandi. Jamiyatni idrok etishda yoki uni boyitishda siyosiy elita nazariyasi va amaliyotini chuqur o`zlashtirgan insonning siyosiy va xususiy madaniyati yuqori darajada ifodalanadi. Xozirgi fuqarolik jamiyatiga o`tish jarayonida fuqarolar siyosiy ongining yetukligi islohotlarni samarasidir. 9 II BOB: SIYOSIY ELITAGA OID NAZARYALAR VA SIYOSIY YETAKCHILIK 2.1 Siyosiy elitaga oid nazariyalar Hattoki barcha demokratik mezonlarga to‘liq erishilganda ham, siyosiy hokimiyat teng taqsimlangan bo‘lmaydi. Kamchilik ko‘p narsaga, ko‘pchilik kam yoki hech narsaga erishmaydi. Siyosiy olimlar bu tengsizlikni odatiy va o‘zgartirib bo‘lmas deb tushunishadi. Siyosiy elitalar qarorlar qabul qilishadi, oddiy xalq va omma odatda shu qarorlar doirasida harakatlanishadi. Asosiy bahs bu elitalar ommaga qanchalik javobgarligidadir. Shu bois siyosiy elitalar nazariyasi borasida ikkita model shakllangan: Birinchi model, elitalar omma oldida oz miqdorida javobgar deb hisoblovchilar - elitaristik (yoki oligarxik) nazariyachilar. Ushbu modelning ko‘zga ko‘ringan vakillari, “makiavellistik maktab” deb nom olgan, namoyandalari G.Moska, V.Pareto, R.Mixelslardir. “Makiavellistlar” degan atamani birinchi bo‘lib amerikalik siyosatshunos F.Xinter ishlatgan. Bunga sabab ushbu siyosatshunoslarning fikrlari XVI asrda ijod qilgan buyuk mutafakkirlarning fikrlariga yaqinligi edi. N. Makiavelli hukmdorlarni tasvirlashda tulki obrazi orqaliay ayorlik va epchillik, sher obrazi orqali kuch sifatlarini ifodalagan. 1 “Makiavellistlaming” xususiyati shundaki, ular elitani alohida Siyosiy elita nazariyasining eng birinchi asoschilaridan biri bu, italiyalik olim G. Moskadir (1859-194 l-yillar). Aynan mazkur olim XIX asming oxirlarida, siyosatshunoslik fanining shakllanishi yuz berayotgan bir davrda, uning taraqqiyotiga ulkan hissa qo'shdi. 1885- II BOB: SIYOSIY ELITAGA OID NAZARYALAR VA SIYOSIY YETAKCHILIK 2.1 Siyosiy elitaga oid nazariyalar Hattoki barcha demokratik mezonlarga to‘liq erishilganda ham, siyosiy hokimiyat teng taqsimlangan bo‘lmaydi. Kamchilik ko‘p narsaga, ko‘pchilik kam yoki hech narsaga erishmaydi. Siyosiy olimlar bu tengsizlikni odatiy va o‘zgartirib bo‘lmas deb tushunishadi. Siyosiy elitalar qarorlar qabul qilishadi, oddiy xalq va omma odatda shu qarorlar doirasida harakatlanishadi. Asosiy bahs bu elitalar ommaga qanchalik javobgarligidadir. Shu bois siyosiy elitalar nazariyasi borasida ikkita model shakllangan: Birinchi model, elitalar omma oldida oz miqdorida javobgar deb hisoblovchilar - elitaristik (yoki oligarxik) nazariyachilar. Ushbu modelning ko‘zga ko‘ringan vakillari, “makiavellistik maktab” deb nom olgan, namoyandalari G.Moska, V.Pareto, R.Mixelslardir. “Makiavellistlar” degan atamani birinchi bo‘lib amerikalik siyosatshunos F.Xinter ishlatgan. Bunga sabab ushbu siyosatshunoslarning fikrlari XVI asrda ijod qilgan buyuk mutafakkirlarning fikrlariga yaqinligi edi. N. Makiavelli hukmdorlarni tasvirlashda tulki obrazi orqaliay ayorlik va epchillik, sher obrazi orqali kuch sifatlarini ifodalagan. 1 “Makiavellistlaming” xususiyati shundaki, ular elitani alohida Siyosiy elita nazariyasining eng birinchi asoschilaridan biri bu, italiyalik olim G. Moskadir (1859-194 l-yillar). Aynan mazkur olim XIX asming oxirlarida, siyosatshunoslik fanining shakllanishi yuz berayotgan bir davrda, uning taraqqiyotiga ulkan hissa qo'shdi. 1885- 1 Roskin M.G., Cord R.L., Medeiros J.A., Jones W.S. Political Science: An Introduction. New Jersey: Pearson, 2013.-P. 104. 167 10 1 Roskin M.G., Cord R.L., Medeiros J.A., Jones W.S. Political Science: An Introduction. New Jersey: Pearson, 2013.-P. 104. 167 10 yilda G.Moska “Siyosiy fan asoslari», deb nomlangan ilmiy maqolani e’lon qildi. Keyinchalik olimning ishi “Hukmron sinf”’ nomi bilan yuritila boshlandi. Mazkur ilmiy nashrda G.Moska o‘zining siyosiy konsepsiyasini bayon qilib bergan edi. Unga ko‘ra, jamiyat ikki sinfdan: hukmronlik qiluvchilar va boshqaruvchilar sinflaridan iboratdir. Boshqaruvchilar sinfi, garchand ular har qanday jamiyatda ham kamchilikni tashkil etsalarda, barcha asosiy siyosiy funksiyalari bajaradilar. Shuning uchun Italyan siyosiy olimi Gaetano Moska hokimiyat doimo kamchilik qo‘lida bo‘ladi deb aytgan edi. G.Moska garchand “elita” atamasini ishlatmagan bo‘lsada, “hukmron sinf’ va “siyosiy sinf’ atamalari bilan amalda “siyosiy elita”ni ifodalagan edi. G.Moska mamlakatda boshqarish funksiyasini amalga oshiruvchi “kam sonli sinfning” eng zarur va muhim xususiyatlari qatoriga hamjihatlik, uyushqoqlik va hokimiyat vakolatlarini samarali ravishda amalga oshira olish layoqatining mavjud bo‘lishi kabilarni kiritadi. G.Moska hukmron sinfning rivojlanishida ikkita tendensiyani belgilaydi. Bir tomondan, elita vakillarining o‘z vazifalari va imtiyozlarini o‘zlarida doimo qoldirishga harakat qilishi, ikkinchi tomondan, yangi kuchlarning eski kuchlaming o‘miga kelishidir. Agar jamiyatda aristokratik yondashuv ustunlik qilsa, hukmron sinf yopiq bo‘ladi va jamiyatning rivojlanish qobiliyati qisqaradi. Agar ikkinchi (demokratik) tendensiya ustunlik qilsa, hukmron sinfga kirish qiyinchilik tug‘dirmaydi va uning shaxsiy yangilanishi tez sur’atlar bilan oshib boradi. Ammo bunday tendensiya holatida quyi guruhlaming hokimiyatni egallash uchun bo‘lgan xatti-harakatlari beqaror vaziyat, siyosiy krizislarga olib kelish xavfini tug‘diradi. Italiyalik olim V.Pareto (1848-1923-yillar)ning xulosalari ham nihoyatda diqqatga yilda G.Moska “Siyosiy fan asoslari», deb nomlangan ilmiy maqolani e’lon qildi. Keyinchalik olimning ishi “Hukmron sinf”’ nomi bilan yuritila boshlandi. Mazkur ilmiy nashrda G.Moska o‘zining siyosiy konsepsiyasini bayon qilib bergan edi. Unga ko‘ra, jamiyat ikki sinfdan: hukmronlik qiluvchilar va boshqaruvchilar sinflaridan iboratdir. Boshqaruvchilar sinfi, garchand ular har qanday jamiyatda ham kamchilikni tashkil etsalarda, barcha asosiy siyosiy funksiyalari bajaradilar. Shuning uchun Italyan siyosiy olimi Gaetano Moska hokimiyat doimo kamchilik qo‘lida bo‘ladi deb aytgan edi. G.Moska garchand “elita” atamasini ishlatmagan bo‘lsada, “hukmron sinf’ va “siyosiy sinf’ atamalari bilan amalda “siyosiy elita”ni ifodalagan edi. G.Moska mamlakatda boshqarish funksiyasini amalga oshiruvchi “kam sonli sinfning” eng zarur va muhim xususiyatlari qatoriga hamjihatlik, uyushqoqlik va hokimiyat vakolatlarini samarali ravishda amalga oshira olish layoqatining mavjud bo‘lishi kabilarni kiritadi. G.Moska hukmron sinfning rivojlanishida ikkita tendensiyani belgilaydi. Bir tomondan, elita vakillarining o‘z vazifalari va imtiyozlarini o‘zlarida doimo qoldirishga harakat qilishi, ikkinchi tomondan, yangi kuchlarning eski kuchlaming o‘miga kelishidir. Agar jamiyatda aristokratik yondashuv ustunlik qilsa, hukmron sinf yopiq bo‘ladi va jamiyatning rivojlanish qobiliyati qisqaradi. Agar ikkinchi (demokratik) tendensiya ustunlik qilsa, hukmron sinfga kirish qiyinchilik tug‘dirmaydi va uning shaxsiy yangilanishi tez sur’atlar bilan oshib boradi. Ammo bunday tendensiya holatida quyi guruhlaming hokimiyatni egallash uchun bo‘lgan xatti-harakatlari beqaror vaziyat, siyosiy krizislarga olib kelish xavfini tug‘diradi. Italiyalik olim V.Pareto (1848-1923-yillar)ning xulosalari ham nihoyatda diqqatga sazovordir. Har ikkala olim bir-biridan mustaqil ravishda “siyosiy sinf ’ haqidagi ilmiy xulosalami ishlab chiqqanlar. Uning tushunchasicha elita - bu tanlab olingan jamiyatning ozchilik qismi bo‘lib, unga barcha a’zolar moslashishi kerak. 11 sazovordir. Har ikkala olim bir-biridan mustaqil ravishda “siyosiy sinf ’ haqidagi ilmiy xulosalami ishlab chiqqanlar. Uning tushunchasicha elita - bu tanlab olingan jamiyatning ozchilik qismi bo‘lib, unga barcha a’zolar moslashishi kerak. 11 Pereto fikriga ko‘ra elita o‘zini tutishi va tadbirkorligi, uni o‘rab turganlarning ojiz va ta’sirchan tomonlami ko‘ra bilish va ulardan o‘zining manfaatlari yo‘lida foydalanish qobiliyati bilan xarakterlanishi kerak. V.Pareto siyosatshunoslik faniga «elita» va «kontrelita» tushunchalarini kiritdi. V.Paretoning fikricha, individlar bir-birlaridan jismoniy, axloqiy va intellektual (aqliy) xususiyatlari bilan ajralib turishadi. V. Paretoning ahamiyatli nazariyasi elitaning omma ustidagi ustunligini asoslash fikriga qaratilgan. Ushbu ustunlik elitalar vakillarining tabiiy sifati bilan tushuntiriladi: ularning hayoti, kuchi, energiyasi va irodasidir. “Elita” atamasining asosiy g‘oyasi ustunlik demakdir. V.Paretoga binoan, elita hukmron elitaga-bevosita yoki bilvosita boshqarish ishlarida qatnashadigan va hukmron bo‘lmagan elitagakontrelitaga bo‘linadi. Kontrelita bu elitaga xos bo‘lgan psixologik xususiyatlarga ega, biroq u yoki bu jamiyatda maqomi va boshqa turli xil to‘sqinliklar sababli, boshqaruv funksiyalariga kirishga ega bo‘lmagan kishilar guruhidir. Ba’zi bir holatlarga ko‘ra, elita va kontrelita vakillari o‘zaro o‘rin almashishlari mumkin. V.Paretoda jamiyatni boshqarish uchun qo‘llanadigan resurslarni sharhlashda ko‘proq makiavellistik qarashlar mavjud. Uning fikricha, nisbatan kamsonli sinf qisman kuch bilan hokimiyat tepasida tura oladi va qisman bo‘ysunuvchi sinfning ko‘p qismi tomonidan berilgan roziligi sababi bilangina tura oladi. Biroq ishontirish qobiliyati hokimiyatni saqlash uchun ko‘p hollarda yetarli emas va o‘sha paytda elita o‘z faoliyatida kuch ishlatishi kerak. V.Pareto shuni ta’kidlaydiki, ozchilikning ko‘pchilik ustidan hukmronligi tabiiy tug‘ma qobiliyatga bog‘liq bo‘lsa, biroq o‘zining doimiy hukmronlik holatini ta’minlab turishi uchun bu omil emas. Elitalarga tegishlilik majburlash asosida hech qachon meros bo‘lib o‘tmaydi. Bolalar o‘z ota-onasining yuksak sifatli Pereto fikriga ko‘ra elita o‘zini tutishi va tadbirkorligi, uni o‘rab turganlarning ojiz va ta’sirchan tomonlami ko‘ra bilish va ulardan o‘zining manfaatlari yo‘lida foydalanish qobiliyati bilan xarakterlanishi kerak. V.Pareto siyosatshunoslik faniga «elita» va «kontrelita» tushunchalarini kiritdi. V.Paretoning fikricha, individlar bir-birlaridan jismoniy, axloqiy va intellektual (aqliy) xususiyatlari bilan ajralib turishadi. V. Paretoning ahamiyatli nazariyasi elitaning omma ustidagi ustunligini asoslash fikriga qaratilgan. Ushbu ustunlik elitalar vakillarining tabiiy sifati bilan tushuntiriladi: ularning hayoti, kuchi, energiyasi va irodasidir. “Elita” atamasining asosiy g‘oyasi ustunlik demakdir. V.Paretoga binoan, elita hukmron elitaga-bevosita yoki bilvosita boshqarish ishlarida qatnashadigan va hukmron bo‘lmagan elitagakontrelitaga bo‘linadi. Kontrelita bu elitaga xos bo‘lgan psixologik xususiyatlarga ega, biroq u yoki bu jamiyatda maqomi va boshqa turli xil to‘sqinliklar sababli, boshqaruv funksiyalariga kirishga ega bo‘lmagan kishilar guruhidir. Ba’zi bir holatlarga ko‘ra, elita va kontrelita vakillari o‘zaro o‘rin almashishlari mumkin. V.Paretoda jamiyatni boshqarish uchun qo‘llanadigan resurslarni sharhlashda ko‘proq makiavellistik qarashlar mavjud. Uning fikricha, nisbatan kamsonli sinf qisman kuch bilan hokimiyat tepasida tura oladi va qisman bo‘ysunuvchi sinfning ko‘p qismi tomonidan berilgan roziligi sababi bilangina tura oladi. Biroq ishontirish qobiliyati hokimiyatni saqlash uchun ko‘p hollarda yetarli emas va o‘sha paytda elita o‘z faoliyatida kuch ishlatishi kerak. V.Pareto shuni ta’kidlaydiki, ozchilikning ko‘pchilik ustidan hukmronligi tabiiy tug‘ma qobiliyatga bog‘liq bo‘lsa, biroq o‘zining doimiy hukmronlik holatini ta’minlab turishi uchun bu omil emas. Elitalarga tegishlilik majburlash asosida hech qachon meros bo‘lib o‘tmaydi. Bolalar o‘z ota-onasining yuksak sifatli qobiliyatlarini o‘zlarida mujassamlashtira olmaydilar va shuning uchun bu xislatlar kamayish tendensiyasiga ega. Ayni paytda, jamiyatda doimo 12 qobiliyatlarini o‘zlarida mujassamlashtira olmaydilar va shuning uchun bu xislatlar kamayish tendensiyasiga ega. Ayni paytda, jamiyatda doimo 12 mujassamlashgan guruh sifatida ko‘rganlar. Bundan tashqari, bu guruh boshqa guruhlar orasida o‘z ustunligini alohida xususiyatlar bilan qo‘llab-quvvatlagan elita mavjud bo‘lgan. Kontrelita elitalar elementining doimiy salohiyatli, muqarrar raqibiaridir. Avstriyalik olim R.Mixels (1876- 1936) oligarxiyaning temir qonunini yaratdi. Unga ko‘ra, hokimiyatning ozchilik tomonidan egallanish jarayoni muqarrardir va har qanday tashkilotda muqarrar ravishda ko‘pchilikni boshqaradigan ozchilik vujudga keladi, G.Moska bu qarashni rivojlantirgan holda, siyosiy elitani yopiq sinf, «siyosiy sinf» deb ataydi. Makiavelli maktabi konsepsiyasi quyidagi jihatlari sababli tanqidga uchraydi: a) psixologik omillar ahamiyati oshirib yuborilgan; b) demokratiyaning xushlamasligi, omma faolligini baholay olmasligi; d) jamiyat evolutsiyasini yetarlicha hisobga olmaganligi va hokimiyat uchun kurashga surbetlik bilan munosabatda bo‘lish. Ikkinchi model, elitalar to‘la to‘kis omma oldida javobgar deb hisoblovchi va jamiyatda turli elitalar mavjudligi va ular o‘rtasidagi qarama-qarshilikni nazarda tutuvchi pluralistlar (yoki poligarxik, demokratik) model hisoblanadi. Mazkur model doirasida bir qator konsepsiyalar shakllangan . Asoschilari-V.Ropke, X.Ortega-i-Gasset va boshqalar. 2 Bu nazariya vakillari elitar nazariyani zamonaviy davlat hayotiga moslashtirishga intiladi, uni demokratiya bilan qo‘shishga intiladi. Belgilari: elita tarixan o‘z funksiyalarini o‘zgartirib kelgan ijtimoiy tizimning eng muhim va qadrli unsiridir, aristokratiya ishbilarmonlarga almashgan, ishbilarmonlar esa menejer va intellektuallar bilan almashgan; elita nisbatan amal qiladigan funksiyalari bajarish asosida birlashadi; elita bilan omma o‘rtasidagi munosabatlar hukmronlik xarakterini kasb etmaydi, balki ixtiyoriylik asosida qabul qilinadigan boshqarish sifatida namoyon bo‘ladi; elitani shakllantirish- mujassamlashgan guruh sifatida ko‘rganlar. Bundan tashqari, bu guruh boshqa guruhlar orasida o‘z ustunligini alohida xususiyatlar bilan qo‘llab-quvvatlagan elita mavjud bo‘lgan. Kontrelita elitalar elementining doimiy salohiyatli, muqarrar raqibiaridir. Avstriyalik olim R.Mixels (1876- 1936) oligarxiyaning temir qonunini yaratdi. Unga ko‘ra, hokimiyatning ozchilik tomonidan egallanish jarayoni muqarrardir va har qanday tashkilotda muqarrar ravishda ko‘pchilikni boshqaradigan ozchilik vujudga keladi, G.Moska bu qarashni rivojlantirgan holda, siyosiy elitani yopiq sinf, «siyosiy sinf» deb ataydi. Makiavelli maktabi konsepsiyasi quyidagi jihatlari sababli tanqidga uchraydi: a) psixologik omillar ahamiyati oshirib yuborilgan; b) demokratiyaning xushlamasligi, omma faolligini baholay olmasligi; d) jamiyat evolutsiyasini yetarlicha hisobga olmaganligi va hokimiyat uchun kurashga surbetlik bilan munosabatda bo‘lish. Ikkinchi model, elitalar to‘la to‘kis omma oldida javobgar deb hisoblovchi va jamiyatda turli elitalar mavjudligi va ular o‘rtasidagi qarama-qarshilikni nazarda tutuvchi pluralistlar (yoki poligarxik, demokratik) model hisoblanadi. Mazkur model doirasida bir qator konsepsiyalar shakllangan . Asoschilari-V.Ropke, X.Ortega-i-Gasset va boshqalar. 2 Bu nazariya vakillari elitar nazariyani zamonaviy davlat hayotiga moslashtirishga intiladi, uni demokratiya bilan qo‘shishga intiladi. Belgilari: elita tarixan o‘z funksiyalarini o‘zgartirib kelgan ijtimoiy tizimning eng muhim va qadrli unsiridir, aristokratiya ishbilarmonlarga almashgan, ishbilarmonlar esa menejer va intellektuallar bilan almashgan; elita nisbatan amal qiladigan funksiyalari bajarish asosida birlashadi; elita bilan omma o‘rtasidagi munosabatlar hukmronlik xarakterini kasb etmaydi, balki ixtiyoriylik asosida qabul qilinadigan boshqarish sifatida namoyon bo‘ladi; elitani shakllantirish- 2 R.F.Farmonov va boshqa mualliftar tomonidan tayyorlangan “Zamonaviy siyosatshunoslik” o‘quv qo‘llanmasidan keng keltirilgan. Xususan, quyidagicha keltirilgan: 13 2 R.F.Farmonov va boshqa mualliftar tomonidan tayyorlangan “Zamonaviy siyosatshunoslik” o‘quv qo‘llanmasidan keng keltirilgan. Xususan, quyidagicha keltirilgan: 13 bu hokimiyat uchun kurash natijasida emas, balki yuksak boshqaruv qobiliyatiga ega bo‘lgan shaxslarning jamiyat tomnidan tabiiy tanlovidir. Demokratik elitizm nazariyasi. R.Dal, S.M.Lipset, K.Mangeym va boshq. R.Dal elita borasida shunday degandi: “Hozirgi ulkan zamonaviy jamiyatda teng demokr atiyanin iloji yo‘q; hokimy at juda katta va muam molar o‘ta murakkab.Asosiy siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy qarorlar kichik kam sonli insonlar guruhi tomonidan qabul qilinadi.Bu tizimni ulkan siyosiy tizimlarda qo‘llab ko‘rishning iloji yo‘q” deb ta’kidlagan. Demokratik elitizm nazariyasi vakillari demokratiyani saylovchilar ovozi uchun turli elitar guruhlarning raqobatlari sifatida talqin etadi. Elita plyuralizmi nazariyasi. Bu ko‘pincha elitalaming funksional nazariyasi deb ham ataladi - R.Aron, A.Bentli, R.Dal, S.Keller, D.Rismen. Uning xususiyati: siyosiy elitani funksional elita sifatida talqin etish. Funksional elitalar - bu jamiyatdagi muayyan rahbarlik ishlari bilan mashg‘ul bo‘lish uchun zarur bo‘lgan, maxsus malakalami egallagan shaxs yoki guruhdir. Elitani yagona imtiyozli, nisbatan jipslashgan guruhlar sifatida inkor etish; jamiyatni elita va ommaga bo‘lish nisbiy, shartli va ba’zan unchalik ko‘zga tashlanmaydi; hozirgi demokratiyada elita eng komponentli va qiziqib intiladigan fuqarolardan shakllantiriladi. Demokratik davlatlarda elita muhim ijtimoiy funksiyalami bajarib kelayotganligi uchun ulaming ijtimoiy hukmronli gi to‘g‘risida gapirish nojoizdir. Elitalar plyuraliz mi konsepsiyasidan zamonaviy g‘arb demokratiyasining taraqqiyparvarligini nazariy asoslash uchun keng foydalaniladi. Elitalarming so‘l liberal konsepsiyasi plyuralistik elitizm nazariyasiga (yuqoridagi) nisbatan o‘ziga xos g‘oyaviy muxolifiy qarashlari bilan ajralib turadi - RBimbaum, J.Meyno, R.Miliband, bu hokimiyat uchun kurash natijasida emas, balki yuksak boshqaruv qobiliyatiga ega bo‘lgan shaxslarning jamiyat tomnidan tabiiy tanlovidir. Demokratik elitizm nazariyasi. R.Dal, S.M.Lipset, K.Mangeym va boshq. R.Dal elita borasida shunday degandi: “Hozirgi ulkan zamonaviy jamiyatda teng demokr atiyanin iloji yo‘q; hokimy at juda katta va muam molar o‘ta murakkab.Asosiy siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy qarorlar kichik kam sonli insonlar guruhi tomonidan qabul qilinadi.Bu tizimni ulkan siyosiy tizimlarda qo‘llab ko‘rishning iloji yo‘q” deb ta’kidlagan. Demokratik elitizm nazariyasi vakillari demokratiyani saylovchilar ovozi uchun turli elitar guruhlarning raqobatlari sifatida talqin etadi. Elita plyuralizmi nazariyasi. Bu ko‘pincha elitalaming funksional nazariyasi deb ham ataladi - R.Aron, A.Bentli, R.Dal, S.Keller, D.Rismen. Uning xususiyati: siyosiy elitani funksional elita sifatida talqin etish. Funksional elitalar - bu jamiyatdagi muayyan rahbarlik ishlari bilan mashg‘ul bo‘lish uchun zarur bo‘lgan, maxsus malakalami egallagan shaxs yoki guruhdir. Elitani yagona imtiyozli, nisbatan jipslashgan guruhlar sifatida inkor etish; jamiyatni elita va ommaga bo‘lish nisbiy, shartli va ba’zan unchalik ko‘zga tashlanmaydi; hozirgi demokratiyada elita eng komponentli va qiziqib intiladigan fuqarolardan shakllantiriladi. Demokratik davlatlarda elita muhim ijtimoiy funksiyalami bajarib kelayotganligi uchun ulaming ijtimoiy hukmronli gi to‘g‘risida gapirish nojoizdir. Elitalar plyuraliz mi konsepsiyasidan zamonaviy g‘arb demokratiyasining taraqqiyparvarligini nazariy asoslash uchun keng foydalaniladi. Elitalarming so‘l liberal konsepsiyasi plyuralistik elitizm nazariyasiga (yuqoridagi) nisbatan o‘ziga xos g‘oyaviy muxolifiy qarashlari bilan ajralib turadi - RBimbaum, J.Meyno, R.Miliband, F.Xanter. Elita nazariyalari ichida Kolumbiya universiteti satsiologi Charlz Rayt Millsning o‘ziga xos manifesti bu oqimning 14 F.Xanter. Elita nazariyalari ichida Kolumbiya universiteti satsiologi Charlz Rayt Millsning o‘ziga xos manifesti bu oqimning 14 xarakterli xususiyati sifatida namoyon bo‘ladi. Unda AQSHda hokimiyat boshqarvu barcha elitalar tomonidan emas, balki bitta hokimiyat yuritayotgan elita (“Power Elite”) tomonidan amalga oshirilayotganligini isbotlashga harakat qilingan. Uning fikricha, katta biznesmenlar siyosatchilarga pul berishadi, siyosatchilar esa uni ommaviy mudofaa xarajatlari uchun ajratishadi, yuqori lavozimdagi generallar esa yana o‘sha katta biznesmenlar bilan shartnoma tuzishadi. Pul aylanib katta biznesmenlaring u cho‘ntagidan bunisiga o‘tadi. Ch.R.Mills bu o‘zaro til biriktirilgan fitna Amerikani urushga chorlashini bashorat qilgan. Pul va aloqalar elitaga siyosiy qudratiga ega bo‘lish imkoniyatini yaratadi. 2004-yil prezidentlik saylovlarida o‘z nomzodlarini qo‘ygan Yel universiteti bitiruvchilari - J.Bush (68) va J.Kerri (66) ikkalasi ham oliy elita va maxfiy jamiyat hisoblangan “Chanoq va Suyak” jamiyati a’zolari bo‘lishgan. Elita bu “boy” degan tushuncha bilan sinonim emas. Ayrim boylar davlat mansabiga ega bo‘lishadi va uni hokmiyatga keltirgan kishilar foydasiga o‘z navbatida maqbul qonunlar, soliq imtiyozlari va subsidiyalar taqdim etadi 3 2.2 Siyosiy liderlik. Siyosatshunoslikda dolzarb masalalardan biri, siyosiy yetakchilik masalasidir. Bu o‘rinda quyidagi tushunchalar mohiyatini anglash lozim:Yetakchi (lider) - bu boshqa kishilarga ta’sir etish demakdir. Lider va uning izdoshlari o‘rtasida o‘zaro munosabatlar mavjud bo‘lib, u liderdan guruh a’zolariga qarab har doim bir tomonlama yo‘naltirilgan bo‘ladi.Yetakchilik (liderlik) - bu boshqaruvchanlik maqomi, qarorlar qabul qilish bilan bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy pozitsiyadir.Siyosiy yetakchilik (liderlik) - bu siyosat bozorida amalga oshiriladigan maxsus tadbirkorlik xarakterli xususiyati sifatida namoyon bo‘ladi. Unda AQSHda hokimiyat boshqarvu barcha elitalar tomonidan emas, balki bitta hokimiyat yuritayotgan elita (“Power Elite”) tomonidan amalga oshirilayotganligini isbotlashga harakat qilingan. Uning fikricha, katta biznesmenlar siyosatchilarga pul berishadi, siyosatchilar esa uni ommaviy mudofaa xarajatlari uchun ajratishadi, yuqori lavozimdagi generallar esa yana o‘sha katta biznesmenlar bilan shartnoma tuzishadi. Pul aylanib katta biznesmenlaring u cho‘ntagidan bunisiga o‘tadi. Ch.R.Mills bu o‘zaro til biriktirilgan fitna Amerikani urushga chorlashini bashorat qilgan. Pul va aloqalar elitaga siyosiy qudratiga ega bo‘lish imkoniyatini yaratadi. 2004-yil prezidentlik saylovlarida o‘z nomzodlarini qo‘ygan Yel universiteti bitiruvchilari - J.Bush (68) va J.Kerri (66) ikkalasi ham oliy elita va maxfiy jamiyat hisoblangan “Chanoq va Suyak” jamiyati a’zolari bo‘lishgan. Elita bu “boy” degan tushuncha bilan sinonim emas. Ayrim boylar davlat mansabiga ega bo‘lishadi va uni hokmiyatga keltirgan kishilar foydasiga o‘z navbatida maqbul qonunlar, soliq imtiyozlari va subsidiyalar taqdim etadi 3 2.2 Siyosiy liderlik. Siyosatshunoslikda dolzarb masalalardan biri, siyosiy yetakchilik masalasidir. Bu o‘rinda quyidagi tushunchalar mohiyatini anglash lozim:Yetakchi (lider) - bu boshqa kishilarga ta’sir etish demakdir. Lider va uning izdoshlari o‘rtasida o‘zaro munosabatlar mavjud bo‘lib, u liderdan guruh a’zolariga qarab har doim bir tomonlama yo‘naltirilgan bo‘ladi.Yetakchilik (liderlik) - bu boshqaruvchanlik maqomi, qarorlar qabul qilish bilan bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy pozitsiyadir.Siyosiy yetakchilik (liderlik) - bu siyosat bozorida amalga oshiriladigan maxsus tadbirkorlik 3 M.Qizg`izboyev “Siyosatshunoslik”asari: Andijon davlat universiteti.-Toshkent : Yangi asr avlodi ,2003 yil 279-283 bet 15 3 M.Qizg`izboyev “Siyosatshunoslik”asari: Andijon davlat universiteti.-Toshkent : Yangi asr avlodi ,2003 yil 279-283 bet 15 shaklidir. Bunday raqobatchilik kurashuvida tomonlar ijtimoiy vazifalarni yechish bo‘yicha dasturlar bilan almashinadilar.Siyosiy yetakchi (lider) - siyosiy jarayonlar bilan birga butun jamiyat va siyosiy tashkilot yoki harakatni ham boshqaradi, voqealarning borishi va siyosiy jarayonlar yo‘nalishini o‘zgartira oladi. Siyosiy liderlar jamiyatdagi siyosiy jarayonlarni jonlantiradilar, jamiyatning tarixiy rivojlanishini belgilovchi dasturlar va g‘oyalami ilgari suradilar.Yetakchilik mavzusi qadimgi davrda to bugungi kungacha turli tadqiqotchilar, siyosiy arboblar tomonidan o‘rganib kelingan va unga ta’riflar berilgan. “Tarixni mashhur shaxslar yaratadi” degan ibora ham bejiz yaratilmagan. Siyosiy yetakchi (lider) - mamlakat taraqqiyotida muhim rol o‘ynaydigan, siyosiy jarayonlarga va vaziyatlarga ta’sir ko‘rsata oladigan jamiyatning, muayyan ijtimoiy guruhning, tashkilotning obro‘li shaxsidir.Siyosiy liderlik hodisasiga sotsiologiya, siyosatshunoslik, psixologiya va boshqa fanlarda ko‘plab nazariyalar mavjud. Bu hodisaga qiziqish va uni tahlil etishga intilishning ibtidosi qadimgi davrlarga borib taqaladi. Antik davming mualliflari Gerodot, Plutarxlar ham siyosiy liderlik to‘g‘risida ko‘plab mulohazalar bildirishgan.Siyosatshunoslik nuqtayi nazaridan siyosiy liderlik hodisasini tahlil etishda Abu Nasr Forobiy, Amir Temur, Alisher Navoiy xizmatlari kattadir 4 . Buni siyosiy ta’limotlar shakllanish tarixidan ham kuzatish mumkin. Aytish mumkinki, siyosiy yetakchilikning sharqona tahlilida yetakchiga nasixatgo‘ylik yondashuvi ustuvorlik qiladi. Unga ko‘ra davlat arbobi siyosati har qanday vaziyatda ham axloqiy tamoyillar: rostguylik, halollik, odamlarga xayrixohlik va hokazolarga zid bo‘lmasligi kerak. Ta’kidlab o‘tish lozimki, yetakchini axloqiy qoidalarga rioya qilishga chorlovchi bunday sharqona qarashlar hozirgi zamon demokratik jamiyatlarida siyosatning insoniylashuvida, uning inson huquqlari kafolati sifatida shaklidir. Bunday raqobatchilik kurashuvida tomonlar ijtimoiy vazifalarni yechish bo‘yicha dasturlar bilan almashinadilar.Siyosiy yetakchi (lider) - siyosiy jarayonlar bilan birga butun jamiyat va siyosiy tashkilot yoki harakatni ham boshqaradi, voqealarning borishi va siyosiy jarayonlar yo‘nalishini o‘zgartira oladi. Siyosiy liderlar jamiyatdagi siyosiy jarayonlarni jonlantiradilar, jamiyatning tarixiy rivojlanishini belgilovchi dasturlar va g‘oyalami ilgari suradilar.Yetakchilik mavzusi qadimgi davrda to bugungi kungacha turli tadqiqotchilar, siyosiy arboblar tomonidan o‘rganib kelingan va unga ta’riflar berilgan. “Tarixni mashhur shaxslar yaratadi” degan ibora ham bejiz yaratilmagan. Siyosiy yetakchi (lider) - mamlakat taraqqiyotida muhim rol o‘ynaydigan, siyosiy jarayonlarga va vaziyatlarga ta’sir ko‘rsata oladigan jamiyatning, muayyan ijtimoiy guruhning, tashkilotning obro‘li shaxsidir.Siyosiy liderlik hodisasiga sotsiologiya, siyosatshunoslik, psixologiya va boshqa fanlarda ko‘plab nazariyalar mavjud. Bu hodisaga qiziqish va uni tahlil etishga intilishning ibtidosi qadimgi davrlarga borib taqaladi. Antik davming mualliflari Gerodot, Plutarxlar ham siyosiy liderlik to‘g‘risida ko‘plab mulohazalar bildirishgan.Siyosatshunoslik nuqtayi nazaridan siyosiy liderlik hodisasini tahlil etishda Abu Nasr Forobiy, Amir Temur, Alisher Navoiy xizmatlari kattadir 4 . Buni siyosiy ta’limotlar shakllanish tarixidan ham kuzatish mumkin. Aytish mumkinki, siyosiy yetakchilikning sharqona tahlilida yetakchiga nasixatgo‘ylik yondashuvi ustuvorlik qiladi. Unga ko‘ra davlat arbobi siyosati har qanday vaziyatda ham axloqiy tamoyillar: rostguylik, halollik, odamlarga xayrixohlik va hokazolarga zid bo‘lmasligi kerak. Ta’kidlab o‘tish lozimki, yetakchini axloqiy qoidalarga rioya qilishga chorlovchi bunday sharqona qarashlar hozirgi zamon demokratik jamiyatlarida siyosatning insoniylashuvida, uning inson huquqlari kafolati sifatida 4 Форобий А бу Наср. Фозил одамлар шахри. —Тошкент: А.Кодирий номидаги халк мероси нашриёти, 1993. -Б189. 16 4 Форобий А бу Наср. Фозил одамлар шахри. —Тошкент: А.Кодирий номидаги халк мероси нашриёти, 1993. -Б189. 16 tanilishida o‘z ifodasini topmoqda.uyg‘onish davri mutaffakkiri, N. Makiavellining fikricha, siyosiy yetakchi - bu butun jamiyatni jipslashtiruvchi, ijtimoiy tartiblami saqlab qolish va mustahkamlash uchun har qanday vositalarni qo‘llovchi hukmdordir. XIX asrga kelib shaxs irodasini jamiyat taraqqiyotining belgilovchi kuchi, deb hisoblovchi volyuntaristik nazariyalar paydo bo‘lgan. Yetakchilik to‘g‘risidagi bu nazariya vakillari Tomas Karleyl (1795— 1881) va Ralf Uolso Emersonlar (1803-1882) fikricha, odamlaming ko‘pchiligi barcha munosabatlarda yetakchilaming yo‘naltiruvchi ta’sirisiz normal hayot kechira olmaydilar. Ulaming fikriga ko‘ra, tarix qahramon, diniy shaxs ijodining mahsulidir.Siyosiy fikrlar ta’limotidagi siyosiy liderlik nazariyasida F. Nisshe ishlab chiqqan paradigmalar ham muhim rol o‘ynaydi. U oliy biologik tip - yetakchi, yo‘lboshchi inson, g‘ayritabiiy favqulodda inson to‘g‘risidagi g‘oyani asoslashga harakat qildi. G‘ayritabiiy, favqulodda inson insoniy axloq me’yorlari bilan chegaralanmagan bo‘lib u, yaxshilik va yomonlikdan yuqori turadi. U oddiy odamlarga, o‘ziga o‘xshash favqulodda yo‘lboshchi insonlar bilan mehribon, muloyim bo‘lishi mumkin. U yuksak hayotiy quvvatga egaligi va hokimiyatga bo‘lgan irodasi bilan boshqa kishilardan ajralib turadi. U kishi irodali, rivojlangan va go‘zal insondir.XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab, siyosiy yetakchilik omilini “qahramon”, “dohiy” kabi epitetlar bilan izohlash hollari ilmiy amaliyotga kirib keldi 5 . Uning asosida insoniyat sivilizatsiyasining barcha yutuqlarini buyuk yetakchilar (liderlar) faoliyati bilan bog‘lashga harakat qilingan nazariy g‘oyalar paydo bo‘la boshladi. Fransiyalik sotsiolog va psixolog olim G. Tard va uning vatandoshi G. Lebon buyuk yetakchilar bir paytning o‘zida buyuk psixologlar hamdir, deb ta’kidlagan edilar. Avstraliyalik psixolog olim Z.Freyd esa siyosiy yetakchilikning obro‘-e’tibori va mavqesi xuddi tanilishida o‘z ifodasini topmoqda.uyg‘onish davri mutaffakkiri, N. Makiavellining fikricha, siyosiy yetakchi - bu butun jamiyatni jipslashtiruvchi, ijtimoiy tartiblami saqlab qolish va mustahkamlash uchun har qanday vositalarni qo‘llovchi hukmdordir. XIX asrga kelib shaxs irodasini jamiyat taraqqiyotining belgilovchi kuchi, deb hisoblovchi volyuntaristik nazariyalar paydo bo‘lgan. Yetakchilik to‘g‘risidagi bu nazariya vakillari Tomas Karleyl (1795— 1881) va Ralf Uolso Emersonlar (1803-1882) fikricha, odamlaming ko‘pchiligi barcha munosabatlarda yetakchilaming yo‘naltiruvchi ta’sirisiz normal hayot kechira olmaydilar. Ulaming fikriga ko‘ra, tarix qahramon, diniy shaxs ijodining mahsulidir.Siyosiy fikrlar ta’limotidagi siyosiy liderlik nazariyasida F. Nisshe ishlab chiqqan paradigmalar ham muhim rol o‘ynaydi. U oliy biologik tip - yetakchi, yo‘lboshchi inson, g‘ayritabiiy favqulodda inson to‘g‘risidagi g‘oyani asoslashga harakat qildi. G‘ayritabiiy, favqulodda inson insoniy axloq me’yorlari bilan chegaralanmagan bo‘lib u, yaxshilik va yomonlikdan yuqori turadi. U oddiy odamlarga, o‘ziga o‘xshash favqulodda yo‘lboshchi insonlar bilan mehribon, muloyim bo‘lishi mumkin. U yuksak hayotiy quvvatga egaligi va hokimiyatga bo‘lgan irodasi bilan boshqa kishilardan ajralib turadi. U kishi irodali, rivojlangan va go‘zal insondir.XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab, siyosiy yetakchilik omilini “qahramon”, “dohiy” kabi epitetlar bilan izohlash hollari ilmiy amaliyotga kirib keldi 5 . Uning asosida insoniyat sivilizatsiyasining barcha yutuqlarini buyuk yetakchilar (liderlar) faoliyati bilan bog‘lashga harakat qilingan nazariy g‘oyalar paydo bo‘la boshladi. Fransiyalik sotsiolog va psixolog olim G. Tard va uning vatandoshi G. Lebon buyuk yetakchilar bir paytning o‘zida buyuk psixologlar hamdir, deb ta’kidlagan edilar. Avstraliyalik psixolog olim Z.Freyd esa siyosiy yetakchilikning obro‘-e’tibori va mavqesi xuddi oiladagi otaning obro‘siga o‘xshaydi. Oiladagi bolalar, dono otaga qanchalik talpinsalar, odamlar ham jamiyat miqyosida 5 Odilqoriyev X.T.”siyosatshonoslik” .ozbekistan Faylasuflari nashiriyoti Toshkent-2009 17 oiladagi otaning obro‘siga o‘xshaydi. Oiladagi bolalar, dono otaga qanchalik talpinsalar, odamlar ham jamiyat miqyosida 5 Odilqoriyev X.T.”siyosatshonoslik” .ozbekistan Faylasuflari nashiriyoti Toshkent-2009 17 siyosiy yetakchiga shunchalik ishtiyoq bilan intiladilar, deb ta’kidlagan edi.Amerikalik politolog Margarit Xarmani yetakchi (lider)ni quyidagicha ta’riflaydi: Yetakchi - ko‘p qirrali tushuncha, uning namoyon bo‘lishini ko‘rayotganda, quyidagilarga e’tibor berish kerakligini aytadi.a) Rahbaming o‘z xarakteri. b) Unga muxolifatda bo‘lgan rahbaming xislatlari (unga ta’sir ko‘rsatuvchi barcha siyosat subyektlari). d) Rahbarlar va unga raqobat qilayotganlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqa. d) Rahbarlikni amalga oshirish chog‘idagi aniq vaziyat. “Siyosiy yetakchi” jamiyatda ro‘y beruvchi siyosiy jarayonlaming yetakchi subyekti sifatida quyidagi muhim funksiyalami bajaradi: integrativ funksiya; qarorlar qabul qilish funksiyasi; kommunikativ funksiya; safarbar qilish funksiyasi; sotsial arbitraj funksiya si;siyosiy tizim va uning alohida olingan institutl arini legitimlashtirish funksiyasi.Siyosiy yetakchilikka oid nazariyalar. Yetakchilik tabiatini tushuntirishga bo‘lgan intilishlar ko‘pgina nazariyalarni paydo qildi.> Xislatlar (sifatlar) nazariyasi. Ulardan eng qadimiyrog‘i va ahamiyatini hozirga qadar yo‘qotmagani xislatlar nazariyasidir. Ushbu nazariyaning asoschilaridan biri E.Bogardus fikricha, a’lo darajali intellektual iste’dodlar shaxsga ertami-kechmi yetakchilikka olib keluvchi ko‘zga ko‘ringan mavqeni beradi. Yetakchilik- alohida sifatlaridan (tafakkuri, irodasi, kuch-g‘ayrati va boshq.) paydo bo‘ladigan fenomen. Demak, yetakchilik hodisasini yetakchining yuksak fazilatlari asosida tushuntirish ushbu nazariyaning mohiyatini tashkil etadi.> Omiliy-tahliliy ta ’limot. Biroq nodemokratik davlatlarda o‘rtamiyona, go‘r, yorqin xislatlarga ega bo‘lmagan shaxslaming teztez siyosiy yetakchilar sifatida siyosat maydoniga kelishlari kuzatilgan. Bulami hisobga olish xislatlar nazariyasining rivojiga - uning omiliy- siyosiy yetakchiga shunchalik ishtiyoq bilan intiladilar, deb ta’kidlagan edi.Amerikalik politolog Margarit Xarmani yetakchi (lider)ni quyidagicha ta’riflaydi: Yetakchi - ko‘p qirrali tushuncha, uning namoyon bo‘lishini ko‘rayotganda, quyidagilarga e’tibor berish kerakligini aytadi.a) Rahbaming o‘z xarakteri. b) Unga muxolifatda bo‘lgan rahbaming xislatlari (unga ta’sir ko‘rsatuvchi barcha siyosat subyektlari). d) Rahbarlar va unga raqobat qilayotganlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqa. d) Rahbarlikni amalga oshirish chog‘idagi aniq vaziyat. “Siyosiy yetakchi” jamiyatda ro‘y beruvchi siyosiy jarayonlaming yetakchi subyekti sifatida quyidagi muhim funksiyalami bajaradi: integrativ funksiya; qarorlar qabul qilish funksiyasi; kommunikativ funksiya; safarbar qilish funksiyasi; sotsial arbitraj funksiya si;siyosiy tizim va uning alohida olingan institutl arini legitimlashtirish funksiyasi.Siyosiy yetakchilikka oid nazariyalar. Yetakchilik tabiatini tushuntirishga bo‘lgan intilishlar ko‘pgina nazariyalarni paydo qildi.> Xislatlar (sifatlar) nazariyasi. Ulardan eng qadimiyrog‘i va ahamiyatini hozirga qadar yo‘qotmagani xislatlar nazariyasidir. Ushbu nazariyaning asoschilaridan biri E.Bogardus fikricha, a’lo darajali intellektual iste’dodlar shaxsga ertami-kechmi yetakchilikka olib keluvchi ko‘zga ko‘ringan mavqeni beradi. Yetakchilik- alohida sifatlaridan (tafakkuri, irodasi, kuch-g‘ayrati va boshq.) paydo bo‘ladigan fenomen. Demak, yetakchilik hodisasini yetakchining yuksak fazilatlari asosida tushuntirish ushbu nazariyaning mohiyatini tashkil etadi.> Omiliy-tahliliy ta ’limot. Biroq nodemokratik davlatlarda o‘rtamiyona, go‘r, yorqin xislatlarga ega bo‘lmagan shaxslaming teztez siyosiy yetakchilar sifatida siyosat maydoniga kelishlari kuzatilgan. Bulami hisobga olish xislatlar nazariyasining rivojiga - uning omiliy- tahliliy tamoyili yaratilishiga olib keldi. Bu tamoyil yetakchilaming sof individual xususiyatlarini va muayyan siyosiy maqsadlarini amalga oshirish jarayonida 18 tahliliy tamoyili yaratilishiga olib keldi. Bu tamoyil yetakchilaming sof individual xususiyatlarini va muayyan siyosiy maqsadlarini amalga oshirish jarayonida 18 namoyon bo‘lgan xulq-atvorlarini taqqoslaydi. Siyosiy yetakchining individual xususiyatlari va uning oldida turgan maqsadlarga erishishga intilishi natijasida siyosiy lidering «ikkinchi tabiati» vujudga keladi. Xulq- atvor uslubi ishlab chiqiladi. Siyosiy lidering maqsadni mo‘ljallash va unga erishish uslubiga muayyan ijtimoiy vaziyatlar ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, V.I.Leninning yaqinlari bilan munosabatida namoyon bo‘luvchi individual xislatlari hech ham zo‘ravonlikka chanqoq va odamlaming kulfatlariga befarq, rahmsiz va zolimligidan darak bermasdi. Biroq uning o‘jarligi va utopik maqsadga intilishlari uni hokimiyatni saqlab qolish uchun jinoyatlar oldida to‘xtamaydigan, umuminsoniy axloq me’yorlarini inkor etuvchi diktatorga aylantirgan.Vaziyatlar nazariyasi (V. Dali, T. Xilton, A. Gardner) yetakchilikning ma’lum bir ijtimoiy sharoitlarga bog‘liqligi g‘oyasiga asoslandi. Lider - muayyan vaziyat mahsulidir. Bunga ko‘ra, aynan vujudga kelgan aniq shart-sharoitlar yetakchini saralaydi va xulq-atvorini beligilaydi 6 . Vaziyatlar nazariyasi shaxs individual sifatlarining muhim rolini inkor etmaydi, biroq ulami mutlaqlashtirmaydi ham. 7 Biroq bu tamoyil yetakchining faolligini, uning vaziyatni o‘z vaqtida to‘g‘ri baholash va o‘zgartirish, o‘tkir muammolar yechilishini topa olish qobiliyatini yetarlicha aks ettirmaydi. Tarixda tasodifiy liderlar bo‘lmaydi: har bir lider o‘z davrining va shu davrga xos tarixiy vaziyatning mahsulidir. Iskandar Zulqamayn, Oliver Kromvel, Chingizxon, Amir Temur, Jaloliddin Manguberdilar ham o‘z davrining liderlari edilar. Ammo tabiiyki, ular bir-birlaridan tubdan farq qilardilar. Konstitue ntlar nazariyasi yetakchili k qobilyatin i izdoshlar va konstituentlar orqali tushuntiradi. Ayni izdosh - deb yozadi LF. Etenford, - yetakchi va vaziyatni o‘zgartiradi, oxir oqibatda yetakchilikni qabul qiladi yoki rad etiladi. Ancha afzalliklarga ega bu nazariya yetakchining yangiliklarga intiluvchanligi, namoyon bo‘lgan xulq-atvorlarini taqqoslaydi. Siyosiy yetakchining individual xususiyatlari va uning oldida turgan maqsadlarga erishishga intilishi natijasida siyosiy lidering «ikkinchi tabiati» vujudga keladi. Xulq- atvor uslubi ishlab chiqiladi. Siyosiy lidering maqsadni mo‘ljallash va unga erishish uslubiga muayyan ijtimoiy vaziyatlar ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, V.I.Leninning yaqinlari bilan munosabatida namoyon bo‘luvchi individual xislatlari hech ham zo‘ravonlikka chanqoq va odamlaming kulfatlariga befarq, rahmsiz va zolimligidan darak bermasdi. Biroq uning o‘jarligi va utopik maqsadga intilishlari uni hokimiyatni saqlab qolish uchun jinoyatlar oldida to‘xtamaydigan, umuminsoniy axloq me’yorlarini inkor etuvchi diktatorga aylantirgan.Vaziyatlar nazariyasi (V. Dali, T. Xilton, A. Gardner) yetakchilikning ma’lum bir ijtimoiy sharoitlarga bog‘liqligi g‘oyasiga asoslandi. Lider - muayyan vaziyat mahsulidir. Bunga ko‘ra, aynan vujudga kelgan aniq shart-sharoitlar yetakchini saralaydi va xulq-atvorini beligilaydi 6 . Vaziyatlar nazariyasi shaxs individual sifatlarining muhim rolini inkor etmaydi, biroq ulami mutlaqlashtirmaydi ham. 7 Biroq bu tamoyil yetakchining faolligini, uning vaziyatni o‘z vaqtida to‘g‘ri baholash va o‘zgartirish, o‘tkir muammolar yechilishini topa olish qobiliyatini yetarlicha aks ettirmaydi. Tarixda tasodifiy liderlar bo‘lmaydi: har bir lider o‘z davrining va shu davrga xos tarixiy vaziyatning mahsulidir. Iskandar Zulqamayn, Oliver Kromvel, Chingizxon, Amir Temur, Jaloliddin Manguberdilar ham o‘z davrining liderlari edilar. Ammo tabiiyki, ular bir-birlaridan tubdan farq qilardilar. Konstitue ntlar nazariyasi yetakchili k qobilyatin i izdoshlar va konstituentlar orqali tushuntiradi. Ayni izdosh - deb yozadi LF. Etenford, - yetakchi va vaziyatni o‘zgartiradi, oxir oqibatda yetakchilikni qabul qiladi yoki rad etiladi. Ancha afzalliklarga ega bu nazariya yetakchining yangiliklarga intiluvchanligi, 6 https://read.virmk.ru/b/BARANOV_ 7 Biturayev O`.B “siyosatshunoslika kirish” Toshkent :”barkamol fayz mediya”, 2017 161-165 b 19 6 https://read.virmk.ru/b/BARANOV_ 7 Biturayev O`.B “siyosatshunoslika kirish” Toshkent :”barkamol fayz mediya”, 2017 161-165 b 19 mustaqilligi va faolligini yetarli hisobga olmaydi.Siyosiy liderlami tarafdorlar manfaatlarining ifodachisi sifatidagi bunday qarash birmuncha kamchiliklarga ham egadir. Ushbu nazariya va vaziyatlar ta’limoti ham siyosiy lideming hokimiyatni egallagandan keyingi faoliyatidagi mustaqillikni, faollikni tushuntirib bera olmaydi. Tarix saboqlari ko‘rsatadiki, ko‘pgina siyosiy rahbarlar o‘zini hokimiyat tepasiga keltirgan qatlamlar va guruhlar manfaatlariga qarshi qaratilgan faoliyat yuritganlar.Psixoanalitika nazariyasi. Siyosiy liderlik tabiatini tushuntirish va uni bir xilda izohlash murakkab vazifa bo‘lib, uning subyektiv mexanizmlarini psixologik ta’limotlar, xususan psixoanalitika nazariyasi tushuntirib beradi. Uning asoschisi Z.Freyddir. Siyosiy liderlik asosida shahvoniy mayllar yotadi. Sublimatsiya, boshqa holatga o‘tishjaryonida, u ijodiy faoliyatga, jumladan, siyosiy liderlikka ham intilish sifatida namoyon bo‘ladi. Ko‘pgina kishilarda rahbarlik lavozimlarini egallash subyektiv-kompensatorlik vazifasini bajaradi. Turli xil kamchiliklarga yo‘l qo‘ymaslik, nomukammallik hissiyotini yengishga yordam beradi. Muayyan psixologik ehtiyojlar siyosiy liderga bo‘ysunishga majbur etadi. Siyosiy liderlikning psixoanalistik nazariyasi rivojiga Frankfurt maktabi vakillari E. Fromm va T.Adomo sezilarli hissa qo‘shdilar. Ular avtoritarizmga moyil bo‘lgan va hokimiyatga intiluvchi shaxs tipini aniqladilar. Bunday shaxs nosog‘lom, ya’ni oilaviy nevroz holatini keltirib chiqaruvchi sharoitlarda shakllanadi. Kishi bunday sharoitlar da ularning hammasi dan hukmronli k yoki bo‘ysunis h munosabatlariga qochishga intiladi. Liderlik-avtoritar shaxs uchun o‘zining notekis kayfiyatlaridan holi bo‘lishga va o‘z irodasiga boshqalarni buysundirishga imkon beradigan psixologik ehtiyojdir. Boshqalar ustidan cheksiz hukmronlik qilish, bunday kishiga o‘ziga xos mustaqilligi va faolligini yetarli hisobga olmaydi.Siyosiy liderlami tarafdorlar manfaatlarining ifodachisi sifatidagi bunday qarash birmuncha kamchiliklarga ham egadir. Ushbu nazariya va vaziyatlar ta’limoti ham siyosiy lideming hokimiyatni egallagandan keyingi faoliyatidagi mustaqillikni, faollikni tushuntirib bera olmaydi. Tarix saboqlari ko‘rsatadiki, ko‘pgina siyosiy rahbarlar o‘zini hokimiyat tepasiga keltirgan qatlamlar va guruhlar manfaatlariga qarshi qaratilgan faoliyat yuritganlar.Psixoanalitika nazariyasi. Siyosiy liderlik tabiatini tushuntirish va uni bir xilda izohlash murakkab vazifa bo‘lib, uning subyektiv mexanizmlarini psixologik ta’limotlar, xususan psixoanalitika nazariyasi tushuntirib beradi. Uning asoschisi Z.Freyddir. Siyosiy liderlik asosida shahvoniy mayllar yotadi. Sublimatsiya, boshqa holatga o‘tishjaryonida, u ijodiy faoliyatga, jumladan, siyosiy liderlikka ham intilish sifatida namoyon bo‘ladi. Ko‘pgina kishilarda rahbarlik lavozimlarini egallash subyektiv-kompensatorlik vazifasini bajaradi. Turli xil kamchiliklarga yo‘l qo‘ymaslik, nomukammallik hissiyotini yengishga yordam beradi. Muayyan psixologik ehtiyojlar siyosiy liderga bo‘ysunishga majbur etadi. Siyosiy liderlikning psixoanalistik nazariyasi rivojiga Frankfurt maktabi vakillari E. Fromm va T.Adomo sezilarli hissa qo‘shdilar. Ular avtoritarizmga moyil bo‘lgan va hokimiyatga intiluvchi shaxs tipini aniqladilar. Bunday shaxs nosog‘lom, ya’ni oilaviy nevroz holatini keltirib chiqaruvchi sharoitlarda shakllanadi. Kishi bunday sharoitlar da ularning hammasi dan hukmronli k yoki bo‘ysunis h munosabatlariga qochishga intiladi. Liderlik-avtoritar shaxs uchun o‘zining notekis kayfiyatlaridan holi bo‘lishga va o‘z irodasiga boshqalarni buysundirishga imkon beradigan psixologik ehtiyojdir. Boshqalar ustidan cheksiz hukmronlik qilish, bunday kishiga o‘ziga xos sarxushlik baxsh etadi. U o‘ziga xos sadizm, zo‘ravonlik shaklidir. Shu bilan bir vaqtda, avtoritar shaxs mazoxistik xususiyatga ham egadir, ya’ni u o‘zidan zo‘rroq kuch bilan to‘qnashganda, unga sajda qiladi. Boshqalarning 20 sarxushlik baxsh etadi. U o‘ziga xos sadizm, zo‘ravonlik shaklidir. Shu bilan bir vaqtda, avtoritar shaxs mazoxistik xususiyatga ham egadir, ya’ni u o‘zidan zo‘rroq kuch bilan to‘qnashganda, unga sajda qiladi. Boshqalarning 20 kuchsizligi unda g‘azablanish, ularni tahqirlash kayfiyatlarini tug‘diradi.Bunday xulq-atvor shakli psixologik ma’noda kuchlilikning emas, kuchsizlikning namoyon bo‘lishidir. Avtoritar shaxs haqqoniy kuchga ega bo‘lmasdan, boshqa kishilar ustidan hukmronlik qilish vositasida u kuchga ega bo‘lishga o‘zini ishontirishga harakat qiladi. Bunday shaxs irratsionaldir, mistikaga moyildir va, birinchi navbatda, hissiyotlar asosida fikr yuritadi, tenglik va demokratiyaga toqat qila olmaydi. Boshqa barcha kishilami kuchli-kuchsiz munosabatlari vositasida idrok etadi.Interfaol tahlil. Yetakchilik to‘g‘risida yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan nazariyalar uning turli tomonlarini ko‘rishga imkon beradi, biroq uning bir butun ko‘rinishini bera olmaydi. Yetakchilikni kompleks tadqiq etishni amalga oshirishni interfaol tahlil bajaradi. U yetakchilikning asosiy to‘rtta xususiyatini hisobga oladi: 1. lidering xarakterli xususiyatlari; 2. u bajarishi lozim bo‘lgan vazifalar; 3. uning izdoshlari va ulaming o‘zaro harakati tizimi; 4. lider va o‘zaro munosabat mexanizmi.Lekin liderlikning universal ta’limotini yaratish mumkin emas. Sababi, bu voqelikning o‘zi namoyon bo‘lishiga, vazifalariga, tarixiy davr, siyosiy tizim xususiyatlariga ko‘ra xilma-xildir.Siyosiy liderlik turlari. 0`z davrida M.Veber (1864-1920-yillar) ning liderlikning mumtoz, deb hisoblash mumkin bo‘lgan uch turini «Siyosat-ham mayl, ham kasb sifatida» maqolasida bergan legitimlikning uch turiga asoslanadi:An’anaviy liderlik. Liderlikning bu turlari an’analar, marosimlar, odat kuchi kabi mexanizmlarga tayanadi. Itoat qilish odati an’analaming muqaddasligiga va hokimiyatning meros tariqasida o‘tishiga asoslangan. Liderlikning bu turi dohiylar, oqsoqollar, shohlar boshqaruvi uchun xosdir.Xariz matik liderlik. Hukmdor- liderning qudratiga xalqning cheksiz kuchsizligi unda g‘azablanish, ularni tahqirlash kayfiyatlarini tug‘diradi.Bunday xulq-atvor shakli psixologik ma’noda kuchlilikning emas, kuchsizlikning namoyon bo‘lishidir. Avtoritar shaxs haqqoniy kuchga ega bo‘lmasdan, boshqa kishilar ustidan hukmronlik qilish vositasida u kuchga ega bo‘lishga o‘zini ishontirishga harakat qiladi. Bunday shaxs irratsionaldir, mistikaga moyildir va, birinchi navbatda, hissiyotlar asosida fikr yuritadi, tenglik va demokratiyaga toqat qila olmaydi. Boshqa barcha kishilami kuchli-kuchsiz munosabatlari vositasida idrok etadi.Interfaol tahlil. Yetakchilik to‘g‘risida yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan nazariyalar uning turli tomonlarini ko‘rishga imkon beradi, biroq uning bir butun ko‘rinishini bera olmaydi. Yetakchilikni kompleks tadqiq etishni amalga oshirishni interfaol tahlil bajaradi. U yetakchilikning asosiy to‘rtta xususiyatini hisobga oladi: 1. lidering xarakterli xususiyatlari; 2. u bajarishi lozim bo‘lgan vazifalar; 3. uning izdoshlari va ulaming o‘zaro harakati tizimi; 4. lider va o‘zaro munosabat mexanizmi.Lekin liderlikning universal ta’limotini yaratish mumkin emas. Sababi, bu voqelikning o‘zi namoyon bo‘lishiga, vazifalariga, tarixiy davr, siyosiy tizim xususiyatlariga ko‘ra xilma-xildir.Siyosiy liderlik turlari. 0`z davrida M.Veber (1864-1920-yillar) ning liderlikning mumtoz, deb hisoblash mumkin bo‘lgan uch turini «Siyosat-ham mayl, ham kasb sifatida» maqolasida bergan legitimlikning uch turiga asoslanadi:An’anaviy liderlik. Liderlikning bu turlari an’analar, marosimlar, odat kuchi kabi mexanizmlarga tayanadi. Itoat qilish odati an’analaming muqaddasligiga va hokimiyatning meros tariqasida o‘tishiga asoslangan. Liderlikning bu turi dohiylar, oqsoqollar, shohlar boshqaruvi uchun xosdir.Xariz matik liderlik. Hukmdor- liderning qudratiga xalqning cheksiz ishonchiga asoslanadi.Ratsional-oshkora liderlik. Liderlikni saylashning tartibi, unga muayyan hokimlik vakolatlarining oqilligi, qonuniyligi to‘g‘risidagi tasavvurlarga 21 ishonchiga asoslanadi.Ratsional-oshkora liderlik. Liderlikni saylashning tartibi, unga muayyan hokimlik vakolatlarining oqilligi, qonuniyligi to‘g‘risidagi tasavvurlarga 21 asoslanadi.Amerikalik politolog M. Xermann “siyosiy yetakchilik”ning o‘ziga xos tipologiyasini taklif qilgan edi. Unga ko‘ra, yetakchilarni turlarga bo‘lishda uning imiji muhim o‘rinni egallaydi: 1) bayroqdor yoki buyuk inson, 2) xizmatkor, 3) savdogar, 4) o‘t o‘chiruvchi.Rahbarlik uslubiga ko‘ra: a) avtoritar, b) demokratik, d) liberal Ta’sir etish shakli bo‘yicha: a) rasmiy, b) norasmiy Mavjud siyosiy tizimga bo‘lgan munosabatiga ko‘ra: funksional lider, disfunksional lider.konformist lider. nonkonformist lider.0 ‘z avtoritetining ijtimoiy mohiyatiga ko‘ra: a) an’anaviy lider, b) byurokratik lider, d) xarizmatik lider.Xulosa qilib aytganda, ilmiy adabiyotlarda hozirgi dunyoda liderlik rivojlanishida beshta tendensiya shakllangani keltirilgan 8 : ichki siyosatlarini umumjahon, global jarayonning bir qismi sifatida qarashlari lozim bo‘ladi. 1. Milliy liderlar endilikda global muammolami chetlab o‘ta olmaydilar. 2. Norasmiy liderlar roli va ta’sirining ortib borishi. 3. Liderlar faoliyati iqtisodiy va ijtimoiy muammolami hal qilishga ko‘proq jalb qilinyapti. Bu lider faoliyati bilan bog‘liq ravishda u yoki bu millat turmush darajasining ortishida namoyon bo‘lyapti, o‘z navbatida, bu faoliyatning davomiyligi ham ortyapti. 4. Lider-qahramon va lider-antiqahramon kabi siyosatchilaring paydo bo‘lish ehtimoli kamayapti 5. Hokimiyatlar bo‘linishi va fuqarolik jamiyati chegaralarining kengayishi hisobiga siyosiy yetakchi hokimiyat ham cheklanyapti. 2.3 Siyosiy yetakchilik turlari asoslanadi.Amerikalik politolog M. Xermann “siyosiy yetakchilik”ning o‘ziga xos tipologiyasini taklif qilgan edi. Unga ko‘ra, yetakchilarni turlarga bo‘lishda uning imiji muhim o‘rinni egallaydi: 1) bayroqdor yoki buyuk inson, 2) xizmatkor, 3) savdogar, 4) o‘t o‘chiruvchi.Rahbarlik uslubiga ko‘ra: a) avtoritar, b) demokratik, d) liberal Ta’sir etish shakli bo‘yicha: a) rasmiy, b) norasmiy Mavjud siyosiy tizimga bo‘lgan munosabatiga ko‘ra: funksional lider, disfunksional lider.konformist lider. nonkonformist lider.0 ‘z avtoritetining ijtimoiy mohiyatiga ko‘ra: a) an’anaviy lider, b) byurokratik lider, d) xarizmatik lider.Xulosa qilib aytganda, ilmiy adabiyotlarda hozirgi dunyoda liderlik rivojlanishida beshta tendensiya shakllangani keltirilgan 8 : ichki siyosatlarini umumjahon, global jarayonning bir qismi sifatida qarashlari lozim bo‘ladi. 1. Milliy liderlar endilikda global muammolami chetlab o‘ta olmaydilar. 2. Norasmiy liderlar roli va ta’sirining ortib borishi. 3. Liderlar faoliyati iqtisodiy va ijtimoiy muammolami hal qilishga ko‘proq jalb qilinyapti. Bu lider faoliyati bilan bog‘liq ravishda u yoki bu millat turmush darajasining ortishida namoyon bo‘lyapti, o‘z navbatida, bu faoliyatning davomiyligi ham ortyapti. 4. Lider-qahramon va lider-antiqahramon kabi siyosatchilaring paydo bo‘lish ehtimoli kamayapti 5. Hokimiyatlar bo‘linishi va fuqarolik jamiyati chegaralarining kengayishi hisobiga siyosiy yetakchi hokimiyat ham cheklanyapti. 2.3 Siyosiy yetakchilik turlari 8 . Шаропов Ф.Ш. Сиёсатшунослик: Олий укув юрт талабалари учун ўқув қўлланма.- Т.Ўзбекистон, 1992. . Roskin M.G., Cord R.L., Medeiros J.A., Jones W.S. Political 22 8 . Шаропов Ф.Ш. Сиёсатшунослик: Олий укув юрт талабалари учун ўқув қўлланма.- Т.Ўзбекистон, 1992. . Roskin M.G., Cord R.L., Medeiros J.A., Jones W.S. Political 22 Hokimkyat yetakchining ilohiy qudratiga xalqning cheksiz ishonchiga asoslanadi. Ratsional oshkora yetakchilik. Yetakchini saylash tarkibi, unga berilgan hokimlik vakolatlarining oqilligi qonuniyligi to'g'risidagi tasavvurlarga asoslanadi. Ushbu klassifikatsiya o'zining kamchiliklariga qaramasdan, uni qo'llashda oddiy va qulaydir. Birinchi turdagi yetakchilik asosida odatlar ikkinchisida e'tiqod va hissiyotlar yotadi. Uchinchisida tafakkur, M.Veber. xarizmatik yetakchilikat tahlil etishga alohida e'tibor beradi. U yetakchilikning ushbu turini inqiroz davrida jamiyatni inqilobiy tarzda yangilashning muhim harakatlantiruvchi kuchi sifatida qaraydi, chunki, xarizmatik dohly obro'-e'tibori o'tmish bilan bog'liq bo'lmasdan, u ommani ijtimoiy yangilanish vazifalarini yechishga safarbar etishga qodirdir, Jamiyat taraqqiyotiga nisbatan tinch davrda esa, tarixiy avaylab -asrovchi va zaruriy islohotlarni amalga oshinuvchi ratsional legal yetakchilik maydonga chiqadi. Uni byurokratik yetakchilik, deb ham atashadi. Bu holda siyosiy yetakchilik qonuniy byurokratik tadbirlar natijasida shakllanadi. Tadqiqotchilar dohiylarni va yetakchilarni farqlashadi. Dohiylikda, oliy hokimiyat timsoli bo'lgan shaxsga sig'inish e'tiqodga asoslansa, yetakchilik ancha madaniy jamiyatlar uchim xos va u siyosatchi amal qiladigan barcha e'tirof etadigan qoidalarga asoslanadi. Faoliyatining ko'lamiga ko'ra, umummilliy, xalqaro darajadagi muayyan ijtimoiy qatlamlar, partiyalar yetakcholarini ajratish mumkin. V. Pareto yetakchilami sherlar va tulkilarga ajratgan. Tulki sifatii siyosatchi vaziyatni tez anglaydigan, o'zining asl maqsadlarini sir tuta oluvchi, ayyor, ehtiyutkar, izlarini yashira oladigan,lbo'lishi kerak. Sher sifatli siyosatchilar to'g'ri so'z, dangalchi, qo'pol bo'lganlari tufayli, boshqalar qo'ygan qopqonga tezgina tusha qoladi. Uning bosh Hokimkyat yetakchining ilohiy qudratiga xalqning cheksiz ishonchiga asoslanadi. Ratsional oshkora yetakchilik. Yetakchini saylash tarkibi, unga berilgan hokimlik vakolatlarining oqilligi qonuniyligi to'g'risidagi tasavvurlarga asoslanadi. Ushbu klassifikatsiya o'zining kamchiliklariga qaramasdan, uni qo'llashda oddiy va qulaydir. Birinchi turdagi yetakchilik asosida odatlar ikkinchisida e'tiqod va hissiyotlar yotadi. Uchinchisida tafakkur, M.Veber. xarizmatik yetakchilikat tahlil etishga alohida e'tibor beradi. U yetakchilikning ushbu turini inqiroz davrida jamiyatni inqilobiy tarzda yangilashning muhim harakatlantiruvchi kuchi sifatida qaraydi, chunki, xarizmatik dohly obro'-e'tibori o'tmish bilan bog'liq bo'lmasdan, u ommani ijtimoiy yangilanish vazifalarini yechishga safarbar etishga qodirdir, Jamiyat taraqqiyotiga nisbatan tinch davrda esa, tarixiy avaylab -asrovchi va zaruriy islohotlarni amalga oshinuvchi ratsional legal yetakchilik maydonga chiqadi. Uni byurokratik yetakchilik, deb ham atashadi. Bu holda siyosiy yetakchilik qonuniy byurokratik tadbirlar natijasida shakllanadi. Tadqiqotchilar dohiylarni va yetakchilarni farqlashadi. Dohiylikda, oliy hokimiyat timsoli bo'lgan shaxsga sig'inish e'tiqodga asoslansa, yetakchilik ancha madaniy jamiyatlar uchim xos va u siyosatchi amal qiladigan barcha e'tirof etadigan qoidalarga asoslanadi. Faoliyatining ko'lamiga ko'ra, umummilliy, xalqaro darajadagi muayyan ijtimoiy qatlamlar, partiyalar yetakcholarini ajratish mumkin. V. Pareto yetakchilami sherlar va tulkilarga ajratgan. Tulki sifatii siyosatchi vaziyatni tez anglaydigan, o'zining asl maqsadlarini sir tuta oluvchi, ayyor, ehtiyutkar, izlarini yashira oladigan,lbo'lishi kerak. Sher sifatli siyosatchilar to'g'ri so'z, dangalchi, qo'pol bo'lganlari tufayli, boshqalar qo'ygan qopqonga tezgina tusha qoladi. Uning bosh tamoyiliraqibini ochiq jangda yengish. Siyosatchining ideal turishening kuchi 23 tamoyiliraqibini ochiq jangda yengish. Siyosatchining ideal turishening kuchi 23 va bardoshiga hamda tulkining epchilligi va ayyorligiga ega shaxsdir 9 . Bunday siyosatchilar tarixda juda kam uchraydi. Amir Temur hazratlari 10 shunday siyosatchi, deb e'tirof etilishga loyiq. Amerikalik politolog Robert Taker siyosiy yetakchilikning uch turini ajratib ko'rsatgan:Konservatorlar Jamiyatdagi munosabatlarni qanday bo'lsa shunday saqlab qolishga qaratilgan faoliyat olib boradi.Islohotchilar hokimiyat tarkibini keng qamrovli islohotlar vositasida tubdan o'zgartirishga intiladilar.Inqilobchilar odatda, qurol kuchi bila odatda, qurol kuchi bilan boshqa ijtimoiy tuzumga tez, sakrash orqali o'tishni rejalashtiradi. Zamonaviy siyosa nazariyasida yetakchilaming to'rt yigma obrazi qo'llaniladi: bayroqdor, xizmatchi, savdogar va o`t o'chiruvchi. Bayroqdorni voqelikni shaxsiy idrok etish, ommani jalb etishga qodir bo'lgan g'oyalar, ideallar ajratib turadi. Bunday nurga Jaloliddin Manguberdi, Boburlarni kiritish Xizmatchi yetakchi ham o'z tarafdorlari va saylovchilarning manfaatlarini ifoda etishga intiladi va ular nomidan ish ko'radi, uning butun faoliyati izchil ravishda ana shu manfaatlarni amalga oshirishga qaratilgan. Savdogar yetakchi uchun o'zining g'oya va rejalarini chiroyli qilib ko'rsatish, fuqarolarni ularning afzalligiga ishontirish, ularni bu goyalami "sotib olishga jalb etish xosdir. Va nihoyat, or o'chiruvchi yetakchi eng dolzarb (Jtimoly muammolarni, davrning, muhim talablarini mo'ljalga oladi. Uning xatti- harakatlari konkret vaziyatga ko'ra aniqlanadi. Real hayotda bu tort obrazdagi yetakchilar alohida hoida uchramasdan, siyosat arboblarda aralashgan holda uchraydi. Hokimiyatga munosabatiga kora yetakchilarni hukmron va muxoliflarga ajratish mumkin. O'z va bardoshiga hamda tulkining epchilligi va ayyorligiga ega shaxsdir 9 . Bunday siyosatchilar tarixda juda kam uchraydi. Amir Temur hazratlari 10 shunday siyosatchi, deb e'tirof etilishga loyiq. Amerikalik politolog Robert Taker siyosiy yetakchilikning uch turini ajratib ko'rsatgan:Konservatorlar Jamiyatdagi munosabatlarni qanday bo'lsa shunday saqlab qolishga qaratilgan faoliyat olib boradi.Islohotchilar hokimiyat tarkibini keng qamrovli islohotlar vositasida tubdan o'zgartirishga intiladilar.Inqilobchilar odatda, qurol kuchi bila odatda, qurol kuchi bilan boshqa ijtimoiy tuzumga tez, sakrash orqali o'tishni rejalashtiradi. Zamonaviy siyosa nazariyasida yetakchilaming to'rt yigma obrazi qo'llaniladi: bayroqdor, xizmatchi, savdogar va o`t o'chiruvchi. Bayroqdorni voqelikni shaxsiy idrok etish, ommani jalb etishga qodir bo'lgan g'oyalar, ideallar ajratib turadi. Bunday nurga Jaloliddin Manguberdi, Boburlarni kiritish Xizmatchi yetakchi ham o'z tarafdorlari va saylovchilarning manfaatlarini ifoda etishga intiladi va ular nomidan ish ko'radi, uning butun faoliyati izchil ravishda ana shu manfaatlarni amalga oshirishga qaratilgan. Savdogar yetakchi uchun o'zining g'oya va rejalarini chiroyli qilib ko'rsatish, fuqarolarni ularning afzalligiga ishontirish, ularni bu goyalami "sotib olishga jalb etish xosdir. Va nihoyat, or o'chiruvchi yetakchi eng dolzarb (Jtimoly muammolarni, davrning, muhim talablarini mo'ljalga oladi. Uning xatti- harakatlari konkret vaziyatga ko'ra aniqlanadi. Real hayotda bu tort obrazdagi yetakchilar alohida hoida uchramasdan, siyosat arboblarda aralashgan holda uchraydi. Hokimiyatga munosabatiga kora yetakchilarni hukmron va muxoliflarga ajratish mumkin. O'z 9 Аристотель.Соч.:В 4-х т. Т.4/Пер. с древнегреч.; Общ.ред.А.И. Доватура. -М осква: Мысль, 1984. -С .74. read.virmk.ru/b/BARANOV_ 10 Temur tuzuklari tarixiy adabiyot / A. Sog`uniy va X. Karomatov.-Toshkent: Yangiyo`l 2019-160 b. 24 9 Аристотель.Соч.:В 4-х т. Т.4/Пер. с древнегреч.; Общ.ред.А.И. Доватура. -М осква: Мысль, 1984. -С .74. read.virmk.ru/b/BARANOV_ 10 Temur tuzuklari tarixiy adabiyot / A. Sog`uniy va X. Karomatov.-Toshkent: Yangiyo`l 2019-160 b. 24 navbatida, muxolif yetakchilar ham ikki xil bo'ladi: ayirmachi-muxolif etakchi va konstruktiv muholif etakchi. Ayirmachining yagona maqsadi hokimiyat. Unga har qanday vositalar bilan erishishga intiladi. Shuning uchun, u mavjud hokimiyatning murosasiz dushmani, uni qanday bo'lmasin agdarib tashlashga intiladi. Hokimiyat repasiga bunday siyosiy yetakchining kelishi mamlakat rivojini tubdan o'zgartirishga, nobarqarorlikka olib keladi. Konstruktiv muxolif yetakchi hokimiyatga tomon qonuniy harakat qiladi, hukmron yetakchini tanqid qiladi, omma ichida bo'ladi, o'z obro'si va Imkoniyatlamini oshirib boradi va keyingi saylovlarda g'alaba qozonishi uchun zamin tayyorlaydi. Bunday yetakchining hokimiyat tepasiga kelishi qonuniy tarzda amalga oshib, mamlakat hayotida tub o'zgarishlarga olib kelmaydi, hayotiga salbiy. Siyosiy yetakchilarning yana bir turi populist yetakchidir. U xalq muhabbatini tez negaki u odamlarning intilishlari, ehtiyojlari, dardu alamlarini bayon etadi. Populist yetakchi ommaning poroziligi, g'azabi, hissiyotlariga tayanib, qandaydır dolzarb g'oyani Coyani targ'ib qiladi. Masalan, imtiyozlarni bekor qilish, millatchilik v.h. Ko'pincha, u murakkab muammolarni nihoyatda soddalashtirib ko'rsatadi, o'zi ilgari surgan shiorlar va g'oyalarming ijtimoiy va siyosiy oqibatlarini jddiy tahlil qilib ko'rmaydi. U muammolarni "tez va oson hal qilish yo'llarini taklif etganida, haqiqatan, o'zi ega bo'lgan imkoniyatlardan emas, xalqqa ma'qul gap aytib, o'z obro'sini ko'tarish maqsadidan kelib chiqadi. Ammo, siyosatda oson. yo'llar yo'q. Populizm keng quloch yoyishining sabablaridan biri esa fuqarolarning siyosatdan, mulkdan begonalashganligi, xilma-xil va'dalarga oson ishonishidir. Banday vaziyatda chuqur o'ylab, tahlil qilib ko'rilmagan vadalarini beruvchi siyosatchi o'z mavqeini kotarishini o'ylar ekan, garovga mamlakat navbatida, muxolif yetakchilar ham ikki xil bo'ladi: ayirmachi-muxolif etakchi va konstruktiv muholif etakchi. Ayirmachining yagona maqsadi hokimiyat. Unga har qanday vositalar bilan erishishga intiladi. Shuning uchun, u mavjud hokimiyatning murosasiz dushmani, uni qanday bo'lmasin agdarib tashlashga intiladi. Hokimiyat repasiga bunday siyosiy yetakchining kelishi mamlakat rivojini tubdan o'zgartirishga, nobarqarorlikka olib keladi. Konstruktiv muxolif yetakchi hokimiyatga tomon qonuniy harakat qiladi, hukmron yetakchini tanqid qiladi, omma ichida bo'ladi, o'z obro'si va Imkoniyatlamini oshirib boradi va keyingi saylovlarda g'alaba qozonishi uchun zamin tayyorlaydi. Bunday yetakchining hokimiyat tepasiga kelishi qonuniy tarzda amalga oshib, mamlakat hayotida tub o'zgarishlarga olib kelmaydi, hayotiga salbiy. Siyosiy yetakchilarning yana bir turi populist yetakchidir. U xalq muhabbatini tez negaki u odamlarning intilishlari, ehtiyojlari, dardu alamlarini bayon etadi. Populist yetakchi ommaning poroziligi, g'azabi, hissiyotlariga tayanib, qandaydır dolzarb g'oyani Coyani targ'ib qiladi. Masalan, imtiyozlarni bekor qilish, millatchilik v.h. Ko'pincha, u murakkab muammolarni nihoyatda soddalashtirib ko'rsatadi, o'zi ilgari surgan shiorlar va g'oyalarming ijtimoiy va siyosiy oqibatlarini jddiy tahlil qilib ko'rmaydi. U muammolarni "tez va oson hal qilish yo'llarini taklif etganida, haqiqatan, o'zi ega bo'lgan imkoniyatlardan emas, xalqqa ma'qul gap aytib, o'z obro'sini ko'tarish maqsadidan kelib chiqadi. Ammo, siyosatda oson. yo'llar yo'q. Populizm keng quloch yoyishining sabablaridan biri esa fuqarolarning siyosatdan, mulkdan begonalashganligi, xilma-xil va'dalarga oson ishonishidir. Banday vaziyatda chuqur o'ylab, tahlil qilib ko'rilmagan vadalarini beruvchi siyosatchi o'z mavqeini kotarishini o'ylar ekan, garovga mamlakat tinchligi va osoyishtaligini qo'yishi malum.Yuqorida ko'rib chiqilgan ayrim yetakchilik turlari haqida keltirilgan fikrlar bu-hodisaning naqadar serqirra va murakkabligini ko'rsatib turibdi.Adabiyotlarda yetakchilikning, asosan, quyidagi oltita funktsiyasi 25 tinchligi va osoyishtaligini qo'yishi malum.Yuqorida ko'rib chiqilgan ayrim yetakchilik turlari haqida keltirilgan fikrlar bu-hodisaning naqadar serqirra va murakkabligini ko'rsatib turibdi.Adabiyotlarda yetakchilikning, asosan, quyidagi oltita funktsiyasi 25 ko'rsatiladi: 1. Jamiyatni jipslashtirish, ommani birlashtirish. Yetakchi o'zida va boshqa davlatlar bilan munosabatlarda milliy birlikni gavdalantirishi va namoyish qilishi, fuqarolarni maqsadlar va qadriyatlar yo'lida birlashtirishi, Vatanga, davlatga, xalqqa xizmat qilishda ornak bo'lishi lozim. 2. Eng ma'qul siyosiy qarorlami ishlab chiqishi va qabul qilishi. Yetakchilar xatolar qilishdan kafolatlanmagan bo'lsa ham, ijtimoiy vazifalarni hal qilishning eng ma'qul yo'lini topa olishlik qobiliyatlari, odatda, ularning rahbarlik lavozimlarini egallashlarini oqlaydi. 3. Ijtimoiy hakamlik va homiylik, ommani qonun buzilishlari, amaldorlaning: ozboshimchaligidan himoya qilish, tartib ya nazorat, rag'batlantirish va jazolash choralari t bilan saqlab turish. 4. Hokimiyat va va ommaning siyosiy va hissiy aloqa kanallarini mustahkamlash va shu bilan fuqarolarning siyosiy rahbarlikdan begonalashuvining oldini olish. 26 ko'rsatiladi: 1. Jamiyatni jipslashtirish, ommani birlashtirish. Yetakchi o'zida va boshqa davlatlar bilan munosabatlarda milliy birlikni gavdalantirishi va namoyish qilishi, fuqarolarni maqsadlar va qadriyatlar yo'lida birlashtirishi, Vatanga, davlatga, xalqqa xizmat qilishda ornak bo'lishi lozim. 2. Eng ma'qul siyosiy qarorlami ishlab chiqishi va qabul qilishi. Yetakchilar xatolar qilishdan kafolatlanmagan bo'lsa ham, ijtimoiy vazifalarni hal qilishning eng ma'qul yo'lini topa olishlik qobiliyatlari, odatda, ularning rahbarlik lavozimlarini egallashlarini oqlaydi. 3. Ijtimoiy hakamlik va homiylik, ommani qonun buzilishlari, amaldorlaning: ozboshimchaligidan himoya qilish, tartib ya nazorat, rag'batlantirish va jazolash choralari t bilan saqlab turish. 4. Hokimiyat va va ommaning siyosiy va hissiy aloqa kanallarini mustahkamlash va shu bilan fuqarolarning siyosiy rahbarlikdan begonalashuvining oldini olish. 26 XULOSA Siyosiy elita va siyosiy yetakchlik bu jamiyat uchun juda muhim. Hozirgi vaqtda o'zbekistonda siyosiy yetakchilik instituti o'tish davriga xos bo'lgan muammolami to'la ko'lamda o'z boshidan kechirayapti. L.Levitin ta'kidlaganidek, O'zbekiston Mustaqilikka erishishi arafasida uning rahbarligida Islom Abdug'anievich Karimovdek kuchli xarizmatik shaxs turganligi O'zbekistonliklarning katta omadi edi. O'zbekiston totalitar sovet tizimidan ajralib chiqib, yangi ijtimoiy styosiy tizim qurmoqda. Bunday davrlarda xarizmatik yetakchilarga ehtiyoj nihoyatda ortadi. O'z bilimi, tajribasiga tayanib, bunday shaxslar jamiyat rivojini yangi yo'lga burih yuboradilar, taraqqiyoæni ta'minlaydilar. Shu bilan bir qatorda, demokratik jamiyat qurish vazifasi siyosiy yetakchilik institutini ham tamoyillar asosida tashkil etishni talab etadi, ya'ni jamiyatning turli manfaatlarga ega turli qatlamlarga bo'linishini (masalan, tadbirkorlar, fermerlar, ziyolilar, ishchilar, yoshlar, ayollar singari), bu qatlamlar o'z manfaatlarini yaxshi anglashlari va uyushishlari (harakatlar, uyushmalar, partiyalar, jamg'armalar v.h.) va shu asosda, shu qatlamlar manfaatlarining ifodachilari sifatida turli xil, bir-biriga o'xshamaydigan, siyosiy yetakchilarning paydo bo'lishini; ushbu jarayonlarsiz demokratik jamiyat qurish mumkin emas. Chunki demokratiya turli xil manfaatlarning ijodiy bahsi, siyosiy hamjihatlik hokimiyat sari qonuniy harakatdir. O'zbekistonda bugun siyosiy yetakchilik institut, barcha demokratik institutlar singari, sanab chiqsa bo'ladigan yutuqlardan ko'ra istiqbolda erishishi kutilayotgan marralar sarhisobiga boyroq. Bu o'sish, shakllanish jarayonlari bilan bogliq hodisa. Jamiyatimizda XULOSA Siyosiy elita va siyosiy yetakchlik bu jamiyat uchun juda muhim. Hozirgi vaqtda o'zbekistonda siyosiy yetakchilik instituti o'tish davriga xos bo'lgan muammolami to'la ko'lamda o'z boshidan kechirayapti. L.Levitin ta'kidlaganidek, O'zbekiston Mustaqilikka erishishi arafasida uning rahbarligida Islom Abdug'anievich Karimovdek kuchli xarizmatik shaxs turganligi O'zbekistonliklarning katta omadi edi. O'zbekiston totalitar sovet tizimidan ajralib chiqib, yangi ijtimoiy styosiy tizim qurmoqda. Bunday davrlarda xarizmatik yetakchilarga ehtiyoj nihoyatda ortadi. O'z bilimi, tajribasiga tayanib, bunday shaxslar jamiyat rivojini yangi yo'lga burih yuboradilar, taraqqiyoæni ta'minlaydilar. Shu bilan bir qatorda, demokratik jamiyat qurish vazifasi siyosiy yetakchilik institutini ham tamoyillar asosida tashkil etishni talab etadi, ya'ni jamiyatning turli manfaatlarga ega turli qatlamlarga bo'linishini (masalan, tadbirkorlar, fermerlar, ziyolilar, ishchilar, yoshlar, ayollar singari), bu qatlamlar o'z manfaatlarini yaxshi anglashlari va uyushishlari (harakatlar, uyushmalar, partiyalar, jamg'armalar v.h.) va shu asosda, shu qatlamlar manfaatlarining ifodachilari sifatida turli xil, bir-biriga o'xshamaydigan, siyosiy yetakchilarning paydo bo'lishini; ushbu jarayonlarsiz demokratik jamiyat qurish mumkin emas. Chunki demokratiya turli xil manfaatlarning ijodiy bahsi, siyosiy hamjihatlik hokimiyat sari qonuniy harakatdir. O'zbekistonda bugun siyosiy yetakchilik institut, barcha demokratik institutlar singari, sanab chiqsa bo'ladigan yutuqlardan ko'ra istiqbolda erishishi kutilayotgan marralar sarhisobiga boyroq. Bu o'sish, shakllanish jarayonlari bilan bogliq hodisa. Jamiyatimizda mustaqilik yillarida sezilarli salmoqqa ega bo'layotgan Ijtimoly guruhlar tadbirkorlar, bankiriar, fermerlar, amaldorlar, yoshlar, ayollar) o'z ijtimoiy 27 mustaqilik yillarida sezilarli salmoqqa ega bo'layotgan Ijtimoly guruhlar tadbirkorlar, bankiriar, fermerlar, amaldorlar, yoshlar, ayollar) o'z ijtimoiy 27 manfaatlarini to'laroq ko'lamda anglab borib, shuningdek, demokratik siyosiy madaniyat negizida, jamiyatimizda ratsional legal siyosiy yetakchilik Institutiga otilishini ta'minlashlari kuzatiladi. 28 manfaatlarini to'laroq ko'lamda anglab borib, shuningdek, demokratik siyosiy madaniyat negizida, jamiyatimizda ratsional legal siyosiy yetakchilik Institutiga otilishini ta'minlashlari kuzatiladi. 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Roskin M.G., Cord R.L., Medeiros J.A., Jones W.S. Political Science: An Introduction. New Jersey: Pearson, 2013.-P. 104. 2. Roskin M.G., Cord R.L., Medeiros J.A., Jones W.S. Political Science: AnIntroduction. New Jersey: Pearson, 2013.-P.97. 3. Roskin M.G., Cord R.L., Medeiros J.A., Jones W.S. Political Science: An Introduction. New Jersey: Pearson, 2013.-P. 104. 167 4. M.Qizg`izboyev “Siyosatshunoslik”asari: Andijon davlat universiteti.- Toshkent : Yangi asr avlodi ,2003 yil 279-283 bet 5. Odilqoriyev X.T.”siyosatshonoslik” .O’zbekistan Faylasuflari nashiriyoti Toshkent-2009,123b . 6. Biturayev O`.B “siyosatshunoslika kirish” Toshkent :”barkamol fayz mediya”, 2017 161-165 b 7. Sharopov F.Sh. Siyosatshunoslik: Oliy o`quv yurti talabalari uchun o`quv qo`llanma.-T.Uzbekiston, 1992. 8. Roskin M.G., Cord R.L., Medeiros J.A., Jones W.S. Political Science: An Introduction. New Jersey: Pearson, 2013. 9. Temur tuzuklari tarixiy adabiyot / A. Sog`uniy va X. Karomatov.- Toshkent: Yangiyo`l 2019-160 b . 10. 11. Форобий Абу Наср. Фозил одамлар шаҳри. —Тошкент: А.Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, 1993. -Б189 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Roskin M.G., Cord R.L., Medeiros J.A., Jones W.S. Political Science: An Introduction. New Jersey: Pearson, 2013.-P. 104. 2. Roskin M.G., Cord R.L., Medeiros J.A., Jones W.S. Political Science: AnIntroduction. New Jersey: Pearson, 2013.-P.97. 3. Roskin M.G., Cord R.L., Medeiros J.A., Jones W.S. Political Science: An Introduction. New Jersey: Pearson, 2013.-P. 104. 167 4. M.Qizg`izboyev “Siyosatshunoslik”asari: Andijon davlat universiteti.- Toshkent : Yangi asr avlodi ,2003 yil 279-283 bet 5. Odilqoriyev X.T.”siyosatshonoslik” .O’zbekistan Faylasuflari nashiriyoti Toshkent-2009,123b . 6. Biturayev O`.B “siyosatshunoslika kirish” Toshkent :”barkamol fayz mediya”, 2017 161-165 b 7. Sharopov F.Sh. Siyosatshunoslik: Oliy o`quv yurti talabalari uchun o`quv qo`llanma.-T.Uzbekiston, 1992. 8. Roskin M.G., Cord R.L., Medeiros J.A., Jones W.S. Political Science: An Introduction. New Jersey: Pearson, 2013. 9. Temur tuzuklari tarixiy adabiyot / A. Sog`uniy va X. Karomatov.- Toshkent: Yangiyo`l 2019-160 b . 10. 11. Форобий Абу Наср. Фозил одамлар шаҳри. —Тошкент: А.Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, 1993. -Б189 29 29

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SIYOSIY ELITANING TUSHUNCHASI MA`NO, MOHIYATI VA UNING FUNKSIYALARI

1.1. SIYOSIY ELITA TUSHUNCHASI

1.2. SIYOSIY ELITANING FUNKSIYALARI

II BOB. SIYOSIY ELITAGA OID NAZARYALAR VA SIYOSIY YETAKCHILIK

2.1. SIYOSIY ELITA TO`G`RISIDAGI NAZARYALAR

2.2.SIYOSIY LIDERLIK

2.3.SIYOSIY YETAKCHILIK TURLARI

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить