Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 105.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Siyosiy elitani shakllantirishda meritokratiya tamoyillarining o‘rni

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TmA LIM,‟ ‟ FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI O ZBEKISTON ‟ ‟ MILLIY UNIVERSITETI „IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI” “SIYOSATSHUNOSLIK” KAFEDRASI “SIYOSIY ELITA VA YETAKCHILIK” FANIDAN KURS ISHI MAVZU:”SIYOSIY ELITANI SHAKLANTIRISHDA MERITOKRATIYA TAMOYILLARINING O RNI” ‟ Toshkent – 2025 1 MUNDARIJA: № BOBLAR VA PARAGRAFLARNING NOMLANISHI BETLAR KIRISH. 3-4 I-BOB. MERITOKR ATIYA 4-11 1.1 MERITOK RATIYA TUSHUN 4-7 1.2 MERITOKRATIYA TARAQQIYOTNING GAROVI 7-11 2-BOB. SIYOSIY ELITANI SHAKLLANTIR 11-23 2.1 MERITOKRA TIYA SAMARADOR 11-18 2.2 O‘ZBEISTON RESPUBLIKASIN ING DAVLAT BOSHQARUVIG 18-23 XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 2 KIRISH Sayyoramizning ertangi kuni, farovonligi farzandlarimiz qanday inson bo‘lib kamolga yetishi bilan bog‘liq. Bizning asosiy vazifamiz – yoshlarning o‘z salohiyatini namoyon qilishi uchun zarur sharoitlar yaratishdan iborat. 1 O‗z R Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Hozirgi kun siyosat dunyosida dolzarb masalalardan biri bu jamiyat farovonligiga erishishdir. Siyosat arboblari bu masalani bevosita davlat boshqaruvi, hokimiyatning amalga oshish tarzi bilan bog‘laydi. Hokimiyat kimlarning qo‘lida ekanligi, ularning qay tariqa bunga loyiq deb topilishi, ushbu hokimiyat egalarining bixeviorizmi o‘z-o‘zidan davlat siyosatining amalga oshirilishini belgilab beradi. Siyosiy adabiyotlarda ―hukmron sinf , ―boshqaruv sinfi , ―eng yuqori sinf‖ ‖ ‖ singari turli nomlarga ega bo‘lgan ―siyosiy elita hokimiyatni harakatga ‖ keltiruvchi asosiy kuch hisoblanadi. Biroq meritokratiya tushunchasining mohiyatan kelib chiqishi qaadimgi antik davrga borib taqaladi. Misol uchun,Aflotun davlatni boshqarishni faylasuflarga topshirish zarurligi haqida gapirdi. Konfutsiy o z ta limotida ham hokimiyat tepasida bilimli hukmdorlar ʻ ʼ bo lishi zarurligini targ ib qilgan. Aql va ilmga intilish bayramida ikkala ʻ ʻ mutafakkir ham ma‘rifat davri faylasuflariga katta ta‘sir ko‗rsatgan, ular ilhom izlagan qadimgi odamlardir. Biroq aql va bilim olish Platon yoki Konfutsiy tomonidan o'z-o'zidan qimmatli hodisa sifatida ko'rilmagan; ular ezgulik, umumiy manfaatga erishish kabi tushunchalar bilan uzviy bog‗langan edi. Masalan, Konfutsiy ta'limotining asosiy tamoyillaridan biri insonparvarlik, xayrixohlik va rahm-shafqatni anglatuvchi "ren" tamoyili edi. Ijtimoiy mavqeiga ko'ra kamsitmasdan umumbashariy ta'lim tarafdori bo'lgan Konfutsiy ta'limni ikki jarayonning birligi deb tushundi: tarbiya va o'qitish. Bunday holda, birinchisi 1 BМТ Bosh Assambleyasining72-sessiyasida so‘zlagan nutqidan 1 . 3 muhimroq deb ta'riflangan. Konfutsiy ta'limning maqsadini shaxsning ma'naviy yuksalishi, uni olijanob shaxs yoki "junzi", eng yuqori axloqiy fazilatlarning tashuvchisi idealiga ko'tarish deb hisoblagan 2 . O‘rta asrlarning so‘ngi davrlariga kelibgina siyosiy elita tarkibiga eng munosib vakillarni jalb etishda ―meritokratiya deb ataluvchi tushuncha maydonga chiqadi. Merit tizimi asosida‖ shakllangan har qanday siyosiy elita adolatli va sof hokimiyatni amalga oshiradi, deb ishonish mumkin. Quyida ushbu tushunchalar mazmun-mohiyati va o‘zaro bog‘liqlik jihatlari masalasiga chuqurroq kirib boramiz. Kurs ishi maqsadi . Bu kurs ishining asosiy maqsadi jamiyat + meritokratiya tushunchasini chuqurroq ochib berish, meritokratiyaning davlat boshqaruv kadrlarini saralab olishdagi va boshqaruv samaradorligini oshirishdagi asosiy aspect ekanligini tahlil qilish. Kurs ishining vazifasi.  meritokratiya hodisasini tadqiq etishning nazariy-metodologik asoslarini tadqiq etish  meritokratiya tushunchasi va tamoyillarini ifodalash  Milliy boshqaruv tizimini meritokratiya tizimi bilan unifikatsiyalashdagi asosiy vazifalarni ochib berish  Xalqaro meritik tajriba bilan milliy boshqaruv tizimini moslashtirish uchun zarur bo‘lgan asosiy meyorlarni aniqlash va ularni chuqurroq ochib berish Kurs ishining predmeti : kursh ishining predmeti sifatida hokimiyat, siyosiy hokimiyat, davlat hokimiyati va individ( yakka shaxs) hisoblanadi, shaxslar (xodimlar, talabalar, fuqarolar), ular o‗z bilim, ko‗nikma va mehnatlari orqali yuqori maqomga erishishga intiladilar. rahbarlar yoki boshqaruvchilar, ular odamlarni faqat malaka va yutuqlarga qarab baholaydilar. tashkilotlar yoki davlatlar, meritokratiya siyosatini yuritadigan tashkilotlar, davlat idoralari. 2 Vladimir Klepnikov, ―Konfutsiy – Qadimgi Xitoyning ajoyib o qituvchisi , ITOP RAO ʻ ‖ . 4 Kurs ishining obyekti : Shaxs va uning qobiliyatlari, lavozimlar yoki mansablar, Mukofotlar, rag‗batlantirish tizimlari, mehnat va yutuq, baholash tizimlari (imtihonlar, testlar, reytinglar): Kurs ishining tuzilishi : kirish, ikkita bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhatidan iborat ,umumiy 26-betdan iborat. 5 I-BOB. MERITOKRATIYA HODISASINI TADQIQ ETISHNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI. 1.1.Meritokratiya tushunchasi va tamoyillari Meritokratiya – ( tom ma‘noda ― munosiblarning kuchi ― lotincha ― munosib, yunoncha ― kuch, hukumat dan kelib chiqqan) boshqaruv vaziyati, unga‖ ko‘ra ijtimoiy kelib chiqish va moliyaviy farovonligidan qati nazar, teng huquqli odamlar haqida. Meritokratiya – bu kishilarning qaysi ijtimoiy tabaqaga mansubligi, iqtisodiy imkoniyatlari yoki qaysi oilaga mansubligi, kimlarning homiyligi ostidaligi kabi omillarga emas, balki, ularning qobiliyatlari, ko‘nikmalari va yutuqlariga qarab tan olinadigan va munosib taqdirlanadigan tizim yoki mafkuradir. Tushunchaning o‘ziga ta‘rif beradigan bo‘lsak, meritokratiya – lotincha ―meritus – munosib, yunoncha ―kratos – hokimiyat, ya‘ni, negizida individual ‖ ‖ qobiliyat prinsipi yotadigan boshqaruv shakli. Bu termin ilk marotaba ingliz sotsiologi Maykl Yang tomonidan ―Meritokratiyaning yuksalishi 1870-2033 ‖ asarida qo‘llanilgan. 3 Unda aytiladiki, ―1990-yillarga kelib, IQ 125 dan yuqori bo'lgan barcha kattalar hukmron meritokratlar sinfiga tegishli edi. Agar ilgari iqtidorli va qobiliyatli odamlar ijtimoiy ierarxiyaning turli darajalarida uchrashib, ko'pincha o'zlarining ijtimoiy tabaqalari, ijtimoiy guruhida etakchi bo'lishsa, endi yagona intellektual elita shakllandi. O'zini pastda ko'rganlar, avvalgidek, ijtimoiy zinapoyaga ko'tarilishdagi muvaffaqiyatsizliklari uchun bahonaga ega emas edilar. Ular, yangi ijtimoiy tuzumning ta'kidlashicha, eng qobiliyatli odamlar ijtimoiy ierarxiyaning eng yuqori pog'onasida bo'lishga loyiq bo'lgani kabi, o'zlarining quyi mavqeiga loyiq edilar.Oxir oqibat, tengsizlik va ba'zi odamlarning boshqalar ustidan hukmronligining yangi shakliga olib keladigan meritokratik jamiyatning juda xira 3 1 Young Michael. The Rise of the Meritocracy 1870-2033 (1958), 2nd revd edn. London: Transaction Publishers, 2001. P.184 6 suratini chizish orqali Maykl Yang Britaniya jamiyatini qadriyatlar paroxializmi xavfidan ogohlantirishga kirishdi. Muallif taraqqiyot sari cheksiz intilishlari bilan aql-zakovatni o‗zining asosiy qadriyatiga aylantirgan insoniyat jamiyati o‗zining insoniyligini, insonparvarlik aslini yo‗qotayotganini ko‗rsata oldi.Biroq, Youngning ogohlantirishi xato bo‘lib chiqdi. Meritokratiya tushunchasining mazmuni – ya‘ni eng qobiliyatli, bilimli, aqlli kishilar boshqaruvi saqlanib qoldi. Ammo keyinchalik bu atama ijobiy ma'noga ega bo'ldi. Buyuk Britaniyadan tortib Singapurgacha bo‗lgan ko‗plab mamlakatlarda meritokratiya trendga aylandi. Meritokratiya neoliberal siyosat doirasida narsalarning mavjud va mustahkamlanib borayotgan tartibini niqoblaydigan mafkura sifatida harakat qildi . Meritokratik jamiyatdagi har bir kishi o'zi qo'lga kiritgan ijtimoiy mavqega ega bo'ladi. Meritokratiya marra chizig'ida natijalar tengligini targ'ib qiluvchi egalitarizmdan farqli o'laroq, poyga boshida imkoniyatlar tengligini targ'ib qiladi. "Shuning uchun ham meritokratiya eng adolatli ijtimoiy tizimdir", deb ta'kidlaydilar. nazariyotchi Daniel Bell ham ushbu yondashuvning torligi haqida gapiradi "Har bir inson o'zida bo'lgan yaxshilik uchun hurmat qilinishi kerak" va "yaxshi" tushunchani insonning aqli va qobiliyatlari bilan cheklab bo'lmaydi‖ 4 Meritokratik tamoyillar asosida yashaydigan jamiyatda hokimiyat va barcha boshqaruv-ta‘sir orinlari qobiliyat, kuchli mehnat yoki yuqori malaka orqali qo‘lga kiritiladi. Uning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat: - Teng imkoniyatlar: meritokratiya barcha shaxslarga, ularning kelib chiqishidan qat‘iy nazar, o‘z qobiliyatlari va iste‘dodlarini namoyish qilish uchun teng imkoniyatlarni ta‘minlashga e‘tibor qaratadi; - Ta‘lim va malaka: meritokratik tizimlarda ko‘pincha shaxsning xususiyatlari va imkoniyatlarini baholashda ta‘lim va malaka atributlari ustunlik qiladi; - Faoliyatga asoslangan rivojlanish: meritokratiyada kishilar faoliyati, erishgan yutuqlari va jamiyat yoki muayyan sohaga qo‘shgan hissasiga qarab mukofotlanadi va ko‘tariladi. 4 Daniel Bell, "Meritokratiya va tenglik to'g'risida ", Milliy ishlar. Jamoat manfaatlari , jild. 29, 1972 yil, 29-68-betlar. 7 Yuqorida keltirib o‘tilgan xususiyatlar bilan xarakterlanadigan boshqaruv shakli meritokratik boshqaruv shakli, deb ataladi. Meritokratiya demokratik va nodemokratik boshqaruv shakllarida uchratish mumkin bo‘lgan tizimlardan biridir. Siyosiy sohada sezilarli kuch va ta‘sirga ega bo‘lgan nufuzli shaxslar guruhiga ―siyosiy elita deyiladi. Siyosiy elitaga mansub kishilar ko‘pincha qaror‖ qabul qilish bilan bog‘liq jarayonlarga imtiyozli tarzda ishtirok etish huquqiga egadirlar va siyosat va boshqaruvni shakllantirishda asosiy subyekt hisoblanadi. ―Elita atamasi asli fransuzcha so‘zdan olingan bo‘lib, ―elite – eng yaxshi, ‖ ‖ saralangan tanlangan degan ma‘nolarni anglatadi. Atama sotsiologiya va siyosatshunoslik sohalari uchun xos bo‘lib, siyosatshunoslikdagi qarashlar tizimi elita nazariyasining eng mashhur klassik vakillari deya e‘tirof etiladigan italyan siyosatshunoslari G.Moska va V.Paretolar tomonidan ta‘riflangan. Siyosiy elita quyidagicha xarakterlanadi: - Hokimiyat pozitsiyalari: siyosiy elita odatda hukumat yoki siyosiy tashkilotlar ichida nufuzli lavozimlarni egallagan yuqori martabali amaldorlar, siyosatchilar va nufuzli shaxslardan iborat; - Tarmoq va aloqalar: siyosiy elita ko‘pincha boshqa nufuzli shaxslar bilan o‘zaro mustahkam munosabat va aloqalarga ega bo‘ladi, bu ularga qaror qabul qilish jarayonlariga ta‘sir o‘tkazish imkonini beradi; - Kuchli resurs manbalari: ular ko‘pincha mablag‘lar, media platformalar va ma‘lumot bazalari kabi resurslarga ega bo‘lib, bu ularning kuchini yanada mustahkamlashga xizmat qiladi. Siyosiy elita masalasida ko‘pgina qarashlar mavjud va ular bir-birini to‘ldiradi yoki qisman farq qiladi. Masalan, Vilfredo Paretoning elita nazariyasi jamiyatda elitaning harakatiga e‘tibor qaratadi. Uning ta‘kidlashicha, jamiyatlar hukmron elitaning doimiy almashinuvini boshidan kechiradi, ya‘ni vaqt o‘tishi bilan bir guruh o‘rnini boshqasi egallaydi va shu tariqa jamiyatda siyosiy elitaning aylanma harakati yuz beradi 5 . Gaetano Moskaning ― hukmron sinf nazariyasi jamiyatda elita boshqaruvining ‖ muqarrarligini ta‘kidlaydi. Uning fikriga ko‘ra, har bir jamiyat hokimiyatni o‘z qo‘liga olgan va davlat apparatini nazorat qiluvchi hukmron sinf 5 Vilfredo Pareto: The Rise and Fall of the Elites/ Bedminst Press/ https://archive.org/details/risefallofelites0000pare 8 orqali boshqariladi. Bu hukmron sinf majburlov, manipulyatsiya va rozilik kombinatsiyasi orqali o‘z hukmronligini saqlab qoladi 6 . Nemis sotsiologi va va siyosatchisi Maks Veber siyosiy elita hokimiyatni shakllantirishda byurokratiya va ratsional-huquqiy hokimiyat rolini bajaradi, degan fikrni ilgari surgan. Unga ko‘ra, siyosiy elita – jamiyatni samarali boshqarish va qarorlar qabul qilish imkonini beruvchi maxsus bilim, ko‘nikma va tajribaga ega bo‘lgan shxaslardan iborat guruh 7 . Amerikalik sotsiolog Charls R. Mills elitaning boshqaruvdagi rolini yanada kengroq tushuntirib, unga jamiyatda muhim ta‘sir va qaror qabul qilish kuchiga ega bo‘lgan kichik shaxslar guruhi deb ta‘rif beradi. Elita bu o‘z hokimiyat‖ pozitsiyalarini saqlab qolish va jamiyat ustidan nazorat o‘rnatish uchun birgalikda harakat qiladigan siyosiy, iqtisodiy va harbiy sohalarning rahbarlaridan iborat guruhdir ‖ 8 . Keltirib o‘tilgan fikrlar elitaning mohiyatini ochib berishda muhim ahamiyatga ega va elitaning paradigmasi vazifasini o‘taydi, deb aytishimiz mumkin. Umuman aytganda, siyosiy elita bu imtiyozli kuch, resurslar, boshqaruvda keng huquqlarga ega bo‘lgan va ushbu afzalliklari orqali jamiyat hayotiga ta‘sir o‘tkazishga qodir bo‘lgan yuqori martabali kishilar guruhidir. Meritokratiya borasida so‘z borar ekan, ko‘z oldimizga faqat munosib kishilargina e‘tirof etiladigan, loyiqlargina rag‘batlantiriladigan jamiyat ko‘z oldimizga keladi. Meritokratiya konsepsiyasi shaxslarni ularning faoliyati va jamiyatga qo‘shgan hissasi bilan belgilanadigan, xizmatlari va qobiliyatlari asosida taqdirlash va tan olish zarurligini ko‘rsatadi. 1.2. Meritokratiya taraqqiyotning garovi Meritokratik jamiyatda teng imkoniyatlarga e‘tobor qaratiladi, ya‘ni har bir kishi o‘z ko‘nikma va qobiliyatlarini, kelib chiqishidan qat‘iy nazar, namoyon etish uchun teng imkoniyatga ega bo‘lishi kerak. Bu ko‘pincha kishilarning 6 James H.Meisel The Myth of the Ruling Class. Gaetano Mosca and the ―Elite /1962/https://archive.org/details/mythofrulingclass0000mies ‖ 7 Max Weber: Politics as a Vocation/ https://fs2.american.edu/dfagel/www/class%20readings/weber/politicsasavocation.pdf 8 Charles Wright Mills: The Power Elite/1956 9 muvaffaqiyatga erishishi uchun zarur vositalarga ega bo‘lishini ta‘minlashda sifatli ta‘lim va o‘quvmalakaviy dasturlarni joriy etishni ko‘zda tutadi. Ta‘lim va malaka meritokratik tizimlarda muhim rol o‘ynaydi. . Shaxsning faoliyati asosan darajalar, sertifikatlar yoki maxsus tayyorgarlik va tajriba kabi ta‘lim yutuqlari asosida baholanadi. Asosiy g‘oyasi shundan iboratki, bilim va ko‘nikmalarni egallash uchun vaqt va kuch sarflaganlarga oldinda borish imkoniyatini berish lozim. Meritokratiyada shaxslarning ―ko‘tarilishi odatda o‘z ustida ishlash, kuchli‖ mehnatga asoslanadi. O‘z qobiliyatlarini doimiy ravishda namoyon etgan va ajoyib natijalarga erishgan shaxslar lavozimga ko‘tarilish, yuqori maosh yoki boshqa e‘tirof shakllari bilan taqdirlanadi. Bunday munosabat raqobatni rag‘batlantiradi va shaxslarni doimiy ravishda o‘z malakalarini oshirishga va mukammallikka intilishga undaydi. Hokimiyat va ta‘sir mavqelariga adolatli va shaffof jarayon orqali erishish kerakligini hisobga olgan holda quyidagilar nazarda tutiladi: -Teng imkoniyatlar: meritokratiya har bir kishi muvaffaqiyatga erishishi uchun teng imkoniyatga ega bo‘lgan muhitni himoya qiladi. Buning negizida kishilar o‘z qobiliyatlari va ko‘nikmalarini rivojlantirishi uchun zarur bo‘lgan ta‘lim, o‘z ustida ishlash va boshqa har qanday resurslardan teng foydalanish imkoniyati yotadi. - Adolatli raqobat: meritokratiya adolatli raqobatga urg‘u beradi. Bunda kishilar o‘zlarining faoliyati va yutuqlari asosida baholanadi va mukofotlanadi. Ya‘ni qaror qabul qilish jarayonlarida nepotizm (shaxsiy tarafkashlik, tanish-bilish), favoritizm va kamsitish rol o‘ynamasligi zarur. - Shaxsiy javobgarlik: meritokratiya individual harakat va mas‘uliyatga ahamiyat beradi. Bunda kishilar o‘z yutuqlari uchun o‘zlari harakat qiladilar va o‘z harakatlari uchun o‘zlari javobgar bo‘ladilar. - Samaradorlikka asoslangan mukofotlar: merit tizimida mukofotlar va hokimiyat lavozimlari shaxsning faoliyati va jamiyatga qo‘shgan hissasiga qarab taqsimlana di. Yuqori natijalarga erishganla r ko‘proq etirof etiladi va mukofotlanadi. 10 - Shaffoflik va hisobdorlik: meritokratiya qaror qabul qilish jarayonlarida shaffoflikni va hokimiyat lavozimlarida bo‘lganlar uchun javobgarlikni ta‘minlaydi. Unda qarorlar obyektiv mezonlar asosida qabul qilinishi va hokimiyat tepasida turganlar o‘z hattiharakatlari uchun javob berishi nazarda tutiladi. Meritokratiya tizimi ko‘pgina siyosat arboblari, kuchli siyosatchilar tomonidan samarali tizim sifatida tan olinganligiga ko‘plab misollar keltirish mumkin. Masalan, Germaniya sobiq kansleri Angela Merkel o‘z nutqlarining birida meritokratiya borasida quyidagi fikrlarni bildirgan: ―Meritokratiya adolatli va samarali jamiyat uchun juda zarur vositadir. U shaxslarning kelib chiqishi yoki aloqalari emas, balki qobiliyat va yutuqlari asosida mukofotlanishini ta‘minlaydi. Fransiya prezidenti‖ Emmanuel Makron: ― Meritokratiya – kuchli hokimiyatning asosidir. Bu tizim ko‘nikma va qobiliyatga ega bo‘lganlarga, ularning ijtimoiy yoki iqtisodiy kelib chiqishidan qat‘iy nazar, rahbarlik qilish imkoniyatini berilishini ta‘minlaydi. ‖ Yaponiya sobiq bosh vaziri Sindzo Abe merit tizimi yapon xalqi muvaffaqiyatlarining harakatlantiruvchi kuchi ekanligini, u shaxslarga o‘z yutuqlari asosida yuksalish imkonini berishini, bu esa kuchli va raqobatbardosh jamiyat sari yetaklashini alohida ta‘kidlab o‘tadi.Hokimiyat unga loyiq bo‘lganlarning qo‘lida bo‘lishi farovon jamiyatning asosiy faktori ekanligi ham meritokratiyaning keng miqyosda tan olinishiga sabab bo‘la oladi. Quyida o‘z xususiyatlari tufayli adolatli deb topilgan meritokratiyaning siyosiy elitadagi muhim jihatlarini ko‘rib chiqamiz.Siyosatshunoslik nuqtai nazaridan jamiyatlarda hokimiyat va ta‘sir asosan kichik shaxslar guruhi yoki tashkiloti tomonidan boshqarilishini ko‘rsatadi. Hukmron sinf yoki hokimiyat elitasi deb ataladigan bu elita jamiyatning turli jabhalarida, jumladan: hukumat, biznes, OAV va boshqa nufuzli institutlarda o‘z ta‘siriga ega. Ular davlat siyosatini shakllantirish va nazorat qilish bilan bir qatorda turli vositalar, masalan, lobbichilik, moliya, resurslar taqsimoti va nazorati orqali o‘z kuchlarini namoyon qiladilar. Siyosiy elita nazariyasiga tanqidiy yondashuvchilarning fikricha, u murakkab siyosiy dinamikani haddan tashqari soddalashtiradi va jamiyatdagi manfaatlar xilmaxilligi va kuch dinamikasini hisobga olmaydi. Siyosiy qaror qabul qilish ko‘pchilik yoki 11 keng jamoatchilikning irodasi bilan emas, balki boylik, ijtimoiy mavqe yoki siyosiy aloqalar kabi muhim resurslarga ega bo‘lganlardan tanlangan bir qancha shaxslar tomonidan amalga oshiriladi. Aynan shu jihat tufayli ham meritokratiya biz uchun zarur, deb tushuntirishadi. Ya‘ni, siyosiy elitaning davlat va jamiyat hayotidagi o‘rni muhim ekanligini, manfaatlar qarama-qarshiligini tiyib turish, ko‘pchilikning manfaatlari ozchilik orqali hisobga olingan holda tartibga solinishi zarurligini ta‘kidlab, bu ozchilik guruhi hokimiyatga loyiq bo‘lgan malakali shaxslardan iborat bo‘lishi zarur. Iqtisodiy imkoniyatlari cheklangan, ―yuqoridagi katta shaxslar‖ bilan aloqasi bo‘lmasa-da, o‘z sohasida yuqori malakaga ega bo‘lgan, ―o‘z ishini biladigan va yetarli yutuqlarga erishgan kadrlar boshqaruv lavozimlariga jalb qilinsa, siyosiy elita unga haqiqatdan loyiq bo‘lganlar bilan to‘ldirilsa, bu ham jamiyat ham davlat taraqqiyotida hal qiluvchi omil bo‘lib xizmat qiladi.Buning namunasi sifatida Singapur davlatining qisqa vaqt ichida erishgan yutuqlarini keltirish mumkin ‖ 9 . Bu davlatda shaxslar ijtimoiy maqom yoki siysoiy aloqalar kabi omillarga emas, balki ularning qobiliyatlari va yutuqlariga qarab tanlanadi va mamlakat siyosiy elitasi ham o‘z navbatida oliy ma‘lumot va malakali, iste‘dodli shaxslardan tarkib topadi. Ayni vaqtda hukmron bo‘lgan Xalq harakati partiyasi 1965- yilda Singapur mustaqillikka erishganidan beri hokimiyat tepasida bo‘lib, partiyaning muvaffaqiyati qobiliyatli yetakchilarni o‘ziga jalb etish bilan bog‘liq deb ta‘kidlanadi. Mamlakatda meritokratik jamiyat qurildi. Bu Singapurga innovatsiyalar va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradigan yuqori darajadagi iste‘dodlarni jalb va saqlab qolish imkonini berdi. Shuningdek, meritokratiyaga alohida e‘tibor qaratilishi barcha singapurliklar uchun teng sharoitlar yaratilib, qilingan mehnatlar munosib taqdirlanishini ta‘minladi va hukumatga nisbatan ishonch tuyg‘usini yanada oshirdi. Buni statistik ma‘lumotlar ham isbotlaydi: Singapur mustaqilligining dastlabki yillarida aholining yarimi savodsiz, aholi jon boshiga yalpi ichki maxsulot 516 AQSH dollarini tashkil qilgan. Xalqaro Valyuta Jamg‘armasining 2022-yilda e‘lon qilgan xisobotlariga 9 12 ko‘ra bu ko‘rsatkich 51 ming 162 AQSH dollariga yetgan va jahon davlatlari orasida 11-o‘rinda qayd etilgan. Singapurning meritokratiyaga sodiqligi nafaqat uningta‘sirchan iqtisodiy rivojlanishiga hissa qo‘shdi, balki jamiyatda hamjihatlik va milliy g‘urur tuy‘usini uyg‘otdi. 13 II-BOB. MERITOKRATIYA; XORIJIY VA MILLIY TAJRIBA 2.1. Meritokratiya samaradorlikning kafolati sifatida; xorij tajribasi Merit tizimi orqali muvaffaqiyatga erishgan davlatlardan yana biri – Germaniya 10 . Mamlakatda meritokratiyaga alohida e‘tibor qaratilishi unga yuqori malakali va raqobatbardosh kadrlar tayyorlash imkonini berdi va shu mafkura asosida kuchli ta‘lim tizimi joriy etildi. Germaniyada kuchli shogirdlik tizimi ham mavjud bo‘lib, bu odamlarga turli sohalarda amaliy ko‘nikma va tajriba orttirish, ularni ishga joylash imkoniyatlarini yanada oshirish imkonini beradi. Undan tashqari, kuchli ta‘lim tizimi va eng yaxshi universitetlariga talabalarni iqtisodiy imkoniyati emas, faqat ilmiy yutuqlari va qobiliyatlariga qarab tanlash tizimini joriy qilgan Janubiy Koreya, kam ta‘minlang anlarga ijtimoiy yordam ko‘rsatadigan, har tomonlama ta‘minot orqali ularning tengligini ta‘minlovchi tizimga ega bo‘lgan Shvetsiyani ham misol sifatida aytib o‘tish mumkin. Va meritokratiya tushunchasining ilmiy muomilaga kiritilishida muhim ro‘l o‘ynagan Singapur davlatini ham takidlash kerak. Chunki Singapur davlati o‘zining iqtisodiy og‘ir vaziyatidan aynan meritokratiya tizimi orqali samarali chiqib keta olishdi. Shuning uchun dunyoda Singapur boshqaruv tizimi ko‘plab davlat rahbarlarini o‘ziga jalb etdi. Xitoy ular orasida birinchilardan bo‘ldi desak adashmaymiz. Xo‘sh Singapur bu darajaga qanday erishdi? Dastavval Singapur dunyoda birinchi bo‘lib davlat boshqaruvini ― siyosiy meritokratiya , deb e‘lon qilgan yagona davlat hisoblanadi. Uning o‘ziga xosligi‖ shunda ediki, dastavval siyosiy va iqtisodiy sohalarda ishlash uchun iqtidorli kadrlar jalb qilindi.Singapurning innavatsion rivojlanishida ― siyosiy nazariyani ― tubdan yangicha liberal g‘oyalar bilan integratsiyalashuvi katta ahamiyat kasb etdi. Singapur davlat rahbarlari nazariy jihatdan yaxshi demokratik va yomon avtokratik rejimlar o‘rtasidagi dixotomiyalarni rad etadilar. Ko‘pgina olimlar meritokratiyani Singapur siyosiy tizimini kelajakda rivojlantiruvchi eng yaxshi prinsip deb 10 14 bilishadi. Singapurning kam sonli aholisi va cheklangan resurslarini hisobga olgan holda, mamlakatni eng mohir iste‘dodli va eng yaxshi xususiyatlarga ega kadrlar boshqarishi kerak degan xulosaga kelishdi. ― Singapur- bu tug‘ilgandan olingan boylik va imtiyozlarga egalik qilish emas, balki mehnat va e‘tiborga asoslamgan jamiyatdir. U elitar davlat imkoniyatlaridan xalq manfaatlariga muvofiq foydalanishni boshqarish, rejalashtirish va nazorat qilishni ta‘minlaydilar. Ushbu guruh bizning cheklangan manbalarimizdan foydalanadi, ular bizning amiyatimizda katalizator bo‘lib xizmat qilishi mumkin, bu esa bizga imkon bermaydigan ijtimoiy tashkilotning Singapurda xizmat ko‘rsatishini ta‘minlaydi. Ma‘lumki, Singapurda tabiiy boyliklari yo‘q va ushbu prinsip Osiyoda ikkinchi eng yuqori turmush darajasini ta‘minlaydi 11 - ‖ degan edi Li Syan Lunn Singapur bosh vaziri. Bundan shunday xulosa kelib chiqadiki, ushbu nazariy paradigm doirasida davlat siyosatining yetakchi yo‘nalishlaridan biri – qobiliyatli kadrlarni izlash va tanlash, shuningdek ularga o‘z davlatlariga eng samarali xizmat qilishlari uchun sharoit yaratishdir. Singapur jamiyati munosib elitistik davlatlardan biri hisoblanadi. U siyosiy sohada ko‘plab kadrlarga ehtiyoj sezadi va kelgusida munosib kadrlar davlat boshqaruvida katta yutuqlarga erishadi. Ushbu yondashuv Singapurdagi Xitoy diasporasining konfutsiylik ideallariga mos keladi. Singapur Bosh vaziri Li Syan Lun shunday tushuntiradi: ―Ko‘plab konfutsiy ideallari biz uchun haligacha muhim bo‘lib, o‘z ahamiyatini hali yo‘qotmagan. Bunga xalq oldida burchni ado etadigan, aholining ishonchi va hurmatidan bahramand bo‘lgan oliyjanob kishilar tomonidan olib borilayotgan davlat boshqaruvi prinsipi misol bo‘la oladi ‖ 12 Singapur siyosiy tizimi shunday tuzilganki, u nafaqat konfutsiy qadriyatlariga asoslanib, balki qobiliyatli, layoqatli va insonparvar rahbarlarni tanlash bilan shug‘ullanadi. Shuningdek, u qat‘iy nazorat qilinadigan ommaviy axborot vositalari, yig‘ilishlar erkinligini keskin 1112 15 cheklash va siyosiy muholifat vakillariga qarshi qat‘iy kurash kabi o‘ta munozarali choralarga tayanadi. Siyosiy meritokratiya boshqa mamlakatlarda, ayniqsa konfutsiy merosiga ega bo‘lgan mamlakatlarda olib borilayotgan siyosiy islohotlarga ta‘sir qilishi mumkin va hattoki ta‘sir qilishi kerak deb ishonishadi. Bunday qarashlar Singapur va Xitoyda ko‘proq shakllangan. O‘tgan asrning 90-yillari boshida Xitoy rasmiylari muntazam ravishda Singapurga malaka oshirish va hamkasblari bilan tajria almashish uchun tashrif buyurishgan. Bunday aloqalar hamon davom etmoqda. Ular 1992-yilda tuman hokimi va undan yuqori darajadagi 1200 dan ortiq xitoylik amaldorlar Nyangyang shaxridagi Texnologiya universitetida o‘quv dasturlarini o‘zlashtirishgan, shuningdek, boshqaruv iqtisodiyoti va davlat boshqaruvi bo‘yicha dissertatsiyalar yozishgan. Ularning aksariyati hozirda Xitoy hukumatida rahbarlik lavozimlarida ishlamoqda. Singapurning siyosiy qadriyatlari va institutlarini bir zumda Xitoy kabi yirik davlatga tranzit qilish mukin emas, ammo Singapur siyosiy tizimining ba‘zi ijobiy jihatlar bugungi kunda chet elda to‘liq qo‘llanilgan. Bugungi kunda ―Singapur modelidan ‖ qisman foydalanib kelinadi. Xitoyning siyosiy tizimi so‘nggi yigirma yil ichida yanada meritokratik prinsiplarga yaqinlashtirilgan. Masalaning yana bir muhim jihati shundaki, Singapurda hukumat tarkibi kadrlar zaxirasini shakllantirish uchun mo‘ljallangan boshqa qator institutlar ham mavjud. Ushbu muassasalar qatoriga ―Davlat xizmati kolleji kiradi. Ushbu kollej 1971-yilda ‖ tashkil etilgan bo‘lib, uning asosiy vazifasi innovatsion muvafaqqiyatli biznes g‘oyalarni davlatni rivojlantirish va isloh qilish bilan birlashtirish edi. Keyinchalik davlat xizmati kolleji davlat xizmati bo‘limida va bosh vazir idorasida rasmiy kengashga aylandi. Ushbu qoida 2001-yil oktabr oyida qabul qilingan ―Davlat xizmati kolleji to‘g‘risida gi qonunda mustahkamlangan. Singapurda samarali ‖ siyosiy hokimiyatni yaratshning yana bir muhim vositasi murabbiylik instituti edi. Bu borada 2004-yilda vazir-murabbiy lavozimini egallagan Li Kuan Yu ning harkati ham dalolat beradi. Davlat xizmati kollejida menejerlarga 16 murabbiylik mahoratini oshirish, o‘z qo‘l ostidagi hodimlar bilan o‘zaro munosabatlarni yaxshilash va rivojlantirishga imkon beradigan maxsus murabbiylik dasturlari amal qiladi. Li Kuan Yu ta‘kidlaganidek, davlat xizmatchisining obro‘si yuqori ish xaqi evaziga yaratilgan. Bunga mansabdor shaxslarning xizmat xaqini yirik firmalar rahbarlarining oylik maoshlari bilan tenglashtirish natijasida erishildi. Bunday siyosat nafaqat jamiyatdagi ijtimoiy keskinlikni pasaytiradi, balki korrupsiyaga qarshi kurashga ham katta yordam berdi. Masalan bugungi kunda ofis ishchilarining ish xaqi o‘rtacha 5000 dollarni tashkil etadi, xuddi shu funksional vazifalarga ega bo‘lgan boshqa davlat lavozimlarida ishlaydigan xodimlarning ish xaqi eng kami 5000 AQSh dollarni tashkil etadi. Li Kuan Yu mamlakatning birinchi Bosh vaziri shunday deydi: ―Agar siz Singapur muvafaqqiyatli bo‘lishini istasangiz, eng yaxshi va eng munosib kadrlarga ehtiyoj sezadigan ish topishga imkon beradigan tizim yaratishingi kerak. ‖ Qizig‘i shundaki, bu atama birinchi marta Singapur parlamentida 1971-yilda ishlatilgan. Li Kuan Yu ta‘kidlaganidek: kelinglar biz odamlarni mukofotlaylik va mansabda o‘sish uchun imkoniyat yarataylik, xizmat faqat maoshga asoslangan bo‘lsin, hattoki, qashshoq bo‘lgan, ammo qobiliyatli insonlar uchun keng imkoniyatlar yarataylik. Boshqacha aytganda – nafaqat meritokratiya tamoyillariga asoslangan jamiyat quraylik, balki ― meritokratiya+jamiyat ‖ bo‘lsin, degan g‘oyani ilgari surgan. Keltirib o‘tilgan misollar iqtisodiy taraqqiyot va adolatli hamda teng huquqli jamiyat yaratishda meritokratiya muhimligini ko‘rsatadi. Insonlarni qobiliyat va mehnatsevarligiga qarab taqdirlash orqali ularni o‘qish, malaka yig‘ish va oshirishga undab, mamlakatda yuqori iste‘dodlarni jalb etishi va ularni saqlab qolishi, innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlashi, investitsiyalar olib kirishi, ijtimoiy hamjihatlik va milliy g‘ururni mustahkamlashi o‘z tasdig‘ini topib kelmoqda. Tan olish kerak, meritokratiya ham kamchiliklardan xoli emas. Bu tizim jamiyatning kam ta‘minlangan aholisi uchun imkoniyatlarning yetishmasligiga va buning natijasida ijtimoiy va iqtisodiy tengsizliklarning kelib chiqishi va davom 17 etishiga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, individual yutuq va qobiliyatlarga urg‘u berilishi tufayli jamoaviy sa‘y-harakatlar va hamkorlikning qiymati tushib ketishi ehtimoli katta. Ijtimoiy birdamlik va hamjihatlikni buzadigan doimiy raqobat va individualizm hissi ham yo‘q emas. Bu jamoaviy farovonlikdan ko‘ra shaxsiy manfaatdorlik madaniyatini rivojlantirishi mumkin, bu esa ijtimoiy bo‘linishlarga va unchalik muvaffaqiyatl i bo‘lmaganlar ga empatiya yetishmasligiga olib keladi. Yana bir jihat borki, meritokratik jamiyatda o‘zini doimo isbotlash va muvaffaqiyatga erishish borasida kuchli bosim bo‘lishi mumkin. Bu omil yuqori darajadagi stress va xavotirga olib kelish ehtimoli mavjud, chunki odamlar o‘zlarining mavqeini yoki imkoniyatlarini saqlab qolish uchun doimo raqobatlashish va ustunlik qilish zarurligini his qilishadi. Meritokratiya ko‘pincha ma‘lum guruhlarning muvaffaqiyatga erishishiga to‘sqinlik qiladigan tizimli muammolar va tarafkashliklarni e‘tiborsiz qoldiradi. Irqi, jinsi va ijtimoiy- iqtisodiy holat kabi shaxs resurs va imkoniyatini cheklashi mumkin bo‘lgan omillarni, ya‘ni shunday mafkuraviy qarashlar mavjud bo‘lgan jamiyat va tizimlar mavjudligini bartaraf eta olmaydi, yoki shunchaki tan olmaydi. Meritokratiyaga qarshi chiqqan yoki uning tamoyillariga zid siyosatni amalga oshiradigan davlatlar ham yo‘q emas. Misol uchun, Xitoyda maxsus ―guanxi‖ aloqalar tizimi mavjud bo‘lib, ular ko‘pincha martaba ko‘tarilishi va imtiyozlarni qo‘lga kiritilishida muhim rol o‘ynaydi. Bu meritokratiya konsepsiyasiga putur yetkazuvchi qarindoshchilik va tarafkashlik kabi g‘oyalarning natijasidir. Yana bir misol, Shimoliy Koreyada hukmron rejim qat‘iy iyerarxiyaga ega va hokimiyat bir qancha muqim shaxslar qo‘lida to‘plangan. Rivojlanish va ―ko‘tarilish imkoniyatlari ko‘pincha shaxsiy fazilatlar yoki qobiliyatlarga emas, ‖ balki rejimga sodiqlikka asoslanadi. Saudiya Arabistoni kabi ba‘zi mamlakatlarda oilaviy aloqalar va qabilaviy mansublikka qattiq urg‘u beriladi, bu esa nufuzli shaxslar bilan aloqalari yoki martabali oilalardan kelib chiqishi bo‘lmagan shaxslar uchun imkoniyatlarni cheklashi mumkin. Bundan tashqari, ba‘zi mamlakatlar meritokratiyadan ko‘ra boshqa qadriyatlar yoki tizimlarga ustunlik berishi mumkin. Misol uchun, Kuba yoki Vyetnam kabi 18 kommunistik mamlakatlarda ko‘pincha jamoaviy farovonlik va resurslarni teng taqsimlashga urg‘u beriladi. Ba‘zi hollarda meritokratiyaga qarshilik ijtimoiy tengsizlik va mavjud tengsizliklarni davom etishidagi meritokratiyaning ham hissadorligi haqidagi xavotirlardan kelib chiqishi mumkin. Bu tizim hokimiyat va resurslarni ularga oldindan erishish imkoniyati mavjud bo‘lgan bir qancha shaxslar qo‘lida to‘planishi va boshqalarni chetga surilishiga olib kelishi mumkin. Shunga qaramasdan, meritokratiyaning ijobiy xususiyatlari ko‘lamining keng ekanligini hisobga olib, uning natijasi o‘laroq rivojlanishning yangi bosqichiga ko‘tarilgan davlatlarning tajribasidan kelib chiqib uni qo‘llab-quvvatlash va amalda joriy etish bizga ijobiy natijalarni berishiga shubha yo‘q. Jamiyatning barcha vakillari uchun adolat tuyg‘usi va teng imkoniyatlarni targ‘ib qilish, malakali kadrlarnining o‘ziga xos ko‘nikma va qobiliyatini hisobga olib, o‘zlari uchun mos bo‘lgan sohalarga ularni jalb qilish, insonlarda o‘zlarining sa‘y-harakatlariga munosib ravishda rag‘bat olishlariga ishonch muhitini shakllantirish, ayniqsa, davlat hokimiyatining qaysidir ma‘noda ―ko‘zgusi bo‘lgan yuqori qatlam – ‖ siyosiy elitaning tarkib topishida bu tizimni qo‘llash adolatli boshqaruv sari qo‘yilgan eng samarali qadam deb xulosa chiqarish mumkin. Bu esa bevosita farovon jamiyat va davlatning barqaror rivojlanishiga erishish yo‘lida asosiy vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Jo Litterga ko’ra, “Meritokratiya bugungi kunda shaxsning ijtimoiy mavqeidan qat’I nazar” yuqoriga ko’tarilish” uchun ‘istedod’, ‘ harakat’ bilan uyg’unlashishi uchun yetarli imkoniyat va harakatchanlikni taqdim etish kerak degan fikrninilgari suradi” 13 . Bu fikrdan xulosa qiladigan bo’lsak meritokratiyani amalda bo’lib turgan hukumat tomonidan taqdim etilishi, agar ular haqiqiy rivojlanishni hohlashsa meritokratiya ular uchun eng maqbul yo’l bo’lib xizmat qilishini anglashlari lozimdir. Biroq Jo Litter o’zining asarida klassik meritokratiyani 13 Jo Litter. Against Meritocracy: Culture, Power and Myths of Mobility. Routledge. 2017 19 tanqid qiladi va kitobida yangicha meritokratiyani kengroq tushuntirib berishga harakat qiladi. Jo Litterning fikrlariga o‘xshash fikrlar ham topiladi, hatto bazi olimlar meritokratiyani amalga oshirib bo‘lmaydigan jarayon sifatida tariflashadi. Misol uchun, Mijs,J.J.B. va Savage Mlarning 2020-yili elon qilgan ― Meritokratiya, Elitizm va Tengsizlik ‖ 14 maqolasida meritokratiya shunchaki qog‘ozlardagi bitta ideal g‘oya ekanlini tushuntirishga harakat qiladi. Unda meritokratiyaning uchta bajarib bo‘lmaydigan vadasi haqida malumot beriladi. 1.ideal meritokratik jarayonni ta‘lim muassalarining o‘zida buzilishi 2. xizmat ko‘ratish imkoniyatlari meritokratik bo‘lmagan omillar bilan belgilanadi 3.jamiyat guruhlarida qadr-qimmat tushunchasining bir hilda amalga oshirilmasligi. Demak yuqoridagi malumotlardan kelib chiqadigan bo‘lsak hozircha ideal meritokratiyani yaratish uchun imkoniyatlar yetarli emas hatto insonlarning o‘zlari ham bunga tayyor emas, aksincha biz meritokratiyani jamiyatga ideal darajada olib kirmoqchi bo‘lsak bu g‘oya sotsiali zmning tarkibiy qismiga aylanib qoolishi mumkin. 2.2. O zbeiston respublikasining davlat boshqaruviga ‟ meritokratiyaning integratsiyalashuvi ―Hammamiz yaxshi tushunamizki, oldimizda turgan keng ko‘lamli vazifalarni bajarish uchun kadrlar bilan ishlashning butun tizimini takomillashtirishga doir bir qator ishlarni albatta amalga oshirishimiz kerak. Hozirgi vaqtda davlat va hokimiyat idoralarida ko‘p hollarda kadrlar salohiyatidan foydalanish, ularning vazifa va vakolatlari taqsimoti oqilona va samarali yo‘lga qo‘yilmagani sezilmoqda. Eng yomoni, bu holat ishimizga halaqit bermoqda. Bir idorani qarasangiz, ish ko‘p, vazifa ko‘p, lekin ishlaydigan odam, kadr yetishmaydi. Bunday noto‘g‘ri ish taqsimotiga mutlaqo chek qo‘yishning vaqti yetdi. Har bir davlat xizmatchisi o‘zining burchi va majburiyatini aniq- 14 20 ravshan bilishi, soda qilib aytganda, o‘z arvasini o‘zi tortishi lozim‖ 15 . ―Biz partiyalar safini bilimli, tashkilotchi va vatanparvar yosh kadrlar bilan to‘ldirishimiz lozim. Siyosiy partiyalar hodimlari partiya ishida toblanishi, shundan so‘ng davlat organlari va hokimliklar tizimidagi turli lavozimlarg, jumladan, deputatlik lavozimlariga asosiy zaxira bo‘lishlari darkor. Bu partiyada ishlash uchun asosiy omil va rag‘bat bo‘lib xizmat qilishi kerak ‖ 16 . Yuqoridagi suhbatlarning tub ma‘nosini anglaydigan bo‘lsak O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti meritokratiyaning davlat boshqaruv sohasiga, nafaqat davlat boshqaruv sohasi balki barcha tashkilotlar, o‘zini o‘zi boshqarish organlar, NNTlarning ham boshqaruvida qo‘llanilishi kerakligini anglab yetganlar. Kutilganidek O‘zbekiston Respublikasida boshqaruv sohasiga ishga qabu qilishda yangi tizim yaratildi. O‗z tarixida rivojlanishning ―Milliy tiklanishdan milliy yuksalish yo‗liga o‗tgan ‖ O‗zbekistonda davlat boshqaruvini modernizatsiyalash, ya‘ni siyosiy islohotlar birlamchi o‗rindagi vazifa hisoblanadi. Chunki siyosiy islohotlar samarador davlat boshqaruvini qaror toptirishga, bu esa, o‗z navbatida, korrupsiya darajasini pasaytirishga olib keladi. ―Samarador davlat boshqaruvi, qonun ustuvorligi, korrupsiyaga qarshi kurash – bularning barchasi barqaror taraqqiyotga erishish uchun zarurdir ‖ 17 . Davlat boshqaruvidagi samaradorlik ko‗p jihatdan mas‘ul lavozimlarga qo‗yilayotgan boshqaruv kadrlarining kompetentlik darajasiga bog‗liqdir. Biz tadqiq etayotgan meritokratiya tizimining bosh maqsadlaridan biri aynan kadrlardagi nkompetentlik darajasini aniqlashga qaratilgan. Shu boisdan O‗zbekistonda davlat boshqaruvini takomillashtirish jarayonida meritokratiya tizimini keng yo‗nalishda joriy etish boshqaruv sohasini demokratik modernizatsiyalash yo‗nalishining asosiy bo‗g‗inlaridan birini tashkil etadi. Davlat boshqaruvini modernizatsiyalash, ya‘ni zamon 15 O‗zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning mamlakatimizni 2016-yilda ijtimoiy- iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017-yilga mo‗ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo‗nalishlariga bag‗ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma‘ruzasi. 16 Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2017 yil 17 iyuldagi Oliy Majlis palatalari, siyosiy partiyalar hamda O‗zbekiston Ekologik harakati vakillari bilan videoselektor yig‗ilishidagi ma‘ruzasi. 17 Содиқ Сафоев. Вашингтон шаҳрида Америка оммавий ахборот воситалари ҳамда демократикташкилотлари учун ўтказилган Миллий пресс-клуб йиғилишидги маърузаси. 2018 йил 18 май. /http://www.gazeta.uz/ru/2018/05/18/changes/ 21 talablariga moslashtirish eng avvalo mazkur yo‗nalish borasida siyosiy-huquqiy asoslarning shakllantirishga bog‗liqdir. Bu borada meritokratiya tizimi ham istisno hisoblanmaydi. Zeroki, har qanday siyosiy islohotning o‗zagi uning huquqiy asosi bo‗lib, islohotning tizimliligini va tadrijiyligini ta‘minlaydi. birinchisi 2017-2021 O‗zbekistonda davlat boshqaruvida meritokratiya tizimini joriy etish bo‗yichan siyosiy-huquqiy mezonlarning yillarda O‗zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‗nalishi bo‗yicha Harakatlar strategiyasi bo‗lib, uning Davlat va jamiyat qurilishini takomillashtirish deb nomlangan birinchi ustuvor yo‗nalishining 1.2-bandi bevosita ―Davlat boshqaruvi tizimini isloh qilish ga bag‗ishlangan bo‗lib, ushbu bandda belgilab berilgan quyidagi‖ vazifalar bilvosita ushbu tadqiqot mavzusiga oiddir: ―davlat boshqaruvini markazlashtirishdan chiqarish, davlat xizmatchilarining kasbiy tayyorgarlik, moddiy va ijtimoiy ta‘minot darajasini oshirish hamda iqtisodiyotni tartibga solishda davlat ishtirokini bosqichma-bosqich qisqartirish orqali davlat boshqaruvi va davlat xizmati tizimini isloh qilish 18 . 2017 — 2021 yillarda O‗zbekiston ‖ Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‗nalishi bo‗yicha Harakatlar strategiyasini «Xalq bilan muloqot va inson manfaatlari yili»da amalga oshirishga oid Davlat dasturining 16-bandida belgilangan «Davlat xizmati to‗g‗risida»gi O‗zbekiston Respublikasi qonuni 19 loyihasini ishlab chiqish vazifasi hamda ushbu qonun tashabbusining biroz o‗zgargan holatda jamoatchilik muhokamasidan o‗tgan ―Davlat fuqarolik xizmati to‗g‗risida ‖ qonun loyihasi 20 bevosita meritokratiya tizimini joriy etishga qaratilgan bo‗lib, Harakatlar strategiyasi asosida ishlab chiqilayotgan asosiy huquqiy mezon sifatida xizmat qila olishi kutilmoqda. 2017 yil 8 sentabrda O‗zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning PF-5185-sonli Farmoni bilan tasdiqlangan O‗zbekiston Respublikasida Ma‘muriy islohotlar 18 Ўзбекистон Республикаси Президентининг ―2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида ги ‖ ПФ-4947- сонли фармони // Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2017 й., 6 (766)-сон, 70- модда.29-бет. 19 20 https://regulation.gov.uz/uz/document/18047 22 konsepsiyasi davlat boshqaruvida meritokratik tizimni joriy etish va shu orqali boshqaruv hokimiyatini modernizatsiyalash, uni yangi zamon talablariga javob beradigan darajaga ko‗tarish yo‗lidagi muhim qadam bo‗ldi. Konsepsiyaga ko‗ra, davlat boshqaruvi tizimini tubdan isloh qilish belgilangan 6 ta asosiy yo‗nalishlarining so‗nggi oltinchisi ―Professional davlat xizmatining samarali tizimini shakllantirish, ijro etuvchi ta‘sirchan hokimiyat organlari mexanizmlarini joriy etish ga bag‗ishlangan bo‗lib, unda qayd etilgan quyidagi vazifalar ‖ bevosita davlat boshqaruvida meritokratik tizimni amalga tatbiq etishni ko‗zda tutadi: 1. Ijro etuvchi hokimiyat organlari, shu jumladan, ularning tarkibiy va hududiy bo‗linmalarini tashkil etish va tugatishning ma‘muriy apparat, budjet yuklamasi asossiz oshishi va davlat boshqaruvini byurokratlashtirishning oldini olishga qaratilgan aniq mezonlari hamda tartib-taomillarini joriy etish. 2. Real ehtiyoj, ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarga salbiy ta‘sirga yo‗l qo‗ymaslik, respublika va hududiy ijro etuvchi hokimiyat organlari o‗rtasidagi nomutanosiblikni bartaraf etish, shuningdek, kadrlar va moddiy resurslarning to‗g‗ri taqsimlanishini ta‘minlashni hisobga olgan holda, ijro etuvchi hokimiyat organlari, ularning tuzilmalari va bo‗linmalarini optimallashtirish. 3.Ijro etuvchi hokimiyat organlari va ular rahbarlarining O‗zbekistonnRespublikasi Vazirlar Mahkamasi tegishli departamentlari bilan o‗zaro hamkorligi mexanizmlarini qayta ko‗rib chiqish va takomillashtirish hisobiga biriktirilgan sohada davlat siyosati amalga oshirilishi uchun ularning mustaqilligi hamda javobgarligini oshirish 21 . O‗zbekistonda boshqaruv tizimiga meritokratiya tamoyilini keng joriy etish bo‗yicha navbatdagi siyosiy-huquqiy mezon O‗zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 3 oktabrdagi PF- 21 Ўзбекистон Республикасида Маъмурий ислоҳотлар концепцияси. Ўзбекистон РеспубликасиПрезидентининг 2017 йил 8 сентябрдаги ―Ўзбекистон Республикасида маъмурий http://lex.uz/docs/3331174 23 5843-sonli ―O‗zbekiston Respublikasida kadrlar siyosati va tubdan tizimini takomillashtirish fuqarolik xizmati davlat chora-tadbirlari to‗g‗risida gi ‖ Farmoni150 hisoblanadi. Ushbu farmon davl at fuqarolik xizmati samaradorligini oshirish, davlat organlari va tashkilotlarining malakali kadrlarga bo‗lgan ehtiyojini qondirish maqsadida, shuningdek, 2017 — 2021 yillarda O‗zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‗nalishi bo‗yicha Harakatlar strategiyasida va O‗zbekiston Respublikasida Ma‘muriy islohotlar konsepsiyasida belgilangan vazifalarni izchil amalga oshirish bo‗yicha ishlab chiqilgan bo‗lib, unda O‗zbekiston Respublikasida kadrlar siyosatini va davlat fuqarolik xizmati tizimini tubdan takomillashtirishga oid birinchi navbatdagi chora-tadbirlar Dasturi qabul qilingan va ushbu Dastur mamlakatda boshqaruv tizimida meritokratik tamoyillarni amalga joriy qilishda muhim bosqich bo‗lib xizmat qilmoqda. Yuqoridagilardan kelib chiqib, quyidagi xulosalarni keltirib chiqarish kelish mumkin: • O‗zbekistonda davlat boshqaruvida meritokratiya tizimini joriy etishning bir qancha siyosiy-huquqiy mezonlari, jumladan, 2017 — 2021 yillarda O‗zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‗nalishi bo‗yicha Harakatlar strategiyasi, Ma‘muriy islohotlar konsepsiyasi va O‗zbekiston Respublikasi Prezidentining ―O‗zbekiston Respublikasida kadrlar siyosati va davlat fuqarolik xizmati tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‗g‗risida gi Farmoni ishlab chiqildi va qabul qilindi; ‖ • Davlat boshqaruvin i modernizats iyalashning hozirgi holati sohaga meritokratik tizimni joriy etish uchun aniq muddatga mo‗ljallangan maxsus konsepsiya ishlab chiqishni taqozo etmoqda; iyun yakunlangan ―Davlat fuqarolik xizmati to‗g‗risida gi O‗zbekiston Respublikasi Qonuni loyihasining parlament ‖ muhokama jarayonida mazmunan yanada boyitish hamda tezroq amalga joriy etish lozimdir. jamoatchilik muhokamasi 24 • 2020 oyida yil So‘nggi yillarda O‘zbekistonda meritokratiya nazariyasini anchagina rivojlangan deyish mumkin. Ayniqsa, ushbu nazariyani huquqiy jihatdan qo‘llab-quvvatlaydigan O‘zbekistin Respublikasi qonunlari, Prezident Qaror va Famonlari qabul qilingan. Xususan, Prezidentimiz Sh. Mirziyoyevning 2017-yil 8-avgustida ―O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat boshqaruvi akademiyasida boshqaruv kadrlarini tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirishning samarali tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida gi farmonini imzoladi. Bugungi kunda meritokratiya nazariyasini ‖ O‘zbekistonda qo‘llanishi Davlat boshqaruvi akademiyasi misolida yaqqol ko‘rish mumkin. Unda o‘qitish tizimi islohotlarning hozirgi talabidan kelib chiqib tubdan takomillashtirilmoqda. O‘quv rejasi va dasturlari boshqaruv kadrlarni milliy qadriyatlarni o‘zlashtirganlik, tizimli liderlik, moslashuvchanlik kabi fikrlash qobiliyati, boshqaruv professionalligi, mezonlar asosida tayyorlash e‘tiborga olingan holda tuzilgan. O‘quv jarayoniga 2017-2021 yillarga mo‘ljallangan Harakatlar strategiyasi, boshqaruvning ma‘naviy asosi, tizimli tahlil va boshqaruv qarorlarini qabul qilish, hududiy boshqaruv va hududni rivojlantirishni strategik rejalashtirish, innovatsion menejment, rahbar ahloqi va boshqaruv madaniyati, diplomatik protokol va etiket, notiqlik mahorati kabi 16 ta yangi fan qo‘shilgan. Shu bilan birga, amaliyot mashg‘ulotlari 70% gacha ko‘payirilgan. 25 XULOSA Meritokratiya – bu munosiblar hukumati hisoblanib va bunday boshqaruv shaklida jamiyat tepasiga turli ijtimoiy qatlamlardan munosib, qobiliyatli va iste‘dodli insonlar chiqadi. Meritokratiya o‘zining samarali davlat boshqaruvi ichiagi tizim ekanligini Singapurda isbotladi. Biroq Singapur modeli qolgan barcha davlatlarning boshqaruv tizimiga to‘loqonli mos tushmasligi aniq. Chunki bular orasida madaniyat, qadriyat va xulq-atvor tushunchalari o‘zaro farq qiladi, biroq bu farqlar meritokratiyaning amalga oshirilishiga to‘sqinlik qilinishi kerak emas. Meritokratiya bu demokratiyaning katta ahamiyat kasb etadigan muhim bir bo‘lagi hisoblanadi. Sababi meritokratiya g‘oyasi zamirida liberalizmning klassik prinsipi- imkoniyatlar tengligi yotadi. Meritokratiya bu byurokratiyaga teskari tzim hisoblanib, undan ancha samaralidir va biz Singapur mo‘jizasida buni guvohi bo‘ldik. Bu tizimning asosiy xarakatga keltiruvchi kuchi intellektuallar, mutaxassis olimlar va professionallar hidoblanadi. Jamiyatni taraqqiyot sari ham inqiroz sari ham yetaklaydigan qatlam bu boshqaruv qatlami hisoblanadi. Agar shunaqa bo‘lsa nega boshqaruv qatlamini meritokratik tamoyillar orqali shaklantirmaslik kerak. Meritokratiya hech qaysi insonning imkoniyatlarini chegaralamaydi biroq bu yerda bitta parodoks bor, ya‘ni insonlarning talim olishdagi imkoniyatlar tengligi. Biz bilamizki dunyo mamlakatlarning ko‘plab davlatlarida aholi savodhonligi 50% ga yetmaydi. Bunaqa jamiyatlarda o‘z o‘zidan malumki teng imkoniyatlar tushunchasiga umuman o‘rin yo‘q. O‘zbekiston Respublikasi o‘zining taraqqiyot yo‘lida harakatni davom etirar ekan, anglab yetildiki boshqaruv sohasini isloh qilmasdan turib O‘zbek mo‘jizasiga erisha olmaydi. Shuning uchun ikkinchi hukumat vakilllari va president meritokratiya tizmini boshqaruv sohasiga kadrlarni ishga olish jarayoniga tadbiq etishdi. Biroq yuqorida aytib o‘tkanimizdek Singapur modeli bizning boshqaruv sohasiga to‘laqonli mos tushmadi. Shuning uchun ayni damda argos tizimining ko‘plab kamchiliklari mvjud va kutilgan samarani bermadi. Meritokratiya tamoyili o‘zining to‘laqonli ishonchini oqlashi bu vaqt masalasi! 26 FOYDALANILAGAN ADABIYOTLAR: I.O zbekiston Respublikasi qonunlari ‟ 1. Ўзбекистон Республикасида Маъмурий ислоҳотлар концепцияси. Ўзбекистон РеспубликасиПрезидентининг 2017 йил 8 сентябрдаги ―Ўзбекистон Республикасида маъмурий II.Ilmiy asarlar 2. Jo. Litter. Against Meritocracy: Culture, Power and Myths of Mobility. Routledge. 2017 3. Daniel Bell, "Meritokratiya va tenglik to'g'risida ", Milliy ishlar. Jamoat manfaatlari , jild. 29, 1972 yil, 29-68-betlar. 4. Max Weber: Politics as a Vocation/ 5. Содиқ Сафоев. Вашингтон шаҳрида Америка оммавий ахборот воситалари ҳамда демократикташкилотлари учун ўтказилган Миллий пресс-клуб йиғилишидги маърузаси. 2018 йил 18 май. /http://www.gazeta.uz/ru/2018/05/18/changes/ 6. Daniel Bell, "Meritokratiya va tenglik to'g'risida ", Milliy ishlar. Jamoat manfaatlari , jild. 29, 1972 yil, 29-68-betlar. 7. Vladimir Klepnikov, ―Konfutsiy – Qadimgi Xitoyning ajoyib o qituvchisi , ITOP RAO ʻ ‖ 8. Michael Young: The Rise of the Meritocracy/Pre-publication version on British Journal of Educational Studies/2011 9. Vilfredo Pareto: The Rise and Fall of the Elites/The Bedminster Press/1968 10. James H.Meisel: The Myth of the Ruling Class. Gaetano Mosca and the Elite/1962/ 11. Charles Wright Mills: The Power Elite/1956 III.Internet saytlar 12. 13. 14. 15. 18. 19. 27 20. 21. 28

MUNDARIJA

KIRISH

I-BOB. MERITOKRATIYA HODISASINI TADQIQ ETISHNING NAZARIY- METODOLOGIK ASOSLARI

MERITOKRATIYA TUSHUNCHASI VA TAMOYILLARI

MERITOKRATIYA TARAQQIYOTNING GAROVI

2-BOB. SIYOSIY ELITANI SHAKLLANTIRISHDA MERITOKRATIYA; XORIJIY VA MILLIY TAJRIBA

MERITOKRATIYA SAMARADORLIKNING KAFOLATI SIFATIDA XORIJ TAJRIBASI

O‘ZBEISTON RESPUBLIKASINING DAVLAT BOSHQARUVIGA MERITOKRATIYANING INTEGRATSIYALASHUVI

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить