Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 88.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Siyosiy hokimiyat tizimiga yetakchilarni saralash, tanlash va lavozimlarga biriktirish texnologiyalari

Купить
“ Siyosiy hokimyat tizimiga yetakchilarni saralash, tanlash va lavozimlarga biriktirish texnologiyalari ” mavzusidagi KURS ISHI 1 MUNDARIJA KIRISH ……………………………………………………………..............3 I BOB. SIYOSIY HOKIMYATDA LIDERLIK TUSHUNCHA VA ZAMONAVIY YONDASHUVLAR 1.1. Siyosiy hokimyat va liderlik munosabati……………………............................ 5 1.2. Siyosiy liderning fazilatlari va yetakchilik xususiyatlari…………. …………...8 1.3. Siyosiy yetakching ko’rinishlаri vа ungа doir yondаshuvlarning хilmа хilligi………………………………………………………...…………………….12 II BOB. O’ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA SIYOSIY LIDERLARNI TAYYORLASH TIZIMI MUOMMOLARI VA ISTIQBOLLARI 2.1. O‘zbekistonda siyosiy liderlar tayyorlash tizimining institutsional asoslari va xususiyatlari ……………………………………………………………………... .17 2.2. Siyosiy liderlarni tayyorlashda zamonaviy texnologiyalar va raqamli vositalarning roli…………………………………………………………………………………………… … 20 2.3. O‘zbekiston siyosiy tizimini demokratlashtirish jarayonida liderlik kompetensiyasini rivojlan ish istiqbollari… …….............…………………………….………. …. 25 Xulosa………………………………………………………..………..…………..29 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ……………………………...………………..31 2 KIRISH Bugungi globallashuv va tez o‘zgarayotgan siyosiy sharoitlarda samarali boshqaruv tizimini shakllantirishda yetakchi kadrlarning roli beqiyosdir. Davlat hokimiyati institutlarining barqaror faoliyat yuritishi, jamiyat taraqqiyoti va islohotlarning muvaffaqiyati, eng avvalo, siyosiy liderlarning salohiyati, malakasi va mas’uliyatiga bog‘liq. Shu bois, siyosiy hokimyat tizimida rahbarlikka layoqatli shaxslarni aniqlash, ularni saralash va strategik lavozimlarga tayinlash texnologiyalarini takomillashtirish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Har qanday davlatning siyosiy barqarorligi va ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti, avvalo, uni boshqaradigan rahbarlarning salohiyati, yetakchilik fazilatlari hamda boshqaruv madaniyatiga bevosita bog‘liqdir. Bugungi kunda dunyo siyosiy maydonida kuzatilayotgan tezkor o‘zgarishlar, raqobatbardoshlikning kuchayishi, davlatlar o‘rtasidagi siyosiy va iqtisodiy manfaatlar to‘qnashuvi sharoitida har bir mamlakat o‘zining siyosiy yetakchilari orqali milliy manfaatlarini ilgari surmoqda. Shu bois, siyosiy hokimyat tizimida rahbarlikka layoqatli shaxslarni saralash, tanlash va tayinlash texnologiyalarini takomillashtirish dolzarb ilmiy-amaliy masala sifatida maydonga chiqmoqda. O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan keng qamrovli islohotlar, "Yangi O‘zbekiston" tamoyillari asosida barpo etilayotgan davlat boshqaruv tizimi samaradorligini ta’minlashda, zamonaviy tafakkur va liderlik qobiliyatiga ega bo‘lgan siyosiy rahbar kadrlar asosiy o‘rinni egallaydi. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, siyosiy yetakchilarni tayyorlash, saralash va ularni strategik lavozimlarga tayinlash bo‘yicha mavjud tizimning tahlili, undagi muammo va kamchiliklarni aniqlash hamda ilg‘or xorijiy tajribalarni o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. 3 Ushbu kurs ishida siyosiy hokimyatda liderlik tushunchasi, siyosiy liderlarning fazilatlari va ularni saralash texnologiyalari nazariy va amaliy jihatdan o‘rganiladi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasida siyosiy yetakchilarni tayyorlash tizimidagi mavjud holat, bu boradagi muammolar, ilg‘or tajribalar va istiqbolli yo‘nalishlar tahlil qilinadi. Kurs ishining asosiy maqsadi - siyosiy hokimyatda liderlik fenomenining nazariy asoslarini yoritish, zamonaviy tanlash va tayyorlash texnologiyalarini o‘rganish hamda O‘zbekistonda siyosiy liderlarni shakllantirish tizimini tahlil qilish orqali amaliy takliflar ishlab chiqishdan iborat. Kurs ishining asosiy vazifalari :  Siyosiy hokimyat va liderlik o‘rtasidagi bog‘liqlikni ochib berish;  Yetakchilik fazilatlari va ularning siyosiy boshqaruvdagi rolini aniqlash;  Turli davlatlar tajribasini tahlil qilish va ularni milliy kontekstga moslashtirish;  O‘zbekistondagi amaldagi liderlik tayyorlash tizimini tahlil qilish; Kurs ishining obyekti - O‘zbekiston Respublikasidagi siyosiy tizim va siyosiy liderlarni tayyorlash tizimining tashkil topishi, rivojlanishi va amaliyotdagi holati. Kurs ishining predmeti - siyosiy liderlarni tayyorlash tizimining amaliy muammolari, zamonaviy texnologiyalar, raqamli vositalar va xalqaro tajribalar asosida tizimni takomillashtirishning istiqbollari. Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yhatidan iborat. 4 I BOB. SIYOSIY HOKIMYATDA LIDERLIK; TUSHUNCHA VA ZAMONAVIY YONDASHUVLAR 1.1 Siyosiy hokimyat va liderlik munosabati Siyosiy hokimyat haqida gapiradigan bo’lsak, Siyosiy hokimyat bu jamiyatni boshqarish, ijtimoiy tartibni ta’minlash va ijtimoiy guruhlar manfaatlarini muvofiqlashtirish uchun yo‘naltirilgan ixtisoslashgan mexanizmdir deyishimiz mumkun. Bunda hokimyatni amalga oshiruvchi shaxslarning shaxsiy sifati, siyosiy irodasi va yetakchilik salohiyati muhim ahamiyat kasb etadi. Aynan mana shu omillar liderlik fenomenining siyosiy hokimyat bilan bevosita bog‘liqligini anglatadi. Hokimiyatning eng asosiy va o‘ziga xos ko‘rinishlaridan biri – siyosiy hokimiyatdir. Siyosiy hokimiyat – siyosat subyektlarining siyosatda ifodalangan irodasini turli yo‘llar, usullar va vositalar yordamida amalga oshirish faoliyatining o‘ziga xos shaklidir. U jamiyat hayotida alohida o‘rinni egallaydi. Bu shu bilan belgilanadiki, siyosiy hokimiyat jamiyat va davlat hayotini bir butunligicha va yaxlitligicha qamrab oladi, uni yo‘naltiradi hamda tartibga soladi, hokimiyatning boshqa ko‘rinishlarini birlashtiradi, ularni xalq manfaatlariga bo‘ysundiradi. 1 Jamiyat hayotini siyosiy hokimiyatsiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Chunki usiz jamiyatda tartibsizlik, bosh-boshdoqlik, o‘zboshimchalik boshlanadi. Shuning uchun ham siyosiy hokimiyatning asosiy maqsadi – jamiyat va davlat hayotini tartibga solish hamda boshqarishdir. Demak, siyosiy hokimiyat u yoki bu vosita: huquq, zo‘rlik yordamida o‘z irodasini amalga oshirish, jamiyat xulq-atvoriga belgilovchi ta’sir ko‘rsatishning usul va imkoniyatlaridir. Maks Weberning ta'rifiga ko'ra, hokimiyat — bu ijtimoiy munosabatlarda o'z irodasini amalga oshirish imkoniyatidir, hatto qarshilikka qaramay ham. 1 Siyosatshunoslik: Darslik. Odilqoriyev X. T, Razzoqov D. X. 2012; 115-bet. 5 "Hokimiyat — bu bir shaxsning yoki guruhning boshqa kishilar xatti-harakatlariga o‘z irodasini yuklash qobiliyatidir, hatto qarshilik bo‘lsa ham". 2 Siyosiy hokimiyat bir qator belgilarga ega bo‘lib, ularning asosiylari quyidagilardir:  legalligi, ya’ni davlat miqyosida oshkora, ochiq ravishda kuch ishlata olishi;  qarorlarining har qanday boshqa hokimiyat uchun majburiyligi, istagan ijtimoiy jarayonlarga ta’sir ko‘rsata olishi. Siyosiy hokimiyatning qudratli korporatsiyalar, OAV va boshqa muassasalarning ta’sirini, agar bu ta’sir qonunga zid bo‘lsa, cheklashi yoki ularni umuman tugatishi mumkinligi;  ommaviyligi, ya’ni umumiyligi va shaxssizligi. Buning ma’nosi shuki, siyosiy hokimiyat kichik, kontakt guruhlarda bo‘ladigan shaxsiy hokimiyatdan farqli o‘laroq, huquq yordamida barcha fuqarolarga butun jamiyat nomidan murojaat qila oladi;  bir markazliligi, ya’ni qarorlar qabul qilishda yani, yagona markazning mavjudligi. Bozor iqtisodiyotiga asoslangan demokratik jamiyatda iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy-axborot hokimiyatlari politsentrik, ya’ni ko‘p markazlidir. Bunda ko‘plab mustaqil mulkdorlar, OAV, ijtimoiy fondlar va boshqalar mavjud bo‘ladi. 3 Siyosiy liderlik bu muayyan siyosiy maqsadlarga erishish yo‘lida jamiyatni boshqarish, aholini safarbar qilish va resurslarni to‘g‘ri taqsimlashni amalga oshiruvchi shaxsning faoliyati bo‘lib, siyosiy hokimyatning eng muhim tashuvchisidir. Har qanday siyosiy hokimyat tizimi samarali faoliyat yuritishi uchun u kuchli, salohiyatli va xalq ishonchini qozona oladigan liderlar tomonidan boshqarilishi lozim. 2 "Wirtschaft und Gesellschaft"Maks Weber;1922.Jurnal; 3 Siyosatshunoslik: Darslik. Odilqoriyev X. T, Razzoqov D. X. 2012; 115 – 116-bet. 6 Siyosiy yetakchilikning mohiyati. Siyosiy yetakchilik davlat va jamiyat boshqaruvida faol ishtirok etadigan shaxslarning ijtimoiy-siyosiy harakatlar va qaror qabul qilish jarayonlarini boshqarish qobiliyatini anglatadi. Yetakchilar o‘zining shaxsiy xususiyatlari, mahorati va strategik qarorlari orqali jamoatchilikni muayyan maqsad va g‘oyalarga yo‘naltira oladi. Ular odatda quyidagi funksiyalarni bajaradi:  -Yo‘nalish berish: Siyosiy yetakchilar davlatning umumiy yo‘nalishini belgilash, strategik maqsadlar va vazifalarni aniqlashda muhim rol o‘ynaydi.  -Qaror qabul qilish: Siyosiy yetakchilar muhim siyosiy qarorlar qabul qiladi, qonunlar va siyosatlarni ishlab chiqadi, ularning ijrosini ta’minlaydi.  -Odamlarni ilhomlantirish: Yetakchilar o‘z maqsadlariga erishishda jamiyatni ilhomlantiradi va ularni ortidan ergashtira oladi. 4 Siyosiy yetakchilikni o‘rganishda G‘arbda siyosiy bilimlar rivojiga buyuk italyan gumanisti N. Makiavelli katta hissa qo‘shgan. Uning fikricha, siyosiy yetakchi – jamiyatni jipslashtiruvchi hamda ijtimoiy tartib va o‘z hukmronligini saqlash uchun har qanday vositalardan foydalanuvchi podshoh. Masalan, «milliy davlatni qurish va mustahkamlashda davlat boshlig‘i sherdek dovyurak, tulkidek ayyor bo‘lishi, agar pirovard maqsadga foydali bo‘lsa, o‘z va’dalarini bajarmasligi ham mumkin, chunki yuksak natijalar xuddi shunday yo‘l tutgan knazlarga nasib etgan» 5 4 "Siyosiy yetakchilik va uning mohiyati" - Shohjahon Saminov;2024 ilmiy maqola; 5 M акиавелли Н.Государъ. M .,1990.- C .28- bet ; 7 1.2 Siyosiy liderning fazilatlari va yetakchilik xususiyatlari Yetakchilik dunyoda hokimiyat va tashkilot paydo bo'lgan davrdan buyon jamiyatni uyushtiruvchi omillardan biri sifatida yashab kelmoqda. “Yetakchi” (“lider”) so'zi ingliz tilidagi «leader»ning tarjimasi – «yetakchi», «boshchilik qiluvchi» ma'nolarini beradi. Qadimgi davrlardayoq yetakchilikni o'rganishga bo'lgan zarurat kuchaygan edi. Ayniqsa, antik davr tarixchilari Gerodot va Platon kabilar siyosiy yetakchilik hodisasiga o'z diqqat-e'tiborlarini qaratgan edi. Aristotel siyosiy yetakchi ma'nosida «politikos», o'zbekcha «siyosatchi», «siyosat bilan shug'ullanuvchi» tushunchasini ishlatgan. Aristoteldan keyin dastlab siyosiy yetakchining jamiyatni rivojlantirish, xalqni farovonligini ta'minlashdagi o'rni Abu Nasr Forobiy (873–950 yy.) tomonidan chuqur o'rganildi. Lekin, u yashagan davrda jamiyat bilan davlat o'rtasida yaqqol chegaralar o'tkazish masalasi hali ko'tarilmaganligi, o'sha davr siyosiy ta'limotlarining darajasi o'rta asrlardagi voqeliklarga xos bo'lganligi uchun Forobiy siyosiy yetakchi tushunchasini “hokim”, “imom” va “rais” so'zlari bilan ifodalaydi. Mutafakkirga Platon va Aristotelning ta'siri benihoya katta bo'lganligi uchun ham u o'zning siyosiy yetakchiga doir ta'limotini shahar-davlat (yunoncha polis) va uning siyosiy rahbari hokim misolida amalga oshiradi. Uning fikricha, mukammal jamiyatda har bir tabaqa yaxlit ijtimoiy organizmning ajralmas qismi sifatida, o'zining muayyan funktsiyalariga ega bo'lib, go'yoki shu vazifalarni bajarish uchun ixtisoslashgan. Ularning o'rtasidagi eng mukammal shaxs - davlatni idora qiluvchi Birinchi rahbar hisoblanadi. U jamiyatdagi boshqa toifalarning mavjudligi va yashashlarining sababchisi, ular faoliyatining to'g'ri tashkil etilishi, o'zaro uyg'unligi va tartibga solinishining ham sababchisidir. Mutafakkirning ko'rsatishicha, “o'zidan boshqalarga rahbarlik qilish, ularni baxt-soadatga erishuv darajasiga ko'tarish ham har kimning qo'lidan kelavermaydi. Kimda birovni baxt- saodatga erishtirish, zarur bo'lgan ish-harakat kabilarga ruhlantira olish qobiliyati bo'lmasa va bu ish-harakatni bajara olishga qudratsiz bo'lsa, bunday 8 odam sira ham rahbar bo'la olmaydi’’. Forobiyning ko'rsatishicha, fozil jamoaning rahbari barcha shahar ahliga o'zining namunali ishlari va fazilatli xulqlari bilan saboq beradi. Shu boisdan fuqarolar o'zlarining kundalik hayotida hukmdorga taqlit qilishga intiladi, jamiyatda tutgan o'rni va martabalariga muvofiq ravishda hukmdorning maqsadlariga ergashadi, o'zlarining ijtimoiy burchlari va vazifalarini to'g'ri bajarishga intiladi. Hukmdorning vazifasi ham Ustoz Muallimning vazifasi kabidir: u ma'lum bir davlatda yashovchi xalqga tarbiyachilik va ustozlik qiladi. 6 Forobiy «Fozil shahar odamlari qarashlari» asarining 25 va 26- boblarini hokimlar, siyosiy yetakchilar va hukmdorlarga qo'yilgan talablarni ilgari suradi. Shaharga hokim (polisga boshliq demoqchi) bo'ladigan odam mutafakkirning fikricha, o'n ikkita xislat-fazilatni o'zida mujassamlagan bo'lishi lozim. «Bunday shaharga hokim bo'ladigan odam (Ollohdan boshqa) hech kimga bo'ysunmasligi kerak. Fozillar shahrining birinchi boshlig'i shu shahar aholisiga imomlik qiluvchi oqil kishi bo'lib, u tabiatan o'n ikkita xislat- fazilatni o'zida birlashtirgan bo'lishi zarur. Fozillar shahri hokimi avvalo to'rt muchali sog'-salomat bo'lib, o'ziga yuklangan vazifalarni bajarishida biror a'zosidagi nuqson halal bermasligi lozim, aksincha, u sog'-salomatligi tufayli bu vazifalarni oson bajarishi lozim. (Ikkinchidan), bunday shahar hokimi tabiatan nozik farosatli bo'lib, suhbatdoshining so'zlarini, fikrlarini tez tushunib, tez ilg'ab olishi, shu sohada umumiy ahvol qandayligini ravshan tasavvur qila olishi zarur. (Uchinchidan), u anglagan, ko'rgan, eshitgan, idrok etgan narsalarni xotirasida to'la-to'kis saqlab qolishi, barcha tafsilotlarini unutmasligi zarur. (To'rtinchidan), u zehni o'tkir, zukko bo'lib, har qanday narsaning bilinar-bilinmas alomatlarini va u alomatlari nimani anglatishini tez bilib, sezib olishi zarur. (Beshinchi), u fikrini ravshan tushuntira olish maqsadida, chiroyli so'zlar bilan ifodalay olishi zarur. (Oltinchi), u (ustozlardan) ta'lim olishga, bilim, ma'rifatga havasli bo'lishi, o'qish, o'rganish jarayonida sira charchamaydigan, buning mashaqqatidan qochmaydigan bo'lishi zarur. (Ettinchi), taom yeyishda, 6 Сиёсатшунослик: М.Қирғизбоев -524 б.2013.240-241- bet ; 9 ichimlikda, ayollarga yaqinlik qilishda ochofat emas, aksincha, o'zini tiya oladigan bo'lishi, (qimor yoki boshqa) o'yinlardan zavq, huzur olishdan uzoq bo'lishi zarur. (Sakkizinchi), u haq va haqiqatni, odil va haqgo'y odamlarni sevadigan, yolg'onni va yolg'onchilarni yomon ko'radigan bo'lishi zarur. (To'qqizinchi), u o'z qadrini biluvchi va nomus-oriyatli odam bo'lishi, pastkashliklardan yuqori turuvchi, tug'ma oliyhimmat bo'lishi, ulug', oliy ishlarga intilishi zarur. (O'ninchi), bu dunyo mollariga, dinor va dirhamlarga qiziqmaydigan (mol-dunyo ketidan quvmaydigan) bo'lishi zarur. (O'n birinchi), tabiatan adolatparvar bo'lib, odil odamlarni sevadigan, istibdod va jabr-zulmni, mustabid va zolimlarni yomon ko'ruvchi, o'z odamlariga ham, begonalarga ham haqiqat qiluvchi, barchani adolatga chaqiruvchi, nohaq jabrlanganlarga madad beruvchi, barchaga yaxshilikni va o'zi suygan go'zalliklarni ravo ko'ruvchi bo'lishi zarur. Odil ish tutgani holda har qanday haqsizlik va razolatlarga murosasiz bo'lishi zarur. (O'n ikkinchi), o'zi zarur deb hisoblagan chora-tadbirlarni amalga oshirishda qat'iyatli, sabotli, jur'atli, jasur bo'lishi, qo'rqoqlik va hadiksirashlarga yo'l qo'ymasligi zarur». 7 Dunyo tarixida chuqur iz qoldirgan Sohibqiron Amir Temur (1336–1405 yy.) saltanatining qudrati va salohiyatining yuqori bo'lganligining sababi – uning adolat printsiplariga qat'iy amal qilganligi, siyosat yuritishda komil insonlarga tayanganligi, yetakchilik salohiyatiga ega bo'lgan odamlarni e'zozlab, ularni jamiyat va davlat boshqaruvi ishlariga doimiy ravishda safarbar etib turganligidir. Shuningdek, u jamiyatni o'n ikki toifaga bo'lib, ularning istaklari va manfaatlarini muvozanat va o'zaro mutanosib holda bo'lishini ta'minlab turishi natijasida tarixda kamdan-kam insonlarga nasib etadigan salohiyat – eng qudratli davlatlardan birini tashkil etish sharafiga erishdi. Amir Temur jamiyatni o'n ikki toifaga bo'lgan bo'lsa, shulardan ikkitasini –ikkinchi va oltinchi toifalarni yetakchilik sifatlari mavjud odamlar sifatida baxolaydi. “Ikkinchi toifa – aqlli kishilar va kengash sohiblari, ehtiyotkor arboblar, sergak 7 Сиёсатшунослик: М.Қирғизбоев -524 б.2013.241-242- bet ; 10 va gapini o'ylab, olisni ko'rib ish yurituvchi, keksa va tajribali kishilarni xos majlisimga kiritib, suhbatlaridan, ishlaridan naf' olib, tajriba hosil qilardim; oltinchi toifa – aqlli, tajribali, eng ishonchli kishilarki, saltanat ishlarini, sirlarini ularga ochib, [ular bilan] kengash qilishimga loyiq kishilar edi. Bular bilan sirdoshlik qilib, yashirin ishlar, maxfiy sirlarni shularga topshirdim» . Amir Temur davlatining qudratli va ulug'vorligining yana bir sababi shunda ediki, u davlat va jamiyat mansablariga nomzodlarni nihoyatda sinchiklab o'rganar, bu ishlarga eng sara, nufuzli va yetakchilik sifatlariga ega bo'lgan insonlarni tanlar edi. Yetakchilik sifatlarini o'zida mujassamlashtirgan haqiqiy davlat xizmatkorini Amir Temur quyidagicha ta'riflagan edi: “Tajribamda ko'rilgankim, ishbilarmon, mardlik va shijoat sohibi, azmi qat'iy, tadbirkor va hushyor bir kishi, ming-minglab tadbirsiz, loqaydsiz kishilardan yaxshidir. Chunki tajribali bir kishi ming kishiga ish buyuradi”. 8 Ko'rinib turibdiki, siyosiy yetakchiga doir bilimlar, tasavvurlar va tushunchalar dastlab bizning Vatanimizda shakllangan, yetakchilik sifatlariga ega insonlardan jamiyat va davlat boshqaruvida keng va samarali ravishda foydalanilgan edi. 8 Сиёсатшунослик: М.Қирғизбоев -524 б.2013 242-243- bet ; 11 1.3 Siyosiy yetakching ko’rinishlаri vа ungа doir yondаshuvlarning хilmа хilligi “Elitа” - lоtinchаdаn оlingаn bo’lib - “eng yaхshi”, “sаrаlаngаn”, “tаnlаngаn” dеgаn mа’nоlаrni аnglаtib, u hаr qаndаy ijtimоiy tuzilmаning hоkimiyatni mоnоpоliya qilishgа qоdir bo’lgаn yuqоri qismi, imtiyozli qаtlаm, bоshqаruvchi оzchilik dеmаkdir. Elitа nаzаriyasigа munоsib хissа ko’shgаn оlimlаrdаn biri G.Mоskаdir.U ХIX аsrning охiridа siyosiy fаnni shаkllаnish dаvridа ushbu jаrаyongа munоsib хissа qo’shgаnlаr bilаn bir sаfdа bo’lgаn. Mоskа “Siyosiy fаn аsоslаri” аsаridа o’zining siyosiy kоnsеpsiyasini bаyon etgаn. SHu kоnsеpsiyasigа ko’rа jаmiyat ikki sinfgа bo’linаdi: bоshqаruvchi sinf vа bоshqаrilаdigаn sinf. Bоshqаruvchi sinf hаr qаndаy jаmiyatni оzchilikni tаshkil etsаdа, bаrchа аsоsiy siyosiy funktsiyalаrni bаjаrаdi, hоkimiyatni mоnоpоliya qilgаni hоldа, u bеrgаn imtiyozgа egаlik qilаdi. Bоshqаrilаdigаn sinf hаr qаndаy mаmlаkаtdа ko’pchilikni tаshkil etishi еtаrli dаrаjаdа uyushmаgаn hоldа bоshqаruvchi sinf qo’li оstidа bo’lib, uning hukmronligini qоnuniyligi, shuningdеk zo’rаvоnlik хаrаktеrini kаsb etilishini tаn оlаdi. Mоskа “Elitа” tеrminini hаli ishlаtmаgаn. Uning o’rinigа u “bоshqаruvchi sinf” vа “bоshqаrilаdigаn sinf” tushunchаsini qo’llаgаn. Siyosiy (bоshqаruvchi sinf)gа mаnsublikni G.Mоskа quyidаgi аlоmаtgа ya’ni bоylikkа, kеlib chiqishgа, chеrkоv irarхiyasigа munоsаbаti, shахsiy sifаti, harbiy jаsоrаti, bоshqаruv sаn’аtini egаllаgаnligi kаbilаrgа qаrаb аniqlаnаdi. Mоskаdаn fаrqli o’lаrоq V. Parеtо “elitа” so’zini kеng qo’llаgаn. Uning tushunchаsichа elitа – bu tаnlаb оlingаn jаmiyatning оzchilik qismi bo’lib, ungа bаrchа uning а’zоlаri mоslаshishi kеrаk. Parеtо fikrigа ko’rа elitа o’zini tutishi vа tаdbirkоrligi, uni o’rаb turgаnlаrning оjiz vа tа’sirchаn tоmоnlаrni ko’rа bilish vа ulаrdаn o’zining mаnfааtlаri yo’lidа fоydаlаnish qоbiliyati bilаn хаrаktеrlаnаnishi kеrаk. 9 9 Politalogiya , Darslik ; B . А LI Е V , I . ERGASHEV , O . YULDASHEV , T . H О SHIM О V .2010;172- bet ; 12 Аmеrikаlik pоlitоlоg Mаrgаrit Хаrmаni yetakchi (lidеr)ni quyidаgichа tа’riflаydi: Yetakchi – ko’p qirrаli tushunchа, uning nаmоyon bo’lishini ko’rаyotgаndа, quyidаgilаrgа e’tibоr bеrish kеrаkligini аytаdi. а) Rаhbаrning o’z хаrаktеri. b) Ungа muхоlifаtdа bo’lgаn rаhbаrning хislаtlаri (ungа tа’sir ko’rsаtuvchi bаrchа siyosаt sub’еktlаri). v) Rаhbаrlаr vа ungа rаqоbаt qilаyotgаnlаr o’rtаsidаgi o’zаrо аlоqа. g) Rаhbаrlikni аmаlgа оshirish chоg’idаgi аniq vаziyat. Yetakchi (lidеrni) аnglаb еtishdа quyidаgi uch хildаgi yondаshuvni fаrqlаsh kеrаk: psiхоlоgik, sоtsiоlоgik vа pоlitоlоgik. Psiхоlоglаrni оlоmаndаn tаbаqаlаshgаn birlikkа o’tish bilаn bоg’liq bo’lgаn psiхоlоgik jаrаyonlаr qiziqtirаdi. Sоtsiоlоglаrni ushbu jаrаyonlаrni sоtsiаl mеxаnizmi (dаstаgi) mаsаlаsi tаshvishlаntirаdi (Nоrаsmiy guruhlаr ishlаb chiqаrish jаmоаlаrigа yetakchilik vа h.k.). 10 Аmеrikаlik pоlitоlоg Rоbеrt Tаkkеr siyosiy yetakchi uch turini аjrаtib ko’rsаtаdi. Bulаr: - Kоnsеrvаtоrlаr – jаmiyatni аsl hоldа sаqlаb qоlishgа qаrаtilgаn fаоliyat; - Rеfоrmаtоrlаr – hоkimiyat tаrkibini kеng qаmrоvli islоhаtlаr vоsitаsidа tubdаn o’zgаrtirishgа intilаdilаr; - Inqilоbchilаr – оdаtdа qurоl kuchi bilаn vа pаlа-pаrtish islоhаtlаr o’tkаzish yo’li bilаn bоshqа ijtimоiy tuzumgа tеz sаkrаsh оrqаli o’tishni rеjаlаshtirаdi. Mаshхur nеmis sоtsiоlоgi M.Vеbеr hоkimiyat fеnоmеnini tahlil qilаr ekаn, u uch ko’rinishdа аmаl qilаdi dеgаn хulоsаgа kеlаdi. 10 Politalogiya , Darslik ; B . А LI Е V , I . ERGASHEV , O . YULDASHEV , T . H О SHIM О V .2010;173- bet ; 13Yetakchining Vebercha topologiyasi bo’yicha 3 turi Аn’аnаgа аsоslаngаn hоkimiyat – U yoki bu shахs хislаti, qоbiliyati, оbro’si ko’pchilik irоdаsini mаzkur rахnаmоlаr irоdаsigа bo’ysundirilishigа оlib kеlаdi. Оchiq shаkli eng mustаbid – zo’rаvоnlik (diktаturа) jаmiyatlаridаn eng dеmоkrаtik jаmiyatlаrgаchа dаvrni qаmrаb оlаdi. Оdаmdа u tub o’zgаrishlаr pаllаsi оb’еktiv pishib еtilgаn, аmmо sub’еktiv оmillаr hаli shаkllаnmаgаn pаytdа sоdir bo’lаdi. Shuning uchun u shаrtli rаvishdа “оchiq hukmronlik” ibоrаsi bilаn аtаlishi mumkin. Siyosiy prоfеssiоnаllik nuqtаi nаzаridаn tаn оlishning eng mаqbuli хаrizmа хоdisаsi dеb hisоblаydi M.Vеbеr. 11 Rаhbаr qаndаy хislаtlаrgа egа bo’lishi kеrаk? Shахsiy хislаt: 1. Ijtimоiy mаnfааtni shахsiy mаnfааtdаn ustun qo’yish. 2. Аdоlаtpаrvаrlik. 3. Qo’l оstidаgilаrgа hurmat vа g’аmхo’r bo’lish. 4. Kаmtаr vа оchiq chехrаli bo’lish. 5. Qulаy ruхiy muhitni yuzаgа kеltirish. 6. Оdаmlаr bilаn оsоnlikchа til tоpishа оlish. 11 Politalogiya , Darslik ; B . А LI Е V , I . ERGASHEV , O . YULDASHEV , T . H О SHIM О V .2010;174-175- bet ; 14An’anaviy – “bolalar shunday qilgan, biz ham shunday qilamiz” Legal – mаnsаb vа kreslо yetakchiligi yetakchining shaxsiy xarizmasi va ilhombaxshligi asosida yuzaga keladi 7. Mustаqil fikr egаsi bo’lish. 8. Umumiy mаdаniyat sаviyasining yuksakligi. 9. O’zigа ishоnch. 10. Bilimdоnlik. 11. Tаshkilоtchilik. 12. Rаhbаrlikkа хоs хоtirаli bo’lish. M.Vеbеr o’zining “siyosаt istе’dоd vа kаsb” (1919 yil) аsаridа axlоqiy siyosiy yetakchi to’g’risidа sаvоl qo’yar ekаn shundаy dеydi: Tаriхni rivоjlаntirish uchun yo’l tutishdа insоn qаndаy bo’lishi kеrаk. Siyosiy yetakching muhim sifаtlаridаn biri: eхtirоs, jаvоbgаrlikni хis etish vа ko’z bilаn chаmаlаsh. Siyosiy ishni аmаl qilishi uchun eхtirоs bilаn yondаshish, ishgа bоr kuchini sаfаrbаr qilish, - mаnа bu yetakching birinchi qоnuni. Аmmо bir eхtirоsning o’zi еtаrli emаs. Аgаr eхtirоs bilаn хizmаt qilish jаvоbgаrlik аsоsidа bo’lmаsа u hоldа siz siyosiy yetakchi bo’lа оlmаysiz. Jаvоbgаrlik – yetakchilikning yo’lchi yulduzi hisоblаnаdi. Аmmо eng аsоsiy psiхоlоgik sifаt eхtirоs vа jаvоbgаrlik birgа qo’shilgаn – ko’z bilаn chаmаlаshdir. Siyosiy yetakchi siyosiy jаrаyonlаr bilаn birgа butun jаmiyat, siyosiy tаshkilоt yoki hаrаkаtgа rаhbаrlik qilаdi, vоqеаlаrning bоrishi vа siyosiy jаrаyonlаr yo’nаlishini bеlgilаydi vа o’zgаrtirа оlаdi. 12 Xislatlar nazariyasi . Yetakchilik tabiatini tushuntirishga bo‘lgan intilishlar ko‘pgina nazariyalarni paydo qildi. Ulardan eng qadimiyrog‘i va ahamiyatini hozirga qadar yo‘qotmagani xislatlar nazariyasidir. Ushbu nazariyaning asoschilaridan biri E. Bogardus fikricha, a’lo darajali intellektual iste’dodlar shaxsga ertami-kechmi yetakchilikka olib keluvchi ko‘zga ko‘ringan mavqeni beradi. 13 Yetakchilik hodisasini yetakchining yuksak fazilatlari asosida tushuntirish ushbu nazariyaning mohiyatini tashkil etadi. Yetakchining yuksak fazilatlariga 12 Politalogiya , Darslik ; B . А LI Е V , I . ERGASHEV , O . YULDASHEV , T . H О SHIM О V .2010;178-179- bet ; 13 Iqtibos manbai: Bogardus E.Leadereship. – New York, 1934. – P. 138. Qarang: – ., 2004.171-bet;Ɍ 15 o‘tkir zakovat, fahm-farosat, temir iroda, qaynoq energiya, yuksak tashkilotchilik, kishilarga yoqa bilish, bilimdonlik, mas’uliyatni o‘ziga olla bilish kiritiladi. Hozirgi demokratik davlatlarda siyosiy yetakchilarning zaruriy sifatlariga xushsuratlik, notiqlik xususiyatlari ham asosiy talablar sifatida qo‘yilmoqda. II BOB. O’ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA SIYOSIY LIDERLARNI TAYYORLASH TIZIMI MUOMMOLARI VA ISTIQBOLLARI 16 2.1. O‘zbekistonda siyosiy liderlar tayyorlash tizimining institutsional asoslari va xususiyatlari Ma’lumki, sobiq Ittifoqning inqirozi va parchalanib ketishi o‘z mustaqilligini qo‘lga kiritgan respublikalarda «milliy miqyos»dagi o‘tish davri yetakchilarini jamiyat va davlat rahbarligiga olib keldi. Bu yetakchilar ijtimoiy- siyosiy barqarorlikni ta’minlash, fuqarolar ongida demokratik qadriyatlarni mustahkamlash, ularning siyosiy va fuqarolik faolligini oshirish, demokratik o‘zgarishlar ko‘lamini kengaytirish va chuqurlashtirishda siyosiy yetakchi va rahbarlar keng muammolarga duch keldilar. Bunday sharoitlarda siyosiy yetakchidan katta mas’uliyat, o‘tkir zehn, har qanday muammoning tub mohiyatini ko‘ra olish, jasurlik va dadillik, odamlarning tabiatini yaxshi his qilish, ularga ishonish, ulardagi yashirin kuch va imkoniyatlarni kashf eta olish, yangicha siyosiy tafakkur talab etilardi. Bunday xususiyatlarga ega bo‘lgan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning puxta o‘ylangan dasturini ishlab chiqdi hamda O‘zbekistonning salohiyati buyukligiga, uning o‘tmishda jahon tamadduniga katta hissa qo‘shganiga asoslanib, kelajagi ham buyuk bo‘lishi to‘g‘risidagi g‘oyani ilgari surdi. Turli sessiya va boshqa anjumanlarda nafaqat yutuqlarimiz, balki hali halgacha qilinmagan muammolar, iqtisodiy murakkabliklar, islohotimiz nimalarda oqsab qolayotgani haqida so‘zlab, jamoatchilikni, rahbarlarni bu muammolarni bartaraf etishga chorlamoqda. Shu munosabat bilan Prezident I.A. Karimovning «qachonki rahbarning yuragi ham, qo‘li ham toza bo‘lsa, tamadan, g‘arazdan yiroq bo‘lsa uning tabiatida qat’iylik bilan vazminlik, talabchanlik bilan aql-zakovat uyg‘un bo‘lsa, faqat shundagina u odamlarning g‘am-tashvishini o‘z qalbidan o‘tkazishga qodir bo‘ladi».deb ta’kidlashi bejiz emas, albatta. Prezident tomonidan turli muassasa va tashkilotlar rahbarlari oldiga qo‘yilgan talablar sud va huquqni muhofaza qilish organlari xodimlariga ham taalluqli bo‘lib, ularning mas’uliyatini kuchaytirishga qaratilgandir. Chunki «bu 17 sohada xizmat qiladigan odamlar o‘zining professional va fuqarolik burchini, o‘z vazifasini qanchalik halol va sidqidildan ijro etishi, hech mubolag‘asiz, butun hokimiyatning obro‘si va kishilarimizning adolatga ishonchi qay darajada bo‘lishini belgilaydi». O‘zbekistonda davlat apparatini takomillashtirishning o‘ta murakkab muammolari yechimini izlashda avlodlar almashuvi yo‘lidan borilmoqda. I.A. Karimov bu masalada o‘z nuqtai nazarini ta’riflab: «Mening eng katta ishonchim yosh avloddir. Zamonaviy bilimga ega, odobli, ilmli, ko‘rsang havasing keladigan, barkamol va shijoatli farzandlarimizdir. Men o‘zimning taqdirimni ham, mamlakatimiz va mustaqilligimiz taqdirini ham ana shularning qiyofasida ko‘raman» 14 ,degan edi. 1991-yil 20-noyabrda qabul qilingan va 1998-yilning 1-mayida o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritilgan «Davlat yoshlar siyosatining asoslari to‘g‘risida»gi qonun ham, 2008-yilning «Yoshlar yili” deb e’lon qilinganligi ham ana shunga qaratilgan. O‘zbekiston hozirning o‘zidayoq rahbarlik lavozimlariga ko‘tarish uchun mustaqillik davrida shakllangan yangicha, demokratik tafakkurga ega bo‘lgan kadrlar vakillari zaxirasiga ega. Prezidentimiz I.A. Karimov tomonidan hayotga tatbiq etilayotgan jamiyatni demokratlashtirish va yangilash, mamlakatni modernizatsiya va isloh etish vazifalari mana shu yangi, sog‘lom avloddan samaralliroq foydalanishni taqozo etadi. Chunki, mamlakatni yanada rivojlantirishning istiqbollari ko‘p jihatdan barkamol yosh avlodga bog‘liqdir. Tahlil etilgan masalalar yuzasidan xulosa qilinganda, hozirgi dunyoda siyosiy yetakchilik rivojlanishining quyidagi beshta tendensiyasi ko‘zga tashlanmoqda: 1. Milliy yetakchilar global muammolarni endilikda chetlab o‘ta olmaydilar. Ular o‘z ichki siyosatlariga umumjahon, global jarayonning bir qismi sifatida qaramoqdalar. 2. Norasmiy yetakchilarning roli va ta’siri ortib bormoqda. 14 ‘’Biz kelajagimizni o’z qo’limiz bilan quramiz’’ Islom K.1999;222-bet 18 3. Yetakchilar faoliyati iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni hal qilishga ko‘proq qaratilyapti. Bu yetakchi faoliyati bilan bog‘liq ravishda u yoki bu millatning turmush darajasining o‘sishida namoyon bo‘lmoqda. 4. Demokratik nazoratning rivojlanishi bois yetakchi-qahramon va yetakchi qahramon kabi siyosatchilarning paydo bo‘lishi ehtimoli kamaymoqda, ya’ni Napoleon, Gitler, Lenin, Stalin kabilar paydo bo‘lmayapti. 5. Hokimiyatlar bo‘linishi va fuqarolik jamiyati chegaralarining kengayishi hisobiga siyosiy yetakchi hokimiyati ham cheklanyapti. 15 2.2. Siyosiy liderlarni tayyorlashda zamonaviy texnologiyalar va raqamli vositalarning roli Sobiq ittifoq davridagi elitani shakllantirish bilan bog'liq bo'lgan kadrlar tayyorlash tizimida boshqaruvning ma'muriy-qo'mondonlik usuli qo'llanilishi natijasida juda ham qo'pol xatoliklar va kamchiliklar ro'y bergan edi. U paytda elita 15 Siyosatshunoslik: Darslik. Odilqoriyev X. T, Razzoqov D. X. 2012;163-164-bet; 19 faqat yuqoridan kelgan vazifalarni bajarar, ularni mustaqil ravishda hayotda paydo bo'ladigan muammolarni hal etishiga yo'l qo'yilmas edi. Rahbar kadrlarni tanlash va ularni joy-joyiga qo'yish jarayoni aksariyat hollarda taktikaviy maqsadlarga bo'ysundirilgan bo'lib, u sub'ektiv holda va cheklangan xarakterda amalga oshirilar, bu jarayonda asosan oliy elita – partiyaning yuqori darajadagi rahbarlarining qarashlari va ko'rsatmalariga amal qilinar edi, xolos. Mabodo, muayyan mansabga muqobil nomzod sifatida xodimlar nomzodi muhokamaga qo'yilgan paytda uning biron-bir sifati partiya rahbarlari maqsadiga zid kelib qolsa, nomzod qanchalik intellektual salohiyatga ega bo'lmasin, bu mansabga tayinlanmas edi. Mustaqillik tufayli mamlakatda yakka mafkura va yagona partiya hokimligi tizimiga barham berildi. Eskicha siyosiy elitani shakllantirish yo'li – kadrlar tayyorlashning sinfiy-partiyaviy, mafkuraviy tamoyillari o'rnida endi yangi, insoniy manfaatlar, erkinlik ustuvorligi kabi demokratik qadriyatlarga muhim e'tibor berila boshlandi. Yangi qabul qilingan O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida “O'zbekiston Respublikasida ijtimoiy hayot siyosiy institutlar, mafkuralar va fikrlarning xilma-xilligi asosida rivojlanadi. Hech qaysi mafkura davlat mafkurasi sifatida o'rnatilishi mumkin emas”, degan qoidani belgilab qo'yilishi natijasida bir xil mafkuraviy dunyoqarashga ega bo'lgan, bir qolipga tushirilgan siyosiy elita tizimiga barham berildi. Shu tariqa mamlakatda siyosiy elita – rahbar va boshqaruv kadrlarini shakllantirishning yangi tizimiga asos solindi. Endi ana shu yangi tizimda amal qilishga xos va mos bo'lgan demokratik ijtimoiy hayot, bozor iqtisodiyoti qonuniyatlari va boshqaruvning nomarkazlashtirish talablariga javob bera oladigan, hokimiyatning qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi, sud hokimiyatiga bo'linishi printsipiga asoslanadigan siyosiy elitani shakllantirish islohotlari boshlandi. Bu sobiq ittifoq davridagi elitani shakllantirish modelidan tubdan farq qilar edi. Mustaqillik davrida zamonaviy elitani shakllantirishga qaratilgan davlatning kadrlar siyosatini yanada takomillashtirish va demokratlashtirish asosan quyidagi yo'nalishlarga qaratildi: 20 1) -mamlakatda kadrlarning intellektual salohiyatidan, barcha mehnat resurslaridan yuksak darajada samarali foydalanish, ularning sifatini va samaradorligini keskin oshirish; 2) -har bir kadrning, shuningdek, davlat xizmatchisining professional yuksalishi va yuqori lavozimlarga ko'tarilishi, ular mehnat faoliyatining sifati, samaradorligi va salohiyatini oshirish uchun shart- sharoitlar yaratish. Jamiyat va davlat boshqaruvi sohasida zamonaviy elita va yetakchilarni shakllantirish eng muhim va dolzarb vazifa sifatida davlat va hukumatning doimiy diqqat-e'tiborida bo'ldi. Agar Prezident I.A.Karimovning barcha asarlari to'plamidagi kadrlar bilan bog'liq ko'tarilgan masalalar diqqat bilan ko'zdan kechirilsa, ularda elita va yetakchilarda (boshqaruv kadrlarida) quyidagi umuminsoniy qadriyatlarga doir sifatlarni rivojlantirishga muhim e'tibor berganligini ko'ramiz: 1) rahbarlikka mosligi; 2) mas'uliyatni his etish darajasi; 3) sadoqati, mustaqillikka bo'lgan ishonchi; sobiq totalitar tuzumga bo'lgan munosabati, uning asoratlaridan to'g'ri xulosa chiqara olishi; 4) tashkilotchilik qobiliyati; 5) mustaqillik davridagi vazifalarni amalga oshirtirishda xalq bilan o'zaro hamkorlikda ish yuritishi; 6) o'z atrofida sog'lom kuchlarni to'plashi va ularga tayanishi; 7) rasmiyatchilikka berilmasligi; 8) o'z bilimini, malakasini muntazam ravishda oshirib borishga moyilligi; 9) yangicha tafakkur tarziga egaligi, fikrlar xilma-xilligini e'tirof etishi; 10) o'zgalar fikrini diqqat bilan eshita olish qobiliyati va boshqalar fikrini hurmat qilishi; 21 11)o'z manfaatini boshqa insonlar manfaatlari bilan uyg'un ko'rib, «elim deb, yurtim deb yonib yashaydigan» fidoyi bo'lishi. 16 Ayniqsa, mustaqillik davrida O'zbekiston Respublikasining “Kadrlar tayyorlash milliy Dasturi”ning qabul qilinishi natijasida siyosiy elita va yetakchilarning intellektual salohiyatini oshirish, ular faoliyatini demokratik qadriyatlar asosida yo'lga qo'yish, boshqaruv samaradorligini oshirishning yangi imkoniyatlari va resurslari shakllandi. Bu dasturning ustuvor maqsadi sifatida quyidagilar belgilandi, bular, “O'zbekiston Respublikasi inson huquqlari va erkinliklariga rioya etilishini, jamiyatning ma'naviy yangilanishini, ijtimoiy yo'naltirilgan bozor iqtisodiyotini shakllantirishni, jahon hamjamiyatiga qo'shilishni ta'minlaydigan demokratik huquqiy davlat va ochiq fuqarolik jamiyati qurmoqda. Inson, uning har tomonlama uyg'un kamol topishi va farovonligi, shaxs manfaatlarini ro'yobga chiqarishning sharoitlarini va ta'sirchan mexanizmlarini yaratish, eskirgan tafakkur va ijtimoiy xulq-atvorning andozalarini o'zgartirish respublikada amalga oshirilayotgan islohotlarning asosiy maqsadi va harakatlantiruvchi kuchidir. Xalqning boy intellektual merosi va umumbashariy qadriyatlar asosida, zamonaviy madaniyat, iqtisodiyot, fan, texnika va texnologiyalarning yutuqlari asosida kadrlar tayyorlashning mukammal tizimini shakllantirish O'zbekiston taraqqiyotining muhim shartidir”. Bu dastur asosida Kadrlar tayyorlash milliy modeli hayotga tatbiq etila boshlandi. Unda quyidagi yo'nalishlar bo'yicha rivojlanish jarayonlari belgilangan edi: 1) shaxs; 2) davlat va jamiyat; 3) uzluksiz ta'limni tashkil etish va rivojlantirish printsiplari; 4) uzluksiz ta'limni isloh qilish yo'nalishlari; 5) uzluksiz ta'lim tizimi va turlari; 7) maktabgacha tarbiya; 8) umumiy o'rta ta'lim; 9) o'rta-maxsus, kasb-hunar ta'limi; 10) oliy ta'lim; 11) oliy o'quv yurtidan keyingi ta'lim. 17 Mamlakatda “Kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyati sari” tamoyili asosida elita qatlamini faqat davlat boshqaruvi sohasidagina emas, balki fuqarolik 16 Сиёсатшунослик : М . Қирғизбоев -524 б .2013.251-252-bet; 17 Сиёсатшунослик : М . Қирғизбоев -524 б .2013.254-bet 22 jamiyati institutlarini o'zlarini mustaqil boshqarishi sohasida ham shakllanishiga muhim e'tibor berildi. Shu maqsadlarda nodavlat notijorat tashkilotlar soni va ko'lami kengayib borishiga mutanosib tarzda davlat boshqaruvi sohasidagi kadrlar sonini qisqartirish yo'li tutildi. Davlat va mahalliy hokimiyat organlari boshqaruvi apparati soni va ularning moliyaviy ta'minoti xarajatlarining qisqarishi natijasida bu darajadagi boshqaruv organlarining ba'zi vakolatlari boshqaruvning quyi organlariga o'tkazildi, nodavlat notijorat tashkilotlarning boshqaruvdagi rolini oshirishga doir shart- sharoitlar yaratila boshlandi. Bu sohada mamlakat Prezidenti va hukumat tomonidan ko'rilgan chora-tadbirlar natijasida faqat 2004 yilning o'zida davlat va xo'jalik boshqaruvi organlaridagi rahbar kadrlar va xizmatchilarning sonini 40 ming kishiga keltirildi yoki 22 foizga qisqartirildi. Bu kabi jarayonlar hozir ham davom ettirilmoqda. Rahbar kadrlar va xizmatchilar sonining qisqartirilishi natijasida keyingi davrlarda har yili 40,5 mlrd so'mlik mablag'ni tejash imkoniyati tug'ildi. Mazkur qisqartirilishlardan keyin boshqaruv kadrlarining soni har ming kishiga 6,1 kishini tashkil etib, ularning umumiy soni mehnat bilan band aholining faqat 1,6 foizini tashkil etdi. Mamlakat bu sohada MDH mamlakatlari o'rtasida eng yaxshi ko'rsatkichlarga erishdi. Agar bu ko'rsatkichni tegishli ravishda MDHdagi yirik davlatlar bilan taqqoslaganda quyidagi manzarani kuzatish mumkin: Qozog'istonda – 19,2 va 3,4; Ukrainada – 20 va 4,5; Rossiyada – 22,1 va 3,9. 18 Zamonaviy elita va yetakchilarni shakllantirish maqsadlarini o'zida ifodalagan davlatning kadrlar siyosati umumdavlat darajasida kadrlar bilan ishlashning strategiyasi va davlat dasturi, milliy kadrlarni shakllantirish, rivojlantirish hamda ulardan foydalanishga, barcha mehnat zaxiralarini qo'llashga, shu bilan birga, xalq irodasini ifoda etishga qaratilgan strategiyadir. Bu siyosat kadrlar tayyorlash jarayonlari va munosabatlarini tashkil etish hamda muvofiqlashtirish borasidagi maqsadlar, vazifalar, ustuvor yo'nalishlar va tamoyillarning o'ziga xos milliy tizimidir. Bu tamoyillar, o'z navbatida, kadrlarni 18 Сиёсатшунослик : М . Қирғизбоев -524 б .2013.255-bet 23 baholashning asosiy mezonlarini, shuningdek, kadrlar tayyorlash, qayta tayyorlash, malakasini oshirish, mamlakat kadrlar salohiyatidan oqilona foydalanishning asosiy yo'llarini belgilab berdi. 2.3. O‘zbekiston siyosiy tizimini demokratlashtirish jarayonida liderlik kompetensiyasini rivojlanish istiqbollari O'zbekiston jamiyati sobiq ittifoq davrida totalitar tuzum zulmi ostidagi siyosiy jarayonlar girdobida yashadi. Faqat mamlakatda davlat mustaqilligini e'lon qilinishi natijasidagina demokratik qadriyatlar asosidagi 24 siyosiy tizim va jarayonlarni shakllantirish uchun shart-sharoitlar yaratildi. O'zbekiston davlat mustaqilligiga erishgandan keyin mamlakat jamiyatida ham siyosiy jarayonlar demokratik xarakter kasb eta boshladi. Prezident I.A.Karimov boshchiligidagi davlat va hukumat rahbariyati O'zbekistonda fuqarolik jamiyati va huquqiy davlat qurishni asosiy strategik pirovard maqsad, deb e'lon qildi. Mustaqillik yillarida o'ziga xos demokratik qadriyatlar shakllandi. Yangi demokratik tamoyillar hayotga chuqur kirib borib, inson huquqi va erkinligi Konstitutsiya va turli qonunlar vositasida kafolatlandi. Demokratik talablar asosidagi yangi saylov tizimi shakllandi. Markaziy va mahalliy hokimiyat boshqaruvlarining vakolatlari chegaralandi va bir-biridan ajratildi. Oliy Majlis, hukumat va sud hokimiyatlarining bir-biridan mustaqil faoliyat yuritish jarayonlari chuqur isloh etildi. Qisqa davr ichida fuqarolik jamiyatiga xos ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni shakllantirishning huquqiy asoslari yaratildi. Mamlakat iqtisodiyoti, ijtimoiy va siyosiy hayotida bozor munosabatlariga xos tamoyillar shakllanish davri boshlandi. Mulkchilikning turli xil shakllari amal qila boshladi. Davlat mulkini xususiylashtirish, shaxsiy va xususiy mulkchilikni rag'batlantirish davlat siyosati darajasiga ko'tarildi. Mamlakatda oilalarning ko'p bolaliy va qariyalarning ko'pligini hisobga olgan davlat kuchli ijtimoiy siyosat yurita boshladi. Asosiysi, davlat o'zini bosh islohotchi sifatida namoyon qila boshladi. 19 ‘’Yoshlarimizning liderlik qobiliyatini kuchaytirish,ularning faolligini oshirish, xar tomonlama qullab quvvatlash, ilg’or ish tajribalarini ommalashtirish uchun "Kamalak yulduzlari", "Yilning eng faol yoshlar yetakchisi", "Yil sardori" kabi turli-tanlovlarni utkazish uylaymankimak,maqsadga muvofik, buladi.’’ 20 Xalqimizning erkin va farovon, qudratli Yangi O‘zbekistonni barpo etish bo‘yicha xohish-irodasini ro‘yobga chiqarish, har bir fuqaroga o‘z salohiyatini rivojlantirish uchun barcha imkoniyatlarni yaratish, sog‘lom, bilimli va ma’naviy 19 Сиёсатшунослик : М . Қирғизбоев -524 б .2013.284-bet; 20 Шавкат _ Мирзиёев ; Янги Ўзбекистонда эркин ва фаровон яшайлик ; 2021.40-bet ; 25 barkamol avlodni tarbiyalash, global ishlab chiqarishning muhim bo‘g‘iniga aylangan kuchli iqtisodiyotni shakllantirish, adolat, qonun ustuvorligi, xavfsizlik va barqarorlikni kafolatlash ta’minlash maqsadida Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasini amalga oshirish jarayonida orttirilgan tajriba va jamoatchilik muhokamasi natijalari asosida ishlab chiqilgan ‘’O’zbekiston – 2030’’strategiyasini tasdiqlandi . O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentyabrdagi PF-158-ʻ son farmoniga muvofiq “O zbekiston — 2030” strategiyasi tasdiqlandi. Mazkur ʻ hujjat kelgusi 7-yilda O zbekistonning asosiy rivojlanish yo nalishlarini belgilab ʻ ʻ beruvchi muhim hujjat hisoblanib, 5 ta ustuvor yo nalish doirasida 100 ta ʻ maqsadga erishishga qaratilgan. Uning maqsadlari va samaradorlik ko rsatkichlari ʻ aholi tomonidan oson qabul qilinib, tushunish uchun qulay shaklda bayon etilgan. “O zbekiston — 2030” strategiyasi mamlakatning barqaror va inklyuziv ʻ rivojlanishini ta minlash maqsadida ishlab chiqilgan va O zbekistonning uzoq ʼ ʻ muddatli rivojlanish yo nalishlarini belgilaydi. Unda turli sohalardagi islohotlar, ʻ iqtisodiy o sish, ta lim, tibbiyot va ijtimoiy himoya tizimlarining ʻ ʼ takomillashtirilishi, ekologik barqarorlikni ta minlash va davlat boshqaruvini ʼ zamonaviylashtirish kabi maqsadlar ko zda tutilgan. ʻ Shuningdek, Strategiya xalqimizning erkin va farovon, qudratli Yangi O zbekistonni barpo etish bo yicha xohish-irodasini ro yobga chiqarish, har bir ʻ ʻ ʻ fuqaroga o z salohiyatini rivojlantirish uchun barcha imkoniyatlarni yaratish, ʻ sog lom, bilimli va ma naviy barkamol avlodni tarbiyalash, global ishlab ʻ ʼ chiqarishning muhim bo g iniga aylangan kuchli iqtisodiyotni shakllantirish, ʻ ʻ adolat, qonun ustuvorligi, xavfsizlik va barqarorlikni kafolatini ta minlash ʼ maqsadlariga xizmat qiladi. Yangi O zbekiston taraqqiyot strategiyasini amalga oshirish jarayonida ʻ orttirilgan tajriba va jamoatchilik muhokamasi natijalari asosida ishlab chiqilgan “O zbekiston — 2030” strategiyasi o zida quyidagi asosiy g oyalarni aks ettirgan: ʻ ʻ ʻ 26 barqaror iqtisodiy o sish orqali daromadi o rtachadan yuqori bo lganʻ ʻ ʻ davlatlar qatoridan o rin olish; ʻ aholi talablariga va xalqaro standartlarga to liq javob beradigan ta lim, ʻ ʼ tibbiyot va ijtimoiy himoya tizimini tashkil qilish; aholi uchun qulay ekologik sharoitlarni yaratish; xalq xizmatidagi adolatli va zamonaviy davlatni barpo etish; mamlakatning suvereniteti va xavfsizligini kafolatni ta minlash. ʼ “O zbekiston – 2030” strategiyasi quyidagi 5 ta ustuvor yo nalishdan ʻ ʻ iborat: har bir insonga o z salohiyatini ro yobga chiqarish uchun munosib ʻ ʻ sharoitlar yaratish; barqaror iqtisodiy o sish orqali aholi farovonligini ta minlash; ʻ ʼ suv resurslarini tejash va atrof-muhitni muhofaza qilish; qonun ustuvorligini ta minlash, xalq xizmatidagi davlat boshqaruvini ʼ tashkil etish; “xavfsiz va tinchliksevar davlat” tamoyiliga asoslangan siyosatni izchil davom ettirish. Prezident farmoni bilan “O zbekiston — 2030” strategiyasini amalga ʻ oshirish va uning maqsadli ko rsatkichlariga erishish barcha davlat organlari va ʻ tashkilotlari faoliyatida eng ustuvor vazifa etib belgilangan. Unga ko ra, ʻ “O zbekiston — 2030” strategiyasi doirasida Yangi O zbekiston taraqqiyot ʻ ʻ strategiyasida belgilangan va amalga oshirilishi davom etayotgan, o z ahamiyatini ʻ yo qotmagan barcha maqsadlarga erishish va dolzarb vazifalar bajarilishi ʻ ta minlanadi. ʼ 21 21 “O zbekiston — 2030” strategiyasi ʻ ; https://lex.uz/ru/docs/-6600413. 27 “O zbekiston — 2030” strategiyasi O zbekistonda har bir yilga beriladiganʻ ʻ nomlardan kelib chiqib qabul qilinadigan Davlat dasturlari asosida amalga oshirib boriladi. Strategiyani to liq, o z vaqtida va sifatli bajarilishini tashkil etish, ʻ ʻ shuningdek, uni amalga oshirish bo yicha tegishli yillik dasturlarni tayyorlash va ʻ ijrosini muvofiqlashtirish “O zbekiston — 2030” strategiyasini amalga oshirish ʻ bo yicha Respublika komissiyasi zimmasiga yuklangan. ʻ Xulosa Siyosiy hokimiyat va liderlik tushunchalari jamiyat boshqaruvida ajralmas tushunchalardir. Liderlik nafaqat boshqaruv vositasi balki ijtimoiy-siyosiy barqarorlikni ta’minlovchi muhim omildir. Siyosiy liderning shaxsiy fazilatlari, strategik fikrlashi, qaror qabul qilish qobiliyati va xalq bilan aloqasi uning muvaffaqiyatini belgilaydi. Yetakchilikka oid zamonaviy yondashuvlar esa demokratik qadriyatlar, ochiqlik va ishonchga asoslangan boshqaruvni ilgari 28 suradi. O‘zbekistonda siyosiy liderlarni tayyorlash borasida muayyan yutuqlarga erishilgan bo‘lsada, tizim hali to‘liq takomillashmagan. Amaliyotda yosh kadrlarni yetishtirish, ularni real siyosiy jarayonlarga jalb etish, zamonaviy siyosiy bilim va ko‘nikmalarni berish borasida muammolar mavjud. Shu bilan birga, mamlakatda demokratik islohotlar jarayonida siyosiy liderlik institutiga bo‘lgan ehtiyoj ortib bormoqda. O‘zbekistonda mavjud siyosiy liderlarni tayyorlash tizimi asosan davlat siyosiy institutlari va oliy ta’lim muassasalarida yo‘lga qo‘yilgan. Biroq bu jarayon ko‘proq nazariy tayyorgarlik bilan cheklanib qolmoqda. Amaliy siyosiy faoliyat, jamoatchilik bilan ishlash, ijtimoiy tarmoqlarda siyosiy faollik ko‘nikmalari yetarli darajada o‘rgatilmayapti. Bundan tashqari, siyosiy partiyalarning kadirlar siyosati sustligi, yosh yetakchilarni ilgari surish mexanizmlarining aniq emasligi tizimdagi muammolardan biridir. Shuningdek, mavjud liderlar ko‘proq an’anaviy yondashuvlarga tayanadi, zamonaviy texnologiyalar va kommunikatsiya usullaridan foydalanish darajasi past. Bunday holat esa global siyosiy muhitda raqobatbardosh liderlar yetishib chiqishiga to‘sqinlik qilmoqda. Shu bilan birga tizimda yechimini kutayotgan dolzarb masalalar ham mavjud rahbarlikka tanlashdagi shaffoflik darajasi, siyosiy raqobatning yetarli darajada shakllanmaganligi ijtimoiy buyurtmaga mos liderlarni tarbiyalashdagi muvofiqlik masalalari bu esa siyosiy yetakchilik tizimining mustahkamlanishiga to‘siq bo‘lishi mumkin. Mening fikrimcha kelgusida siyosiy liderlarni tayyorlash tizimi yanada takomillashishi uchun quyidagilar muhim ahamiyat kasb etadi:  siyosiy ta’limni kuchaytirish;  liderlik kompetensiyalarini erta bosqichdan rivojlantirish;  ochiq tanlovlar va raqobatbardosh muhitni yo‘lga qo‘yish; 29  ijtimoiy adolat va fuqarolik jamiyati tamoyillariga asoslangan boshqaruvni shakllantirish zarur. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: O'zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmon va qarorlari 1. “O zbekiston — 2030” strategiyasiʻ ; https://lex.uz/ru/docs/-6600413 . Prezident asarlari 30 1. Шавкат_Мирзиёев; Янги Ўзбекистонда эркин ва фаровон яшайлик; 2021.40-bet; Ilmiy asarlar, monografiyalar, risolalar 1. Siyosatshunoslik: Darslik. Odilqoriyev X. T, Razzoqov D. X. 2012; 2. "Wirtschaft und Gesellschaft"Maks Weber;1922.Jurnal; 3. "Siyosiy yetakchilik va uning mohiyati" - Shohjahon Saminov;2024 ilmiy maqola; 4. M акиавелли Н.Государъ. M .,1990.- C .; 5. ‘’ Biz kelajagimizni o ’ z qo ’ limiz bilan qo ’ ramiz ’’ Islom K .1999; 6. Сиёсатшунослик: М.Қирғизбоев -524 б.2013 ; 7. Politalogiya , Darslik ; B . А LI Е V , I . ERGASHEV , O . YULDASHEV , T . H О SHIM О V .2010; 8. Bogardus E.Leadereship. – New York, 1934. – P. 138. Qarang: – .,Ɍ 2004; 31

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SIYOSIY HOKIMYATDA LIDERLIK TUSHUNCHA VA ZAMONAVIY YONDASHUVLAR

1.1. Siyosiy hokimyat va liderlik munosabati

1.2. Siyosiy liderning fazilatlari va yetakchilik xususiyatlari

1.3. Siyosiy yetakching ko’rinishlari va unga doir yondashuvlarning xilma xilligi

II BOB. O’ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA SIYOSIY LIDERLARNI TAYYORLASH TIZIMI MUOMMOLARI VA ISTIQBOLLARI

2.1. O‘zbekistonda siyosiy liderlar tayyorlash tizimining institutsional asoslari va xususiyatlari

2.2. Siyosiy liderlarni tayyorlashda zamonaviy texnologiyalar va raqamli vositalarning roli

2.3.O‘zbekiston siyosiy tizimini demokratlashtirish jarayonida liderlik kompetensiyasini rivojlanish istiqbollari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить