Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 184.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Siyosiy hokimiyatning manbalari va resurslari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVASIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI “ SIYOSATSHUNOSLIK” KAFEDRASI SIYOSATSHUNOSLIK TA’LIMI YO’NALIShI “ MUTAXASISLIKKA KIRISH” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: SIYOSIY HOKIMIYATNING MANBALARI VA RESURSLARI Toshkent 2024 MUNDARIJA: KIRISH ……………………………………………………………………... 3-5 I BOB. SIYOSATSHUNOSLIK FANINING PREDMETI, TARKIBI VA VAZIFALARI ………………………………………………………………6-15 1.1Siyosatshunoslikning fan sifatida shakllanishi .............................………6-11 1.2Siyosatshunoslikning predmeti, qonuniyatlari va kategoriyalari.............11-13 1.3Siyosatshunoslikning vazifalari va usullari…………..............................14-15 I I BOB. HOKIMIYAT VA PARTIYALAR ..........................................15-20 2.1Siyosiy hokimiyat, uni amalga oshirish mexanizmi. Legitimlik tushunchasi...................................................................................15-17 2.2O‘zbekistonda shaxs va hokimiyat munosabatlarini demokratlashtirish ………………………………………………….......17-19 2.3Siyosiy partiyalarning kelib chiqishi, vazifalari va turlari. Partiyaviy tizimlar .........................................................................................19-20 XULOSA....................................................................................................... 21-23 FOYDALANILGAN ADABIYОTLAR RO YXATI......................ʻ ...............24 2 KIRISH Siyosat-o‘zmohiyatigako‘radoimoyangilanibboruvchi,jamiyatvadavlat rivojlanishiningso‘nggiyangiliklarinio*zidaaksettiruvchimohiyatgaega.Shu boissiyosiyatamalamingyagonauniversalmodeinishakllantirishmurakkab. Siyosatshunosliko ‘z predmeti doirasida jamiyat siyosiy hayotidagi o ‘zgarishlam i ilmiy asoslashga intiladi. Mavzuningmaqsadi. Buesasiyosatshunoslikfanivauningdolzarbligini ko'rsatadi.Aytishmumkinki,jamiyattaraqqiyotidasiyosiybilimlaro‘zigaxos o'ringaegabo‘lib,buasosdadavlatvajamiyatqurilishihamdaboshqaruvini to‘g’ritashkilctishmumkin.Bugungikundasiyosiybilimlamingkcng rivojlanishi,siyosiyjarayonlarvasiyosiyinstitutlarborasidayangichaqarashlami shakllantirmoqda.Natijadadavlatboshqaruvinimodcmizatsiyalash,kcng ko‘lamliislohotlamiamalgaoshirishchtiyoji tug‘ilmoqda. Xususan, O 4zbckiston mustaqilliginingilkkunlaridanboshlab,suvcrcndcmokratikdavlatbarpoctish yoMidan bormoqda. Dastlab, 0‘zbckisto n Respublika si Birinchi Prezidenti I.A.Karimovtomonidanishlabchiqilgantaraqqiyotning‘Vzbekmodeli”mamlakatimiz daamalgaoshirilgandemokratikislohotlamingasosinitashkil etdi.Bugungikundaham0‘zbekistondagimodemizatsiyajarayonidavom etmoqda.2017-yil7-fevTalda0‘zbekistonPrezidentiSh.M.Mirziyoyev tashabbusibilan2017-202l-yillIardaO‘zbekistonniyanadarivojlantirishga qaratilganbeshustuvoryo‘nalishdaniborat uHarakatlar strategiyasi” e ’lon qilindi. Mazkurustuvoryo‘nalishlarbevositadavlatvajamiyatboshqaruviniislohetish, sud- huquqtiziminirivojlantirish,iqtisodiyotniliberallashtirish,ijtimoiysohadagi faoliyatnikuchaytirish,xavfsizlikvatashqisiyosatnisamaraliyuritishgaoidm asalalam i qam rab olgan. Bundan tashqari, O’‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2017-yil 8- sentabrdag « 0‘zbekisto n Respublika sida Ma’muriy islohotlar konsepsiyasinitasdiqlashto‘g4risida»gifarmonie’lonqilindivaundadavlat boshqaruvitiziminitubdanislohqilishning6taasosiyyo‘nalishibelgilabberildi. 3 Buesamamlakatimizdasiyosiybilimlarningrivojiuchunhammuhimahamiyatga egadir. Hozirda jahondagi ilmiy markazlardaku ndan- konsepsiyalar,nazariyalarilgarisurilmoqdavasiyosatshunoslikningzamonaviy masalal arni qamrab olgan mavzula r bilan boyib bormoq da. Shu bois mamlakatimizdaham mazkur sohadagi ishlami yangi bosqichga olib chiqish asosiy masalalardan hisoblanadi. Mavzuningpredmeti .Mazkuro‘quvqo'llanmadaasosiysiyosiykategoriyalar yoritilganbo‘lib,imkonqadartalabalargaterminologiyajihatdanmurakkab bo‘lmaganholdatoMiqroqma’lumotyetkazibberishnazardatutilgan.Mazkur o‘quv qo'llanmani shakllantiris hda davlatimiz taraqqiyotiga asosbo‘luvc hi 0‘zbekistonPrezidentiningnutqlari,ma’ruzalarihamdadavlatdasturlari,huquqiy m e’yorlar ga tayanildi . M ustaqilli k yillarida 0 ‘zbekist on chopeti lgan siyosatshunoslikkaoidilmiymanbalaro‘qo‘vqo‘llanmaningasosinitashkiletadi. Xususan,U.Yu.Idirov(Politologiya:o‘quvqo‘llanma.-T.:ToshDShI, 2013,. Politologiya.Mavzulariniinterfaolo'rganish:o‘quv-uslubiyqo‘llanma.-T.: ToshDShI,2010.),M.Qirg‘izboycv(Siyosatshunoslik:oliyo‘quvyurtitalabalari uchuno‘quvqo‘Ilanma.-T.:YangiasravIodi,2013.),B.Aliyev,I.Ergashev, T.Hoshimov,O.Yuldashev(Politologiya.(Darslik),-Т.:TDIU,2010.),X.T.O dilqoriye v, D.X. Razzoqov (Siyosatsh unoslik.- 0 ‘qituvchi, 200S), R.F.Farmanov, N .0 ‘. To‘laganova,M.T.Turdiyev,Q.A.Jo‘rayev,U.N.Muhammadiyev(Zamonaviy siyos atshu nazariya va amaliyot. 0 ‘qu v qo‘llanm a.-T., 2006.), S. Ota I.Ergashev, Sh.Akromov, A.Qodirov (Politologiya: o ‘qu v qo‘ lla 2002. ), mualliflar guru hi. (Politologiya. 0‘quv qo‘llanma. T.A.Qodiriynomidagixalqmerosinashriyot.“0‘AJBNT”markazi,2002.),S.M .G‘ofur ov,AA.Xaydarov,N.O‘.To‘laganova(Siyosatshunoslikasoslari:o‘quv qoMlanma- T.:AlisherNavoiynomidagi0‘zbekistonmilliykutubxonasining nashriyoti;Toshkentdavlatsharqshunoslikinstituti,2006.),F.Sh.Sharopov (Siyosatshunoslik:Oliyo‘quvyurttalabalariuchuno‘quvqo‘llanma.- T.O‘zbekiston,1992.)asarlaridankengfoydalanildivaulardanolinganhavolalami 4 umumlashtirish(xavolalarnisbatankamroqfoydalanilganilmiymanbalardan keltirilgan)maqsadidamazkurasarlarharbirmavzuningasosiyadabiyotlari ro'yxatiga kiritildi. Mavzuningdolzarbligi .Gendermuammosigabagishlanganmavzuniyoritishda gendermasalasibo‘yichatadqiqotolibborayotganTDSHI“Jahonsiyosativa xalqaromunosabatlar”kafedrasio‘qituvchisiN.M.Niyazovaningbevosita yordamidanfoydalanildi.0‘zbekistonRespublikasiningxalqarotashkilotlarva jahondavlatlaribilanaloqalariniyoritishdani-Tashqiishlarvazirliginingrasmiy saytidagima’lumotlargatayanildi.Shuningdek,bugungikundaingliztilidagi xorijiyadabiyotlamitahlilqilib,ulardagiyanglilikvailmiymulohazalardan foydalanish dolzarbligini hisobga olib AQSHdachop etiganzamona siyosatshunoslikkaoidRoskinM.G.,CordR.L.,MedeirosJ.A.,JonesW.S.ning“Politica lScience:AnIntroduction”(NewJersey:Pearson,2013)asaridagi muhim ilmiy m a’lumotlar ham kiritildi. Biroqmazkuro‘quvqoilanmasiyosatshunoslikningbarchamasalalamito‘liq qamrabolmaganvanisbatannazariymasalalargabag‘ishlanganhamdaayrim kamchilik,xatolarbo*lishitabiiy.Asosiymaqsadesa talabalarning bilimini m illiy vaxorijiytajribauyg‘unligiasosidayuksaltirishvaolganbilimlariniamaliyotda qo‘llay olish ko‘nikmalarini shakllantirishga imkon qadar hissa qo‘shishdir. 5 I BOB. SIYOSATSHUNOSLIK FANINING PREDMETI, TARKIBI VA VAZIFALARI 1.1 Siyosatshunoslikning fan sifatida shakllanishi «Siyosat»debataluvchiijtimoiyfenomenyokihodisagainsoniyato‘z taraqqiyotiningibtidosidayoq duch kelgan. O‘tgan uzoq tarixiy davr mobaynida bir zamonlarurug‘vaqabilalararotarkibtopganijtimoiymunosabatlarto‘xtovsiz rivojlanib,bumurakkabdunyodainsonlarnibirgayashashdekbuyukbirsan’atni egallashgao‘rgatdi.Siyosattomma’nodaodamlarningijtimoiyhayotnitashkil etishgaoidehtiyojlariniaksettiradivajamiyatijtimoiy-iqtisodiytaraqqiyotining in’ikosi,hosilasihisoblanadi.Uningasosiyvazifasiijtimoiyhayotningturli sohalariniyo‘naltirish,turlikuchlarmanfaatlarimuvozanatinitopish va ta’minlash orqalijamiyatyaxlitligini,jipsliginita’minlash,taraqqiyotning ilg‘or strategiyasini ishlabchiqishhamdahayotgatatbiqetishdir.Odamlarsiyosatnikundalikamaliy tajribaorqalioddiykuzatuvlarvatadqiqotlarnatijasidaolinganilmiybilimlar asosida idrok etadilar. Siyosat to‘g‘risid agi kundalik, tartibga solinma gan tasavvurlarko‘pmingyillardanbuyonmavjud.1 Uyokibushakldaularharbir insondamavjudommaviyongningajralmasqisminitashkiletadi.Bunday tasavvurlargako‘rakundalikhayotdaaniqmaqsadgayo‘naltirilganharqanday faoliyatnisiyosatdebatashmumkin.Lekinsiyosiyhodisalarningasosantashqi, amaliytomoniniaksettiruvchikundalikbilimlarvoqeliknichuqurvahar tomonlamaaksettiraolmaydi.Siyosatto‘g‘risidagikundaliktasavvurlarning noaniqlig i, cheklangan ligi avvalo «siyosat» deb ataluvchi hodisanin g murakkabligi, 1 KarimovI.A. Milliyistiqlol–xalqningbuyukkelajakkaishonchivaishonchi//KarimovI.A.Ozodva obod Vatan, ozod va farovon hayot – oliy maqsadimiz. T.8. - T., 2000. - B. 504. 6 ko‘pqirraliligi,sermazmunligigaboribtaqaladi.Shuninguchunhamkundalik ijtimoiybilimlarsiyosatdunyosidaodamlaruchunishonchliyo‘llanmabo‘la olmaydi.«Siyosat»atamasiningilmiytalqinlaribirmunchaziddiyatlibo‘lsa-da, mantiqiyasoslanganligivatartibgasolinganligibilankundaliktasavvurlardan ajralib turadi. Siyosat to‘g‘risid agi bunday ilmiy, mantiqiy bilimlar ni siyosatshunoslikfanio‘rgatadi.Hozirgizamonijtimoiyfanlariningtarkibiyqismi bo‘lgansiyosatshunosliknio‘rganishkattanazariyvaamaliyahamiyatkasbetadi. Miloddan avvalgiVasrdayashaganbuyukyunondonishmandiAristotel ta’kidlaganidek,avvalo,insonningto‘laqonlihayotkechirishi uchun lozim bo‘lgan shart-sharoitlarfaqatginajamoada,jamiyatdamavjud bo‘ladi. Xususan demokratik artiblarnijoriyetishnimaqsadqilibqo‘yganharbirmamlakatdasiyosiybilimva madaniyatkasbi,jinsi,ijtimoiymavqei,millatidanqat’inazar,harbir odam uchun zaruratgaaylanadi.Chunkiinsonjamiyatdayasharekanmuqarrar ravishda boshqa odamlarvadavlatbilano‘zaromunosabatlargakirishadi.Huquqiydavlatva fuqarolikjamiyatibarpoetishommaviy siyosiy savodxonlikni taqozo etadi, chunki demokratiksiyosiyta’limgasuyanganjamiyatdamustabidlikka,davlatvaijtimoiy tuzumni ng g‘ayriins oniy va iqtisodiy zararli shakllarig a o‘rin qolmayd i. Demokratiktuzumaholiningsiyosiymadaniyatisiz o‘rnatilishi va samarali bo‘lishi mumkinemas.Siyosatshunoslikdemokratiksiyosiy-ma’rifiyvazifanibajarish jarayonidaasosiygumanistikqadriyatlar,avvalo,harbirshaxsningerkinligiva sha’ni,uningtabiiyajralmashuquqlarinie’tirofetadi.Siyosatshunoslikfani fuqarogategishliijtimoiytuzumnito‘g‘ribaholash,uningdavlatdagio‘zo‘rniva rolini,huquqvamajburiyatlarinianglashdayordamberadi.Natijadafuqaro boshqalarninghuquqvamanfaatlarinihurmatqilganholdao‘zmanfaatlarini himoyaqilaolishga,umumiymuammolarnijamoabilanhalqilishgao‘rganadi. Shuningdek,fuqarodademokratiktartibotgavaunita’minlovchi davlat va ijtimoiy institutlarganisbatanhurmattuyg‘usishakllanadi.Siyosatvasiyosiyfaoliyatning vujudgakelishiengqadimgizamonlardanboshlanarekan,tabiiyki,siyosat haqidagidastlabkirisolalarvasiyosiyqarashlarhamuzoqo‘tmishgaborib taqaladi.Siyosatnianglashningtarixandastlabkishakliuningdiniy-afsonaviy 7 talqinibo‘lib,miloddanavvalgiII–Imingyilliklardabarchaqadimgixalqlarda hokimiyatningvaijtimoiytuzumningilohiykelibchiqishito‘g‘risidatasavvurlar hukmronlikqilganhamdabutasavvurlarodatda,afsonalartarzidaifodalangan. TaxminanmiloddanavvalgiImingyillikdasiyosiyqarashlarningratsionallashuvi kuzatilaboshlangan.Birinchisiyosiykategoriyalarvata’riflar,keyinchalikesa falsafiy- axloqiyshakldagiqatorta’limotlarpaydobo‘lgan.2 K.Yaspersningqayd etishicha,miloddanavvalgiIX–IIIasrlaroralig‘idaqariybbirvaqtdabir-biridan mustaqiltarzdaSharqda–Xitoy,Hindiston,Eron,FalastindavaG‘arbda– Yunonistondasiyosiy-huquqiyqarashlarnio‘zidamujassametganmadaniy markazlarvujudgakelgan1.BudavrdaXitoydaKonfutsiy,Lao-szi,Mo-szi asarlari,Hindistondama’naviy-ruhiy«erkinlik»nitarg‘ib etgan diniy-falsafiy tizim sifatidaUpanishadilar,XorazmvaErondaZardushtta’limoti,Yunonistondaesa Gomerning«Iliada»va«Odisseya»dostonlarivujudgakelganhamdabuyuk mutafakkirlarGeraklit,Demokrit,Suqrot,Platon,Aristotelnomlaridunyoga tanilgan.Shutariqasiyosatninazariyjihatdantahlilqilishasoslariyaratilgan. Biroq,qadimgizamonmutafakkirlariningsiyosiytadqiqotlarihalimustaqilfan sifatidaajralmaganhamdafalsafiy,axloqiyg‘oyalarbilanuzviybog‘liqedi.Shu hole’tiborgamolikki,aynanqadimgidavrlardao‘shamutafakkirlar tomonidan biz bugunfoydalanayotganfalsafiyvasiyosiy kategoriyalarning aksariyat qismi ishlab chiqilgan.Insoniyatsiyosiytafakkuriningg‘oyatkattashitobbilano‘sishida XVI– XIXasrlaroralig‘idaG‘arbiyYevropamamlakatlaridaro‘yberganiqtisodiy, ilmiy,siyosiyo‘zgarishlarmuhimrolo‘ynaydi.Jumladan,italiyalikmutafakkirN. MakiavelliXVIasrdasiyosiyfan,falsafavaaxloqnibir-biridananiqajratibberdi. Usiyosiytadqiqotlarnimustaqililmiyyo‘nalishsifatidaajratib,davlatva hokimiy at masalalar ini tahlil markazig a qo‘ydi, hokimiya t uchun kurash uslublarini ishlab chiqdi. Uning ijodi 2 Siyosatshunoslikfanidanko rgazmalimetodikqo llanma/S.Nosirxo jaev,M.Safarboev,K.Sultonov.–T., ʼ ʼ ʼ 1997. – B. 13. 8 siyosatshunoslikningmustaqilfansifatidashakllanishigaqo‘yilganyirikqadam bo‘lishibilanbirga,amaliyotvanazariyaningyaqinlashuvigashart-sharoit tug‘dirdi.KeyinroqesaGobbs,Lokk,Mon-teskyo,Russo,Medison,Berk,Tokvil kabi mutafakkir lar tomonidan siyosiy tadqiqotlar yanada rivojlantir ildi. Siyosatshunoslikningboshqaijtimoiyfanlartarkibidanmustaqil fan sifatida ajralib chiqishjarayoniXIXasro‘rtalaridanXXasrboshlarigaqadardavometdi.Xuddi shudavrdaumustaqilfansifatidato‘liqshakllandi.Bujarayondasiyosiy tadqiqotlarbilanshug‘ullanganilmiymarkazlarmuhimrolo‘ynadi.Jumladan, 1871- yildaFransiyada«Siyosiyfanlarningozod(erkin)maktabi»ishboshladi (HozirbumaktabParijuniversitetiningsiyosiytadqiqotlarmarkazigaaylangan). AQSHn ing Kolumbi ya universitetida 1880-yildan siyosiy fanlar maktab i, Angliy ada 1895- yildan iqtisodiy va siyosiy fanlarning London maktab i, 1903-yildanboshlabesasiyosiyfanlarningAmerikaassotsiatsiyasifaoliyatyurita boshladi.Bugunbuassotsiatsiya16mingdanortiqa’zogaega.Yuqorida ta’kidlanganilmiy-tadqiqotmarkazlaritomonidanchopetilganjurnal,turli tahlilnomavaboshqaxilnashrlardao‘shadavrsiyosatshunosliginingdolzarb muammolariilmiyjamoatchilikkahavolaetilgan.Siyosatshunoslikshug‘ullangan muammolarundaturlitarmoqlarningturkumlanishigaolibkeldi.Jumladan, parlamentarizmmasalalaribilanshug‘ullangantaniqlisiyosatshunosvasotsiolog G.Moska1896-yilda«Siyosiyfanelementlari»nomliasarini,V.Paretosiyosiy elitalarnazariyasini,R.Mixelssiyosiypartiyalarmohiyatigaoidpartologiya asoslariniyaratdilar.ShutariqaXXasrboshlaridasiyosatshunoslikningmustaqil fansifatidaajralibchiqishjarayoninihoyasigayetdi.Yevropada«siyosatfani»atamasie’t irofetilib,kengtarqalaboshladi.Biroq,1933-yildaGermaniyada natsionalsotsialistlarningdavlattepasigakelishi,so‘ngraboshlanibketgan fashistikterrorYevropadasiyosiytadqiqotlarrivojigachekqo‘ydi.Z.Freyd,G. Markuzekabio‘nlabyevropalikmashhurolimlarAQSHgaketishgamajbu bo‘ldilar.ShuboissiyosiytadqiqotlarmarkazihamAQSHgako‘chdi.Ikkinchi jahonurushidankeyinsiyosatshunoslikningfansifatidataraqqiyetishidayangi davrboshlandi.Bufangamuayyanmamlakatlarmanfaatlarinuqtainazaridan 9 emas,balkiumuminsoniymanfaatlarnuqtainazaridanqaraluvchixalqarofan sifatidayondashishkelibchiqdiki,bundaBMTningtashkiltopishivafaoliyati katta ijobiy ta’sir ko‘rsatdi . Jumlada n, AQSH va G‘arbiy Yevrop a mamlakatlariningoliyta’limtizimidasiyosatshunoslikfaniXXasrningo‘rtalariga kelib,kengqamrovlio‘rinniegallayboshladi.1948-yiliParijdaBMTningta’lim, fanvamadaniyatmasalalaribo‘yichatashkiloti–YUNESKOtashabbusibilan siyosatshunoslarningxalqarokonferensiyasio‘tkazildi.Konferensiyadasiyosiy fanlarnisiyosiynazariya,siyosiyinstitutlar,partiyalar,guruhlar,ijtimoiyfikr, xalqaromunosabatlardaniboratto‘rtguruhgabo‘lishhamdaYUNESKOa’zolari bo‘lganmamlakatlaroliyta’limtizimidasiyosatshunosliknifansifatidao‘qitishni yo‘lgaqo‘yishtaklifetildi.G‘arbiyYevropaningbarcha,SharqiyYevropaning ayrimdavlatlariushbutaklifniamaliyotgatatbiqetdilar.Shuasnodaasta-sekin siyosiy fan institutlar i tiklandi. 1949- yilda siyosiy fanlarnin g xalqaro assotsiatsiyasitashkiletildi.1956-yildaFransiyadasiyosiyfanlardoktoriilmiy darajasijoriyetildi.Siyosiyguruhlarvasiyosiymuvozanatnazariyasibo‘yichaD. Trumen,D. Iston, R. Teylor; siyosiy tizimlar nazariyasi bo‘yicha D. Iston, R. Aron; partiyav iy tizimlar bo‘yicha M. Dyuverje, U. Bernxem; siyosatn ing tarkibiy-funksionalmasalalaribo‘yichaT.Parsons,CH.Bernard,R.Mertonkabi olimlardunyogatanildilar.Siyosatdakonfliktvakonsensusnazariyasi,qiyosiy siyosatshunosliksohalaridaS. Lipset, G. Almond, S. Verba kabilar salmoqli asarlar yaratdilar.NatijadaXXasrningso‘nggichoragigakelibsiyosatshunoslikalohida nufuzgaegabo‘lgan fan sifatida shakllandi. Biroq sobiq SSSR va unga mafkuraviy tobedavlatlardasiyo-satshunoslikfanio‘qitilmadi,fangadoirbirorjurnalyoki gazetanashretilmadi.Chunkimustabidtuzumfuqarolarningsiyosatilmidan xabardorbo‘lishlariulardakommunistikpartiyavasovetdavlatisiyosatiga nisbatantanqidiy,hechbo‘lmasatahliliyyondashuvnishakllantirishidanxavfsirar edi. Faqat SSSRning parchalani shi tezlashgach, ya’ni 1989- yildan boshlabRossiyada bu fan plyur alisti asosda mustaqil fan sifati da rivojlanaboshladi. Sovetlardan keyingi makonda tashkil topgan mustaqildavlatlarda siyosiyta’limvasiyosiymadaniyatmasalalarigaqiziqishommaviytarzdakeskin 10 kuc hayi ketdi.Jumladan, O‘zbekistonda ham davlat mustaqilligi ning qo‘lgakiriti lishi siyosiy fanlarni o‘rganish va o‘qitishga nisbat an eskichayon dashuvlarni batamom o‘zgartirib yubordi. Mustaqillik shar oiti oliyt a’lim tizimini takomillashtirishning dastlabki choralar idan birimamlakatimizdasiyosatshunoslikfaninio‘rganishvao‘qitishgakirishishdan iboratbo‘ldi.Chunki,amalgaoshirilayotgansiyosiyvaiqtisodiyislohotlarning samaralibo‘lishifuqarolarningsiyosiyfanvademokratikmadaniyatasoslaridan qanchalik xabardorliklariga bevositabog‘liqdir.3 1.2 Siyosatshunoslikning predmeti, qonuniyatlari va kategoriyalari Xo‘sh,siyosatshunosliknima?Ujamiyathaqidagifanlartizimidaqandayo‘rin egallaydi?Uningpredmetininimatashkiletadi?«Siyosatshunoslik»atamasi lug‘aviyma’nosigako‘rayunoncha«politika»– davlatyokiijtimoiyishlarhamda«logos»– ta’limotso‘zlariningbirikishidantashkiltopganbo‘lib,siyosathaqidagi ta’limotdeganma’nonianglatadi.BuhaqdabirinchiatamaniAristotel(mil. av.384– 322-y.), ikkinchi atamani esa Geraklit (mil. av. 530– 470-y.) ilmiymuomalagaolibkirgan.Siyosatinsonlarningo‘zigaxosfaoliyatisifatida qadimzamon-lardayoqilmiytadqiqotlarningobyektigaaylangan.Siyosatgaoid bilimlarsiyosiytafakkurningilkko‘rinishlarisifatida2,5–3mingyilavval paydobo ‘lgan. Avvallari siyosatga oid bilimlar falsafanin g uzviy bir bo‘lagihisoblangan.Platon(mil.av.427–347- y.)siyosatshunoslikkaoidasarlarini«Qonunlar»,«Davlat»,Aristotel esa «Politika» deb nomlagan.Qadimgi Gretsiya va Rimdapolis– davlatvajamiyatqurilishiningo‘zigaxosshaklibo‘lib,uo‘z hududidayashovchierkinmulkdorlarvaishlabchiqaruvchijamoalarningiqtisodiy hamda siyosiy suverenit etigataya Bu suverenit et har bir fuqarog a shahar–davlat,ya’nipolishayotigaoidmuhimmasalalarnihaletishdaishtirok etish, eng muhimi,xal q yig‘inida ovoz berish orqaliqatn ashishhuq ta’minlagan 3 -Dunyoning kuchli ayoli // O‘zbekiston ovozi. - 2001. - 20 dek. 11 hamdamuayya n majburiyatlar yuklagan.Siyos atshunoslik jamiyat haqidagi fanlardanbirisifatidaijtimoiy-siyosiyfanlartizimidamuhimo‘rintutadihamda siyosatnio‘rganishdao‘ziga xosligi maqsad va vazifalari bilan ajralib turadi. U ham falsafa,iqtisodiynazariya,sotsiologiya,etika,huquqshunoslik,dinshunoslikva boshqafanlarsingarijamiyathayoti,ijtimoiymunosabatlarnio‘rganadi.Biroq siyosatshunosliko‘ziningtadqiqotobyektigako‘raboshqaijtimoiyfanlardanfarq qiladi.Uningpredmetiniijtimoiy,iqtisodiy,ma’naviy,huquqiy,axloqiy,diniy sohalarningmohiyativao‘zigaxosmuammolariemas,balkisiyosiysohaning tabiativao‘zigaxosmuammolari,siyosiyhokimiyatningamalgaoshirilishibilan bog‘liq munosab atlar tashkil etadi.U jamiyatda ijtimoiy tartibni, adolatni ta’minlovchisiyosiyinstitutlarhaqidagifandir.Siyosatan’anaviysohabo‘lganligi bois nafaqat siyosatshunoslik,balkifals afa,sotsiologiya,iqtisodiy psixologiya,huquqshu-noslik,tarix,siyosiytarix,davlatvahuquqnazariyasi, madaniyatshu-noslik,mantiq,geografiyavaboshqafanlarbilanhamdoimo aloqadabo‘lgan. Jumladan, huquqshunoslik fanlaridan davlat va huquq nazariyasi,ma’muriy huquq, siyosiy va huquqiy ta’limotlartarixi,xalqaro huquqkabilarsiyosatobyektlarivadavlatsiyosatimasalalarinibevositao‘rganadi. Siyosatshunoslikfaniyuqoridagihuquqiyfanlarbilanbog‘liqbo‘lib,ijtimoiy hayotningxilma-xilmasalalarinio‘rganishdaulardaishlabchiqilgannazariy xulosalarga,amaliy tajribalarga asoslangan holda isholib boradi hamda jamiyatdagi siyosiy munosabatlarni tartibga soluvchihuquqiynormalardan,umumanbu fanlarning yutuqvaimkoniyatlaridanfoydalanadi.Garchiuningpredmetiva mazmuniboshqaijtimoiy-siyosiyfanlar-danfarqqilsa-da,biroqsiyosiyjarayonlar vamunosabatlarningkechishinio‘rganishdaboshqaijtimoiy-siyosiyfanlarning xulosalarigatayanadi,ulardaishlabchiqilgannazariyqoidavaxulosalarning mohiyatiniumumlashtiradi.Jamiyathayotidabiror-birsiyosiyo‘zgarish,siyosiy voqea- hodisalarsiyosatningta’siridanchetdaqolmaydi.Shuboissiyosatshunoslik fansifatidajamiyathayotiningturlisohalaridagio‘zgarishlardasiyosatningo‘rniva roliniilmiy-nazariyjihatdanasoslaydi.Buhol,shubhasiz,uningboshqasiyosiy fanlarbilanbog‘liqligini,o‘zaroaloqalariniifodalaydi.Bundayaloqadorliksiyosiy 12 fanlarda jamiyatning siyosiyhayotivamunosab atlarigadaxldormasalalar o‘rganishbilanhambelgilanadi.Masalan,falsafasiyosatningbirmunchaumumiy tomon larinio Siyosiy muammolar, voqea-hodisalarni falsafiy jihatda numu asosid a ishlab chiqilgan naza riy qoida va xul osa xos umumiy qonuniyatlar siyosatshunosl ik fani uch un asos bo‘lib xizmat qiladi . Bu kabi holat siyosatshunoslikningfalsafafanibilanqanchalikbog‘liqekanliginiko‘rsatadi. Siyosiyfanlarningharbirijamiyathayotigaoidmasalalarniturlitomondan o‘rganganligiuchunhambizjamiyat,uningrivojlanishito‘g‘risidaaniqtushuncha vabilimgaegabo‘lamiz.Shuningdek,so‘nggiyillardafanlarningtarixiy taraqqiyot davomidatabiiyravishdagibo‘linishihamdafanlararomehnattaqsimotining ro‘yb erishi siyosatni u yoki bu jihatda n tahlil etuvch i siyosiynazari ya, siyosiyinstit utlar to‘g‘risidagi ta’limot, siyos iy sotsiologi ya, xalqa ro siyosatnazari yasi, siyosiy ta’limotlar tarixi, siyos iy antropologiya, siyosiypsixologiya,siyosiygeografiya,siyosiyekologiya,siyosiyastrologiyakabi masalalar bilan shug‘ullan uvchi oraliq fanlarni vujudga keltirdi.Ju mladan, siyosatshunoslikvaboshqafanlarorasidaoraliqmavqeniegallovchifanlardanbiri, siyosiysotsiologiyasiyosatvajamiyat,ijtimoiytuzumvasiyosiyinstitutlar o‘rtasidagio‘zaroaloqadorlikni;siyosiypsixologiyainsonhissiyotlarivairodasi, e’tiqodinin g umuman, siyosiyxulq- atvorning siyosatga ta’sirini; siyosiy antropologiyainsondagibiologik,intellektual,sotsial,madaniy,diniyvaboshqa xusus iyatla ta’sirini o‘rgansa, siyosiy geografiya siyosiy jarayonlarninghududiyjoylashish,iqtisodiy-geografik,tabiiyiqlimsharoitlariva boshqat abiiy omillar (dengiz va okeanlarg a yaqinlik, kuchli davlatla r bilanqo‘shnichilik)bilanbog‘liqliginio‘rganadi.Siyosiyastrologiyaesa,garchi xulosalaritaxminiyvashubhalibo‘lsa-da,fazo,yulduzlarjoylashishi,quyosh faolliginingsiyosiyhodisalar,ommaviyxulq-atvorhamda siyosiy faollikka ta’sirini o‘rganadi. 13 1.3 Siyosatshunoslikning vazifalari va usullari Harqandayfansingarisiyosatshunoslikhammuayyanvazifalarnibajaradi. Siyosatshunos likning siyosiy-ma’rifiy vazifalari yuqoridaumumi y tarzda yoritilganligibois,quyidaushbufanninganiqvazifalarixususidato‘xtalamiz:1. Siyosiyhodisalarnibilishvazifasi.Buvazifaorqaliinsonongidasiyosiyvoqelik, uningrivojlanishihaqidaumumiybilimvatasavvurlarhosilbo‘ladi.Jamiyatning siyosiyhayotidaro‘yberadiganvoqea-hodisalarvao‘zgarishlarilmiy-nazariy jihatda n asoslanadi.2. Tushuntiruvchi lik vazifas i orqali siyosatshunosli k siyosiyhodisalar va jarayonl arni tushuntiradi. Siyosiy hayotda paydo bo‘luvchisavollarga(xususan,nimaga,qandaysabablargako‘ramuayyanholat kelibchiqdi?kabi)javobberadi.Siyosiytizimlarning,davlatinstitutlariva ijtimoiy- siyosiy tashkilotlarning o‘rnini, vazifalarini, ularning o‘zaromunosabatlarinitushuntiribberadi.3.Siyosatshunosliksiyosiyhodisalarva jarayonlarnitushuntiribginaqolmay,baholaydi ham. Bunda uning baholash vazifasi o‘z ifodasi nitopa Jahon tajribasi siyosiy qarashlarni yagona mafku ragabo g‘oyasining asossizligini hamda siyosiy fikr va demokratiyarivojigazidekanliginiko‘rsatdi.Hozirgidavrdasiyosiyinstitutlar xilm a- va siyos iy plyuralizm avtoritarizm va totalitarizm g‘oyasiga zidr avis aholining jam iyat siyosiy hayotida kengroq ishti rok etishinita’m inlamoqda.4 Shun dan kelib chiqqa n holda siyosatshunoslik siyosiytuzumni, undagi siyosiy tartiblarni, muassasalarni, xulq-atvor va voqea-larni sinfiyliknuqtainazaridanemas,balkiumuminsoniyqadriyatlar,ijtimoiyehtiyojlar asosidabaholaydi.4.Siyosiybilimlarnito‘plash,to‘ldirishvaboyitish,qonun vatushunchalarniishlabchiqishorqalisiyosatshunoslikmavjudsiyosiytuzilmalar faoliyatini,ularniyangidantashkiletishtamoyillarininazariyaksettiradiki,bu uningnazariyotchilikvazifasigakiradi.5.Siyosiyjarayonlarnitahlilqilishning muayyan yo‘llarini ishlabchiqish siyosatshunoslikning uslubiy vazifasida o‘z 4 Karimov I.A. Ma'naviy yuksalish yo'lida. – T., 1998. - B. 411. - 14 ifodasinitopadi.6.Siyosiyvoqelikdalillarinio‘rganish,to‘plash,ulargatavsif berish,dalillarnitizimlashtirish,shuasosdasiyosiytaraqqiyotningqonu-niyatlarini ochibberishsiyosatshunoslikningtavsiflash,bayonqilishvazifasigakiradi.7. Siyosatshunoslikfaqatnazariyaemas,balkiamaliyothamdir.Amaliysiyosatbilan bog‘liq vazifalarni bajarish asnosida siyosat- shunoslik«ko‘ maqsadniamalgaoshirishuchunqandayqarorqabulqilishlozimyokiqanday amaliy harakat qilish kerak?» kabisavol larga javoblar taklif qiladi.8. Siyosatshunoslikningengasosiyvazifalaridanbiriaholiningsiyosiymadaniyatini shakllanti rishdir. Zero, siyosiy madaniyat jamiyatnibi rlashtirishg elita va elektoratmunosabatlaribarqarorliginita’min-lashga,fuqarogao‘zhuquqlari, siyosiyvazifavamanfaatlariniamalgaoshirishdaimkonberuvchimuayyan ko‘nikmalarniegallashgayordamberadi.9.Shuasosdasiyosatshunosliksiyosiy xulq- atvornitartibgasolishva siyosiy hayotni mukammallashtirish vazifalarini ham bajaradi.10.Siyosatshunoslikbashoratqilishvazifasinihamadoetadi.Siyosiy qarorlarqabulqilishda,siyosiyjarayonlarvamunosabatlarnimodellashtirishda bashorat muhim ahamiyatga ega. U jamiyatning ijtimoiy-siyosiy hayotida obyektiv, qonuniyjarayonlarnibilish,realsiyosiyvaziyatni,uningasosiyziddiyatlariniva ijtimoiykuchlarnisbatinitahliletishasosidavoqealarningqaysitomonga rivojlanishinioldindanbashoratqiladi.Bubilanuamaliyotdaoqilonaqarorlar qabul qilish, eng ma’qul, to‘g‘ri yo‘lni tanlashga yordam beradi. I I BOB. HOKIMIYAT VA PARTIYALAR 2.1 Siyosiy hokimiyat, uni amalga oshirish mexanizmi Siyosatshunoslikkategoriyalariorasidamarkaziyo‘rinniegallovchihokimiyat tushunchasijamiyatvasiyosatning negizlaridan biridir.Hokimiyat boy va xilma-xil shakllarda,darajalardanamoyonbo‘ladiganijtimoiyhodisabo‘lib,uodamlarning barqaroruyushmalari:oilada,ishlabchiqarishda,turlitashkilotvamuassasalarda, shun ingd davlatdamavjud.Hokimiya tning eng asosiy va o‘ziga xos ko‘rinishlar idan biri – siyosi hokim iyatdir Siyosiy hokimiyat – siyosat subyektlariningsiyo-satdaifodalanganirodasiniturliyo‘llar,usullarvavositalar 15 yordami daamalg oshiris h faoliyatining o‘ziga xos shaklidir . U jamiyat hayoti daaloh o‘rinni egallayd i. Bu shu bilan belgilanadiki, siyosiy hokimiyatjamiyatvadavlathayotinibirbutunligichavayaxlitligichaqamrab oladi,uniyo‘naltiradihamdatartibgasoladi,hokimiyatningboshqako‘rinishlarini birlashtiradi,ularnixalqmanfaatlarigabo‘ysundiradi.Jamiyathayotinisiyosiy hokimiyatsiz tasavvur etib bo‘lmaydi.Chunki usiz jamiyatda tartibsizlik, bosh-boshdoqlik, o‘zboshimchalikboshlanadi. Shuning uchun ham siyosiy hokimiyatningasosiymaqsadi–jamiyatvadavlathayotinitartibgasolishhamda boshqaris hdir.Dema siyosiy hokimiyat u yoki bu vosita:obr o‘,huquq, zo‘rlikyordamidao‘zirodasiniamalgaoshirish,jamiyatxulq-atvorigabelgi-lovchi ta’sirko‘rsatishningusulva imkoniyatlaridir.Siyosiy hokimiyat bir qator belgilarga egabo‘lib,ularningasosiylariquyidagilardir:–legalligi,ya’nidavlatmiqyosida oshkora,ochiqravishdakuchishlataolishi;–qarorlariningharqandayboshqa hokimiyatuchunmajburiyligi,istaganijtimoiyjarayonlargata’sirko‘rsataolishi. Siyosiyhokimiyatningqudratlikorporatsiyalar,OAVvaboshqamuassasalarning ta’sirini,agarbuta’sirqonungazidbo‘lsa,cheklashiyokiularniumuman tugatishimumkinligi;–ommaviyligi,ya’niumumiyligivashaxssizligi.Buning ma’nosishuki,siyosiyhokimiyatkichik,kontaktguruhlardabo‘ladiganshaxsiy hokimiyatdanfarqlio‘laroq,huquqyordamidabarchafuqarolargabutunjamiyat nomidanmurojaatqilaoladi;–birmarkazliligi,ya’niqarorlarqabulqilishda mono tsentr markaznin g mavjudligi. Bozor iqtisodiyotiga asosl anga jamiyatda iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy-axborothokimiyatlaripolitsentrik,ya’niko‘pmarkazlidir.Bundako‘plab mustaqilmulkdorlar,OAV,ijtimoiyfondlarvaboshqalarmavjudbo‘ladi;–siyosiy hokimiyatimkoniyatlarining(resurslari)xilma-xilligi.Kengma’nodahokimiyat imkoniyatlariindividyokiguruhboshqalargata’siretishuchunfoydalanadigan barchanarsanianglatadi.Torma’nodaesasubyektninghokimiyatobyektigata’sir etishi ni ta’minlashda qo‘llaniladig barcha vositalar tushuniladi. «Ijtimoiy ayirbo shlash (P.Blo u va boshqalar) ko‘ra hoki miyat asosida noyobi mkoni tengsi z taqsimoti yotadi. Imkoniyatlarga ega 16 bo‘lma gansha ularni bunga ega bo‘lgan kishilarning farmoyishla rini(buyruql bajarishg a almashtirishdan oladilar. Bu bilan ayrimlarboshqalargabog‘liqholgatushibqoladilar,ulargabo‘ysunadilar.Siyosiy hokimiyato‘zfaoliyatidanafaqatmajburlovchi,balkiiqtisodiy,madaniy-axborot imkoniyatlarikabihokimiyatmanbalaridanhamfoydalanadi.Jumladan:iqtisodiy imkoniyatlar–ijtimoiyvashaxsiyishlabchiqarishuchunzarurbo‘lganmoddiy ne’matlar,ularningumumiyekvivalentibo‘lganpul,texnika,unumdoryerlar, foydaliqazilmalarustidannazoratqilish,turli-tumanmoddiyboyliklargaegalik qilishnianglatadi.Jamiyattaraqqiyotiningnisbatantinch davrlarida hokimiyat-ning buimkoniyatlariuningboshqaimkoniyatlariganisbatanustuvorlikkasbetadi. Sababi,iqtisodiynazorat–buinsonhayotiningbirorsohasinishunchakinazorat qilishemas,balkijamiyatningbarchamaqsadlarigaerishishvositalariustidan nazo rat qilishdir.Ijtimoiy imkoniyatlar – ijti moi zinapoyad agi o‘ri nlar, vakolatlar,da rajalar, lavozimlar, imtiyozlarni taqsim lash qobiliyatini anglatadi. Albatta, bu taqsimotda iqtisodiy imkoniyatlar ning ham muay yan ta’siribor.Masalan,daromadyoki boylik iqtisodiy imkoniyatlar bo‘lishigaqaramay, ijtimoiymaqomni(status)hamtavsiflaydi.Biroqijtimoiyimkoniyatlaramal, obro‘- e’tibor,ma’lumot,tibbiyxizmat,ijtimoiyta’minotkabiko‘rsatkichlarniham o‘z ichiga oladi.Jamoatchilik fikri hoki miy (ijtimoiy hokimiyat) demokratiksiyosiy tizimd a katta rol o‘yna ydi. Shunin g uchun hozir gi zamonrivojlangan davlatlari kuchli ijtimoiy imkoniyatlarga egadirlar.5 2.2 O‘zbekistonda shaxs va hokimiyat munosabatlarini demokratlashtirish Mustabid tuzum va ma’muriy buyruqbozl ikka asoslangan sobiqsiyo siy tizimningbarhamtopishi,jamiyatningdemokratiyagatomonyuztutishimustaqil O‘zbekistonda shaxs va siyosiy hokimiyat munosa-batlarini ham 5 Qosimov B. Milliy uyg‘onish: jasorat, ma’rifat, fidoyilik. – T., 2002. – B. 9. 17 demokratlashtirishmasalasinikuntartibigaqo‘ydi.Biroq,demokratik,huquqiy davlatvafuqarolikjamiyatinishakllantirishdamuhimomilbo‘lganbuvazifani bajarishosonlikchakechmaydi.Buningboisi–davlatqurilishivaayniqsa boshqaruvidasobiqsovettuzumidanvorisbo‘libqolganeskichaboshqaruv tafakkuri,usullarivavositalariningqoldiqlarichuqurildizotganligi,hamon saqlanibqolganligidir.Mustaqillikqo‘lgakiritilgacho‘tishdavridabajarilishizarur bo‘lganv azifalarn hayotga tatbiq etishda ko‘pgina ijobiy ishlar qilindi. Biroq,tadqiqotchilarningqaydetishlaricha,bumasaladahaliyechiminikutayotgan muammolarto‘labartarafetilganiyo‘q.Jumladan,«Demokratiyaboshqaruvtizimi bilanxalqo‘rtasidavertikalemas,balkigorizontalmunosabatlarbo‘lishini, ma’muriyshaxsningoddiyfuqarobilanmuloqotikonstitutsiyaviyasosdava maqomda bo‘lishini taqozoetadi» 1 .Boshqaruv tizimidagi byurokratiy a, ma’muriy-buyruqbozliko‘z-o‘zidanemas,balkimuayyanijtimoiymuhit zaminida shakllanadi.S huning uchun byurokratiya, ma’muriy buyruqbozlik ning saqlanibqolishidafaqatboshqaruv tizimi xodimlarini – hokimlar, vazirlar vaboshqa ijro hokimiyati namoyandalarin igina qoralash insofdanbo‘lm aydi.Fuqarolar siyosiyonginingnochorligi,huquqiymadaniyatvabilimdonlikningzaifligiham bundamuayyanrolo‘ynamoqda.Buningrealsabablarimavjud.Birinchidan,sobiq tuzumko‘pchilikongidadavlatxalqdanustunturuvchi,xalqtaqdirinibelgilovchi benuqsonkuch,degantushunchani123shakllantirganedi.Ikkinchidan,davlat idoralari da ishlash moddiy vama’nav iy jihatdan imtiyozla rga ega bo‘lish imkoniyatlariniyaratgandi.Mansabparastlikmutasaddiqatlamlardatarbiyaning o‘zakprinsiplaridanbirigaaylanganedi1.MustaqillikO‘zbekistondakadrlar siyosatini qayta ko‘rib chiqishni,davlat idoralariuchun ma’naviysog‘l shaxslarnitarbiyalashni,eskichaandozalardanchiqishnitaqozo etdi. Zero, shaxs va hokimiyatmunosabatlarinidemokratlashtirishdaozodlikkachiqqanxalquchun uniyuksakmaqsadlarsariyetaklovchisiyosiyelitanishakllantirishmuhimvazifaga aylandi.Mustaqilliknimustahkamlashga,shaxsvahokimiyatmunosabat-larini demokratlashtirishgaxavfsoladigansalbiyjarayonlardanbiriaynanma’naviy nosog‘lo m ma’muriy apparat, jinoyatchili k va korrupsiya keltiradiga xavf 18 bo‘lganligiuchunhamPrezidentI.A.Karimov«Korrupsiyadomigailingan amaldorlar shaxsiy boylik orttirishmaqs adlarini va urug‘- aymoqlarni manfaatlarinidavlatmanfaatlaridanustunqo‘yadi.Buesa,mamlakatningsiyosiy vaiqtisodiyyo‘ligahamdaaholiningaksariyatqismigatuzatibbo‘lmaydiganzarar yetkazadi»2 debqayd etgan edi. 2.3 Siyosiy partiyalarning kelib chiqishi, vazifalari va turlari. Partiyaviy tizimla Hozirgizamonjamiyatlariningsiyosiyhayotimurakkab,ziddiyatlivaserqirrali bo‘lib, unda ko‘p sonli ishtirokchilar ya’ni, siyosat127subyektlari ishtirok etadi. Bu ishtirokchilarorasidaengko‘zgako‘rinarlio‘rinlardanbirinisiyosiypartiyalar egallaydi.Bugungirivojlangandunyodasiyosiypartiyamavjudbo‘lmagandavlat borligini tasavvurq ilish mushkul, deyarli barcha davlatlard a ikki yoki ko‘ppartiyaviytizimmavjud.Sivilizatsiyaningengmuhimyutuqlaridanbo‘lmish siyosiypartiyaijtimoiyhayotdagidemokratiyavabarqarorliknita’minlashdaasosiy omillard an biri bo‘lib, u ijtimoiy tashkilotl ar orasidagi engsiyos iylashga tashkilotdir.Siyosiypartiyatushunchasininglug‘aviyma’nosinima,uningpaydo bo‘lishivakeyingitarixiqaysizamonlargaboribtaqaladidegansavoltug‘ilishi tabiiy.«Partiya»atamasilotincha«parts»so‘zidankelibchiqqanbo‘lib,«qism»,«bo‘lak »deganma’nolarnianglatadi.Siyosiypartiyadegandafuqarolarning muayyansiyosiymaqsadlaratrofidabirlashganvamuayyansiyosiytashkilotlarga uyushganqismi,bo‘lagitushuniladi.DastlabkipartiyalarQadimgiGretsiyada eramizdanavvalgizamonlardavujudga kelgan edi. Hududiy bo‘linish asosida tashil topganbu nday partiyalar Platon, Aristotel va boshqalar tomonida n salbiybaholanganedi.Xususan,AristotelQadimgiGretsiyadagiuchasosiysiyosiy partiya–dengizsohilida,tekislikdavatog‘lihududlardaistiqomatqiluvchi fuqarolaro‘rtasidagimavjudkurash,o‘zaroraqobathaqidayozib,bupartiyalar ijtimoiyyaxlitlikvadavlatbirligigarahnasolishimumkin,deyaqaydetgan edi.QadimgiRimda«partiya»tushunchasiasosanuyokibuimperator(masalan, Sezar yoki Sula) siyosatini qo‘llab- quvvatlovc guruhniifo dalash uchun 19 ishlatilganligitarixdanma’lum.O‘rtaasrlardagisiyosiypartiyalarjamiyatda ziddiyatlarkuchayganda,feodallarvaboshqasinflaro‘rtasidayuzagakelgan ijtimoiykelishmovchiliklar sharoitida vujudga kelgan. 20 Xulosa Jamiyathayotiningbarchasohalarinidemokratlashtirishorqaliharbirinsonda o‘zhuquqvamajburiyatlariniharkuniro‘yobgachiqarishgaintiluvchifuqarolik his- tuyg‘usinitarbiyalashsiyosiymadaniyatningengasosiyvazifasidir.Shaxsning fuqarolikhis-tuyg‘usiuningfaolhayotiypozitsiyasibilanuzviybog‘liq.Siyosiy madaniyatnio‘zlashtirishjarayonidauningijtimoiyfaolligihamortibboradi.Biroq, insonningijtimoiyfaolligiijtimoiymuhitningbufaollikni«hazmqilish»darajasiga hambog‘liq.Ijtimoiyfaolligibirxilbo‘lganikkiodamnitasavvurqilaylik.Ulardan biri tanqidqabu l qilinmaydi gan, boshqaruv da fuqarolar ishtirok etishiuchu n zarurshart-sharoitlaryaratilmaganjamoada,ikkinchisiesa–o‘taqulaysharoitlar yaratilganjamoadamehnatqiladi.Ularningijtimoiyfaollikmezonio‘zlarigabog‘liq bo‘lmagansabablargako‘raharxilbo‘ladi.Bundanko‘rinadiki,ijtimoiyfaollik ijtimoiyfaoliyatniamalgaoshirishimkoniyatibo‘lib,uamaliyfaoliyatjarayonida voqelikkaaylanadi.Shuma’nodaijtimoiy faollikni «faoliyat mezoni»ga tenglashtirish to‘g‘riemasligimutaxassislartomonidanqaydetiladi.Faolpozitsiyadashaxsning muay yan ijtimoi y vaziyatlardagi ijtimoiyfaolligi namoyo n bo‘ladi. Bunday pozitsiy aga muayyan ijtimoiyharakatl arni amalga oshiris hga qaratilgan ichki e’tiqodni,jamiyatrivojigasalbiyta’siretuvchihodisalarganisbatanmurosasizlikni, bundayhodisalargaqarshikurashgatayyorlikni,o‘zibajarayotganishuchunyuksak ijtimoiymas’uliyatni,jamoamanfaatlarinio‘zshaxsiy manfaatlarideb bilishni, egalik hissiningrivojlanganliginikiritishmumkin.Shaxsdabundayfaolijtimoiypozitsiyani shakllantiris h siyosiymada niyatning vazifasidir. Boshqacha aytganda, siyosiy madaniyatinson-nivatanparvarlikruhidatarbiyalaydi.Vatanparvarliktuyg‘usiesa nafaqatjangmaydonidadushmangaqarshikurashda,aynipaytda–kundalik tinchhayotdailm-fansirlarinisabotbilanegallashdayokio‘zkorxonasidamehnat unumdorliginioshirishdanamoyonbo‘ladi.Siyosiymadaniyatningvazifalari.Amaliy siyosatshun oslik siyosiymada niyat bajaradigan quyidagi vazifalarni e’tirof etadi:Normativvazifa–individlar,guruhlarvajamoagamuayyannormalar,siyosiy tafakkur va xulq-atvor standartlari ni belgilab beradi,siyo siy qadriyatl ar ustuvorliginingnisbatinio‘rnatadi.Integrativ(birlashtiruvchilik)vazifasi–ma’naviy 21 sog‘lo m va boyjamiyatni, shaxsni shakllantirishgaxizmatqiladi.Buva zifa siyosiyinstitutlar faoliyati uchun intellekt ual zamin tayyorla b, ijtimoi y ongningsiyosiylashuvi,o‘sishigayordamberadi,fuqarolarningsiyosiyxulq-atvorlari shakllanishidakattarolo‘ynaydi.Boshqaruvchilikvazifasi–o‘z-o‘ziniboshqarish sharoit laridas manfaatlarning yangi bir turini shakllantirad iki, unda ijtim oiym va vazifalar, sotsi al rejadagi ehtiyo jlar aks etadi.Regulyativ (yo‘na ltiruvc vazifa si – odamlarni ng xulq-atvorlari,xatti-harakatlariga va ularningtashkilotlarigabevositavabilvositata’siro‘tkazishdao‘zininamoyonqiladi. Buvazifaodamlarningsiyosiyvoqea-hodisalarniqandayqabulqilishlariga,siyosiy tizimlarni, uning tarkibiyqis mlarini baholashla riga, undagi siyosiy arboblar faoliyatlariga o‘zmunosa batlarini bildirishlariga o‘z ta’sirini ko‘rsatadi.Tarbiyalovchilikvazifasi–egallanganvayangidano‘zlashtirilgansiyosiy bilimlarningshaxsintellektualrivojigako‘rsatadiganta’sirijarayonidamaydonga chiqadi.Kommunikativ(aloqa)vazifasitufayliesahukmronijtimoiyongvaijtimoiy hayotningsiyosiyan’analariyangi,yoshavlodgauzatiladi.Yuqoridagilardantashqari siyosiymadaniyatningquyidagivazifalarihammavjud:1.Aynanmoslashtirish (identifikatsiya)vazifasi–siyosiymadaniyatshaxsdajamiyatga,mamlakatgayoki ma’lumijtimoiyguruhgamansublikhissinimustahkamlaydi,siyosatinstitutlariva mexanizmlariorqalishaxs,guruhvajamiyatmanfaatlariniro‘yobgachiqarishvosita vausullarinianiqlashgayordamberadi.2.Yo‘naltirishvazifasi–shaxsningsiyosiy hodisalarniongliidroketishinita’minlaydi,ungasiyosatsohasidagio‘zo‘rniva imkoniyatlariniyaxshiroqtushunish,o‘zhuquqvamanfaatlarinimuayyansiyosiy tizimdoirasidamuvaffaqiyatliro‘yobgachiqarishdayordamberadi.3.Moslashtirish vazifasi–shaxsningo‘zgaruvchisiyosiyvaziyatga,yangiimkoniyatlarga,siyosiy faoliyatdagiuyoki bu cheklashlargamoslashuviga ko‘maklashadi.4. Ijtimoiylashtirish vazifasi – shaxs jamiyatni ng siyosiy mada- niyatini o‘zlashtir ish jarayoni da siyosatdagio‘zmanfaatlarinihimoyaqilishimkoniniberuvchiko‘nikmalarva vositalargaegabo‘ladi.5.Siyosiyhayotnibarqarorlashtirishvazifasi–aynan s i jamiyat a’zolarida mavjud siyosiy tizim va uning i n xayrixoh munosabat shaklanishiga yorda m beradi. 6. 22 Birlashtirishfunksiyasi–jamiyatningturli tabaqalari vaguruhlarini umumiy g‘oyalar, tasavvurlarvaqadriyatlarasosidabirlash-tirishorqalidavlatvajamiyatning mushtarakliginimustahkamlashgako‘maklashadi.7.Aloqalarnita’minlashvazifasi– hokimiya t institutlari va boshqasiyo sat subyektlari (siyosiy partiyalar , ijtimoiy-siyosiyvadiniyharakatlar,ijtimoiytabaqavaguruhlar)umumiyqadriyatlar va siyosatda gi o‘yinqoid alari asosida, shuningd ek umumiy tushunch alar va ramzlardanfoydalanishhisobigao‘zarohamkorliknita’minlaydi.8.Jamiyatning siyosiytizimivasiyosiyhayotiniyangilashvazifasi–siyosiymadaniyatdoirasida shakllangan va qaror topgan jamiyatningsiyosiy tuzilishini o‘zgartirish haqidagi yangi g‘oyalaryangisiyosiyinstitutlar,jarayonlarvamexanizmlarningyaratilishigaolib keladi.9.Siyosiytuzilishdavasiyosiyhayotdavorisiyliknita’minlashvazifasi– siyosiymadaniyatbungayangig‘oyalarniavvalgi siyosiytajriba bilan bog‘lash orqali erishadi. 23 Foydalaniladigan adabiyotlar ro ‘yxati 1. Asosiy adabiyotl ar:\. Idirov U.Yu. Politologi ya: o’quv qo’llan ma. -T.:ToshDSHI,2013. 2.KirgizboyevM.Siyosatshunoslik:oliyukuvyurttalabalariuchuno’quvqo’llanma-T.: Yangi asr avlodi, 2013. 3.AliyevV.,ErgashevI.,HoshimovT.,YuldashevO.Politologiya.(Darislik),-T.: TDIU, 2010. 4.IdirovU.Yu.Politologiya.Mavzulariniinterfaolurganish:o’quvqo’llanma-T.: ToshDSHI, 2010. 5. Odilkoriyev X.T., Razzokov D.X. Siyosatshunoslik. -T.:Ukituvchi, 2008. 6.FarmanovRF.,TulaganovaN.U.,TurdiyevM.T.,JurayevK-A.,Muxammadiyev U.N. Zamonaviy siyosatshunoslik: nazariya vaamaliyog. Ukuv kullanma. -T., 2006. 7.OtamurodovS.,ErgashevI.,AkromovSh.,KodirovA.Politologiya:ukuv kullanma. - T., 2002. 8.Mualliflarguruxl. Politologiya. Ukuv kullanma. T.A.Kddiriy nomidagi xalk merosi nashriyot. “UAJBNT” markazi, 2002. 9.GofurovS.M.,XaydarovA.A.,TulaganovaN.U.Siyosatshunoslikasoslari:£kuv kullanm a -T.: Alisher Navoiy nomidagi Uzbekist on milliy kutubxo nasining nashriyoti; Toshkent davlat sharkshunoslik instituta, 2006. 10. J urayevS.Zamonaviy xalkaromunosabatlar,-T.:Akademiya, 2007. 24

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SIYOSATSHUNOSLIK FANINING PREDMETI, TARKIBI VA VAZIFALARI

1.1 Siyosatshunoslikning fan sifatida shakllanishi

1.2 Siyosatshunoslikning predmeti, qonuniyatlari va kategoriyalari

1.3 Siyosatshunoslikning vazifalari va usullari

II BOB. HOKIMIYAT VA PARTIYALAR

2.1 Siyosiy hokimiyat, uni amalga oshirish mexanizmi. Legitimlik tushunchasi

2.2 O‘zbekistonda shaxs va hokimiyat munosabatlarini demokratlashtirish

2.3 Siyosiy partiyalarning kelib chiqishi, vazifalari va turlari. Partiyaviy tizimlar

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

Купить