Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 73.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Siyosiy institutlar evolyutsiyasi: institutsional yondashuv

Купить
KURS ISHI MAVZU: Siyosiy institutlar evolyutsiyasi: institutsional yondashuv 1 MUNDARIJA KIRISH .............................................................................................................3 I BOB. SIYOSIY INSTITUTLARNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI…………................................................................................................7 1.1.Institutsionalizm nazariyasi: tarixi va asosiy yo nalishlari.........................7ʻ 1.2.Siyosiy institut tushunchasi va uning mohiyati..........................................14 1.3.Institutsional o zgarish nazariyasi……….………...............................….18 ʻ II BOB. SIYOSIY INSTITUTLAR EVOLYUTSIYASINING TARIXIY TAHLILI VA USULLARI.......................................................................................19 2.1. Qadimgi va o rta va zamonaviy siyosiy institutlari............ ʻ ……..............19 2.2. XX–XXI asrlarda institutsional transformatsiyalar………....... …............26 2.3.O zbekistonda siyosiy institutlar evolyutsiyasi.........................................38 ʻ XULOSA.........................................................................................................36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.....................................................................................................38 2 KIRISH Zamonaviy siyosatshunoslikda siyosiy institutlar evolyutsiyasini o rganishʻ tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Jamiyatning barqarorligi, davlat boshqaruvining samaradorligi va siyosiy tizimning moslashuvchanligi ko p ʻ jihatdan institutlarning qanday shakllanishi, o zgarishi va yangilanishiga bog liq. ʻ ʻ Aynan shu sababli institutsional yondashuv bugungi kunda siyosiy tahlilning eng keng qo llaniladigan metodologik asoslaridan biriga aylangan. ʻ Mavzuning dolzarbligi . Zamonaviy siyosatshunoslikda siyosiy institutlar evolyutsiyasini o'rganish tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Jamiyatning barqarorligi, davlat boshqaruvining samaradorligi va siyosiy tizimning moslashuvchanligi ko'p jihatdan institutlarning qanday shakllanishi, o'zgarishi va yangilanishiga bog'liq. Aynan shu sababli institutsional yondashuv bugungi kunda siyosiy tahlilning eng keng qo'llaniladigan metodologik asoslaridan biriga aylangan. Mavzuning dolzarbligi quyidagi bir qator omillar bilan belgilanadi: Birinchidan, XXI asrda globallashuv jarayonlari milliy siyosiy institutlarni misli ko'rilmagan sinovlarga duch qilmoqda. Xalqaro integratsiya, transmilliy muammolar — iqlim o'zgarishi, migratsiya, kiberxavfsizlik — an'anaviy davlat institutlarining yetarli emasligini ko'rsatmoqda. Bugungi kunda dunyo davlatlari o'z institutlarini global standartlarga moslashtirish va shu bilan birga milliy o'ziga xoslikni saqlash muammosi bilan yuzlashmoqda. Bu esa institutsional evolyutsiyaning qonuniyatlarini o'rganishni nafaqat akademik, balki amaliy jihatdan ham zaruriy qiladi. Ikkinchidan, Samuel Huntington o'zining "Uchinchi to'lqin" (1991) asarida XX asrning ikkinchi yarmida 60 dan ortiq davlat avtoritarizm dan demokratiyaga o'tganligini ko'rsatdi. Biroq bu o'tish har doim ham muvaffaqiyatli bo'lavermadi — ko'plab davlatlar "gibrid rejimlar" bosqichida qolib ketdi. Buning asosiy sababi aynan institutlarning etarlicha shakllanmaganligi ekanligi ilmiy jihatdan 3 isbotlangan. Siyosiy institutlar qanday qilib barqaror va samarali bo'lib shakllanadi — bu savol demokratlashtirish nazariyasining markaziy muammosiga aylandi. Uchinchidan, O'tish davri jamiyatlarining o'ziga xos institutsional muammolari. Sobiq sovet respublikalari, jumladan O'zbekiston, 1991-yildan boshlab siyosiy institutlarni tubdan qayta qurish zaruriyati bilan yuzlashdi. Rejim almashishi bilan birga yangi parlament, sud tizimi, saylov institutlari, fuqarolik jamiyati tuzilmalari shakllantirilishi kerak bo'ldi. Daglas Nort o'zining "Institutlar, institutsional o'zgarish va iqtisodiy samaradorlik" (1990) asarida ko'rsatgandek, institutlar bir kechada o'zgarmaydi — ular tarixiy "yo'l bog'liqligi" (path dependence) qonuniyatiga bo'ysunadi. O'zbekiston tajribasi ham ushbu qonuniyatni amalda sinab ko'rish uchun o'ziga xos ilmiy laboratoriya vazifasini o'taydi. To’rtinchidan, Institutsional islohotlarning samaradorligi muammosi . 2016- yildan O'zbekistonda amalga oshirilayotgan keng ko'lamli islohotlar — sud-huquq tizimini modernizatsiya qilish, mahalliy o'z-o'zini boshqarish organlarini kuchaytirish, saylov qonunchiligini takomillashtirish — institutsional o'zgarishlarning real amaliy misoli sifatida ilmiy tadqiqot ob'ektiga aylandi. Bu islohotlarning qay darajada o'z maqsadiga erishayotganligini o'lchash va tahlil qilish uchun aynan institutsional yondashuv eng maqbul metodologik vosita hisoblanadi. Beshinchidan, Xalqaro tajribani o'rganish va qiyosiy tahlil zaruriyati. Elinor Ostromning 2009-yilgi Nobel mukofotiga sazovor bo'lgan tadqiqotlari ko'rsatdiki, institutlar samaradorligi ularning mahalliy sharoit va madaniy kontekstga mosligiga bevosita bog'liq. Shuning uchun ham Yevropa, Osiyo va Lotin Amerikasi davlatlarining institutsional tajribasini qiyosiy o'rganish O'zbekiston uchun ham nazariy, ham amaliy ahamiyatga ega. 4 Kurs ishining maqsadi — siyosiy institutlar evolyutsiyasini institutsional yondashuv asosida nazariy va tarixiy jihatdan tahlil etish hamda zamonaviy davlatlardagi institutsional o zgarishlarning asosiy qonuniyatlarini aniqlash.ʻ Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: -institutsionalizm nazariyasining asosiy yo nalishlari va metodologik ʻ asoslarini o rganish; ʻ -siyosiy institut tushunchasining mohiyatini va uning evolyutsiya mexanizmlarini tahlil qilish; - siyosiy institutlar rivojlanishining tarixiy bosqichlarini qiyosiy tahlil qilish; - zamonaviy davlatlarda institutsional islohotlarning samaradorligini baholash; - O zbekistondagi siyosiy institutlar evolyutsiyasini institutsional yondashuv ʻ nuqtai nazaridan o rganish. ʻ Tadqiqot obyekti — siyosiy institutlar va ularning o zgarish jarayonlari. ʻ Tadqiqot predmeti — siyosiy institutlar evolyutsiyasining qonuniyatlari, omillari va mexanizmlari, institutsional yondashuv metodologiyasi doirasida ko rib ʻ chiqilgan holda. Mavzuni o’rganilganlik darajasi - Kurs ishida qiyosiy-tarixiy tahlil, tizimli yondashuv, institutsional tahlil va induksiya-deduksiya usullaridan foydalanildi. Tadqiqotning nazariy asosini Daglas Northning institutsional o zgarish nazariyasi, ʻ Samuel Huntingtonning siyosiy modernizatsiya konsepsiyasi hamda Elinor Ostromning kollektiv boshqaruv modeli tashkil etadi. "Institutlar, institutsional o'zgarish va iqtisodiy samaradorlik" (1990) asarida Nort institutlarni "o'yin qoidalari" sifatida ta'riflaydi — rasmiy (qonunlar, konstitutsiya) va norasmiy (an'analar, normalar, odatlar) qoidalar majmui. O'zgaruvchan jamiyatlarda siyosiy tartib" (1968) asarida Xantington modernizatsiyaning o'zi avtomatik ravishda barqarorlikka olib kelmasligini isbotladi. Uning asosiy tezisi: siyosiy 5 institutlashtirish sur'ati ijtimoiy mobilizatsiya sur'atidan orqada qolsa — beqarorlik yuzaga keladi. 2009-yilgi Iqtisodiyot bo'yicha Nobel mukofoti sovrindori. "Umumiy resurslarni boshqarish" (1990) asarida Ostrom "Garrettning fojiasi" (davlat yoki bozor bo'lmasa, umumiy resurslar yo'q qilinadi) degan klassik tezisni rad etdi. "Davlat qurilishi" (2004) va "Siyosiy tartib va siyosiy tanazzul" (2014) asarlarida Fukuyama zamonaviy davlatning uch ustunini ajratadi: kuchli davlat apparati, huquq ustuvorligi va hisobdorlik mexanizmlari. "Demokratiyani qurish" (1993) asarida Italiyaning shimoliy va janubiy mintaqalarini 20 yillik tadqiqot asosida qiyosladi. Manba bazasi. Kurs ishini yozishda mahalliy va xorijiy olimlarning ilmiy asarlari, O zbekiston Respublikasining qonunchilik hujjatlari, xalqaroʻ tashkilotlarning hisobotlari hamda ilmiy jurnallardagi maqolalardan foydalanildi. Kurs ishining tuzilishi . Ish kirish, ikkita asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat. Birinchi bobda institutsionalizm nazariyasining ʻ metodologik asoslari yoritiladi. Ikkinchi bobda siyosiy institutlar evolyutsiyasining tarixiy tahlili va O zbekiston tajribasi ko rib chiqiladi. ʻ ʻ 6 I BOB. SIYOSIY INSTITUTLARNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLAR 1.1. Institutsionalizm nazariyasi: tarixi va asosiy yo nalishlariʻ Siyosiy fanlar tarixida institutsionalizm alohida o rin egallaydi. Bu nazariy ʻ yo nalish jamiyatdagi barqaror qoidalar, normalar va tuzilmalar — ya ni institutlar ʻ ʻ — insonlar xatti-harakatini qanday shakllantirishini tushuntirishga harakat qiladi. Institutsionalizm bir zumda paydo bo lmagan: u uzoq intellektual tarixga ega ʻ bo lib, bir necha bosqichda rivojlangan. ʻ 1. Klassik institutsionalizm Institutsionalizm nazariyasining ildizlari XIX asrning oxiri va XX asrning boshlariga borib taqaladi. Bu davrda Amerika iqtisodiy tafakkurida yangi yo nalish ʻ shakllana boshladi: olimlar iqtisodiy va siyosiy hodisalarni faqat raqamlar va matematik modellar orqali emas, balki ijtimoiy odatlar, an analar va institutlar ʻ orqali tushuntirishga intildilar. Klassik institutsionalizmning asosiy vakili Thorstein Veblen bo lib, u ʻ o zining "Bo sh vaqt sinfi nazariyasi" asarida iqtisodiy xatti-harakatni biologik va ʻ ʻ ijtimoiy instinktlar, shuningdek jamiyatda shakllangan odatlar bilan izohladi. Veblen neoklassik iqtisodiyotning "to liq ratsional inson" modelini tanqid qilib, ʻ real insonlar ko pincha odatlar va ijtimoiy bosim ostida harakat qilishini ta kidladi. ʻ ʻ 1 John Commons esa institutlarni "kollektiv harakat" deb ta rifladi. Uning ʻ fikricha, bozor munosabatlari ham, siyosiy jarayonlar ham avvalo huquqiy va ijtimoiy institutlar tomonidan tartibga solinadi. Commons mehnat munosabatlari va huquq tizimini o rganish orqali institutlarning iqtisodiy hayotdagi rolini amaliy ʻ jihatdan tahlil qildi. 2 Klassik institutsionalizm o z davrida muhim qadam bo ldi, ʻ ʻ 1 The Theory of the Leisure Class 1899. ISBN 978–0–19–280684–0 https://oceanofpdf.com/authors/thorstein-veblen/pdf-epub-the-theory-of-the-leisure-class-download/ 2 The institutional economics of John R. Commons: complement and substitute for neoclassical economic theory. Bruce E. Kaufman. Department of Economics, Georgia State University, Atlanta, GA 30303, USA. file:///C:/Users/user/Downloads/Commons%20(1).pdf 7 ammo unga bir qator tanqidlar ham yo naltirildi: nazariya haddan tashqari tavsifiyʻ bo lib, aniq bashorat qila olmas va umumiy nazariy tizimdan mahrum edi. Shu ʻ sababli XX asrning o rtalariga kelib u bir muncha orqa planga o tdi. ʻ ʻ 2. Yangi institutsionalizm (Neoinstitutsionalizm) XX asrning 70–80-yillarida institutsionalizm yangi kuch bilan qaytdi. Bu safar olimlar klassik nazariyaning zaif tomonlarini bartaraf etishga va institutlarni aniqroq ta riflashga harakat qildilar. Natijada "yangi institutsionalizm" yoki "neo- ʻ institutsionalizm" deb ataluvchi yo nalish shakllandi. ʻ Daglas Northning hissasi bu sohada beqiyosdir. North institutlarni "jamiyatdagi o yin qoidalari" sifatida ta rifladi — ya ni rasmiy qonunlar, ʻ ʻ ʻ konstitusiyalar, shartnomalar bilan birga norasmiy normalar, an analar va xatti- ʻ harakat kodekslari ham institutlar tizimiga kiradi. Uning "Institutions, Institutional Change and Economic Performance" (1990) asari institutsional tahlilning klassik manbasiga aylandi. North shuningdek "tranzaksion xarajatlar" tushunchasini siyosiy tahlilga olib kirdi: uning fikricha, institutlar tranzaksion xarajatlarni kamaytirish uchun mavjud bo lib, ular qanchalik samarali bo lsa, jamiyat ʻ ʻ shunchalik rivojlanadi. 3 Elinor Ostrom esa institutsional tahlilni jamoaviy boshqaruv masalasiga tatbiq etdi. U "Governing the Commons" (1990) asarida umumiy resurslarni boshqarishda rasmiy davlat aralashuvisiz ham mahalliy institutlar samarali ishlashi mumkinligini isbotladi. 4 Bu kashfiyoti unga Nobel mukofotini keltirdi. Institutsionalizmning uch asosiy yo nalishi Zamonaviy siyosatshunoslikda institutsionalizm yagona monolitik ʻ nazariya emas — u uchta asosiy yo nalishga bo linadi, ularning har biri o ziga xos ʻ ʻ ʻ metodologiya va savollarga ega. Tarixiy institutsionalizm institutlarning vaqt o tishi bilan qanday shakllanishi va o zgarishini o rganadi. Bu yo nalishning ʻ ʻ ʻ ʻ 3 Douglas, N. (1990). Institutions, Institutional Change, and Economic Performance. New York, Cambridge University Press. 4 GOVERNING THE COMMONS The evolution of institutions for collective action ELINOR OSTROM Indiana University. Cambridge University Press 1990, 2015. Canto Classics edition 2015. ISBN 978-1-107-56978-2 8 markaziy tushunchasi "yo lga bog liqlik" (path dependence) bo lib, uning mohiyatiʻ ʻ ʻ shundaki — o tmishda qabul qilingan qarorlar va shakllangan institutlar ʻ kelajakdagi o zgarishlar uchun chegaralar belgilaydi. Paul Pierson va Kathleen ʻ Thelen bu yo nalishning yetakchi vakillariga kiradi. ʻ 5 Sotsiologik institutsionalizm institutlarni madaniy va kognitiv nuqtai nazardan o rganadi. Bu yondashuv ʻ bo yicha institutlar nafaqat qoidalar, balki ma no va ramzlar tizimidir. Odamlar ʻ ʻ institutlarga amal qilishining sababi faqat majburlash emas — balki ular institutlarni "tabiiy" va "to g ri" deb qabul qiladilar. John Meyer va Paul DiMaggio ʻ ʻ bu sohaning asoschilaridan hisoblanadi. 6 Ratsional tanlov institutsionalizmi esa institutlarni shaxslar o z manfaatlarini ʻ maksimallashtirish uchun yaratgan tuzilmalar deb qaraydi. Bu yo nalish bo yicha ʻ ʻ institutlar o yin nazariyasi orqali tahlil qilinadi: har bir aktyor institusional qoidalar ʻ doirasida o ziga qulay strategiyani tanlaydi. Kenneth Shepsle va Barry Weingast ʻ ushbu yo nalishning yetakchi vakillaridir. ʻ 7 Shunday qilib, institutsionalizm nazariyasi ikki asrlik intellektual tarix davomida klassik shakldan zamonaviy ko p qirrali yondashuvga aylandi. Uchala ʻ yo nalish — tarixiy, sotsiologik va ratsional tanlov institutsionalizmi — bir-birini ʻ to ldiruvchi perspektivalar sifatida qaralishi mumkin. Siyosiy institutlarni to liq ʻ ʻ tushunish uchun ularning tarixiy ildizlarini, madaniy mazmunini va aktyor manfaatlari bilan bog liqligini bir vaqtda hisobga olish zarur. Ushbu nazariy zamin ʻ keyingi bo limda "siyosiy institut" tushunchasining mohiyatini va uning ʻ evolyutsiya mexanizmlarini tahlil qilish uchun asos bo lib xizmat qiladi. ʻ Siyosiy institut tushunchasi va uning mohiyati 5 The American Political Science Review, Vol. 94, No. 2 (Jun., 2000), pp. 251-267 6 https://woodypowell.com/wp-content/uploads/2012/03/5_dimaggioandpowell_intro.pdf 7 Shepsle, K. A., & Weingast, B. R. (1987). The Institutional Foundations of Committee Power. The American Political Science Review , 81(1), 85-104. https://www.jstor.org/stable/1960784 9 Siyosiy fanlar doirasida "institut" tushunchasi ko pincha turlicha talqin qilinadi.ʻ Ba zilar bu so zni faqat rasmiy tashkilotlar — parlament, sud, hukumat — ʻ ʻ ma nosida ishlatsa, boshqalar uni kengroq tushunib, jamiyatdagi barcha barqaror ʻ qoidalar va normalarni ham institutlar sirasiga kiritadi. Shu sababli siyosiy institutlar mohiyatini to liq tushunish uchun avvalo ushbu tushunchaning ilmiy ʻ ta riflarini ko rib chiqish, so ngra rasmiy va norasmiy institutlar o rtasidagi farqni ʻ ʻ ʻ ʻ aniqlash hamda institutlarning asosiy vazifalarini tahlil qilish zarur. Siyosatshunoslik va institutsional iqtisodiyot adabiyotlarida "institut" tushunchasiga berilgan ta riflar soni juda ko p. Ammo ularning aksariyatida ʻ ʻ umumiy bir fikr mavjud: institutlar — bu insonlar xatti-harakatini tartibga soluvchi barqaror qoidalar, normalar va tuzilmalar tizimidir. Turli davrlar tadqiqotchilari institutlar mohiyatini va ularning faoliyat ko rsatish mexanizmini yoritvchi bir ʻ necha ta riflarni asoslashgan. Institutlarni T.Veblen quyidagicha ta riflagan: ʻ ʻ “Institutlar – bu insonlar ularga amal qilgan holda turmush kechiradigan odatiy tafakkur tarzi” yoki “Institutlar – bu o tmishda sodir bo lgan jarayonlar natijasi ʻ ʻ bo lib, ular o tmish sharoitlariga moslashgan va, o z navbatida, hozirgi vaqt ʻ ʻ ʻ talablariga to liq moslashmagan”. Ye.Erdvard tomonidan “Institutlar – bu ko plab ʻ ʻ individlar ulardan hamma joyda va har kuni foydalanadigan va asosan o zining ʻ noyobligi bilan tavsiflanadigan ijtimoiy ne matlar. Institutlar almashuv jarayonini ʻ soddalashtiradi. Ular – qarorlar qabul qilish jarayonining yakka tartibdagi qarorlarni ijobiy qarorlarga aylantiruvchi ajralmas qismi”, deya ta riflangan. ʻ J.Xodjsonning ta riflashicha, “Institutlar – an ana, urf-odat yoki qonunchilik ʻ ʻ cheklovi orqali uzoq muddatli va barqaror xulq-atvor namunalarining yaratilishiga olib keluvchi ijtimoiy tashkilot”. Daglas North institutni "jamiyatdagi o yin ʻ qoidalari" deb ta riflaydi. Uning fikricha, institutlar insonlar o rtasidagi ʻ ʻ munosabatlarni tartibga solib, noaniqlikni kamaytiradi va hamkorlikni osonlashtiradi. Bu ta rif institutsional tahlilning asosiga aylangan bo lib, u rasmiy ʻ ʻ 10 qonunlardan tortib norasmiy odatlar va an analargacha bo lgan barcha barqarorʻ ʻ qoidalarni qamrab oladi. 8 Samuel Huntington esa institutni "qadriyatlarga, normalar va xatti-harakat namunalariga ega barqaror, takrorlanuvchi tuzilma" deb ta riflaydi. ʻ Huntington institutning muhim belgisi sifatida uning moslashuvchanligini, murakkabligini, mustaqilligini va birligini ko rsatadi. Uning fikricha, institutning ʻ kuchi unga a zo bo lgan shaxslardan emas, balki tashkilotning o z ichki ʻ ʻ ʻ tuzilmasidan kelib chiqadi. 9 Gyorgy Lengyel va boshqa Yevropa siyosatshunoslari institutlarni "ijtimoiy hayotning takrorlanuvchi namunalari" sifatida ta riflashadi. ʻ Bu yondashuv bo yicha institut — bu nafaqat qoidalar to plami, balki insonlarning ʻ ʻ ongi va xatti-harakatida mustahkamlangan ijtimoiy amaliyotdir. Yuqoridagi ta riflarni umumlashtirsak, siyosiy institutning quyidagi asosiy belgilarini ajratib ʻ ko rsatish mumkin: barqarorlik, takrorlanish, umumiylik (barcha ishtirokchilarga ʻ taalluqliligi), majburiyligi va jamiyatda tan olinganlik. Institutsional tahlilning eng muhim metodologik ajratmalaridan biri — bu rasmiy va norasmiy institutlar o rtasidagi farqdir. ʻ Rasmiy institutlar — bu yozma qonunlar, konstitutsiyalar, nizomlar, shartnomalar va boshqa huquqiy hujjatlar orqali belgilangan qoidalar tizimidir. Ular davlat tomonidan o rnatiladi va majburlov mexanizmlari — sud, ʻ huquq-tartibot organlari — yordamida tatbiq etiladi. Parlament, saylov tizimi, konstitutsion sud, siyosiy partiyalar tizimi — bularning barchasi rasmiy siyosiy institutlarga misol bo la oladi. ʻ Norasmiy institutlar esa yozilmagan qoidalar, an analar, madaniy normalar va ijtimoiy kelishuvlar majmuasidan iborat. Ular ʻ rasmiy hujjatlarda mustahkamlanmagan bo lsa-da, odamlarning xatti-harakatini ʻ ko pincha rasmiy qoidalardan ham kuchliroq tartibga soladi. Masalan, siyosiy ʻ muzokaralar madaniyati, hokimiyat vakillarining o zini tutish normalari, ʻ saylovlarga bo lgan munosabat — bularning barchasi norasmiy institutlarga kiradi. ʻ 8 North, D. C. Institutions, Institutional Change and Economic Performance . 1990 9 Political Order in Changing Societies (The Henry L. Stimson Lectures Series) Samuel P. Huntington. ISBN # 9780300116205. https://oceanofpdf.com/authors/samuel-p-huntington/pdf-epub-the-third-wave-democratization-in-the-late-twentieth-century- download/ 11 Daglas North rasmiy va norasmiy institutlar o rtasidagi munosabatga alohidaʻ e tibor qaratgan. Uning ta kidlashicha, rasmiy institutlar qisqa vaqt ichida ʻ ʻ o zgarishi mumkin — yangi qonun qabul qilish yoki konstitutsiyani o zgartirish ʻ ʻ orqali. Norasmiy institutlar esa juda sekin o zgaradi, chunki ular jamiyatning ʻ kollektiv xotirasida, madaniyatida va odatlarida mustahkamlangan. Aynan shu sababli ko plab institutsional islohot urinishlari muvaffaqiyatsizlikka uchraydi: ʻ rasmiy qoidalar o zgartiriladi, ammo ularning zamirida yotgan norasmiy normalar ʻ o zgarmay qoladi. Quyidagi jadval rasmiy va norasmiy institutlar o rtasidagi asosiy ʻ ʻ farqlarni ifodalaydi: Belgi Rasmiy institutlar Norasmiy institutlar Shakli Yozma, huquqiy hujjatlar Yozilmagan, an anaviy ʻ O rnatish usuli ʻ Davlat, qonunchilik Jamiyat, tarix, madaniyat Majburlash mexanizmi Sud, huquq-tartibot Ijtimoiy bosim, obro ʻ O zgarish tezligi ʻ Tez (siyosiy qaror bilan) Sekin (avlodlar davomida) Misol Konstitutsiya, saylov qonuni Siyosiy odatlar, an analar ʻ Siyosiy institutlar jamiyatda bir qator muhim vazifalarni bajaradi. Bu vazifalarni tushunish institutlarning nima uchun zarurligini va ular qanday ishlashini anglatishga yordam beradi. 12 1. Tartib o rnatish.ʻ Institutlar siyosiy munosabatlardagi noaniqlikni kamaytiradi. Ular kim qanday qaror qabul qilishi, hokimiyat qanday taqsimlanishi va nizolar qanday hal etilishi kerakligini belgilaydi. Bu tartibsiz raqobat o rniga ʻ barqaror hamkorlik imkonini beradi. 2. Kutishlarni muvofiqlash. Institutlar mavjud bo lganda siyosiy ʻ aktorlar bir-birining xatti-harakatini oldindan taxmin qila oladi. Masalan, saylov institutining mavjudligi hokimiyat almashuvining tinch yo l bilan amalga oshishini ʻ ta minlaydi va barcha ishtirokchilar bu qoidalarni biladi. ʻ 3. Manfaatlarni ifodalash va muvofiqlashtirish. Parlament, siyosiy partiyalar va fuqarolik jamiyati institutlari turli ijtimoiy guruhlarning manfaatlarini siyosiy jarayonga olib kirish imkonini beradi. Bu esa jamiyatdagi ziddiyatlarni zo ravonliksiz hal etishga yordam beradi. ʻ 4. Siyosiy xotirani saqlash. Institutlar muayyan qadriyatlar, prinsiplar va harakat namunalarini avloddan avlodga o tkazadi. Shu tariqa jamiyat o z tarixi va ʻ ʻ tajribasidan foydalanishda davom etadi. 5. Legitimlik ta minlash. ʻ Siyosiy hokimiyat qonuniy asosda amalga oshirilishi uchun institutlar zarur. Hukumat faqat kuch ishlatish orqali emas, balki tan olingan qoidalar va normalar asosida boshqargandagina o z legitimligini saqlab ʻ qoladi. Tuzilish nuqtai nazaridan olganda, har bir siyosiy institut uchta asosiy elementdan tashkil topadi: qoidalar (nima qilish va qilmaslik kerak), rolllar (kim qanday vazifani bajaradi) va normalar (qoidalarga rioya qilish qanday ta minlanadi). Bu uchta element bir-biri bilan chambarchas bog liq va ulardan biri ʻ ʻ zaiflashsa, butun institutsional tuzilma beqarorlashadi. Shunday qilib, siyosiy institut — bu jamiyatdagi siyosiy xatti-harakatni tartibga soluvchi rasmiy va norasmiy qoidalar, normalar va tuzilmalar majmuasidir. U tartib o rnatadi, ʻ 13 kutishlarni muvofiqlashtiradi, manfaatlarni ifodalaydi va hokimiyatga legitimlik beradi. Rasmiy va norasmiy institutlar o rtasidagi o zaro ta sir siyosiy tizimningʻ ʻ ʻ barqarorligi yoki beqarorligini ko p jihatdan belgilaydi. Ushbu tushunchalar ʻ keyingi bo limda institutlarning evolyutsiyasi va o zgarish mexanizmlarini tahlil ʻ ʻ qilishda asosiy tayanch bo lib xizmat qiladi. ʻ 1.2. Institutsional o zgarish nazariyasi ʻ Siyosiy institutlar hech qachon to liq harakatsiz qolmaydi. Ular vaqt o tishi ʻ ʻ bilan o zgaradi, yangilanadi, ba zan esa butunlay almashadi. Ammo bu o zgarishlar ʻ ʻ ʻ qanday sodir bo ladi? Qanday kuchlar institutlarni o zgarishga majbur qiladi? Va ʻ ʻ nega ba zi institutlar asrlar davomida saqlanib qolsa, boshqalari tezda parchalanib ʻ ketadi? Aynan shu savollarga javob berish institutsional o zgarish nazariyasining ʻ asosiy vazifasidir. Ushbu bo limda Daglas Northning institutsional o zgarish ʻ ʻ modeli, "yo lga bog liqlik" konsepsiyasi hamda institutsional muvozanat va inqiroz ʻ ʻ masalalari ketma-ket ko rib chiqiladi. ʻ Daglas Northning institutsional o zgarish modeli. ʻ Institutsional o zgarishni ʻ tushuntirishda Daglas Northning modeli eng keng tan olingan nazariy asoslardan biri hisoblanadi. North o zining asarlarida institutlar nima uchun va qanday ʻ o zgarishini tushuntirishga harakat qilgan. ʻ Northning fikricha, institutsional o zgarish uch asosiy sabab tufayli yuzaga ʻ keladi. Birinchidan, tashqi muhitning o zgarishi — iqtisodiy sharoitlar, ʻ texnologiya, demografiya yoki geosiyosiy vaziyat o zgarganda mavjud institutlar ʻ yangi talablarga javob bera olmay qoladi. Ikkinchidan, nisbiy narxlarning o zgarishi — ya ni turli xatti-harakatlarning foydasi va xarajatlari o zgarganda ʻ ʻ ʻ aktorlar yangi institutlarni yaratishdan manfaatdor bo ladilar. Uchinchidan, ʻ 14 g oyalar va qarashlarning o zgarishi — jamiyatdagi dominant g oyalar, mafkuralarʻ ʻ ʻ va qadriyatlar o zgarganda bu institutlarga bo lgan talabni ham o zgartiradi. ʻ ʻ ʻ 10 North institutsional o zgarishning ikki turini ajratadi. Inkremental o zgarish ʻ ʻ — bu asta-sekin, bosqichma-bosqich sodir bo ladigan o zgarish bo lib, mavjud ʻ ʻ ʻ institutlar ichida kichik tuzatishlar kiritish orqali amalga oshadi. Bunday o zgarish ʻ ko pincha sekin va ko zga ko rinmas tarzda sodir bo ladi, ammo uzoq muddatda ʻ ʻ ʻ ʻ jiddiy natijalar beradi. Diskret yoki inqilobiy o zgarish esa tez va to satdan sodir ʻ ʻ bo lib, ko pincha inqilob, urush yoki chuqur siyosiy inqiroz natijasida yuzaga ʻ ʻ keladi. Bu holatda eski institutlar keskin tarzda yo q qilinib, yangilari o rnatiladi. ʻ ʻ Ammo North ta kidlashicha, hatto inqilobiy o zgarishlar ham to liq ʻ ʻ ʻ yangilanishni anglatmaydi. Norasmiy institutlar — madaniy normalar, odatlar, an analar — rasmiy institutlarga qaraganda ancha sekin o zgaradi. Shu sababli ʻ ʻ yangi rasmiy institutlar ko pincha eski norasmiy normalar bilan to qnashib, ʻ ʻ kutilgan natijani bermay qoladi. "Yo lga bog liqlik" konsepsiyasi. ʻ ʻ Institutsional o zgarish nazariyasining eng ʻ muhim va qiziqarli tushunchalaridan biri "yo lga bog liqlik" (path dependence) ʻ ʻ konsepsiyasidir. Bu tushuncha quyidagi oddiy g oyani ifodalaydi: o tmishda qabul ʻ ʻ qilingan qarorlar va shakllangan institutlar kelajakdagi imkoniyatlar doirasini belgilab beradi. Yo lga bog liqlik tushunchasini tushuntirish uchun ko pincha QWERTY ʻ ʻ ʻ klaviatura misoli keltiriladi. Bu klaviatura tartibi XIX asrda mexanik yozuv mashinalari uchun mo ljallangan bo lib, zamonaviy kompyuterlarda undan ko ra ʻ ʻ ʻ samaraliroq tartiblar mavjud. Ammo butun dunyo QWERTY klaviaturasidan foydalanishda davom etmoqda — chunki o zgarish xarajatlari juda katta va barcha ʻ foydalanuvchilar shu tizimga o rganib qolgan. Xuddi shunday, siyosiy institutlar ʻ ham bir marta shakllangach, ularni o zgartirish tobora qiyinlashib boradi. ʻ 10 Douglas, N. (1991). Institutions. Journal of Economic perspectives, 5 (1), 640-655. https://www.academia.edu/29585588/Review_of_Douglass_Norths_Institutions_1991_ 15 Paul Pierson yo lga bog liqlik mexanizmlarini siyosiy soha uchun chuqurʻ ʻ tahlil qilgan. Uning fikricha, siyosiy institutlar bir necha sabab tufayli o zgarishga ʻ qarshilik ko rsatadi. Birinchidan, ijobiy qaytim effekti — mavjud institutdan ʻ ko proq foydalanilgan sari u ko proq foyda keltira boshlaydi va uni o zgartirish ʻ ʻ ʻ xarajatlari ortadi. Ikkinchidan, muvofiqlashtirish effekti — ko plab aktorlar mavjud ʻ institutga moslashib olgach, ularning barchasi bir vaqtda o zgarishga rozi bo lishi ʻ ʻ kerak, bu esa juda qiyin. Uchinchidan, o rganish effekti — odamlar mavjud ʻ institutlar bilan ishlashni o rgangach, yangi institutlarni o rganish uchun ʻ ʻ qo shimcha vaqt va resurs sarflashni istamasligi mumkin. ʻ 11 Kathleen Thelen esa yo lga bog liqlik konsepsiyasini yanada rivojlantirdi. U ʻ ʻ institutlar o zgarmasdan qolmaydi, deb ta kidlaydi — ammo bu o zgarish ʻ ʻ ʻ ko pincha to satdan emas, balki asta-sekin va ko rinmas tarzda sodir bo ladi. ʻ ʻ ʻ ʻ Thelen institutsional o zgarishning to rtta asosiy turini ajratadi: ʻ ʻ Siljish (displacement) — mavjud institutlar o rniga yangi institutlar keladi. ʻ Bu ko pincha tashqi bosim yoki inqiroz natijasida sodir bo ladi. ʻ ʻ Qatlamlanish (layering) — mavjud institutlar ustiga yangi qoidalar va tuzilmalar qo shiladi. Eski institutlar yo q qilinmaydi, ammo ular tobora marginal ʻ ʻ ahamiyat kasb etib boradi. Konversiya (conversion) — mavjud institutlar rasmiy jihatdan o zgarmaydi, ʻ ammo ularning maqsadi va funksiyasi o zgaradi. Muassasalar yangi vazifalarni ʻ bajarishga moslashadi. Eroziya (erosion) — institutlar rasmiy jihatdan mavjud bo lib qoladi, ammo ʻ ular bilan ishlash va ularga rioya qilish tobora kamayib boradi. Institut asta-sekin o z kuchini yo qotadi. ʻ ʻ 12 11 Pierson, P. Politics in Time: History, Institutions and Social Analysis 2004. ISBN # 9780691117157 https://oceanofpdf.com/authors/paul-pierson/pdf-politics-in-time-history-institutions-and-social-analysis-download/ 12 Thelen, K. How Institutions Evolve . TY - JOUR. AU - Thelen, Kathleen. PY - 2005/01/01. SN - 9780521546744 https://www.researchgate.net/publication/262085212_How_Institutions_Evolve_Evolutionary_Theory_and_Institutional_Change 16 Institutsional o zgarish nazariyasida yana bir muhim tushuncha — buʻ institutsional muvozanat va inqiroz o rtasidagi munosabatdir. ʻ Institutsional muvozanat — bu holat bo lib, unda mavjud institutlar ʻ jamiyatdagi asosiy aktorlarning manfaatlariga mos keladi va hech kim uni o zgartirishdan manfaatdor emas. Bunday muvozanat holatida institutlar barqaror ʻ bo lib, ular o z funksiyalarini samarali bajaradi. Ammo bu muvozanat doimiy emas ʻ ʻ — u doimo tashqi va ichki omillar ta sirida beqarorlashishi mumkin. ʻ Institutsional inqiroz esa mavjud institutlar yangi sharoitlarga javob bera olmay qolganda yuzaga keladi. Bunday inqirozni keltirib chiqaruvchi omillar turli xil bo lishi mumkin: iqtisodiy tanazzul, urush, texnologik o zgarish, demografik ʻ ʻ siljish yoki g oyaviy o zgarish. Inqiroz davrida institutlar o z legitimligini ʻ ʻ ʻ yo qotadi va ularni o zgartirish uchun siyosiy iroda paydo bo ladi. Institutsional ʻ ʻ ʻ inqirozdan keyin qanday natija paydo bo lishi ko p omillarga bog liq: mavjud ʻ ʻ ʻ bo lgan muqobil modellarning mavjudligi, siyosiy elitaning irodasi, xalqaro bosim ʻ va jamiyatning institutsional o zgarishga tayyorligi. Ba zan inqiroz chuqur ʻ ʻ demokratik islohotlarga olib kelsa, ba zan yangi avtoritar institutlarning ʻ o rnatilishiga zamin yaratadi. ʻ Institutsional o zgarish nazariyasi bizga siyosiy tizimlarning dinamikasini ʻ tushunishda muhim asbob beradi. Daglas Northning modeli institutlar nima uchun o zgarishini tushuntirsa, yo lga bog liqlik konsepsiyasi bu o zgarishning nega ʻ ʻ ʻ ʻ shunchalik qiyin ekanligini ko rsatadi. Institutsional muvozanat va inqiroz ʻ o rtasidagi munosabat esa o zgarishning qachon va qanday sodir bo lishini ʻ ʻ ʻ aniqlashga yordam beradi. Ushbu nazariy asoslar keyingi boblarda siyosiy institutlar evolyutsiyasining tarixiy va zamonaviy jihatlarini tahlil qilishda muhim yo naltiruvchi bo lib xizmat qiladi. ʻ ʻ 17 II BOB. SIYOSIY INSTITUTLAR EVOLYUTSIYASINING TARIXIY TAHLILI VA USULLARI 2.1. Qadimgi va o rta va zamonaviy siyosiy institutlariʻ Siyosiy institutlarning tarixi insoniyat sivilizatsiyasining o zi bilan deyarli bir ʻ yoshda. Odamlar birgalikda yashay boshlaganidan e tiboran ular o rtasidagi ʻ ʻ munosabatlarni tartibga solish, qarorlar qabul qilish va hokimiyatni taqsimlash zarurati paydo bo ldi. Aynan shu zaruriyat dastlabki siyosiy institutlarning ʻ shakllanishiga asos soldi. Ushbu bo limda qadimgi sivilizatsiyalardan tortib o rta ʻ ʻ asr davrigacha bo lgan siyosiy institutlarning asosiy shakllari va ularning ʻ evolyutsiyasi ko rib chiqiladi. XVII–XIX asrlar siyosiy institutlar tarixida inqilobiy ʻ o zgarishlar davri sifatida alohida o rin tutadi. Aynan shu davrda feodal tuzumning ʻ ʻ parchalanishi, milliy davlatlarning shakllanishi, konstitutsionalizm g oyasining ʻ tarqalishi va demokratik institutlarning vujudga kelishi sodir bo ldi. Bu jarayonlar ʻ tasodifiy emas, balki o sha davrdagi chuqur iqtisodiy, ijtimoiy va intellektual ʻ o zgarishlarning muqarrar natijasi edi. Ushbu bo limda parlament institutining ʻ ʻ rivojlanishi, konstitutsionalizm va huquqiy davlat g oyasining shakllanishi hamda ʻ siyosiy partiyalar va saylov tizimlarining paydo bo lishi ketma-ket tahlil qilinadi. ʻ Dastlabki siyosiy institutlarning paydo bo lishi. ʻ Antropologik va arxeologik tadqiqotlar shuni ko rsatadiki, hatto eng qadimgi insoniyat jamiyatlarida ʻ ham muayyan institutsional tuzilmalar mavjud bo lgan. Ibtidoiy qabila ʻ jamiyatlarida oqsoqollar kengashi, urug boshliqlari va din peshvolari ʻ hokimiyatning dastlabki shakllarini tashkil etgan. Bu institutlar hozirgi ma nodagi ʻ rasmiy tuzilmalardan farq qilsa-da, o z mohiyatiga ko ra xuddi shunday vazifalarni ʻ ʻ bajargan: tartib o rnatish, nizolarni hal qilish va jamoa manfaatlarini himoya qilish. ʻ Miloddan avvalgi IV mingyillikda Mesopotamiyada — Shumer, Akkad va Bobil sivilizatsiyalarida — tarix sahnasida birinchi marta davlat institutlari 18 shakllana boshladi. Bu yerda mustahkamlangan shahar-davlatlar paydo bo lib,ʻ ularning har biri o zining hokimiyat tizimiga ega edi. Shumer shahar-davlatlarida ʻ ibodatxona (ziggurat) nafaqat diniy, balki iqtisodiy va ma muriy markaz vazifasini ʻ ham o tagan. Ruhoniylar va harbiy rahbarlar birgalikda hokimiyatni amalga ʻ oshirgan, bu esa diniy va dunyoviy hokimiyatning dastlabki institutsional shakllarini vujudga keltirgan. Qadimgi Misrda esa hokimiyat yanada markazlashgan tuzilmaga ega bo ldi. Fir avn tizimi — bu dunyodagi eng qadimgi ʻ ʻ va eng barqaror siyosiy institutlardan biridir.. 13 Qadimgi Yunon va Rim siyosiy institutlari. Siyosiy institutlar tarixida Qadimgi Yunon sivilizatsiyasi alohida o rin tutadi. Aynan shu yerda birinchi marta ʻ demokratiya g oyasi nafaqat fikr sifatida, balki amaliy siyosiy institut sifatida ʻ namoyon bo ldi. ʻ Afina demokratiyasi miloddan avvalgi V asrda o zining eng yuksak nuqtasiga ʻ yetdi. Kleysfen islohotlari natijasida shakllangan bu tizimda erkin fuqarolar umumiy yig ilish — Xalq Yig ilishi (Ekklesia) — orqali bevosita qaror qabul qilish ʻ ʻ huquqiga ega bo ldilar. Bule (Kengash), Gelieya (Xalq sudi) va turli ʻ magistraturalar Afina demokratiyasining institutsional tuzilmasini tashkil etardi. Bu institutlar nafaqat o z davrining siyosiy hayotini tartibga soldi, balki keyingi barcha ʻ demokratik nazariya va amaliyot uchun ilk namuna bo lib xizmat qildi. ʻ Rim Respublikasi (miloddan avvalgi 509 — miloddan avvalgi 27) esa siyosiy institutlar tarixidagi eng muhim tajribalardan biridir. Rim konsullik, senatorlik, tribunlik va boshqa magistraturalar tizimini yaratdi. Senat — bu dastlab aristokratik maslahat organi bo lsa-da, vaqt o tishi bilan Rimning asosiy siyosiy ʻ ʻ instituti sifatida mustahkamlandi. Rim huquqi esa zamonaviy davlatchilik 13 Мухитдинова Феруза Абдурашидовна. Сиёсий ва хукукий таълимотлар тарихи. Дарслик . - Т .: ТДЮИ нашриёти , 2011. - 376 бет . 19 institutlarining asosiga aylanib, bugungi kunda ham ko plab mamlakatlarningʻ huquqiy tizimida o z aksini topmoqda. ʻ Rim imperiyasi davrida (miloddan avvalgi 27 — milodiy 476) esa respublika institutlari saqlanib qoldi — rasmiy jihatdan. Ammo ularning real mazmuni tubdan o zgardi: senat va konsullar mavjud bo lsa-da, haqiqiy hokimiyat imperatorning ʻ ʻ qo lida to plandi. Bu holat Thelen ta riflagan "konversiya" — institutsional ʻ ʻ ʻ shaklning saqlanib, ammo uning mazmunining o zgarishi — ning klassik misoli ʻ hisoblanadi. O rta asr siyosiy institutlari. ʻ Rim imperiyasining qulashi (476-yil) G arbiy ʻ Yevropada siyosiy institutlarning tubdan yangilanishiga olib keldi. O rta asrlar ʻ davri ko pincha "qorong u davrlar" deb atalsa-da, aslida bu davr siyosiy institutlar ʻ ʻ nuqtai nazaridan juda muhim transformatsiyalar davri bo ldi. ʻ O rta asrlarning asosiy siyosiy instituti — feodal tizim edi. Feodalizm ʻ hokimiyatni markaz o rniga ierarxik tarzda taqsimlovchi tizim bo lib, unda qirol, ʻ ʻ gersog, baron va ritsarlar o rtasida vassallik munosabatlari asosiy institutsional ʻ aloqa vositasi bo lib xizmat qildi. Yer egaligi va harbiy xizmat almashinuvi — bu ʻ feodal institutning iqtisodiy va siyosiy asosini tashkil etardi. 14 Magna Carta (1215) — o rta asrlarning eng muhim institutsional hujjatlaridan ʻ biri sifatida siyosiy tarix sahifalariga kirdi. Angliya qiroli Ioann tomonidan imzolangan bu hujjat birinchi marta qirol hokimiyatini qonun bilan cheklash prinsipini rasmiy tarzda mustahkamladi. Magna Carta zamonaviy konstitutsionalizm va huquqiy davlat g oyasining dastlabki manbaalaridan biri ʻ hisoblanadi. O rta asr parlamentlari ham bu davrning muhim institutsional yangiligi ʻ sifatida e tiborga loyiqdir. Angliya parlamenti (1265), Ispaniyaning Kortes (1188) ʻ 14 Anderson, P. Passages from Antiquity to Feudalism . 1974. Anderson, Perry. Passages From Antiquity to Feudalism. Verso. ISBN 1781680086. 20 va boshqa vakillik organlari dastlab qirolga maslahat beruvchi va soliqlarni tasdiqlash huquqiga ega bo lgan organlar sifatida shakllandi. Ammo vaqt o tishiʻ ʻ bilan ular zamonaviy qonun chiqaruvchi organlarning poydevori bo lib qoldi. ʻ 15 Sharq sivilizatsiyalarida — xususan, xalifalik tizimida — ham o ziga xos ʻ siyosiy institutlar rivojlandi. Abbosiylar xalifaligi (750–1258) islom huquqi (shariat) asosida boshqariluvchi murakkab ma muriy tizimni yaratdi. Vazirlik ʻ instituti, devonlar (ma muriy bo limlar) va qozilik tizimi islom sivilizatsiyasining ʻ ʻ muhim institutsional yutuqlari sifatida tarixda o z o rnini egallaydi. ʻ ʻ O rta Osiyo va Markaziy Osiyodagi davlatlar — Somoniylar, Qoraxoniylar, ʻ Temuriylar — ham o ziga xos siyosiy institutsional tizimlarni shakllantirdilar. ʻ Temuriylar davlatida devon — oliy maslahat organi — va turli ma muriy ʻ tuzilmalar markazlashgan boshqaruvni ta minladi. Bu institutlar o z davri uchun ʻ ʻ yuqori darajada rivojlangan ma muriy tizimni ifodalardi. ʻ Qadimgi va o rta asr siyosiy institutlarining tahlili shuni ko rsatadiki, ʻ ʻ institutlar insoniyat sivilizatsiyasining ajralmas qismi bo lib kelgan. Mesopotamiya ʻ shahar-davlatlaridan Rim imperiyasigacha, feodal tizimdan o rta asr ʻ parlamentlarigacha — har bir davr o zining institutsional yechimlarini ishlab ʻ chiqdi. Bu institutlar turli shakl va mazmunda bo lsa-da, ularning barchasi uchun ʻ umumiy bo lgan narsa shuki — ular jamiyatdagi tartibni ta minlash, hokimiyatni ʻ ʻ taqsimlash va nizolarni hal etish vazifasini bajargan. Ushbu tarixiy tajriba keyingi bo limda zamonaviy davlat institutlarining shakllanishini tushunish uchun muhim ʻ asos bo lib xizmat qiladi. ʻ Parlament institutining rivojlanishi. Parlament institutining zamonaviy shaklga kelishi XVII asrda Angliyada sodir bo lgan siyosiy kurashlar bilan ʻ chambarchas bog liq. O rta asrlarda mavjud bo lgan vakillik organlari dastlab ʻ ʻ ʻ 15 Strayer, J. R. On the Medieval Origins of the Modern State .1970. https://oceanofpdf.com/authors/joseph-r-strayer/pdf-on-the- medieval-origins-of-the-modern-state-download/ 21 cheklangan vakolatlarga ega bo lsa-da, XVII asrga kelib ular qirol hokimiyati bilanʻ to qnasha boshladi. ʻ 1628-yilda Angliya parlamenti tomonidan qabul qilingan Huquqlar to g risidagi iltimos (Petition of Right) parlament va qirol o rtasidagi ʻ ʻ ʻ munosabatlarni tartibga solishda muhim qadam bo ldi. Bu hujjat qirolning ʻ parlament roziligisiz soliq yig ish huquqini cheklab, shaxsiy erkinliklarni himoya ʻ qilishning dastlabki rasmiy mexanizmini yaratdi. 1640–1660-yillardagi Angliya fuqarolar urushi va Kromvel davrining siyosiy tajribasi parlament institutini sinab ko rdi. Bu davrda parlament respublika e lon qilib, monarxiyani bekor qildi — ʻ ʻ ammo bu tajriba uzoqqa cho zilmadi. 1660-yilda monarxiya tiklandi, ammo ʻ parlament o z mavqeini saqlab qoldi va hatto mustahkamladi. ʻ Angliya siyosiy institutlari tarixidagi eng muhim burilish nuqtasi 1688-yilgi Shonli inqilob (Glorious Revolution) bo ldi. Bu inqilob natijasida qirol Yakov II ʻ taxtdan ag darilib, Vilgelm Oranski va Mariya II taxtga o tirdi. Ammo bu safar ʻ ʻ hokimiyat almashishi parlamentning roziligiga asoslanardi. 1689-yilda qabul qilingan Huquqlar to g risidagi Bill (Bill of Rights) parlament suprematsiyasini ʻ ʻ 16 rasmiy tarzda mustahkamladi: qirol parlamento rozilisizdan qonun chiqara olmasdi, doimiy armiya saqlash uchun parlament ruxsati talab etilardi va fuqarolar erkinliklari kafolatlandi. Bu voqealar Yevropa siyosiy tarixida parlament institutining monarxiyadan mustaqil va undan ustun turuvchi siyosiy organ sifatida mustahkamlanishining boshlanishini belgiladi. Jon Lokk o zining "Hukumat to g risida ikki risola" asarida ʻ ʻ ʻ aynan shu voqealarni nazariy jihatdan asoslab, ijtimoiy shartnoma va xalq suvereniyati g oyalarini rivojlantirdi. ʻ 17 16 Parlament suprematsiyasi - ayrim parlamentli davlatlarning konstitutsiyaviy huquqidagi tushuncha bo'lib, qonun chiqaruvchi organ boshqa barcha davlat institutlari, jumladan, ijro etuvchi yoki sud organlari ustidan mutlaq suverenitetga ega ekanligini anglatadi. 17 Locke, J. Two Treatises of Government .1689.https://oceanofpdf.com/authors/john-locke/pdf-two-treatises-of-government- download/ 22 XVIII asrda Yevropada "ma rifatparvarlik" davri boshlandi va bu siyosiyʻ institutlar rivojlanishiga kuchli intellektual ta sir ko rsatdi. Monteske o zining ʻ ʻ ʻ "Qonunlar ruhi" (1748) 18 asarida hokimiyatni qonun chiqaruvchi, ijroiya va sud hokimiyatiga bo lish prinsipini ishlab chiqdi. Bu nazariya zamonaviy ʻ konstitutsiyaviy tizimlarning asosiga aylandi va parlament institutining rolini yanada aniqlashtirdi. XIX asrga kelib Yevropa davlatlarida parlamentlar tobora kuchayib bordi. 1832-yildagi Angliya saylov islohoti parlamentni keng xalq vakilligini ifodalovchi organgа aylantirishda muhim qadam bo ldi. Fransiyada Napoleon inqilobidan so ng ʻ ʻ Restavratsiya davri parlamentarizmi 19 , Germaniyada esa 1848-yilgi inqilob tajribasi parlament institutsiyasini mustahkamlash yo lida muhim bosqichlar bo ldi. ʻ ʻ Konstitutsionalizm va huquqiy davlat g oyasi. ʻ XVII–XIX asrlarda siyosiy institutlar rivojlanishining ikkinchi muhim yo nalishi konstitutsionalizm va ʻ huquqiy davlat g oyasining shakllanishi va tarqalishi bo ldi. Konstitutsionalizm ʻ ʻ g oyasining amaliy ifodasini birinchi marta zamonaviy ma noda 1787-yilda qabul ʻ ʻ qilingan AQSh Konstitutsiyasida ko rish mumkin. Bu hujjat tarixda birinchi marta ʻ hokimiyatni qonun chiqaruvchi, ijroiya va sud tarmoqlariga bo lgan, ularni bir- ʻ birini nazorat qiladigan tizimni — checks and balances — rasmiy ravishda mustahkamladi. AQSh konstitutsiyasi shuningdek federal tuzum prinsipini ham o rnatdi: markaziy va shtat hokimiyatlari o rtasidagi vakolatlar aniq taqsimlandi. ʻ ʻ 20 Siyosiy partiyalar va saylov tizimlari. XVII–XIX asrlardagi uchinchi muhim institutsional yangilik — bu siyosiy partiyalar va zamonaviy saylov tizimlarining shakllanishi bo ldi. Bu institutlar demokratik boshqaruvning asosiy ʻ 18 Montesquieu. The Spirit of the Laws . 1748. https://oceanofpdf.com/authors/montesquieu/pdf-epub-the-spirit-of-the-laws- download/ 19 Restavratsiya davri parlamentarizmi - (lotincha: restauratio— tiklash) — buzilgan, shikastlangan yoki vayron bo lgan tarixiy va ʻ madaniy yodgorliklar (alohida me moriy inshootlar va ularning majmualari, tasviriy va amaliy bezak san ati asarlari, arxeologik ʼ ʼ topilmalar va boshqalar)ni asliga o xshatib yoki asliga yaqinlashtirib qayta tiklash va mustahkamlash. ʻ 20 Madison, J., Hamilton, A., Jay, J. The Federalist Papers .1788. https://oceanofpdf.com/authors/alexander-hamilton/pdf-epub- the-federalist-papers-download/ 23 mexanizmlariga aylanib, hokimiyat almashuvini tinch va tartibli tarzda ta minlashning muhim vositasi bo lib qoldi.ʻ ʻ Siyosiy partiyalarning dastlabki shakllari XVII asrda Angliyada paydo bo ldi. ʻ Toriylar va Viglar — bu dastlab parlament ichidagi siyosiy guruhlar edi, ammo vaqt o tishi bilan ular mustaqil tashkiliy tuzilmalar kasb etib, zamonaviy ʻ partiyalarning ilk shakllariga aylandi. AQShda Demokratik va Respublikachi partiyalar XIX asrning o rtalarida shakllandi va ikki partiyaviy tizimning barqaror ʻ institutini vujudga keltirdi. Saylov tizimlari ham XIX asrda jiddiy transformatsiyaga uchradi. Dastlab saylov huquqi juda cheklangan edi — faqat ma lum miqdorda mulkka ega bo lgan ʻ ʻ erkaklar ovoz berish huquqiga ega bo lardi. Ammo XIX asr davomida saylov ʻ huquqi asta-sekin kengayib bordi. Saylov tizimlarining turli modellari ham aynan shu davrda shakllana boshladi. Ko pchilik tizimi (majoritarianism) va proporsional ʻ vakillik tizimi o rtasidagi farqlar XIX asrning oxiriga kelib aniq ko zga tashlanib ʻ ʻ qoldi. Har bir tizim o ziga xos institutsional oqibatlarga ega: ko pchilik tizimi ʻ ʻ odatda kuchli ikki partiyaviy tizimni vujudga keltirishga moyil bo lsa, proporsional ʻ tizim ko p partiyaviylikni qo llab-quvvatlaydi. ʻ ʻ 21 Milliy davlat institutining shakllanishi. XVII–XIX asrlar davomida siyosiy institutlar tarixidagi yana bir muhim o zgarish — bu zamonaviy milliy davlat ʻ institutining shakllanishi bo ldi. 1648-yildagi Vestfal sulhi xalqaro huquqning ʻ asosiy prinsiplarini — davlat suvereniyeti va ichki ishlarga aralashmaslik — mustahkamladi. Bu bitim zamonaviy davlatlar tizimining institutsional poydevorini qo ydi. ʻ XVII–XIX asrlar siyosiy institutlar tarixining eng samarali va o zgaruvchan ʻ davri bo ldi. Bu davrda parlament institutining mustahkamlanishi, ʻ 21 Political Parties: Their Organization and Activity in the Modern State Science editions (Том 22865) Maurice Duverger. Издатель . Wiley, 1963. Всего страниц : 439 24 konstitutsionalizm g oyasining tarqalishi, siyosiy partiyalar va saylov tizimlariningʻ shakllanishi hamda zamonaviy milliy davlat institutining vujudga kelishi sodir bo ldi. Bu o zgarishlar bir-biri bilan chambarchas bog liq bo lib, ularning barchasi ʻ ʻ ʻ ʻ birgalikda zamonaviy demokratik davlatning institutsional asosini yaratdi. Keyingi bo limda ushbu institutlarning XX–XXI asrlardagi transformatsiyasi va yangi ʻ global muammolar fonidagi rivojlanishi ko rib chiqiladi. ʻ 2.2. XX–XXI asrlarda institutsional transformatsiyalar XX asr siyosiy institutlar tarixida eng dramatik va ziddiyatli davr sifatida ajralib turadi. Bu asrda insoniyat bir tomondan demokratiya va erkinlikning eng yuksak yutuqlarini ko rdi, ikkinchi tomondan esa totalitarizm va urushning eng ʻ daxshatli ko rinishlarini boshdan kechirdi. XXI asrga kelib esa globalizatsiya, ʻ raqamli texnologiyalar va yangi geosiyosiy kuchlar muvozanati siyosiy institutlarga mutlaqo yangi talablar qo ymoqda. Ushbu bo limda demokratik institutlarning ʻ ʻ tarqalishi, totalitar va avtoritar institutlar tajribasi hamda globalizatsiya va supranatsional institutlarning rivojlanishi ketma-ket ko rib chiqiladi. ʻ Demokratik institutlarning tarqalishi. XX asrda demokratik institutlarning tarqalishi bir tekis va uzluksiz jarayon bo lmadi — u to lqinsimon tarzda sodir ʻ ʻ bo ldi. Samuel Huntington o zining "Uchinchi to lqin" (1991) asarida ʻ ʻ ʻ demokratiyaning XX asrdagi tarqalishini uchta to lqin sifatida ta riflaydi. ʻ ʻ 22 Birinchi demokratik to lqin (1828–1926) uzoq va asta-sekin jarayon bo lib, ʻ ʻ asosan Shimoliy Amerika va G arbiy Yevropa davlatlarini qamrab oldi. Bu davrda ʻ umumiy saylov huquqining kengayishi, parlament institutlarining mustahkamlanishi va siyosiy partiyalar tizimining rivojlanishi sodir bo ldi. ʻ 22 The Julian J. Rothbaum Distinguished Lecture Series. Vol. 4, The Third Wave., Democratization in the Late Twentieth Century author: Huntington, Samuel P. publisher: University of Oklahoma Press isbn10 | asin: 0806125160 print isbn13: 9780806125169. publication date: 1991. lcc: JC421.H86 1991eb.ddc: 321.8/09/04 25 AQShda 1920-yilda ayollar saylov huquqiga ega bo ldi, Britaniyada esa 1928-yildaʻ barcha kattalar uchun teng saylov huquqi o rnatildi. ʻ Birinchi qaytish to lqini (1922–1942) demokratik institutlar uchun og ir sinov ʻ ʻ davri bo ldi. Italiyada Mussolini fashistlar partiyasi hokimiyatni egallab, ʻ demokratik institutlarni tugatdi. Germaniyada Veymar Respublikasi — nisbatan yosh demokratik tajriba — Gitlerning hokimiyatga kelishi bilan barham topdi. Ispaniyada fuqarolar urushi demokratiyaning mag lubiyati bilan yakunlandi. Bu ʻ davr demokratik institutlarning nechog li zaif va himoyasiz bo lishi mumkinligini ʻ ʻ yaqqol ko rsatdi. ʻ Ikkinchi demokratik to lqin (1943–1962) Ikkinchi Jahon urushidan so ng ʻ ʻ boshlandi. G arbiy Germaniya, Italiya va Yaponiyada demokratik institutlar ʻ ittifoqchi kuchlar yordamida qayta o rnatildi. Mustamlakachilikdan ozod bo lgan ʻ ʻ davlatlarning bir qismi ham dastlab demokratik institutlarni tanladi. Ammo bu to lqin ham uzoqqa cho zilmadi — ko plab yangi mustaqil davlatlarda harbiy ʻ ʻ ʻ to ntarishlar va avtoritar rejimlar o rnatildi. ʻ ʻ Uchinchi demokratik to lqin (1974–1991) — bu eng kuchli va keng qamrovli ʻ demokratlashtirish jarayoni bo ldi. U Portugaliyada 1974-yilgi "Karantin inqilobi" ʻ bilan boshlandi, Ispaniya va Yunonistonni qamrab oldi, so ngra Lotin Amerikasiga, ʻ Osiyoga va nihoyat Sharqiy Yevropa va Sovet Ittifoqiga yetib bordi. 1989–1991- yillarda kommunistik rejimlarning qulashi va Sovet Ittifoqining parchalanishi uchinchi to lqinning eng dramatik qismi bo ldi. Bu davrda o nlab yangi demokratik ʻ ʻ ʻ davlatlar vujudga kelib, demokratik institutlar — erkin saylovlar, ko p ʻ partiyaviylik, mustaqil sud, erkin matbuot — o rnatildi. ʻ Totalitar va avtoritar institutlar . XX asr nafaqat demokratiyaning tarqalishi, balki insoniyat tarixidagi eng qattiqqo l totalitar va avtoritar tizimlarning ʻ ham davri bo ldi. Bu tizimlar o zlarining institutsional tuzilmasi jihatidan ham ʻ ʻ o ziga xos xususiyatlarga ega bo ldi. ʻ ʻ 26 Totalitarizm — bu hokimiyatning nafaqat siyosiy, balki ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotning barcha sohalarini nazorat qilishga intiluvchi tizim. Hannah Arendt o zining "Totalitarizm kelib chiqishi" (1951) asarida totalitar institutlarningʻ ikki asosiy namunasini — natsistlik Germaniyasi va stalinist Sovet Ittifoqini — tahlil qiladi. 23 Natsistlik Germaniyasida (1933–1945) demokratik institutlar tashqi jihatdan bir necha yil saqlanib qoldi — Reyxstag rasmiy mavjudligini davom ettirdi, ammo u haqiqiy qonun chiqaruvchi organ bo lishdan to xtadi. Haqiqiy hokimiyat NSDAP ʻ ʻ partiyasi, SS va Gestapo kabi parallel institutlar orqali amalga oshirildi. Bu holat totalitar tizimlarning xarakterli xususiyatini ko rsatadi: rasmiy davlat institutlari ʻ partiya institutlari bilan o rin almashadi yoki ular tomonidan soyalanadi. ʻ Sovet Ittifoqida (1917–1991) ham o ziga xos institutsional tuzilma vujudga ʻ keldi. Rasmiy jihatdan SSSR Konstitutsiyasi mavjud bo lib, u barcha demokratik ʻ institutlarni — parlament (Oliy Kengash), saylovlar, fuqarolar huquqlari — rasmiy tarzda mustahkamlagan edi. Ammo real hokimiyat Kommunistik partiya va uning organlari — Politbyuro va Markaziy Qo mita — orqali amalga oshirildi. Bu ʻ "parallel institutlar" tizimi Sharqiy Yevropa mamlakatlarida ham ko chirildi. ʻ Avtoritarizm totalitarizmdan farqli o laroq, barcha sohalarni nazorat qilishga ʻ intilmaydi — u siyosiy hokimiyatni monopollashtirishga e tibor qaratadi, ammo ʻ iqtisodiy va ijtimoiy hayotda ma lum darajada erkinlikka ruxsat beradi. Juan Linz ʻ avtoritarizm va totalitarizmni farqlashda bu tizimning asosiy belgisi sifatida siyosiy plyuralizm yo qligini, ammo boshlovchi mafkuraning ham yo qligini ko rsatadi. ʻ ʻ ʻ 24 XXI asrda avtoritarizm yangi shakllar kasb etdi. "Raqamli avtoritarizm" — internet va raqamli texnologiyalarni fuqarolarni kuzatish va nazorat qilish uchun 23 The Origins of Totalitarianism. Hannah Arendt. Book Genre: Classics, Cultural, Germany, History, Nonfiction, Philosophy, Political Science, Politics, Psychology, Sociology, Theory. ISBN # Date of Publication: 1951. https://oceanofpdf.com/authors/hannah-arendt/pdf-epub-the-origins-of-totalitarianism-download/ 24 Totalitarian and Authoritarian Regimes. Juan J. Linz. Book Genre: History, Political Science, Politics. ISBN # 9781555878900. Date of Publication: February 28, 2000 27 ishlatish — Xitoy, Rossiya va boshqa bir qator davlatlarda kuzatilmoqda. Sun iyʻ intellekt va katta ma lumotlar (big data) avtoritar institutlarga yangi imkoniyatlar ʻ ochmoqda. 25 Globalizatsiya va supranatsional institutlar. XX asrning ikkinchi yarmida va XXI asrda siyosiy institutlar tarixidagi yana bir muhim o zgarish — ʻ supranatsional, ya ni davlatlardan yuqori darajadagi institutlarning vujudga kelishi ʻ bo ldi. Bu jarayon globalizatsiya bilan chambarchas bog liq. ʻ ʻ Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) — 1945-yilda tashkil topgan bu tashkilot insoniyat tarixidagi eng keng qamrovli supranatsional institutdir. BMT xalqaro tinchlik va xavfsizlikni ta minlash, davlatlar o rtasidagi hamkorlikni ʻ ʻ rivojlantirish va insoniyat huquqlarini himoya qilish maqsadlarini ko zlaydi. BMT ʻ tizimiga kiruvchi institutlar — Xavfsizlik Kengashi, Bosh Assambleya, Xalqaro Sud va ixtisoslashgan agentliklar — zamonaviy xalqaro tartibning poydevorini tashkil etadi. Yevropa Ittifoqi (YI) — bu esa supranatsional integratsiyaning eng chuqur va noyob namunasi hisoblanadi. 1951-yildagi Yevropa Ko mir va Po lat ʻ ʻ Hamjamiyatidan boshlangan bu jarayon 1992-yilgi Maastricht shartnomasiga, 2007-yildagi Lissabon shartnomasiga va nihoyat 27 a zo davlatni birlashtirgan ʻ zamonaviy YIga olib keldi. YI o ziga xos institutsional tuzilmaga ega: Yevropa ʻ Parlamenti, Yevropa Kengashi, Yevropa Komissiyasi va Yevropa Adliya Sudi birgalikda supranatsional boshqaruvning noyob modelini tashkil etadi. YI tajribasi milliy suverenitetning supranatsional institutlar foydasiga qisman cheklanishi mumkinligini amalda ko rsatdi. ʻ Jahon Savdo Tashkiloti (JST), Xalqaro Valyuta Fondi (XVF) va Jahon Banki — bu institutlar global iqtisodiy boshqaruvning asosiy ustunlarini tashkil etadi. 25 Diamond, L. Ill Winds: Saving Democracy from Russian Rage, Chinese Ambition, and American Complacency. 2019. ISBN: 9780525560630 / 9780525560623 / 0525560637 28 Ular rasmiy jihatdan davlatlararo shartnomalar asosida tuzilgan bo lsa-da, amaldaʻ global iqtisodiy siyosatni shakllantirishda ulkan ta sirga ega. ʻ NATO — Shimoliy Atlantika Shartnomasi Tashkiloti — xavfsizlik sohasidagi eng kuchli supranatsional institutsional tuzilma bo lib, 1949-yildan ʻ buyon g arbiy demokratiyalar o rtasidagi harbiy hamkorlikning asosiy mexanizmi ʻ ʻ sifatida xizmat qilmoqda. Ammo supranatsional institutlar o zining muammolariga ham ega. Legitimlik ʻ masalasi — ya ni bu institutlar kimga va qanday javob beradi, degan savol — ʻ dolzarb bo lib qolmoqda. "Demokratik taqchillik" (democratic deficit) muammosi, ʻ ayniqsa YI doirasida, faol munozaralarga sabab bo lmoqda. 2016-yildagi Brexit — ʻ Britaniyaning YIdan chiqishi — supranatsional integratsiyaga bo lgan milliy ʻ reaktsiyaning eng yorqin misoli bo ldi. ʻ XXI asrda siyosiy institutlarga yangi tahdidlar. XXI asr siyosiy institutlar uchun mutlaqo yangi muammolar va tahdidlarni vujudga keltirdi. Bu muammolar institutsional o zgarish nazariyasi doirasida ham yangi savol va yondashuvlarni ʻ talab qilmoqda. Populizm — bu hodisa XXI asr boshida bir qator demokratik davlatlarda kuchayib, mavjud demokratik institutlarga jiddiy tazyiq o tkazmoqda. Populistik ʻ rahbarlar ko pincha parlament, sud va mustaqil matbuot kabi institutsional ʻ cheklovlarni "elitaning xalq irodasi vakillarini to sqinligi" sifatida qoralaydi. ʻ Raqamli texnologiyalar va ijtimoiy tarmoqlar siyosiy institutlar ishlash tarzini tubdan o zgartirmoqda. Bir tomondan, ular fuqarolarning siyosiy jarayonlarga ʻ ishtirokini osonlashtiradi. Ikkinchi tomondan, dezinformatsiya tarqalishi, saylov jarayonlariga tashqi aralashuv va raqamli kuzatuv institutlarga yangi tahdidlar tug dirmoqda. ʻ Iqlim o zgarishi esa mavjud siyosiy institutlarning uzoq muddatli ʻ muammolarni hal etish qobiliyatini sinab ko rmoqda. Demokratik institutlar ʻ 29 ko pincha qisqa saylov sikllari doirasida ishlashga mo ljallangan bo lsa, iqlimʻ ʻ ʻ muammosi o nlab yillik siyosiy iroda va izchillikni talab qiladi. ʻ XX–XXI asrlar siyosiy institutlar tarixining eng murakkab va ziddiyatli davri bo ldi. Demokratik to lqinlar va qaytish to lqinlari, totalitarizmning ko tarilishi va ʻ ʻ ʻ ʻ qulashi, supranatsional institutlarning vujudga kelishi va globalizatsiya — bularning barchasi siyosiy institutlarning dinamik va o zgaruvchan tabiatini yaqqol ʻ ko rsatadi. Bu tarixiy tajriba shuni anglatadiki, hech bir institutni "yakuniy" va ʻ "o zgarmas" deb hisoblash mumkin emas — ular doimo yangi sharoitlarga ʻ moslashishi yoki yo q bo lib ketishi mumkin. Ushbu xulosalar keyingi bobda ʻ ʻ zamonaviy davlatlardagi institutsional o zgarishlarni, jumladan O zbekiston ʻ ʻ tajribasini tahlil qilishda muhim metodologik asos bo lib xizmat qiladi. ʻ 2.4. O zbekistonda siyosiy institutlar evolyutsiyasi ʻ O zbekiston 1991-yilda mustaqillikka erishgach, o zining siyosiy institutlarini ʻ ʻ noldan qurishga majbur bo ldi. Sovet davridagi institutlar parchalanib, yangi ʻ mustaqil davlat o z boshqaruv tizimini shakllantirish zaruriyatiga duch keldi. Bu ʻ jarayon murakkab, ziddiyatli va ko p bosqichli bo lib, bugungi kunga qadar davom ʻ ʻ etmoqda. Ushbu bo limda O zbekistondagi siyosiy institutlar evolyutsiyasi uch ʻ ʻ asosiy davrga bo lingan holda ko rib chiqiladi: mustaqillik davri va dastlabki ʻ ʻ institutsional shakllanish, Islom Karimov davrining siyosiy institusional tuzilmasi hamda 2016-yildan keyingi islohotlar va institutsional yangilanish. Mustaqillik davri va dastlabki institutsional shakllanish (1991–2001). 1991-yil 1-sentabrda O zbekiston mustaqilligini e lon qilgach, mamlakat oldida ʻ ʻ ulkan institutsional vazifa turardi: sovet tizimining siyosiy institutlarini yangi mustaqil davlatga mos tuzilmalar bilan almashtirish. Bu vazifaning murakkabligi 30 shunda ediki, O zbekiston, boshqa sobiq sovet respublikalari singari, demokratikʻ institutlar tajribasidan deyarli mahrum edi. 1992-yil 8-dekabrda qabul qilingan O zbekiston Respublikasining ʻ Konstitutsiyasi yangi siyosiy institutlarning asosiy poydevorini qo ydi. ʻ Konstitutsiya hokimiyatlarning bo linishi prinsipini — qonun chiqaruvchi, ijroiya ʻ va sud hokimiyatlarining mustaqilligi — rasmiy jihatdan mustahkamladi. 26 Shuningdek u ko p partiyaviylik, erkin saylovlar va fuqarolarning asosiy huquq va ʻ erkinliklarini kafolatladi. Rasmiy jihatdan bu hujjat demokratik konstitutsiyaning barcha talablariga javob berar edi. Qonun chiqaruvchi hokimiyat dastlab bir palatali Oliy Kengash shaklida tashkil topdi. 27 Ammo 2005-yildan boshlab mamlakatimiz tarixida ilk bor O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi ikki palatadan – Qonunchilik ʻ palatasi (quyi palata) va Senatdan (yuqori palata) iborat tarzda ish boshladi. Bu 2002-yil 27-yanvarda o tkazilgan referendum va shu asosda qabul qilingan ʻ “O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati to g risida” ʻ ʻ ʻ 28 va “O zbekiston ʻ Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi to g risida”gi ʻ ʻ 29 Konstitutsiyaviy Qonunlar asosida amalga oshirildi. Bu o zgarish rasmiy jihatdan ʻ vakillik demokratiyasini kengaytirish maqsadini ko zlagan bo lsa-da, amalda ʻ ʻ parlamentning ijroiya hokimiyatidan mustaqilligini ta minlay olmadi. ʻ Ijroiya hokimiyat tizimi prezidentlik respublikasi modelida tashkil topdi. Prezident kuchli vakolatlarga ega bo lib, hukumat, mahalliy hokimiyat organlari va ʻ kuch tuzilmalarini boshqarish imkoniyatiga ega edi. Bu tizimda Vazirlar Mahkamasi rasmiy jihatdan mustaqil bo lsa-da, amalda to liq prezident nazorati ʻ ʻ ostida faoliyat ko rsatdi. ʻ 26 O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.(1992) https://lex.uz/docs/-20596 27 Bo’tayev, U.X. Siyosatshunoslik {Matn}. Darslik/ U.X. Botayev. Toshkent: Info Capital Books, 2024 – 480 bet. 28 O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy Qonuni, 12.12.2002 yildagi 432-II-son. O zbekiston Respublikasi Oliy ʻ ʻ Majlisining Senati to g risida ʻ ʻ 29 O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy Qonuni, 12.12.2002 yildagi 434-II-son. O ʻ zbekiston Respublikasi Oliy ʻ Majlisining Qonunchilik palatasi to g risida ʻ ʻ 31 Mahalliy boshqaruv tizimida an anaviy o zbek instituti — mahalla — rasmiyʻ ʻ tarzda tan olindi va qonuniy asosga ega bo ldi. 1993-yilda qabul qilingan “Mahalliy ʻ davlat hokimiyati to g risidagi” qonun ushbu an anaviy jamoa institutini ʻ ʻ ʻ zamonaviy davlat tizimiga integratsiya qildi. 30 Mahalla instituti O zbekistonning ʻ o ziga xos institutsional merosini zamonaviy davlat boshqaruviga singdirish ʻ urinishining eng yorqin namunasidir. Islom Karimov davridagi institutsional tuzilma (2001–2016). Islom Karimov O zbekistonning birinchi prezidenti sifatida 1991-yildan 2016-yilgacha ʻ mamlakat siyosiy institutlarini belgilovchi asosiy siyosiy figura bo lib qoldi. Uning ʻ davrida O zbekistonda o ziga xos siyosiy institutsional model shakllandi — bu ʻ ʻ model rasmiy jihatdan demokratik konstitutsiyaviy tuzumga tayanib, amalda esa kuchli markazlashgan hokimiyatni ta minladi. ʻ Karimov davrining institutsional tuzilmasini tahlil qilganda, uning bir necha xarakterli belgilarini ajratib ko rsatish mumkin. ʻ Birinchidan, rasmiy va norasmiy institutlar o rtasidagi tafovut ʻ bu davrda ayniqsa yaqqol namoyon bo ldi. ʻ Konstitutsiya, parlament, sud tizimi rasmiy jihatdan mavjud bo lsa-da, haqiqiy ʻ siyosiy qarorlar ko pincha norasmiy kanallar orqali — prezident ma muriyati, ʻ ʻ maxsus xizmatlar va regional elitalar bilan muzokaralar orqali — qabul qilindi. Ikkinchidan, kuch tuzilmalarining institutsional roli Karimov davrida juda katta edi. Milliy xavfsizlik xizmati (MXX), Ichki ishlar vazirligi va harbiy tuzilmalar nafaqat xavfsizlikni ta minlash, balki siyosiy nazoratni ham amalga ʻ oshirish vazifasini bajardilar. Bu holat sobiq sovet maxsus xizmatlarining institutsional merosini yaqqol ko rsatadi. ʻ Uchinchidan, regional elitalar O zbekiston siyosiy institutsional tizimida ʻ muhim rol o ynadi. Toshkent, Samarqand, Farg ona va boshqa hududlarning ʻ ʻ 30 O zbekiston Respublikasining Qonuni, 02.09.1993 yildagi 913-XII-son. ʻ MAHALLIY DAVLAT HOKIMIYATI TO G RISIDA ʻ ʻ 32 mahalliy elitalari norasmiy tarzda siyosiy va iqtisodiy resurslar taqsimotida ishtirok etdi. Bu "regional klanlar" tizimi rasmiy institutlar bilan parallel ravishda ishladi. 31 Iqtisodiy sohadagi institutsional tuzilma ham o ziga xos edi. O zbekistonʻ ʻ "O zbek modeli" deb nomlangan bosqichma-bosqich bozor iqtisodiyotiga o tish ʻ ʻ yo lini tanladi. ʻ 32 Bu model iqtisodiy islohotlarni davlat nazorati ostida amalga oshirishni ko zda tutib, tez liberallashtirishdan saqlanishni nazarda tutdi. Natijada ʻ iqtisodiy institutlar ham markazlashgan nazorat ostida qoldi va xususiy tadbirkorlik rivojlanishi cheklandi. Saylov institutlari rasmiy jihatdan faoliyat ko rsatib, muntazam ravishda ʻ saylovlar o tkazildi. Ammo kuzatuvchilar — xalqaro tashkilotlar va mustaqil ʻ tadqiqotchilar — bu saylovlar haqiqiy raqobatni ta minlamasligini qayta-qayta ʻ ta kidladilar. Markaziy saylov komissiyasi rasmiy jihatdan mustaqil institut sifatida ʻ tashkil topgan bo lsa-da, amalda u ijroiya hokimiyatiga bo ysunuvchi tuzilma ʻ ʻ sifatida ishladi. 2016-yildan keyingi islohotlar va institutsional yangilanish. 2016-yil Shavkat Mirziyoyev O zbekistonning ikkinchi prezidenti sifatida hokimiyatga ʻ keldi. Bu hodisa O zbekistondagi siyosiy institutlar rivojlanishida yangi ʻ bosqichning boshlanishini belgiladi. Mirziyoyev rahbarligida amalga oshirilayotgan islohotlar ko lamiga ko ra O zbekiston mustaqilligi tarixidagi eng chuqur ʻ ʻ ʻ institutsional o zgarishlar sifatida baholanmoqda. ʻ Ochiqlik siyosati yangi davrning birinchi muhim institutsional o zgarishi ʻ sifatida namoyon bo ldi. Prezident Mirziyoyev fuqarolar va davlat o rtasidagi ʻ ʻ 31 Collins, K. Clan Politics and Regime Transition in Central Asia. 2006. https://docs.yandex.uz/docs/view? tm=1779074643&tld=uz&lang=en&name=book-53737.pdf&text=24.%20Collins%2C%20K.%20Clan%20Politics%20and %20Regime%20Transition%20in%20Central%20Asia.%202006%20ocean%20pdf&url=https%3A%2F%2Fwww.mobt3ath.com %2Fuplode%2Fbook%2Fbook- 53737.pdf&lr=10335&mime=pdf&l10n=ru&sign=01fc65b4d1c38db5da031e24993663fa&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm %3D1779074643%26tld%3Duz%26lang%3Den%26name%3Dbook-53737.pdf%26text%3D24.%2BCollins%252C%2BK. %2BClan%2BPolitics%2Band%2BRegime%2BTransition%2Bin%2BCentral%2BAsia.%2B2006%2Bocean%2Bpdf%26url %3Dhttps%253A%2F%2Fwww.mobt3ath.com%2Fuplode%2Fbook%2Fbook-53737.pdf%26lr%3D10335%26mime%3Dpdf %26l10n%3Dru%26sign%3D01fc65b4d1c38db5da031e24993663fa%26keyno%3D0%26nosw%3D1 32 file:///C:/Users/user/Downloads/Taraqqiyotning_ozbek_modeli_va_uning_aso.pdf 33 muloqotni kuchaytirish maqsadida Virtual qabulxona, Xalq qabulxonalari tizimini joriy etdi. 33 Bu mexanizm fuqarolarga davlat institutlari bilan bevosita muloqot o rnatish imkonini beruvchi yangi kanal sifatida institutsionallashtirildi.ʻ Iqtisodiy institutlarning isloh qilinishi Mirziyoyev davrining eng katta yutuqlaridan biri sifatida tan olinmoqda. 2017-yilda valyuta ayirboshlash bozorining liberallashtirililishi 34 xususiy tadbirkorlikni qo llab-quvvatlash ʻ institutlarining yaratilishi, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish uchun huquqiy muhitning yaxshilanishi — bu o zgarishlar iqtisodiy institutlarning tubdan ʻ yangilanishini anglatdi. Tadbirkorlik huquqlarini himoya qiluvchi yangi institutlar — biznes ombudsmani, antimonopol qo mita — kuchaytirildi. ʻ Huquqiy-sud tizimining isloh qilinishi ham Mirziyoyev davrining muhim institutsional o zgarishlaridan biridir. Habeas corpus prinsipi kuchaytirilib, ʻ sudyalarning mustaqilligini oshirishga qaratilgan bir qator tadbirlar amalga oshirildi. Prokuratura tizimida ham islohotlar o tkazildi: prokurorlarning ayblov ʻ funksiyasi va nazorat funksiyalari ajratilib, tizim yanada ixtisoslashtirildi. Parlament institutining kuchaytirilishi ham muhim ahamiyat kasb etdi. Qonunchilik palatasi va Senatga yangi vakolatlar berildi, qonunchilik jarayoni yanada shaffof va fuqarolar ishtiroki uchun ochiq bo ldi. Qonunchilik palatasi ʻ huzuridagi qo mitalar faoliyati kuchaytirildi va ular ijroiya hokimiyati faoliyati ʻ ustidan parlamentar nazoratni amalga oshirishda yanada faol rol o ynay boshladi. ʻ 2023-yilgi Konstitutsiyaviy islohotlar Mirziyoyev davrining eng muhim institutsional o zgarishlaridan biri bo ldi. Yangilangan Konstitutsiya ijtimoiy davlat ʻ ʻ prinsiplarini kuchaytirdi, fuqarolarning huquq va erkinliklarini kengaytirdi va mahalliy o zini o zi boshqarish institutlarini yanada rivojlantirdi. Konstitutsiyaga ʻ ʻ 33 https://pm.gov.uz/oz 34 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 02.09.2017 yildagi PF-5177-son. Valyuta siyosatini liberallashtirish bo‘yicha birinchi navbatdagi chora-tadbirlar to‘g‘risida 34 "O zbekiston — ijtimoiy davlat" normasining kiritilishi ijtimoiy institutlarningʻ rivojlanishi uchun yangi huquqiy asos yaratdi. 35 Xalqaro integratsiya va diplomatik institutlar ham Mirziyoyev davrida sezilarli o zgarishlarga uchradi. O zbekiston qo shnilik diplomatiyasini ʻ ʻ ʻ faollashtirdi: Afg oniston, Tojikiston va boshqa qo shni davlatlar bilan ʻ ʻ munosabatlar yaxshilandi. Shanxay Hamkorlik Tashkiloti, MDH va boshqa xalqaro institutlar doirasidagi faollik oshdi. 36 Fuqarolik jamiyati institutlari ham Mirziyoyev davrida ma lum darajada ʻ rivojlandi. Nodavlat notijorat tashkilotlari uchun huquqiy muhit yaxshilandi, mustaqil media va jurnalistika faoliyati uchun ba zi cheklovlar yumshatildi. Ammo ʻ shu bilan birga bir qator tanqidchilar fuqarolik jamiyati institutlari hali ham to liq ʻ mustaqillikdan mahrum ekanligini ta kidlamoqda. ʻ Yoshlar siyosati institutlari yangi davrning e tiborga molik yo nalishlaridan ʻ ʻ biri bo ldi. O zbekiston Yoshlar ittifoqi, Kamolot yosh ijtimoiy harakati va boshqa ʻ ʻ yoshlar tashkilotlari yangilandi va kengaytirildi. Yoshlarni siyosiy jarayonlarga jalb qilish mexanizmlari institutsionallashtirildi. O zbekistondagi siyosiy institutlar evolyutsiyasi institutsional o zgarish ʻ ʻ nazariyasining asosiy qonuniyatlarini yaqqol namoyish etadi. Yo lga bog liqlik — ʻ ʻ sovet institutsional merosining ta siri, inkremental o zgarish — bosqichma-bosqich ʻ ʻ islohotlar strategiyasi va institutsional konversiya — mavjud institutlarning yangi funksiyalar kasb etishi — bularning barchasi O zbekiston misolida aniq kuzatiladi. ʻ Keyingi bo limda ushbu institutsional o zgarishlarning samaradorligini baholash ʻ ʻ mezonlari va qiyosiy tahlil ko rib chiqiladi. ʻ 35 O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi — 2023-yil tahriri 36 Mirziyoyev, Sh. M. Erkin va farovon, demokratik O'zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. ТОШКЕНТ - «ЎЗБЕКИСТОН» - 2016. ISBN. 978-9943-28-941-3 35 XULOSA Ushbu kurs ishi siyosiy institutlar evolyutsiyasini institutsional yondashuv asosida nazariy, tarixiy va zamonaviy jihatlardan keng qamrovli tahlil qilishga bag ishlandi. Tadqiqot davomida qo yilgan maqsad va vazifalar to liq bajarildiʻ ʻ ʻ hamda bir qator muhim ilmiy xulosalarga kelindi. Birinchi xulosa. Institutsionalizm nazariyasi ikki asrlik intellektual tarix davomida klassik shakldan zamonaviy ko p qirrali yondashuvga aylandi. Klassik ʻ institutsionalizm (Veblen, Commons) institutlarni ijtimoiy odatlar va normalar sifatida ta riflagan bo lsa, yangi institutsionalizm (North, Ostrom) bu tushunchani ʻ ʻ ancha kengaytirdi va chuqurlashtirdi. Tarixiy, sotsiologik va ratsional tanlov institutsionalizmi — bu uchta yo nalish bir-birini to ldiruvchi va birgalikda siyosiy ʻ ʻ institutlarning to liq tasvirini beruvchi perspektivalar sifatida qaralishi kerak. ʻ Ikkinchi xulosa. Siyosiy institut — bu jamiyatdagi siyosiy xatti-harakatni tartibga soluvchi rasmiy va norasmiy qoidalar, normalar va tuzilmalar majmuasidir. Rasmiy va norasmiy institutlar o rtasidagi munosabat institutsional tahlilning eng ʻ muhim metodologik ajratmasini tashkil etadi. Daglas Northning ta kidlashicha, ʻ rasmiy institutlar qisqa vaqt ichida o zgartirish mumkin, ammo norasmiy institutlar ʻ — madaniy normalar, an analar, odatlar — juda sekin o zgaradi. Aynan shu tafovut ʻ ʻ ko plab institutsional islohot urinishlarining muvaffaqiyatsizligini tushuntiradi. ʻ Uchinchi xulosa. Institutsional o zgarish murakkab va ko p omilli jarayondir. ʻ ʻ Daglas Northning modeli institutlar nima uchun o zgarishini tushuntirsa, yo lga ʻ ʻ bog liqlik konsepsiyasi bu o zgarishning nechog li qiyin ekanligini ko rsatadi. ʻ ʻ ʻ ʻ Kathleen Thelenning siljish, qatlamlanish, konversiya va eroziya turlari esa institutlarning qanday o zgarishini aniq ifodalaydi. Bu nazariy asoslar zamonaviy ʻ siyosiy institutlarni tahlil qilishda muhim metodologik vosita bo lib xizmat qiladi. ʻ 36 To rtinchi xulosa.ʻ Siyosiy institutlar tarixiy tahlili shuni ko rsatadiki, ʻ institutlar insoniyat sivilizatsiyasining ajralmas qismi bo lib kelgan. Mesopotamiya ʻ shahar-davlatlaridan Rim imperiyasigacha, o rta asr feodal tuzumidan zamonaviy ʻ milliy davlatgacha — har bir tarixiy davr o zining institutsional yechimlarini ishlab ʻ chiqdi. XVII–XIX asrlar siyosiy institutlar tarixining eng samarali davri bo lib, bu ʻ davrda parlament institutining mustahkamlanishi, konstitutsionalizm g oyasining ʻ tarqalishi va zamonaviy milliy davlat institutining shakllanishi sodir bo ldi. ʻ Beshinchi xulosa. XX–XXI asrlarda siyosiy institutlar misli ko rilmagan ʻ transformatsiyalarga duch keldi. Demokratik to lqinlar va qaytish to lqinlari, ʻ ʻ totalitar va avtoritar institutlarning ko tarilishi va qulashi, supranatsional ʻ institutlarning vujudga kelishi — bularning barchasi siyosiy institutlarning dinamik va o zgaruvchan tabiatini yaqqol ko rsatadi. Samuel Huntingtonning "uchinchi ʻ ʻ to lqin" konsepsiyasi demokratiyaning tarqalishini tushuntirishda muhim analitik ʻ vosita bo lib qolmoqda. Ayni paytda "demokratik tanazzul" hodisasi XXI asrning ʻ yangi institutsional muammosi sifatida siyosatshunoslar e tiborini tobora ko proq ʻ ʻ jalb qilmoqda. Oltinchi xulosa. O zbekistondagi siyosiy institutlar evolyutsiyasi ʻ institutsional o zgarish nazariyasining asosiy qonuniyatlarini yaqqol namoyish ʻ etadi. Sovet institutsional merosining yo lga bog liqlik effekti, bosqichma-bosqich ʻ ʻ islohotlar strategiyasi va mavjud institutlarning yangi funksiyalar kasb etishi — bularning barchasi O zbekiston misolida aniq kuzatiladi. 2016-yildan keyingi ʻ islohotlar mamlakatning institutsional yangilanish yo lidagi jiddiy qadamlari ʻ sifatida baholansa-da, bu jarayon hali tugallanmagan va oldinda muhim institutsional o zgarishlar kutilmoqda. ʻ Tadqiqot natijalari va amaliy ahamiyati. Ushbu kurs ishining ilmiy ahamiyati shundaki, u siyosiy institutlar evolyutsiyasini yagona nazariy- metodologik asos — institutsional yondashuv — doirasida keng qamrovli tahlil 37 qildi. Tarixiy va zamonaviy misollarning birgalikda ko rib chiqilishi siyosiyʻ institutlarning universal qonuniyatlarini va o ziga xos milliy xususiyatlarini bir ʻ vaqtda aniqlash imkonini berdi. Tadqiqotning amaliy ahamiyati quyidagilardan iborat. Birinchidan, institutsional o zgarish nazariyasining asosiy tushunchalari — yo lga bog liqlik, ʻ ʻ ʻ institutsional konversiya, kritik burilish nuqtalari — O zbekistondagi islohotlar ʻ jarayonini tahlil qilish va baholash uchun samarali vosita bo lib xizmat qilishi ʻ mumkin. Ikkinchidan, xorijiy davlatlarning demokratik tranzitsiya tajribasi O zbekistondagi institutsional islohotlarning muvaffaqiyatli amalga oshirilishida ʻ muhim dars va namuna bo la oladi. Uchinchidan, rasmiy va norasmiy institutlar ʻ o rtasidagi munosabatni to g ri tushunish islohotlarni loyihalash va amalga ʻ ʻ ʻ oshirishda amaliy foydaga ega. Siyosiy institutlar — bu insoniyat jamiyatining eng muhim ixtirolaridan biri. Ular tartib o rnatadi, erkinlik va xavfsizlikni muvozanatlashtiradi, avloddan ʻ avlodga tajribani uzatadi va jamiyatni yagona butunlik sifatida saqlab turadi. Ammo institutlar hech qachon o ziga-o zi yashab ketmaydi — ular doimo kishilar ʻ ʻ tomonidan yaratiladi, qo llab-quvvatlanadi va yangilanadi. Shu ma noda siyosiy ʻ ʻ institutlarning evolyutsiyasi — bu ayni paytda insoniyatning o zi bilan birgalikda ʻ yashab, o zgarib va rivojlanib borishi demakdir. O zbekiston uchun ham bu yo l — ʻ ʻ ʻ o z tarixiy merosiga tayangan holda, jahon tajribasidan o rganib, o ziga xos ʻ ʻ ʻ institutsional modelini shakllantirib borish yo li — hali uzoq davom etajak tadqiqot ʻ va amaliyotning predmeti bo lib qolaveradi. ʻ 38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ 1. The Theory of the Leisure Class 1899. ISBN 978–0–19–280684–0 2. The institutional economics of John R. Commons: complement and substitute for neoclassical economic theory. Bruce E. Kaufman. Department of Economics, Georgia State University, Atlanta, GA 30303, USA 3. Douglas, N. (1990). Institutions, Institutional Change, and Economic Performance. New York, Cambridge University Press. 4. GOVERNING THE COMMONS The evolution of institutions for collective action ELINOR OSTROM Indiana University. Cambridge University Press 1990, 2015. Canto Classics edition 2015. ISBN 978-1- 107-56978-2 5. The American Political Science Review, Vol. 94, No. 2 (Jun., 2000), pp. 251-267 6. https://woodypowell.com/wp-content/uploads/ 2012/03/5_dimaggioandpowell_intro.pdf 7. Shepsle, K. A., & Weingast, B. R. (1987). The Institutional Foundations of Committee Power. The American Political Science Review, 81(1), 85- 104. https://www.jstor.org/stable/1960784 8. North, D. C. Institutions, Institutional Change and Economic Performance . 1990 9. Political Order in Changing Societies (The Henry L. Stimson Lectures Series) Samuel P. Huntington. ISBN # 9780300116205 10. Douglas, N. (1991). Institutions. Journal of Economic perspectives, 5 (1), 640-655. 11. Pierson, P. — Politics in Time: History, Institutions and Social Analysis — 2004 12. Thelen, K. How Institutions Evolve .2004 39 13. Мухитдинова Феруза Абдурашидовна. Сиёсий ва хукукий таълимотлар тарихи. Дарслик. -Т.: ТДЮИ нашриёти, 2011. - 376 бет. 14. Anderson, P. Passages from Antiquity to Feudalism . 1974 15. Strayer, J. R. On the Medieval Origins of the Modern State .1970 16. Locke, J. Two Treatises of Government .1689 17. Montesquieu. The Spirit of the Laws . 1748 18. Madison, J., Hamilton, A., Jay, J. The Federalist Papers .1788 19. Political Parties: Their Organization and Activity in the Modern State Science editions (Том 22865) Maurice Duverger. Издатель. Wiley, 1963. Всего страниц: 439 20. The Julian J. Rothbaum Distinguished Lecture Series. Vol. 4, The Third Wave., Democratization in the Late Twentieth Century author: Huntington, Samuel P. publisher: University of Oklahoma Press isbn10 | asin: 0806125160 print isbn13: 9780806125169. publication date: 1991. lcc: JC421.H86 1991eb.ddc: 321.8/09/04 21. The Origins of Totalitarianism. Hannah Arendt. Book Genre: Classics, Cultural, Germany, History, Nonfiction, Philosophy, Political Science, Politics, Psychology, Sociology, Theory. ISBN # Date of Publication: 1951 22. Totalitarian and Authoritarian Regimes. Juan J. Linz. Book Genre: History, Political Science, Politics. ISBN # 9781555878900. Date of Publication: February 28, 2000 23. Diamond, L. Ill Winds: Saving Democracy from Russian Rage, Chinese Ambition, and American Complacency. 2019. ISBN: 9780525560630 / 9780525560623 / 0525560637 24. Collins, K. Clan Politics and Regime Transition in Central Asia . 2006 25. Bo tayev, U.X. Siyosatshunoslik {Matn}. Darslik/ U.X. Botayev.ʻ Toshkent: Info Capital Books, 2024 – 480 bet. 26. O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi — 2023-yil tahriri ʻ 27. file:///C:/Users/user/Downloads/ Taraqqiyotning_ozbek_modeli_va_uning_aso.pdf 40 Qonunlar va Farmonlar: 28. O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy Qonuni, 12.12.2002ʻ yildagi 432-II-son. O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati ʻ to g risida ʻ ʻ 29. O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy Qonuni, 12.12.2002 ʻ yildagi 434-II-son. O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining ʻ Qonunchilik palatasi to g risida ʻ ʻ 30. O zbekiston Respublikasining Qonuni, 02.09.1993 yildagi 913-XII-son. ʻ MAHALLIY DAVLAT HOKIMIYATI TO G RISIDA ʻ ʻ 31. O zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 02.09.2017 yildagi PF- ʻ 5177-son. Valyuta siyosatini liberallashtirish bo yicha birinchi navbatdagi ʻ chora-tadbirlar to g risida ʻ ʻ Prezident asarlari: 32. Mirziyoyev, Sh. M. Erkin va farovon, demokratik O zbekiston davlatini ʻ birgalikda barpo etamiz . ТОШКЕНТ - «ЎЗБЕКИСТОН» - 2016. ISBN. 978-9943-28-941-3 Internet saytlari: 1. Lex.uz 2. Wikipedia.net 3. https://web.archive.org/ 4. https://pm.gov.uz/oz 5. https://www.academia.edu/ 6. https://oceanofpdf.com/Fetching_Resource.php 7. https://cap.stanford.edu/profiles/frdActionServlet? choiceId=printerprofile&profileversion=full&profileId=48156 8. https://experts.umn.edu/en/publications/clan-politics-and- regime-transition-in-central-asia/ 9. https://www.academia.edu/66820023/ Transitions_from_Authoritarian_Rule_Lessons_from_Latin_America 10. https://www.hoover.org/research/ill-winds-saving-democracy- russian-rage-chinese-ambition-and-american-complacency 41

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SIYOSIY INSTITUTLARNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI

1.1.Institutsionalizm nazariyasi: tarixi va asosiy yoʻnalishlari

1.2.Siyosiy institut tushunchasi va uning mohiyati

1.3.Institutsional oʻzgarish nazariyasi

II BOB. SIYOSIY INSTITUTLAR EVOLYUTSIYASINING TARIXIY TAHLILI VA USULLARI

2.1. Qadimgi va oʻrta va zamonaviy siyosiy institutlari

2.2. XX–XXI asrlarda institutsional transformatsiyalar

2.3.Oʻzbekistonda siyosiy institutlar evolyutsiyasi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить