Siyosiy jarayonlar tasnifi

O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ‟
OLIY TA'LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
O„ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI 
IJTIMOIY FANLAR  FAKULTETI “SIYOSATSHUNOSLIK” 
KAFEDRASI  YO„NALISHI SIYOSATSHUNOSLIK TA LIM 	
‟
YO NALISHI 	
‟
“MUTAXASISLIKKA KIRISH ” FANIDAN 
KURS ISHI 
MAVZU: SIYOSIY JARAYONLAR TASNIFI 
TOSHKENT – 2024  MUNDARIJA
№ № BOBLAR VA 
PARAGRIFLARNING 
NOMLANISHI BETLAR
KIRISH 3-4
I BOB. SIYOSIY 
JARAYON TUZILISHI  4-14
ASOSLARI
1.1 1.1 SIYOSIY JARAYON 
TUSHUNCHASI 5-7
1.2 1.2  SIYOSIY JARAYON 
MOHIYATI VA TARKIBI 7-9
1.3
1.
3 
SI 9-14
II BOB. SIYOSIY 
JARAYON TARKIBI VA 14-20
TOMONLARI
2.1 2.1  SIYOSIY 
JARAYONNING 
XUSUSIYATLARI 14-16
2.2 2.2 SIYOSIY 
JARAYONNING TURLARI 16-19
2.3 2.3 SIYOSIY 
JARAYONNING KECHISH 19-20
III BOB. MAMLAKATIMIZDA SIYOSIY JARAYONNING  20-28
TAHLILI VA RIVOJI
3.1 3.1 SIYOSIY JARAYONNI 
TAHLIL QILISH 20-22
3.2 3.2  SIYOSIY ISHTIROK 
TUSHINCHASI 22-25
3.3
3
.
3 25-28
XULOSA 28-30
FOYDALINGAN ADABIYOTLAR 31-32
FOYDALINGAN ILOVALAR
2  Kirish 
Mavzuning   dolzarbligi:   Prezidentimiz   tomonidan   belgilab   berilgan   vazifalar
hamda o‘ta dolzarb konistitutsiyaviy o‘zgarishlar mamlakat hayotining barcha jabhasida
tub islohotlarni ko‘zda tutadi va davlatning kelajakdagi rivojiga ko‘mak beruvchi chuqur
islohotlar   yo‘lidda   ishonch   bilan   odimlashidan   darak   beradi.   ―Davlat   boshqaruvini
yangilash   va   yanada   demakratlashtirish,   mamlakatni   madernizatsiya   qilishda   siyosiy
partiyalar ro‘lini kuchaytirish ga qaratilgan qarorlari ham muhum‖ 1 . 
  Siyosiy   jarayon   -   qaror   qabul   qilish,   jamiyatni   boshqarish   va   siyosiy
munosabatlarni   shakillantirish   maqsadida   siyosiy   kuchlar,   institutlar   va   shaxslar
o‘rtasidagi   o‘zaro   ta‘sir   va   qarama-qarshilik   jarayonidir.   Siyosiy   jarayon,   shuningdek,
siyosiy   dasturlarni   shakllantirish   va   amalga   oshirish,   qonunchilik,   saylovlar,   siyosiy
muhokamalar,   jamoatchilik   fikrini   safarbar   etish,   siyosatga   ta‘sir   ko‘rsatish   va   boshqa
jihatlarni o‘z ichiga oladi. Bu jarayon jamiyatning siyosiy dinamikasi va evolyutsiyasini,
shuningdek,   fuqorolar   va   siyosiy   subyektlarning   intilishlarini   aks   ettiradi.   Siyosiy
jarayon   siyosiy   munozaralar,   ommaviy   chiqishlar,   hukumatni   shakllantirish,   qonun
qabul   qilish,   turli   siyosiy   partiyalar,   yetakchilik   va   fuqarolik   jamiyatning   o‘zaro
hamkorligini o‘z ichiga oladi. 
Siyosiy   jarayon   ishtirokchilari   va   sub'ektlari   o zlarining   rol   vazifalari   va	
ʻ
pozitsiyalarini   amalga   oshirish   jarayonida   o zlarining   „ahamiyati,   siyosiy   tizim	
ʻ
elementlarini   qayta   ishlab   chiqarish,   rivojlantirish,   o zgartirish   yoki   yo q   qilish	
ʻ ʻ
qobiliyatini― ko rsatishlari  kerak. Bu  yerdan siyosiy  jarayon tufayli  ―siyosiy tizimda	
ʻ
yuz   beradigan,   uning   bir   holatdan   ikkinchi   holatga   o tishini   tavsiflovchi   ham   yuzaki,	
ʻ
ham chuqur o zgarishlar ko zga tashlanadi . Shu bilan birga, ayrim mamlakatlar ichidagi	
ʻ ʻ ‖
siyosiy jarayonga tashqi omil, global siyosiy va global iqtisodiy aloqalar va turli kuchlar
yohud, xalqaro xarakterdagi amalga oshirishning butun majmuasi sezilarli darajada ta sir	
ʼ
qiladi.   Siyosiy   jarayon   jamiyat   hayotining   muhim   tarkibiy   qismi   bo‘lib,   davlat   va
jamiyat taraqqiyotining yo‘nalishlarini belgilaydi. 
1 Ўзбекистонда демократик жамият куриш назариси ав амалисти.Тошкен. Дарслик.T:.2005.B-5.
3  Kurs ishining maqsadi:   Jamiyatimizda siyosiy jarayonning o‘rni qonunlar   qabul
qilish, saylovlar, hukumatni boshqarish, teng huquqlilik, fuqarolik jamiyatining hayotini
yaxshilash. 
Kurs ishining vazifalari:  Siyosiy jarayon tushinchasi; 
Siyosiy jarayon mohiyati va tarkibi; 
Siyosiy jarayon tuzilmasi va harakteri; 
Siyosiy jarayonning xususiyatlari; 
Siyosiy jarayonning turlari; 
Siyosiy jarayonning kechish tartibi; 
 Siyosiy jarayonni tahlil qilish; 
Siyosiy ishtirok tushinchasi; 
Mustaqillik yillarida siyosiy jarayonlar. 
Kurs ishining obyekti:  Siyosiy jarayonlar va hokimiyat. 
Kurs ishining predmeti:  Jamiyatning siyosiy jarayonlarda faolligini o‘rganish va 
shu sohada ko‘nikmalar bilan tanishtirish, mazmun-mohiyati va texnologik o‘ziga 
xosliklarini, metod va usullarini aniqlashdan iborat. 
Kurs ishining tuzilishi va hajmi:  Kurs ishi kirish, uch bob, xulosa va foydalingan 
adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 
4  I BOB. SIYOSIY JARAYON TUZILISHI VA UNING ASOSLARI
1.1.Siyosiy jarayon tushunchasi 
Siyosiy jarayon tushunchasi - siyosiy jarayon ostida jarayon umuman (lot. Processo – 
jarayon) deganda hodisaning borishi, uning holatlarining ketma-ket o'zgarishi, 
rivojlanish bosqichlari, shuningdek, har qanday natijaga erishish uchun ketma-ket 
harakatlar majmui tushuniladi. 
Fanda   protsessual   yondashuv   hodisa   va   faktlarni   dinamikada,   rivojlanishda,
harakatda o'rganish va bu o'zgarishlarga ta'sir qilish yoki olingan ma'lumotlardan boshqa
maqsadlarda   foydalanish   imkonini   beradi.   Bunga   vaqt   o'tishi   bilan   o'zgarishlarni
aniqlash,   bu   o'zgarishlarning   bosqichlari,   yo'nalishi,   intensivligi,   tendentsiyalarini
aniqlashtirish, muayyan qarorlar va operatsiyalarni qabul qilish orqali erishiladi. 
Siyosiy   subektlarning   davlat   hokimiyatiga   nisbatan   o'zaro   ta'siri   dinamik   hodisa
sifatida ma'lum bir hokimiyatning paydo bo'lish sabablarini o'rganishga imkon beradigan
protsessual   yondashuvni   o'z   ichiga   oladi.   Siyosiy   masalalar   siyosiy   qarorlarni   ishlab
chiqish   va   qabul   qilish   jarayoni,   yangi   boshqaruv   tuzilmalarini   yaratish,   ya'ni   siyosiy
amaliyot,   aniq   boshqaruv,   siyosiy   jarayon   sub'ektlari   o'rtasida   axborot   almashinuvi   va
boshqalar haqida gapiramiz. Bularning barchasi siyosiy voqelikni aks ettiruvchi va turli
manfaatlar kurashining natijasi bo'lgan siyosiy jarayonning mohiyatidir. Siyosiy kuchlar
ijtimoiy   guruhlar   va   fuqarolar,   ularning   hokimiyat   tuzilmalariga   ta'siri.   Turli
sub'ektlarning o'zaro ta'siri natijasi barqaror aloqalar va munosabatlarning paydo bo'lishi,
yangi   qoidalar   va   me'yorlarning   paydo   bo'lishi,   siyosiy   institutlarning   yaratilishi   yoki
takror ishlab chiqarilishidir 2 . 
Siyosat olamining protsessual talqinining eng muhim farqi shundaki, u siyosiy 
hodisalarning turli belgilari va xususiyatlarining doimiy o zgaruvchanligini ochib beradi.ʻ
Shu nuqtai nazardan, biz kuch manfaatlariga nisbatan sub'ektlarning xatti-harakatlari va 
munosabatlaridagi o'zgarishlar bilan bog'liq bo'lgan dinamik xususiyat haqida gapiramiz,
bu xususiyat vaqt va makonda namoyon bo'ladi. 
2 Соловьев А.И. политическая наука – это политическая теория. Политические технологии. M., 2000. 293стр
5  Siyosiy jarayon deganda jamiyat siyosiy tizimining tarkibiy qismlarini takror ishlab
chiqarishdan, shuningdek, uning holatini o'zgartirishdan iborat bo'lgan siyosiy hayotning
dinamik o'lchovi  tushuniladi;  hokimiyat  uchun kurash va hokimiyat tuzilmalariga ta'sir
o'tkazish bilan bog'liq siyosiy sub'ektlarning faoliyati. 
Siyosatshunoslikda, qoida tariqasida, jarayonlar makro, mezo va mikro darajalarda
ko'rib chiqiladi. Makrodaraja butun siyosiy tizimni, uning asosiy institutlarini, masalan,
federal   yoki   milliy   darajadagi   hokimiyatning   qonun   chiqaruvchi,   ijro   etuvchi,   sud
tarmoqlarini   takror   ishlab   chiqarish   bilan   bog'liq.   Shu   nuqtai   nazardan   takror   ishlab
chiqarish nafaqat ushbu muassasalarning saylanishi yoki qayta saylanishi, balki ularning
ma'lum   bir   tsikldagi   ishining   uzluksizligi,   har   kuni,   haftalik,   har   bir   ta'tildan   keyin
faoliyatini   qayta   tiklashni   anglatadi.   Siyosiy   jarayonning   mezo-darajasi   mintaqaviy
darajadagi   mezo-kichik   jarayonlarni   o'z   ichiga   oladi:   hududlardagi   siyosiy   voqealar,
ma'lum   bir   mintaqa   siyosatini   ishlab   chiqishda   markaziy   va   mahalliy   hokimiyat
organlarining   mintaqaviy   hokimiyat   organlari   bilan   o'zaro   hamkorligi,   mintaqaviy
jarayonlarni   takror   ishlab   chiqarish,   elita   va   siyosiy   tizimlar.   Siyosiy   jarayonning
mikrodarajasi  mahalliy siyosiy kichik jarayonni tashkil  etuvchi mikro-kichik jarayonlar
majmuini   o‗z   ichiga   oladi.   U   turli   mahalliy   siyosiy   subyektlarning   harakatlari   natijasi
sifatida ham ifodalanishi mumkin 3 . 
Siyosiy   jarayon   umuman   olganda   makro,   mezo   va   mikro   darajadagi   kichik
jarayonlarning   qo'shilishi   va   o'zaro   ta'siri   natijasida,   barcha   darajadagi   manfaatlar
guruhlarining   hokimiyatga   ta'siri   natijasida   harakat   qiladi,   bu   esa   hokimiyatga   olib
keladi. Mahalliy, mintaqaviy va markaziy manfaatlarni hisobga olgan holda qaror qabul
qilish. 
Siyosiy   jarayon   iqtisodiy,   mafkuraviy,   huquqiy   bilan   bir   qatorda   ijtimoiy
jarayonlardan   biri   sifatida   qaraladi;   shuningdek,   zamon   va   makonda   taraqqiy   etuvchi
jamiyat   siyosiy   tizimining   faoliyat   ko‗rsatish   shakli   sifatida.   Demak,   A.Degtyarev
siyosiy jarayonni ―birinchi navbatda, odamlarning hokimiyat to'g'risida uning qonuniy
ta'minlanish makonida muloqot qilishning yaxlit holatlarining vaqtinchalik ketma-
3  Белов А.А, Елисеев С.М. Политические процессы и институты в современной России: учебник , 2006. 13-стр 
6  ketligini   tavsiflovchi   ijtimoiy   makrojarayon   deb   hisoblaydi;   ikkinchidan,   individual   va
guruh   mikro-harakatlarining   tenglik   natijasini,   ya‘ni   ma‘lum   bir   jamoaning   umumiy
siyosiy faolligini ifodalash;  uchinchidan, shu jumladan, davlat va jamiyat, institutlar va
guruhlar, siyosiy tizim o'rtasidagi o'zaro ta'sir qilish usullari va ijtimoiy muhit hukumat
va fuqaro;   to‗rtinchidan, siyosiy tartib (tizim)ning tarkibiy-funksional  va institutsional
matritsasini   (qoidalar   va   shakllar   ierarxiyasini)   bir   vaqtda   qayta   ishlab   chiqarish   va
o‗zgartirish. 
Zamonaviy   Rossiyadagi   siyosiy   jarayonning   mazmuni   1993   yilda   qabul   qilingan
Konstitutsiyani   amalga   oshirishdan   iborat   bo'lib,   u   mamlakatda   inson   huquqlari   va
erkinliklarini hurmat qiladigan demokratik huquqiy ijtimoiy dunyoviy davlatni va ushbu
davlat   bilan   o'zaro   munosabatda   bo'lgan   fuqarolik   jamiyatini   qurishni   nazarda   tutadi.
Aniqrog‗i,   so‗nggi   paytlarda   amalga   oshirilayotgan   islohotlarning   ma‘nosi   ijro
hokimiyati   faoliyatini   kuchaytirish   va   samaradorligini   oshirish,   davlat   apparatini   isloh
qilish,   bozor   munosabatlarini   rivojlantirish,   harakatlarda   shaffoflikni   o‗rnatishni
anglatadi.   Davlat   organlari   partiyalar,   jamoat   tashkilotlari,   siyosiy   plyuralizm   va
hokimiyatga konstruktiv muxolifatning rivojlanishi 4 . 
1.2. Siyosiy jarayon mohiyati va tarkibi 
Siyosiy jarayonning mazmuniga siyosiy tizimning holati, barcha siyosiy institutlar va 
siyosiy munosabatlar ta'sir qiladi, ya'ni: qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud 
hokimiyatlarining bo'linish darajasi va muvozanati; hokimiyatni markazlashtirish 
darajasi; siyosiy qarorlar qabul qilish jarayoniga bevosita yoki bilvosita ta‘sir 
ko‗rsatuvchi partiya va hukumat tuzilmalarining o‗zaro hamkorligi; siyosiy qarorlarni 
qabul qilish va amalga oshirish usullari; markaziy, hududiy va mahalliy davlat 
hokimiyati organlarining huquq va vakolatlarining mutanosibligi; hukmron qatlam 
ichidagi munosabatlar (hukmron va muxolifat elitalari o'rtasidagi munosabatlar, 
korrupsiya darajasi, amaldorlarning byurokratizatsiyasi darajasi). Muayyan davlatdagi 
siyosiy jarayonning holatiga global tendensiyalar ham ta'sir qiladi. 
4  Белов А.А., Елисеев С.М. Политические процессы и институты в современной России: учебное пособие. 
2006. 57-стр 
7  Eng   keng  tarqalgan   zamonaviy   global   tendensiyalardan   biri   demokratlashtirishdir.
Mahalliy   siyosatshunos   V.   Nikonov   zamonaviy   Rossiyadagi   siyosiy   jarayonning
yo'nalishini   belgilab,   unga   demokratik   yo'nalish   berish   uchun   ikkita   tamoyilga   rioya
qilish kerak, deb hisoblaydi. Ulardan birinchisi: ―Siyosiy jarayon bir shaxsning, hatto,
eng   qudratli   shaxsning   ham   nazorati   ostida   bo lmagan   qoidalar   va   tartiblarga   muvofiqʻ
harakat   qilishi   va   rivojlanishi   kerak ,   buning   asosida   siyosiy   liderlar   o zlari   qanday	
‖ ʻ
qoidalarni   belgilamasligi   kerakligi   ta kidlangan.   o'ynaydi.   Ikkinchi   tamoyil:   ―Mavjud
ʼ
voqelik,   davr   keltirib   chiqaradigan   qarama-qarshiliklar   siyosiy   tizimni   yaratish
jarayonini   taqozo   qilmasligi,   yangi   demokratik   davlat   barpo   etilayotgan   paytda   o‗z
yechimini topa olmasligi kerak. Chunki yangi konstitutsiyani yaratish bosqichida siyosiy
o‗yinning   barcha   ishtirokchilari   manfaatlarini   murosaga   keltirish   istagi   kelajakdagi
mojarolarga tahdid soladi, ularning mohiyatini to‗liq bashorat qilib bo‗lmaydi. 
Ayrim   tadqiqotchilar   siyosiy   jarayonning   tuzilishini   omillar   o rtasidagi   o zaro	
ʻ ʻ
ta sirlar   yig indisi,   shuningdek,   ularning   mantiqiy   ketma-ketligi   sifatida   belgilaydilar.	
ʼ ʻ
Boshqalar   tuzilishga   quyidagi   elementlarni   o'z   ichiga   oladi:   sub'ektlar,   ob'ektlar,
vositalar, usullar, resurslar. 
Siyosiy   jarayonning   vaqt   va   fazoviy   o lchov   birliklari,   shuningdek,   siyosiy	
ʻ
o zgarishlarga   ta sir   etuvchi   omillar,   uning   ishtirokchilari   o rtasidagi   munosabatlarni	
ʻ ʼ ʻ
tartibga   soluvchi   me yorlar   siyosiy   jarayon   parametrlari   deb   ataladi.   Siyosiy   jarayon	
ʼ
parametrlarining   o‗zgarishi   uning   ichki   va   tashqi   omillari   yig‗indisiga   bog‗liq.   Ichki
omillarga   sub'ektlarning   xususiyatlari,   ular   o'rtasidagi   munosabatlar,   hokimiyat
resurslarining   taqsimlanishi,   siyosiy   jarayonning   mantiqiy   xususiyatlari   kiradi.   Tashqi
omillar   -   muayyan   jamiyatda   mavjud   bo'lgan   ijtimoiy-iqtisodiy,   ijtimoiy-madaniy
sharoitlar,   siyosiy   jarayon   bilan   o'zaro   ta'sir   qiluvchi   muhitni   tashkil   etuvchi   global
tendentsiyalar.   Tashqi   muhit   siyosiy   jarayonga   ma'lum   bir   tuzatuvchi   ta'sir   ko'rsatadi,
uning ma'lum me'yor va qoidalar doirasida harakatlanishini qo'llab-quvvatlaydi. Siyosiy
jarayonga   ushbu   ikki   turdagi   ta'sirning   (mavjud   mamlakatdagi   vaziyat   va   xalqaro
munosabatlar)   yo'qligi   uning   saqlanib   qolishiga   va   barcha   ijtimoiy   munosabatlarning
turg'unligiga olib keladi. 
8  Siyosiy   jarayonning   yetakchi   subyektlari   yoki   omillari   siyosiy   institutlar   bo lib,ʻ
ularning   asosiylari   davlat   va   fuqarolik   jamiyati,   shuningdek,   siyosiy   partiyalar,   jamoat
tashkilotlari,   manfaatdor   guruhlar,   alohida   fuqarolardir.   Turli   omillarning   ko'p   sonli
harakatlari   (harakatlari)   va   o'zaro   ta'siri   (o'zaro   ta'siri)   dan   makrojarayonning   umumiy
borishi   va   natijalari   shakllanadi,   ular   o'z   navbatida   mikroprosesslar   yoki   kichik
jarayonlardan iborat. Shuni inobatga olish kerakki, siyosiy institutning faoliyati nafaqat
uning   samarali   qarorlar   qabul   qilish   qobiliyatida,   balki   ushbu   institut   orqali   o‗z
manfaatlarini   ilgari   suruvchi   turli   bosim   guruhlarining   o‗zaro   hamkorligida,   amalga
oshirishda   hamdir.   Shaxsiy   rejalar   ushbu   muassasada   turli   fuqarolardir,   shuning   uchun
tahlil qilishda  makronatijalar  ham, ularni  tashkil  etuvchi mikro jarayonlar ham hisobga
olinadi. 
1.3. Siyosiy jarayon tuzilmasi va harakteri 
Siyosatni jarayon sifatida tavsiflash, ya'ni  protsessual yondashuv sub'ektlarning davlat 
hokimiyati bilan bog'liq o'zaro munosabatlarining alohida qirralarini ko'rishga imkon 
beradi. Biroq, siyosiy jarayonning ko'lami butun hokimiyat bilan mos kelishi sababli 
siyosiy soha ba'zi olimlar uni yoki umuman siyosat bilan (R. Dous), yoki hokimiyat 
sub'ektlarining xatti-harakatlarining butun majmuasi, ularning maqomlari va ta'siridagi 
o'zgarishlar (C. Merriam) bilan aniqlaydilar. 
Institutsional   yondashuv   tarafdorlari   siyosiy   jarayonni   davlat   institutlarining
faoliyati   va   o‗zgarishi   bilan   bog‗laydilar.   (S.   Xantington).   D.Iston   buni   siyosiy
tizimning   atrof-muhit   muammolariga   bo'lgan   reaksiyalari   majmui   sifatida   tushunadi.
R.Darendorf   asosiy   e‘tiborni   hokimiyat   maqomlari   va   resurslari   uchun   guruh   raqobati
dinamikasiga   qaratadi,   J.Manngeym   va   R.Rich   esa   uni   davlat   institutlari   faoliyatining
mohiyatini   va   ularning   jamiyatga   ta‘sirini   belgilovchi   murakkab   hodisalar   majmuasi
sifatida izohlaydi. 
Bu yondashuvlarning barchasi u yoki bu tarzda siyosiy jarayonning eng muhim 
manbalari, shartlari va shakllarini tavsiflaydi. 
Siyosiy jarayon - bu sub'ektlarning xatti-harakatlari va munosabatlaridagi, ularning
rollarini   bajarishi   va   institutlar   faoliyatidagi,   shuningdek   siyosiy   makonning   barcha
boshqa elementlaridagi barcha dinamik o'zgarishlar majmui ichki omillardir. 
9  Siyosiy   jarayon   voqealar   rivojidagi   har   qanday   oldindan   belgilash   yoki   oldindan
belgilashni istisno qiladi va hodisalarning amaliy o'zgarishlariga e'tibor beradi. Shunday
qilib,   siyosiy   jarayon   siyosiy   hodisalarning   harakatini,   dinamikasini,   evolyutsiyasini,
ularning holatlarining vaqt va makondagi o'ziga xos o'zgarishini ochib beradi. 
Siyosiy jarayonning ana shunday talqini tufayli uning markaziy xususiyat o'zgarish
degan   ma'noni   anglatadi,   bu   esa   siyosiy   hodisalarning   tuzilishi   va   funksiyalari,
institutlari   va   shakllari,   doimiy   va   o'zgaruvchan   xususiyatlari,   evolyutsiya   tezligi   va
boshqa   parametrlarining   har   qanday   o'zgarishini   anglatadi.   O'zgarishlar   hokimiyatning
asosiy   tuzilmalari   va   mexanizmlariga   ta'sir   qilmaydigan   xususiyatlarning   o'zgarishini
(masalan,   rahbarlar,   hukumatlar,   alohida   institutlar   o'zgarishi   mumkin,   ammo   yetakchi
qadriyatlar,   me'yorlar,   hokimiyatni   amalga   oshirish   usullari   o'zgarishsiz   qoladi)   va
hokimiyatni o'zgartirishni anglatadi. tashuvchilar, asosiy elementlar ular birgalikda tizim
tomonidan yangi sifat holatiga erishishga yordam beradi. 
Fanda o'zgarishlarning manbalari, mexanizmlari va shakllari haqida ko'plab fikrlar 
mavjud. Masalan, Marks siyosiy dinamikan
ing asosiy sabablarini ta'sirda
ko'rgan   iqtisodiy   munosabatlar   Pareto   ularni   elita   tiraji   bilan,   Veberni   xarizmatik   lider
faoliyati   bilan,   Parsonsni   odamlar   tomonidan   turli   rollarni   bajarishi   va   boshqalar   bilan
bog'ladi.   Biroq,   siyosiy   o'zgarishlarning   asosiy   manbai   sifatida   ko'pincha   ziddiyat
keltiriladi. 
Konflikt   siyosiy   sub'ektlarning   o'zaro   ta'sirining   mumkin   bo'lgan   variantlaridan
biridir.   Siyosiy   jarayonning   manbai   sifatida   qarama-qarshilik   ikki   yoki   undan   ortiq
tomonlarning (guruhlar, davlatlar, shaxslar) hokimiyat yoki resurslarni taqsimlash uchun
bir-biriga qarshi kurashuvchi o'zaro raqobat turi va natijasi hisoblanadi. 
Bu   konsepsiya   siyosiy   voqealar   rivojlanishining   ob'ektivligi,   tabiiy-tarixiy
xarakterini   ta'kidlaydi.   U   siyosiy   sub'ektlarning   real   o'zaro   ta'sirini   ko'rsatadi,   siyosiy
liderlar, guruhlar, elitalar  va boshqalarning sub'ektiv  niyatlarini  o'z ichiga oladi, ammo
natija, qoida tariqasida, ongli ravishda e'lon qilingan maqsadlardan juda uzoqda bo'lgan
narsadir. Boshqacha aytganda, ―siyosiy jarayon  tushunchasi har qanday siyosiy ‖
10  ta‘limotlarga nisbatan betarafdir. U siyosiy hayot evolyutsiyasining har qanday 
tarafkashlik yoki oldindan belgilanishini istisno qiladi 5 . 
Umuman   olganda,   siyosiy   jarayon   siyosiy   munosabatlar   va   institutlarning
shakllanishi   va   faoliyati   mexanizmlarini,   ko'plab   siyosiy   sub'ektlarning   o'zaro   ta'siri
shakllarini,   siyosiy   hokimiyatni   amalga   oshirish   texnologiyasini   va   boshqalarni   o'z
ichiga oladi. 
Siyosiy jarayonning tuzilishida kamida to'rtta muhim tarkibiy qismni ajratish odatiy 
holdir: 
1) siyosiy jarayonning sub'ektlari (aktyorlari) (institutlashtirilgan va institutsional 
bo'lmagan); 
2) ushbu subyektlarning siyosiy manfaatlari; 
3) odamlarning siyosiy faoliyati (kasbiy siyosiy faoliyat va siyosiy ishtirok fuqorolar); 
4) siyosiy jarayon sub'ektlari faoliyati natijasida rivojlanadigan siyosiy munosabatlar. 
Ijtimoiy munosabatlarni siyosiy tartibga solishning muayyan shakllarining jamiyat
uchun   ahamiyati   nuqtai   nazaridan   siyosiy   jarayonlarni   asosiy   va   periferiklarga   bo'lish
mumkin.   Ulardan   birinchisi   siyosiy   hayotning   turli   sohalarida   uning   asosiy,   tizimli
xususiyatlarini   o'zgartirish   bilan   bog'liq   bo'lgan   turli   xil   o'zgarishlarni   tavsiflaydi.
Bularga   keng   ijtimoiy   qatlamlarning   davlat   bilan   munosabatlariga   kirish   usullarini
tavsiflovchi   siyosiy   ishtirok   kiradi.   Xuddi   shu   ma‘noda   davlatning   moddiy   kuchidan
maqsadli   foydalanishning   asosiy   yo‗nalishlarini   belgilab   beruvchi   davlat   boshqaruvi
jarayoni   haqida   ham   gapirish   mumkin.   Shu   bilan   birga,   periferik   siyosiy   jarayonlar
jamiyat   uchun   unchalik   ahamiyatli   bo'lmagan   sohalardagi   o'zgarishlarni   ifodalaydi.
Masalan, ular alohida siyosiy birlashmalarning (partiyalar, bosim guruhlari) shakllanish
dinamikasini, mahalliy o'zini o'zi boshqarishning rivojlanishini ochib beradi. 
Siyosiy   jarayonlar   o'zgarishlarni   ochiq   yoki   yashirin   tarzda   aks   ettirishi   mumkin.
Aniq siyosiy jarayon guruhlar va fuqarolar manfaatlarining davlat hokimiyatiga bo'lgan
ommaviy da'volarida muntazam ravishda namoyon bo'lishi bilan tavsiflanadi, bu esa o'z 
5 Pateman C. Participation and Democratic Theory. Cammbrige. 1970. 15-p. 
11  navbatida boshqaruv qarorlarini tayyorlash va qabul qilish bosqichini jamoatchilik
nazorati uchun ochiq qiladi. Yashirin jarayon siyosiy institutlar va hokimiyat 
markazlarinin
g ommaviy tarzda rasmiylashtiril
magan faoliyatiga, shuningdek,
fuqarolarning rasmiy davlat organlariga murojaat qilish tarzida ifodalanmaydigan 
imperativ bo'lmagan da'volariga asoslanadi. 
Ochiq   va   yopiq   siyosiy   jarayonlar.   Yopiq   jarayonlar   -   bu   eng   yaxshi   eng   yomon,
kerakli   nomaqbul   va   boshqalar   mezonlari   doirasida   bir   ma'noda   baholanishi   mumkin
bo'lgan o'zgarishlar  turi. Ochiq - qaysi  biri - sub'ekt  uchun ijobiy yoki salbiy - mavjud
o'zgarishlarning   tabiati   yoki   kelajakda   mumkin   bo'lgan   strategiyalardan   qaysi   biri
afzalroq ekanligini taxmin qilishga imkon bermaydigan o'zgarishlar. 
Barqaror   va   o'tish   davri   siyosiy   jarayonlari:   Barqarorlar   o'zgarishlarning   aniq
belgilangan   yo'nalishini,   hokimiyat   munosabatlarining   ma'lum   bir   turining   ustunligini,
hokimiyatni   tashkil   etish   shakllarini   ifodalaydi,   bu   esa   ma'lum   bir   tendentsiya
kuchlarining   qarshiligi   bilan   ham   siyosiy   munosabatlarning   barqaror   norozilik
namoyishlari   va   boshqalarning   yo'qligi   bilan   tavsiflanishi   mumkin.O'tish   jarayonlarida
hokimiyatni   tashkil   etishning   muayyan   asosiy   xususiyatlarining   aniq   ustunligi   yo'q,   bu
o'zgarishlarni sifat jihatidan aniqlash imkoniyatini istisno qiladi. 
Fanda   siyosiy   jarayonlarni   sivilizatsiyalashgan   takrorlanishini   anglatadi.   Tashqi
tomondan,   ular   urushlar,   ommaviy   asosda   tiplashtirishga   urinishlar   ham   mavjud.
Shunday qilib, L.Pye siyosiy jarayonning ―g‗arbiy bo‗lmagan  turini ajratib ko‗rsatib,‖
uning xususiyatlariga ko‗ra, siyosiy partiyalarning dunyoqarashini ifodalash va turmush
tarzini   ifodalashga   da‘vogarlik   qilish   tendensiyasiga   ishora   qildi;   tuzilmalar   va
institutlarning   strategiyasi   va   taktikasini   belgilashda   siyosiy   yetakchilarning   katta
erkinligi va boshqalar. 
Siyosiy jarayon sikli doirasida unda siyosatning asosiy funksiyalarini amalga
oshirishning bir necha fazalarini yoki bosqichlarini ajratish mumkin, masalan, G.
Almond va G.Pauelllar. Ular siyosatning tizimli (ijtimoiylashtirish, ishga olish va
muloqot) va protsessual funksiyalarining mavjudligini taxmin qiladilar, ular manfaatlarni
ifodalash, ularni birlashtirish, shuningdek, aniq siyosiy chora-tadbirlar ishlab chiqish va
ularni amalga oshirish funktsiyalarini o'z ichiga oladi. Har bir  12  protsessual funksiyani yaxlit siyosiy jarayonni qo'llashning ma'lum bir bosqichi bilan 
bog'lash mumkin. 
Birinchi bosqichda turli ijtimoiy guruhlarning siyosiy hokimiyatga ta'sir qilmasdan
turib   o'z   muammolarini   hal   qila   olmasligini   anglab   etgan   "manfaatlarning
artikulyatsiyasi"   mavjud.   Ularni   loyihalash   va   ifodalash   ko'plab   manfaatdor   guruhlar
(kasaba   uyushmalari,   tadbirkorlar   uyushmalari   va   boshqalar)   tomonidan   amalga
oshiriladi. 
Ikkinchi   bosqich   "manfaatlarning   yig'indisi",   ya'ni   yirik   siyosiy   partiyalar,
birlashmalar, harakatlar va boshqalar tomonidan allaqachon ifodalangan nisbatan kichik,
qisman   manfaatlarning   ma'lum   bir   umumlashtirilgan   siyosiy   manfaatlarga   birlashishi,
qisqarishi jarayoni bilan tavsiflanadi. 
Siyosiy   jarayonning   uchinchi   bosqichida   u   yoki   bu   tarzda   asosiy   manfaatdor
kuchlarning   roziligiga   erishiladi   va   asosan   vakillik   (qonun   chiqaruvchi)   hokimiyatlar
faoliyati   natijasi   bo‗lgan   muayyan   siyosat   ishlab   chiqiladi.   Garchi   ko'p   hollarda
(masalan, bugungi Rossiyada bo'lgani kabi) ishlab chiqilgan siyosiy kursning yo'nalishi
ko'p jihatdan ijro etuvchi hokimiyatga bog'liq. 
Siyosiy   jarayonlarning   odatiy   siklining   to‗rtinchi   bosqichi   -   jamoaviy   siyosiy
qarorlarni   amalga   oshirish,   ularni   davlatning   aniq   amaliy   faoliyati,   masalan,   iqtisodiy
resurslarni   safarbar   qilish,   byudjet   ijrosi   va   boshqalar   tiliga   "tarjima   qilish"-   bu   ijro
etuvchi   hokimiyatning   deyarli   eksklyuziv   huquqi   bo'lib,   uning   harakatlari   prinsipial
jihatdan   qonun   chiqaruvchi   hokimiyat   tomonidan   nazorat   qilinishi   kerak.   Amalda,
bunday   nazoratning   tabiati   va   chuqurligi   har   safar   ustunlikka   bog'liq.   Bu   daqiqa
hokimiyatning asosiy tarmoqlarini nazorat qiluvchi siyosiy kuchlar muvozanati. 
Ta'sir qilish ob'ektlari bo'yicha siyosiy jarayonlarga bo‗linadi tashqi siyosat va ichki 
siyosat. 
1)Davlatning o'zgarishi tabiatiga ko'ra quyidagilar mavjud: 
-inqilobiy va evolyutsion siyosiy jarayonlar: 
Birinchi holda, davlat hokimiyat tuzilmalarining tez va sifatli o'zgarishi, uning 
konstitutsiyasining to'liq qayta ko'rib chiqilishi, nizolarning kuchayishi, siyosiy 
13  elitaning yangilanishi, bu qabul qilingan qarorlarning radikalligi bilan birga keladi  va 
ularni amalga oshirishda zo'ravonlikning ustunligi. 
Evolyutsion siyosiy jarayon siyosiy hokimiyatning qonuniyligiga asoslanadi. Bu 
yerda ijtimoiy muammolarni hal etish bosqichma-bosqich, tinch yo l bilan, siyosiy ʻ
partiyalarning huquqiy raqobati, elita va ommaning o zaro hamkorligi, tartib-qoidalar va 	
ʻ
qarorlar qabul qilish institutlarining barqarorligi asosida yuzaga keladi; siyosiy xulq-
atvorda murosaga kelish, konsensus va o'zgacha fikrlarga bag'rikenglik etikasining 
ustunligi va siyosiy muxolifat institutining majburiy mavjudligi. 
-shuningdek bor ochiq va yopiq siyosiy jarayonlar: 
Ochiq siyosiy jarayon ochiqlik, siyosiy qarorlar qabul qilish jarayonida ishtirok etgan 
fuqarolar uchun ochiqlik bilan tavsiflanadi. 
Yopiq   siyosiy   jarayonlar   siyosiy   qarorlar   qabul   qilishda   shaffoflik   va
oshkoralikning   yo'qligi,   fuqarolarning   siyosiy   faolligini   istisno   qilish   yoki   sezilarli
darajada   cheklash   bilan   tavsiflanadi,   to'liq   yo'qligi   jamiyat   tomonidan   hukmron   elita
ustidan nazorat. 
Umuman   olganda,   shuni   bilish   kerakki,   siyosiy   jarayonning   qaysi   turi   muhokama
qilinmasin,   uning   natijalarini   bashorat   qilish   noshukur   ish   bo'lib,   ko'pincha   bu
prognozlar amalga oshmay qoladi. 
Buning sababi shundaki, har doim rejalashtirilgan natija yonida kutilmagan, 
rejalashtirilmagan narsa doimo paydo bo'ladi. Bu kontekstda eng yaxshi prognoz 
formuladir: "biz eng yaxshisini xohlaymiz, lekin har doimgidek chiqadi". Gap shundaki, 
siyosiy jarayonda ko'plab o'zgaruvchilar mavjud bo'lib, ularning paydo bo'lishi va xatti-
harakatini oldindan aytib bo'lmaydi. Qolaversa, siyosatda shunday qolip borki, biror ish 
qilishning ikki yoki undan ortiq yo‗llari bo‗lsa va ulardan biridan foydalanish falokatga 
olib kelsa, kimdir (ertami kechmi) shu yo‗lni tanlaydi. 
14  II BOB. SIYOSIY JARAYON TARKIBI VA O ZIGA XOS ‟
TOMONLARI 
2.1. Siyosiy jarayonning xususiyatlari 
Siyosiy jarayon o'zining ko'lami bo'yicha butun siyosiy makonga mos keladigan tarzda 
nafaqat jamiyatda qabul qilingan siyosiy o'yin me'yorlari va qoidalariga javob beradigan 
xatti-harakatlar, munosabatlar va davlat hokimiyati uchun raqobat mexanizmlarini 
tavsiflovchi an'anaviy (shartnomaviy, normativ) o'zgarishlarni qamrab oladi. . Shu bilan 
birga, siyosiy jarayonlar sub'ektlar tomonidan o'zlarining normativ-huquqiy bazada 
mustahkamlangan rol funksiyalari buzilganligi, o'z vakolatlarini haddan tashqari oshirib 
yuborganligi, o'z siyosiy doiralaridan tashqariga chiqqanligidan dalolat beruvchi 
o'zgarishlarni ham qamrab oladi. Shunday qilib, siyosiy jarayonning mazmuniga, 
shuningdek, davlat hokimiyati bilan munosabatlarda umumiy qabul qilingan 
standartlarga ega bo'lmagan sub'ektlarning faoliyatida sodir bo'ladigan o'zgarishlar, 
masalan, noqonuniy partiyalar faoliyati, terrorizm, siyosatchilarning sohadagi jinoiy 
harakatlari kiradi 6 . 
Haqiqiy, nafaqat rejalashtirilgan o'zgarishlarni aks ettirgan holda, siyosiy jarayonlar
aniq   me'yoriy   bo'lmagan   xususiyatga   ega   bo'lib,   bu   siyosiy   makonda   turli   xil
harakatlarning (to'lqin, siklik, chiziqli, inversiya, ya'ni qaytish va boshqalar) mavjudligi
bilan   izohlanadi.   siyosiy   hodisalarni   o'zgartirishning   o'ziga   xos   shakllari   va   usullariga
ega bo'lib, ularning kombinatsiyasi ikkinchisini qat'iy ishonch va barqarorlikdan mahrum
qiladi.   Shu   nuqtai   nazardan   qaraganda,   siyosiy   jarayon   sub‘ektlar   (munosabatlar,
institutlar)   siyosiy   faoliyatining   nisbatan   mustaqil,   mahalliy   o‗zgarishlari   majmuidir,
ular   turli   omillarning   kesishmasida   vujudga   keladi   va   ularning   parametrlarini   aniq
belgilash   u   yoqda   tursin   bashorat   qilingan.   Shu   bilan   birga,   siyosiy   jarayon
o'zgarishlarning   diskretligini   yoki   hodisaning   ba'zi   parametrlarini   o'zgartirish
imkoniyatini tavsiflaydi va shu bilan birga uning boshqa xususiyatlari va xususiyatlarini
o'zgarishsiz saqlab qoladi (masalan, hukumat tarkibidagi o'zgarishlar birlashtirilishi 
6 В. П. Пугачёв, А.И.Соловьев. «Снёсатшуносликка кииш». «Яанги аср авлоди» (уабекча нашри). 2004.Б-234 
15  mumkin). Oldingi siyosiy kursni saqlab qolish bilan). O'zgarishlarning o'ziga xosligi va
diskretligi siyosiy jarayonga ma'lum baholarni ekstrapolyatsiya qilish (zamonaviy faktlar
qadriyatlarini   kelajakka   o'tkazish)   imkoniyatini   istisno   qiladi,   siyosiy   prognozni
murakkablashtiradi va siyosiy istiqbollarni bashorat qilishni cheklaydi. 
Shu   bilan   birga,   siyosiy   o zgarishlarning   har   bir   turi   o ziga   xos   ritmga   (sikllik,ʻ ʻ
takroriylik),   sub yektlar,   tuzilmalar   va   institutlarning   bosqichlari   va   o zaro   ta siri	
ʼ ʻ ʼ
kombinatsiyasiga   ega.   Masalan,   saylov   jarayoni   saylov   sikllari   bilan   bog‘liq   holda
shakllanadi,   shuning   uchun   aholining   siyosiy   faolligi   qonun   chiqaruvchi   yoki   ijro
etuvchi   hokimiyat   organlariga   nomzodlar   ko‘rsatish,   ularning   nomzodlarini   muhokama
qilish,   saylash   va   faoliyatini   nazorat   qilish   bosqichlariga   mos   ravishda   rivojlanadi.
Hukmron   partiyalarning   qarorlari   siyosiy   jarayonlar   uchun   o'z   ritmini   belgilashi
mumkin. Ijtimoiy munosabatlarni sifat jihatidan isloh qilish davrlarida bu qarorlar emas
oliy   organlar   boshqaruv,   lekin   siyosiy   kuchlarning   uyg'unligi   va   muvozanatini
o'zgartiradigan   alohida   siyosiy   voqealar.   Harbiy   to'ntarishlar,   xalqaro   inqirozlar,   tabiiy
ofatlar va hokazolar siyosiy jarayonga bunday "yirtilgan" ritmni o'rnatishi mumkin. 
Siyosiy   hodisalardagi   real,   amalda   o rnatilgan   o zgarishlarni   aks   ettirgan   holda,	
ʻ ʻ
siyosiy jarayon, albatta, o z mazmuniga tegishli texnologiyalar va harakat tartiblarini o z	
ʻ ʻ
ichiga oladi. Boshqacha  qilib aytganda,  siyosiy jarayon u yoki  bu sub'ektning  faoliyati
bilan bog'liq bo'lgan o'zgarishlarning xarakterini ko'rsatadi, u yoki bu vaqtda va u yoki
bu joyda unga tanish bo'lgan faoliyat usullari va usullarini qo'llaydi. Shu sababli, hatto,
bir   xil   muammolarni   hal   qilish   uchun   turli   xil   texnologiyalardan   foydalanish   boshqa
tabiatdagi   o'zgarishlarni   nazarda   tutadi.   Shunday   qilib,   bu   texnokratik   aloqasiz   siyosiy
o'zgarishlar   o'zining   o'ziga   xosligi   va   konkret   tarixiy   shaklini   yo'qotib,   mavhum
xususiyatga ega bo'ladi 7 . 
2.2. Siyosiy jarayonlarning turlari
Siyosiy jarayonlar bir-biridan ko lami, davomiyligi, omillar o rtasidagi o zaro ta sir	
ʻ ʻ ʻ ʼ
xarakteri va boshqalar bilan farqlanadi. Siyosatshunoslikda siyosiy jarayonlarning 
7  Смолин О.Н. Политический процесс в современной России: учебник.M:. 2006 yil. 124 - стр 
16  har xil turlari mavjud. Turli mezonlar asosida siyosiy jarayonlarni tiplashtirishning bir 
qancha usullari mavjud. 
Siyosiy   jarayonlarning   turli   miqyoslaridan   kelib   chiqib,   ularning   bir   nechta
navlarini   ajratish   mumkin.   Bular,   birinchi   navbatda,   individual,   guruh   va   qisman
institutsional   omillarning   bevosita   o'zaro   ta'siri   bilan   bog'liq   bo'lgan   kundalik   siyosiy
jarayonlar   ("kichik"   omillar   va   o'lchov   birliklari).   Misol   tariqasida   parlamentdagi
qonunchilik jarayonini keltirish mumkin. 
Siyosiy   jarayonning   yana   bir   turi   tarixiy   siyosiy   jarayondir   (kattaroq   omillar   -
asosan guruhlar va institutlar). Bu har qanday komissiya bilan bog'liq jarayonlar tarixiy
voqea.   Shunday   qilib,  siyosiy   inqilobni   shu   turdagi   jarayon  sifatida   ifodalash   mumkin.
Ayrim siyosiy partiyalarning paydo bo‗lishi va rivojlanishini ham xuddi shunday tarixiy
jarayon deb hisoblash mumkin. 
Nihoyat
, bular ishtirok etish bilan tavsiflanga
n evolyutsio
n siyosiy
jarayonlardir mayor omillar (institutlar, siyosiy tizim), shuningdek, katta hajmdagi vaqt
birliklari   yordamida   o'lchanadi.   Bunday   jarayonlar,   masalan,   polisni   imperator
poytaxtiga aylantirish jarayoni yoki qator siyosiy islohotlar natijasida siyosiy tizimning
modernizatsiyasi   yoki   avtoritar   boshqaruvni   yo'q   qilish   natijasida   demokratiyaga   o'tish
bo'lishi   mumkin.Ta'sis   saylovlarini   o'tkazish   va   keyin   ularni   bir   qator   muntazam
raqobatli saylovlarda belgilash. 
Siyosiy jarayonning alohida turlari va navlarini farqlashning boshqa mezonlari ham
mavjud.   Shunday   qilib,   A.I.   Solovyov   bunday   farqlarni   predmet   sohalaridagi   farqlar
asosida olib boradi. Bundan tashqari, A.I. Solovyov ochiq va yopiq siyosiy jarayonlarni
ajratib   ko‗rsatadi.   Yopiq   siyosiy   jarayonlar   "eng   yaxshi-eng   yomon,   kerakli-nomaqbul
va   hokazo   mezonlari   doirasida   bir   ma'noda   baholanishi   mumkin   bo'lgan   o'zgarishlar
turini   anglatadi.   Ochiq   jarayonlar   o'zgarish   turini   namoyish   etadi,   bu   bizga   mavjud
o'zgarishlarning qaysi biri - sub'ekt uchun ijobiy yoki salbiy - xarakterga ega ekanligini
yoki   kelajakda   mumkin   bo'lgan   strategiyalardan   qaysi   biri   afzalroq   ekanligini
ko'rsatishga imkon bermaydi. Boshqacha qilib aytganda, bu turdagi 
17  jarayonlar o'ta noaniq va noaniq vaziyatlarda sodir bo'ladigan o'zgarishlarni tavsiflaydi,
bu   davom   etayotgan   va   rejalashtirilgan   harakatlarning   faraziy   xarakterini   oshiradi.
Bundan tashqari, u barqaror va vaqtinchalik jarayonlarni ta'kidlaydi. Barqaror jarayonlar
"siyosiy munosabatlarning barqaror takror ishlab chiqarilishi" ni, o'tish davri esa "asosiy
sub'ektlarning   siyosiy   faoliyatidagi   nomutanosiblik"   sharoitida   amalga   oshiriladigan
"hokimiyatni   tashkil   etishning   ayrim   asosiy   xususiyatlarining   aniq   ustunligi"   ning
yo'qligini anglatadi‖ 8 . 
Siyosiy   jarayon   siyosatning   dinamik   xarakteristikasidir.   Demak,   siyosiy
jarayonning   mavjudlik   shakllari   siyosiy   o‘zgarishlar   va   siyosiy   taraqqiyotdir,   deb
ta‘kidlash   mumkin.   Ko'pgina   tadqiqotchilar   siyosiy   jarayonlarning   har   xil   turlarini
ajratib   ko'rsatadilar,   ular   ostida   siyosiy   o'zgarishlar   va   siyosiy   rivojlanish   turlarini
tushunadilar. 
O‘zgarishlarning xarakteriga ko‘ra siyosiy taraqqiyotning evolyutsion va inqilobiy
turlari   ajratiladi.   Evolyutsion   -   bosqichma-bosqich   sifat   o'zgarishlarini   o'z   ichiga   olgan
turi   sifatida   tushuniladi.   Inqilobiy   ostida   -   ko'lamli   va   o'tkinchilikka   qaratilgan
rivojlanish  turi. Bu  turlarni   ajratishning  evristik  ahamiyatiga  qaramay,  ularning siyosiy
taraqqiyotga   nisbatan   farqining   shartliligini   tan   olish   kerak.   Aslida   siyosiy   taraqqiyot
evolyutsion xarakterga ega, inqiloblar evolyutsion yo‗lning faqat bir qismidir. Ularning
ko'lami   va   o'tkinchiligi   faqat   kundalik   hayot   va   tarix   nuqtai   nazaridan   fundamental
ahamiyatga ega. 
Ko'pincha   rivojlanishning   barqaror   va   inqirozli   turlari   ajralib   turadi.   Siyosiy
rivojlanishning   barqaror   turi   siyosiy   yo'nalishning   keskin   o'zgarishiga   va,   eng   muhimi,
siyosiy rejimning keskin o'zgarishiga to'sqinlik qiluvchi etarli institutsional kafolatlar va
jamoatchilik   konsensusga   ega   bo'lgan   jamiyatlarga   xosdir.   Shu   bilan   birga,   barqaror
rivojlanishning   asosi   tizimning   atrof-muhit   muammolariga   adekvat   javob   berish
qobiliyatidir,   deb   taxmin   qilinadi.   Bu   o'zgarishlarning   bosqichma-bosqich   va   silliq
tabiatiga yordam beradi. 
8    Соловьев А.И. Политическая наука. политическая теория. политические технологии. Москва  М:2000. 	
‖ ‖
293 стр. 
18  Rivojlanishning   inqiroz   turi   bunday   zarur   shart-sharoitlar   mavjud   bo'lmagan   va
tizim   tashqi   o'zgarishlarga   adekvat   javob   bera   olmaydigan   jamiyatlar   uchun   xosdir.
Keyin   siyosiy   rivojlanish   inqiroz   shaklida   amalga   oshiriladi,   bu   siyosiy   hayotning
alohida   tomonlariga   ham,   butun   tizimga   ham   ta'sir   qilishi   mumkin.   To'liq   miqyosli
inqirozning   rivojlanishi   tizimning   beqaror   holatiga   yoki   hatto   uning   qulashiga   olib
keladi. 
Siyosiy   rivojlanishning   bu   ikki   turi   o'rtasidagi   farqni   ham   shartli   deb   e'tirof   etish
kerak.   Darhaqiqat,   barqaror   yoki   inqirozli   rivojlanish   ko'pincha   siyosiy   tizimning
evolyutsion   dinamikasi   sifatida   emas,   balki   uning   doirasida   sodir   bo'layotgan   kundalik
va   tarixiy   siyosiy   jarayonlarning   o'ziga   xos   xususiyati   sifatida   tushuniladi.   Biroq,
masalan,   hukumat   inqirozi   haqidagi   xabarlar,   ma'lum   bir   siyosiy   tizimning   siyosiy
rivojlanishining inqirozli tabiatini ko'rsatmaydi. 
Shuni   ham   ta‘kidlash   kerakki,   amalda   har   qanday   siyosiy   tizim   rivojlanishining
turtki va ma‘lum ma‘noda dvigateli tizimli inqirozlardir. Inqirozlar tizim elementlari va
yuzaga   keladigan   ehtiyojlar   o'rtasidagi   aloqa   tuzilmalari   va   usullari   o'rtasidagi
nomuvofiqlik natijasida paydo bo'ladi. Ularning o'lchamlari tizimda yoki uning alohida
qismlarida sifatli o'zgarishlarni talab qiladi. 
2.3. Siyosiy jarayonning kechish tartibi 
Siyosiy   jarayonlar   ko'plab   turli   xil   manbalarga   asoslangan   holda   tasniflanadi.   Bu
tarzda   siyosiy   jarayonlarni   tasniflash   uchun,   ularning   shakl   va   xususiyatlariga   qarab
ularning turli xil turlarini aniqlash mumkin. Quyidagi katta bo'limlar siyosiy jarayonlarni
tasniflashda kerak bo'ladigan muhim turlardan ba'zilari: 
1.   Diktatura   va   demokratiya:   Siyosiy   jarayonlar   diktatura   va   demokratiya
shakllariga   asoslangan   holda   tasniflanadi.   Diktatura,   kuchli   bitta   inson   yoki   guruh
tomonidan rahbarlik qilingan siyosiy tizimdir; demokratiya esa hokimiyat kishiylarning
umumiy ovozlariga asoslangan tizimdir. 
19  2.   Jumhuriyat   va   monarxiya:   Siyosiy   jarayonlar   jumhuriyat   va   monarxiya
shakllariga asoslangan  holda ham tasniflanadi. Jumhuriyat, hokimiyat ovoz beruvchilar
tomonidan tanlangan prezident, parlament yoki boshqa organlar tomonidan boshqariladi;
monarxiya   shunday   hokimiyat   kishi   tarkibiga   birinchi   urushda   (shahzoda,   shahzoda,
sulton,   emir   va   boshqalar)   o'tgan,   kabi   vaqtingizning   har   bir   tarixida   hududning   ikkita
monarx vaqdiga (leader) yo'nalishidir. Odatda ular birinchilarni prema uchun yuboriladi.
3. Liberalizm va konservatizm: Siyosiy jarayonlar liberalizm va konservatizm 
tarmoqlariga muvofiq tasniflanadi. Liberalizm, yuksak huquqlar va erkinlik, 
hokimiyatning cheklovchi o'chirishining minimal darajasini bilan birlashtiriladi; 
konservatizm ese hamon va tashqi muhitni muhofaza qilish uchun qiladigan odob-
ahvolni talab qiladi. 
4.   Olam   tizimlari:   Siyosiy   jarayonlar   faqatgina   mamlakat   turli   xil   tarmoqlar
(qirolar,   Yevropa,   Janubiy   Amerika,   Janubiy   Koreya   va   boshqalar)   hansaki   bu   olalar
konstitutsiyaviy huquq tomonidan xizmat ko'rsatish tarmog'iga bog'liq bo'lishi mumkin. 
5. Millatlararo munosabatlar: Siyosiy jarayonlar millatlararo munosabatlar 
shakllariga muvofiq ham tasniflanishi mumkin. Bu tarmoqlar umumanosiylari regional 
ittifoqlar, mamlakatlarar
o munosabatlar, xalqaro konventsiyalar tarmog'iga
bog'laganligi, zamonaviy davlatlar ittifaqi (NATO), xalqaro va ahvol kommunizmi 
borasida ittifaq qiladi va boshqalar. 
Bu   jumlada,   siyosiy   jarayonlar   ko'plab   turli   xil   manbalarga   asoslangan   holda
tasniflanadi   bilan,   ularga   qarab   ularning   turli   xil   turlarini   aniqlash   mumkin.   Siyosiy
jarayonlar   bilan   bog'liq   ko'p   turli   vaqtlarda   tushunarli   yangilik   va   masala   bor.
Maqolamiz u yerga yetmoqchi bo'lsangiz, meningizga qolaringizni yozib qoldirishingiz
mumkin! 9
9 Қирғизбоев М. Сиёсатшунослик. Ўқув қўлланма. –Т.: Янги аср авлоди, 2013. Б-386. 
20  III BOB. MAMLAKATIMIZDA SIYOSIY JARAYONNING 
TAHLILI VA RIVOJI 
3.1 Siyosiy jarayonlarni tahlil qilish 
Siyosiy jarayonlar tahliliga sotsiologik yondashuv. Siyosiy jarayonlarni tahlil qilish
uning asosiy sub'ektlarini, ularning resurslarini, o'zaro ta'sir qilish usullari va shartlarini,
shuningdek,   ushbu   o'zaro   ta'sirning   juda   mantiqiy   ketma-ketligini   aniqlashni   o'z   ichiga
oladi.   Bundan   tashqari,   siyosiy   jarayonning   parametrlari   sifatida   siyosiy   jarayon
omillari, muvozanat darajasi, uning borishining makon va vaqti ajratilishi mumkin. 
Siyosiy jarayonni tahlil qilishning muhim jihati uning statik va dinamik 
xususiyatlar
ini aniqlashdan iborat. Agar siyosiy o‗zgarishlar
ni tahlil qilish
kontseptsiyasi   siyosiy   jarayon   dinamikasining   o‗ziga   xos   xususiyatlarini   tavsiflasa,
siyosiy   vaziyat   tahlili   muayyan   davrdagi   siyosiy   jarayonning   ―fotosini   beradi.‖
Vaziyatni  tahlil  qilish siyosiy  jarayon parametrlarining statik g'oyasi  bilan tavsiflanadi.
Bunday   tahlil   jarayonida   siyosiy   jarayonning   asosiy   elementlari   o'rtasidagi   aloqalar   va
munosabatlarning hozirgi paytda shakllangan tizimi ochib beriladi. Shunday qilib, vaqt
jihatidan farq qiladigan bir nechta siyosiy vaziyatlarni solishtirish uchun asos yaratiladi.
Boshqacha   aytganda,   siyosiy   jarayonning   dinamikasini   (siyosiy   o‗zgarishlarning
xususiyatlarini) ochib berish uchun zamin yaratilmoqda. 
Rossiyalik siyosatshunos A.Yu. Shutov siyosiy vaziyatni tahlil qilish uchun quyidagi 
algoritmni taklif qiladi: 
1)   axborot   bilan   ta'minlanish   darajasini   aniqlash,   o'rganish   uchun   qabul   qilingan
ma'lumotlarni tekshirish, ularning ishonchliligini, axborotning to'liqlik darajasini, sifatini
aniqlash; 
2)   ma'lumotlarni   birlamchi   tanlash,   muayyan   siyosiy   vaziyatni   tahlil   qilish   uchun
fundamental   ahamiyatga   ega   bo'lmagan   siyosiy   voqealar   to'g'risidagi   befoyda
ma'lumotlarni chiqarib tashlash; 
21  3)siyosiy infratuzilmaning siyosiy o'zgarishlarda bevosita ishtirok etuvchi tarkibiy 
qismlariga urg'u berilgan holda tavsifi; 
4)hukmron siyosiy subyektning harakatlari mazmunini tavsiflash; 
5)boshqa sub'ektlarning davlat va siyosiy xatti-harakatlarining tavsifi; 
6)siyosiy o‗zgarishlarga ta‘sir etuvchi tashqi omillar ta‘sirining tavsifi; 
7)hukmron siyosiy subyektning harakatlari motivlarini, uning maqsadlarini, ularni 
amalga oshirish vositalarini talqin qilish; 
8)boshqa   siyosiy   sub'ektlarning   xatti-harakati   motivatsiyasini,   ular   tomonidan
siyosiy   o'zgarishlarni   qabul   qilish   (qabul   qilmaslik)   darajasini,   qarshi   harakat   qilish
imkoniyatlari, tabiati, shakllari va usullarini tahlil qilish; 
9)hukmron siyosiy sub'ektning harakatlari natijasini tuzatish uchun tashqi omillar 
imkoniyatlarini tahlil qilish; 
10)«siyosiy o‗zgarishlar mafkurasi, erishilgan  maqsad va vazifalarga muvofiqligi» 
tahlili. 
Siyosiy   jarayonning   dinamik   xususiyatlarini   aniqlash   uchun   uning   syujetini   tahlil
qilish juda muhimdir. Bunday tahlilni siyosiy nutq tahlili kabi ilmiy yondashuv doirasida
ishlab chiqilgan vositalar yordamida amalga oshirish mumkin. Bundan tashqari, rasmiy
modellashtirish   usullaridan,   o'yin   nazariyasidan   va   siyosiy   qarorlar   qabul   qilish
nazariyalaridan   foydalanish   jarayonning   dinamikasini   ifodalash   uchun   juda   qiziqarli
natijalar beradi. 
Tahlilning statik va dinamik tamoyillarining kombinatsiyasini video tasmani ishlab
chiqarish   va   ko'rish   bilan   solishtirish   mumkin.   Har   bir   alohida   ramka   ma'lum   bir
vaziyatni tavsiflaydi. Har bir alohida kadrni ko'rib chiqishga asoslanib, biz ma'lum 
22  darajada asosiy omillarni, ularning o'zaro ta'sirining tabiati va shartlarini va boshqalarni 
tavsiflashimiz mumkin 10 . 
3.2.  Siyosiy ishtirok tushinchasi 
Siyosiy   jarayonlar   bevosita   siyosiy   ishtirok   ko‘lami   asosida   shakllanadi.   Shu
jihatdan,   siyosiy   jarayonning   mazmuni   fuqarolaming   siyosiy   xohish-istaklarini
bildirishlarining ikkita shaklini o‘z ichiga oladi: 
birinchidan,   bu-siyosiy   jarayon   oddiy   ishtirokchilarning   turli-tuman   ko‗rinishdagi
siyosiy   faoliyatida   o‗z   manfaatlarini   ifodalashlarning   turli   usullaridir:   saylovlar,
referendumlar, ijtimoiy-siyosiy harakatlar kabilardagi ishtiroki; 
ikkinchidan, siyosiy yetakchilar va elita tomonidan qabul qilinadigan qarorlar va ularni 
amalga oshirishda ishtirok etish. 
 Siyosiy ishtirokning ilmiy adabiyotlarda bir qator ta‘riflari mavjud bolib, ular qatoriga 
quyidagilarni keltirish mumkin: 
Siyosiy   ishtirok-ixtiyoriy   faoliyat   bolib,   uning   vositasida   jamiyat   a‘zolari
hukmdorlarni   saylashda   va   to‗g‘ridan-to‗g‗ri   yoki   bilvosita   davlat   siyosatini
shakllantirishda   ishtirok   etadilar.   U   doimiy   yoki   75%   vaqtincha,   uyushgan   yoki
uyushmagan   bo‘lishi,   hokimiyatning   qonuniy   yoki   noqonuniy   usullardan   foydalanishi
mumkin. 
Siyosiy   ishtirok   -   siyosiy   hokimiyatning   har   qanday   mahalliy   yoki   umummilliy
darajalarida xususiy kishilarning davlat siyosatiga ta‘sir etish, davlat ishlarini boshqarish
yoki siyosiy yetakchilami saylash  maqsadlaridagi xatti-harakatlaridir. Siyosiy ishtirok -
ijtimoiy-siyosiy   jamoa   a‘zolarining   ichki   siyosiy   munosabatlar   va   hokimiyat   tarkibiga
jalb   etilganligidir.   Siyosiy   ishtirok   demokratiyaning   asosiy   tavsiflaridan   biri,   siyosiy6u
ijtimoiylashuv va siyosiy tarbiyaning, nizolarni hal 
10  Шутов А.Ю. Политический процесс. M., 1994. 127 стр 
23  etishning, byurokratiya va fuqarolaming siyosiy chetlashuviga qarshi kurashishning 
vositasi sifatida baholanadi 11 . 
Siyosiy ishtirok shakllari ham turlicha: 
1) Axborot qilish va uzatish. 
2) Siyosat va davlat arboblari hamda tashkilotlari bilan muloqot. 
3) Saylov va boshqa siyosiy kompaniyalarda ishtirok. 
4) Namoyishlarda, siyosiy ish tashlashlarda, ommaviy norozilik harakatlarida, ozodlik 
urushlari va inqiloblarida ishtirok. 
5) Boshqaruv va o‗z-o‘zini boshqaruvda ishtirok. 
 6) Qonunlar yaratish, ularni himoya qilish va ularga amal qilishda ishtirok. 7) 
Siyosiy partiyalar va ijtimoiy siyosiy harakatlar faoliyatida ishtirok etish kiradi. 
Siyosiy ishtirok quyidagi vazifalarni bajaradi: 
- siyosiy ijtimoiylashuv; 
- ixtiloflarni hal etish va ulardan ogohlantirish; 
- byurokratiya bilan kurashish, fuqarolaming siyosat va boshqaruvdan begonalashuviga 
qarshi kurash; 
- turli manfaatlar, talablar va istaklarni kelishtirish va ularni qondirish. 
Siyosiy ishtirokning quyidagi asosiy turlarini sanab o‗tish mumkin: 
1) to'g'ridan-to'g'ri (bevosita) va bilvosita siyosiy ishtirok; 
2) umumiy va cheklangan siyosiy ishtirok; 
3) ixtiyoriy va majburiy siyosiy ishtirok; 
11 Лепин. В. И. Полн. собр. соч. Т. 2003. 106-107 стр 
24   4) an‘anaviy, faol va passiv siyosiy ishtirok; 
5) legitim va noligitim siyosiy ishtirok; 
 6) qonuniy va noqonuniy siyosiy ishtirok 
Ta‘kidlash   joizki,   siyosatga   bo‘lgan   qiziqishning   so'nishiga   sabab   bo‘lgan
omillardan   biri   fuqarolaming   hokimiyatga   ishonchsizlik   bilan   qarashidir.   Siyosiy
hayotda ishtirok etishdan ixtiyoriy ravishda voz kechgan kishilarning bir necha guruhlari
mavjud.   Loqayd   odamlar   o‘zlarining   xususiy   muammolari,   o‘z   kasblarida   yuqori
pog‘onaga   ko‗tarilish   talablari   bilan   butunlay   band   bo‘lib   qolganliklari,   yengil   g‗ayot
kechirishga yoki submadaniyatga bo‘lgan rag‗batlari tufayli siyosat bilan qiziqmaydigan
fuqarolar. Ularning ayrimlari siyosatni tushunib bo‘lmaydigan, zerikarli va ma‘nosiz bir
narsa deb hisoblaydilar. 
  Siyosatdan   chetlashgan   kishilar-siyosat   ulardan   voz   kechgan   deb   hisoblovchilar.
Ular, biz ovoz berish-bermasligimizdan qat‘i nazar, siyosiy qarorlar ozchilik tomonidan
chiqariladi,   deb   ishonadilar.   Anolik   kishilar-o‘z   imkoniyatlariga,   maqsadlarining
ro'yobga   chiqishiga   ishonchini,   qandaydir   ijtimoiy   guruhga   mansubligini   yo‗qotgan,
ijtimoiy   ildizlaridan   uzilib   qolgan   odamlar.   Ular   o‘zlarining   hech   qanday   maqsadga
intilmasliklarini,   ojizliklarini   sezadilar,   chunki   hayot   ular   uchun   o‗z   ma‘nosini
yo‗qotgan 12 . 
3.3 Mustaqillik yillarida siyosiy jarayonlar 
O‗zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   I.A.Karimov   O‗zbekiston   Respublikasi   Oliy
Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo‗shma majlisida qilgan ―Mamlakatimizda
demakratik   islohotlarni   yanada   chuqurlashtirish   va   fuqorolik   jamiyatini   rivojlantirish
kansepsiyasi   mavzudagi   ma‘ruzasida   mustaqillik   yillarida   O‘zbekistonda   kechayotgan‖
ijtimoiy-siyosiy   va   satsial-iqtisodiy   jarayonlar   tizimli   taxlil   etilgan   va   ushbu
yo‘nalishdagi navbatdagi vazifalar belgilab berilgan. 
12 Biturayev 0 ‗. В. Siyosatshunoslikka kirish (o‗quv qo‘llanma) Toshkent: «Barkamol fayz media» 2017, B-75 -77. 
25  Malumki, O‘zbekistan 1991- yili o'z mustakilligini qo'lga kiritganidan so'ng umrini 
o'tab bo‘lgan mustabid, mamuriy-buyrukbozlik, rejali taksimot tizimidan voz kechib, 
―o‘zbek modeli  deb nom olgan o'z tarakkiyot yo'lini tanlab oldi. O‘zbekistonda ‖
bugungi kunda hayotga tatbiq etayotgan ushbu modeling mano-mazmu - davlat kurilish 
va konstitusiya tuzumni tubdan o‘zgartirish va iqtisodiyotni mafkuradan holi etish, uning
siyosatdan ustunligini taminlash, davlatning bosh islohotchi vazifasini bajarishi, ya‘ni 
isloxotlarni tashabbuskori bo‘lishi va ularni muvofiklashtirib borishi, qonun 
barqarorligini ta'minlash, kuchli ishtimoiy siyosat yuritish, islohotlarni boskichma-
boskich va izchil olib borish tamoillariga asoslanadigan siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy 
isloxotlarni amalga oshirishdan iboratdir 13 . 
O zbekiston   islohotlarini   inqilobiy   usulda,   yani   ―shok   terapiyasi   yo li   bilan	
ʼ ‖ ʼ
amalga   oshirilgandan   ongli   ravishda   voz   kechib,   Tadrijiy   -   tarakkiyot   yo‘lini   tanlab
olganligi  sababli  xalqimizni  qanday    oqibatlarga olib kelishi  mumkin bo‘lgan iqtisodiy
va   ijtimoiy   to‘fonlardan   asrab   qolishga   muvoffaq   bo‘lganligini   bugun   hayotning   o‘zi
tasdiqlab bermoqda. 
Tarixan   qisqa   davrda   sobiq   ittifoqdagi   eski   ma‘muriy   buyruqbozlik   tizimi   o‘rnida
milliy   davlatchilik   an‘analari   tiklangani,   ertangi   kunni   jamiyatda   demakratik
qadriyatlarini   mustaxkamlash   orqali,   mamlakatimiz   kelajakini   johon   hamjamiyatiga
integratsiyalashuvi   bilan   bog‘liq   holda   qurayotgan   yangi   avlod   vakillarining   odimlari
ham,   shubhasiz,   istiqlol   yillaridagi   sharafli   mehnat   samarasi   sifatida   O‘zbekistonning
bugungi qiyofasini belgilab bermoqda. 
Parlamentarizimning   rivojlanishi,   demakratik   saylov   tizimi   shakillangani,
ko‘ppartiyavilik   tomoili,   siyosiy   partiyalarga   qo‘shimcha   vakolatlar   bergan   ―Davlat
boshqaruvini   yangilash   va   yanada   demakratlashtirish,   mamlakatni   madernizatsiya
qilishda   siyosiy   partiyalar   ro‘lini   kuchaytirish ga   Konistitutsiyaviy   qonunning   qabul	
‖
qilinishi esa O‘zbekistoning yangi imijini yanada mustahkamladi. 
13 Каримов И.А. Ўзбскистоп сиёсий на иқтисодий истиқболииииг асосий тамойиллари. — Т:. 1995.B-13 
26  Mamlakatimizda   demakratik   islohotlarni   yanada   chuqurlashtirish   va   fuqorolik
jamiyatini   rivojlantirish   konsepsiyasida   ta‘kidlangani   kabi   islohotlarning   o‘tgan   davri
mobaynida O‘zbekiston turli sohalarda islohotlarni bosqichma – bosqich amalga oshirar
ekan, qisqa davr ichida yuksak muvofaqiyatlarga erishdi. Endigi vazifa demakratik 
islohotlarni yanada chuqurlashtiris
h, mamlakatimiz
ni madernizatsiy
a qilib,
mamlakatimizni rivojlanga mamlakatlar qatoriga olib chiqish hisoblanadi. 
Konsepsiyada ko‘pgina sohalar qatori mamlakatimiz siyosiy tizimidagi o‘zgarish va
jarayonlarning   istiqbollariga   oid   bir   qator   takliflar   ilgari   surilgan.   O‘zbekiston
Respublikasi   birinchi   Prezidenti   I.Karimov   mamlakatimiz   ijtimoiy-iqtisodiy   hayotida
muhim   ahamiyatga   ega   bo‘lgan   vazifalarni   hal   etishda   davlat   hokimiyati   tarmoqlarini,
xususan, parlamentning roli va masuliyatini yanada oshirish, siyosiy partiyalarning rolini
kuchaytirish;   mamlakatimiz sud-huquq tizimini; saylov qonunchiligini takomillashtish;
fuqorolik jamiyati inistutlarini; ommaviy axbarot vositalarini rivojlantirish; shuningdek,
demakratik   islohotlarni   yanada   chuqurlashtirish   hamda   iqtisodiyotni   liberallashtirishga
qaratilgan   bir   qator   qonunchilik   tashabbuslarini   ilgari   surdi.   Ushbu   tashabbuslar
jamiyatimizda   islohotlarning   yangi   bosqichini   boshlab   berishi   bilan   bir   qatorada,
davlatimiz   rahbari   boshchiligida   amalga   tadbiq   etilayotgan   taraqqiyotning   ―o‘zbek
modeli   imkoniyatlarini   safarbar   qilish   va   izchilligini   ta‘minlash,   eng   muhumi,‖
O‘zbekistonning   mustaqil   taraqqiyot   yo‘lini   yanada   mustahkamlashga   qaratilgani   bilan
nihoyatda ahamiyatlidir 14 . 
Umuman,   Mamlakatimizda   demakratik   islohotlarni   yanada   chuqurlashtirish   va
fuqorolik   jamiyatini   rivojlantirish   konsepsiyasi   biz   uchun   fundamental   ahamiyatga   ega
va u O‘zbekistonning davlat qurilishi borasida mustaqillik yillarida erishgan boy milliy
tajribasini   o‘zida   mujassam   etgan.   Prezidentimiz   tomonidan   belgilab   berilgan   vazifalar
hamda o‘ta dolzarb konistitutsiyaviy o‘zgarishlar mamlakat hayotining barcha jabhasida 
14  Ўзбекистонда демократик жамият куриш назариси ва амалёти. Дарслик T:.2005. Б-17 
27  tub islohotlarni ko‘zda tutadi va davlatning kelajakdagi rivojiga ko‘mak beruvchi chuqur
islohotlar yo‘lidda ishonch bilan odimlashidan darak beradi 15 . 
15 R.F.Farmonov, K.A Jo‘rayev, M.T Turdiyev (o‘quv qo‘llanma) ―Zamonaviy siyosatshunoslik nazariya va 
amaliyot  Toshkent  JIDU T:.2013. B-78 – 79 ‖
28  XULOSA 
  Jamiyatimiz   siyosiy   hayoti   bugungi   kunda   fuqarolarning   siyosatdagi   yuqori
ishtiroki   bilan   tavsiflanadi.   Odamlarning   o'z   manfaatlari   uchun   kurashi   bor.   Ularning
saylovoldi tashviqotlarida ishtirok etishi odatiy holdir. Ba'zilar jamiyatni isloh qilish va
modernizatsiya   qilish   tarafdorlari,   boshqalari   mamlakatni,   butun   ijtimoiy-siyosiy
munosabatlar tizimini yangilashning muxoliflari. 
Siyosiy   hayotning   uning   sub'ektlari   tomonidan   amalga   oshiriladigan   harakatlar
majmui sifatidagi xususiyatlari siyosiy jarayon tushunchasida o'z aksini topgan. Ma'noli
ma'noda   uni   siyosiy   tizimning   ishlab   chiqarilishi   va   takror   ishlab   chiqarilishi,   siyosiy
hukmronlik   vositalari,   hokimiyat   institutlarida   sinfiy,   ijtimoiy-etnik   va   boshqa   ijtimoiy
guruhlar   manfaatlarini   ifodalash   yo'llari,   amalga   oshirish   shakllari   deb   hisoblash
mumkin. hokimiyat (boshqaruv) qarorlari, siyosiy ishtiroki, turlari siyosiy madaniyat va
hokazo. 
Siyosiy jarayon tushunchas
i jamiyat – siyosiy tizim munosa
batini
mustahkamlaydi.   Shaxslar   va   ijtimoiy   guruhlar   e‘tirof   etilgan   axloqiy   va   huquqiy
me‘yorlar, partiya mafkurasi va davlat organlariga tayanib, o‗z manfaatlarini ko‗zlashga
intiladi. Bularning barchasi iroda va irodani shakllantirish jarayonidir, turli yo'llar bilan
o'z   manfaatlarini   "taqdim   etish"   (saylovlar,   referendumlar,   partiyaga   a'zolik   va
boshqalar).   Manfaat   guruhlari   jamiyatga   o‗z   xohish-irodasini   yuklamoqchi   bo‗lgan
darajada,   davlat   o‗z   irodasini   siyosiy   yetakchilar   va   elita   tomonidan   majburlash   yoki
murosa qilish yo‗li bilan yuklaydi. 
  Zamonaviy   muloqotda   siyosiy   va   byurokratik   elita   saylangan   siyosatchilar   va
tayinlangan menejerlar doimiy ravishda qayta ishlab chiqariladi va yangilanadi, siyosiy
jarayonni   bevosita   ta'minlaydi.   Ushbu   turdagi   ―markaziy   siyosiy   tizim   siyosiy‖
jarayonlarni boshqarish va muvofiqlashtirish organlari (parlament, hukumat, boshqaruv)
majmui sifatida jamoatchilikning ehtiyojlari, manfaatlari va talablarini siyosiy qarorlarga
aylantirish   vazifasini   bajaradi.   Rasmiylashtirilgan   qarorlar   qabul   qilish   tuzilmasi
darajasida tobora ortib borayotgan muammolarni vakolatli hal qilish bo'yicha 
29  tashkilotlarning da'volari harakatlar bilan to'ldiriladi. norasmiy tashkilotlar va hokimiyat
ishonchiga ega bo'lgan shaxslar. Siyosiy jarayon ishtirokchilari va sub'ektlari o zlariningʻ
rol vazifalari va pozitsiyalarini amalga oshirish jarayonida o zlarining ahamiyati, siyosiy	
ʻ
tizim   elementlarini   qayta   ishlab   chiqarish,   rivojlantirish,   o zgartirish   yoki   yo q   qilish
ʻ ʻ
qobiliyatini ko rsatishlari kerak. 	
ʻ
Odamlarni   nomzod   qilib   ko'rsatish   mexanizmlarini   aniqlash   davlat   idorasi   siyosiy
jarayonning   markaziy   bo‗g‗ini   –   siyosiy   qarorlar   qabul   qilish   jarayonlarini
markazlashtirish   va   markazsizlashtirish   manbalarini   aniqlash   siyosatshunoslikning
dolzarb vazifasidir. 
30  Foydalingan adabiyotlar 
1.Ўзбекистонда демократик жамият куриш назарияси ва амалиёти. 
Дарслик.T:.2005.B-5. 
2.Белов А.А, Елисеев С.М. Политические процессы и институты в 
современной России: учебник , 2006. 13-стр 
3. Соловьев А.И. политическая наука – это политическая теория. 
Политические технологии. M., 2000. 293стр 
4. Белов А.А., Елисеев С.М. Политические процессы и институты в современной 
России: учебное пособие. 2006.57-стр 
5. Pateman C. Participation and Democratic Theory. Cammbrige. 1970. P. 5. 6. В. П. 
Пугачёв, А.И.Соловьев. «Снёсатшуносликка кииш». «Янги аср авлоди» (узбекча 
нашри). 2004.Б-234. 
 7. Смолин О.Н. Политический процесс в современной России: учебник.M:. 
2006 yil. 124 - стр 
8. Соловьев А.И. Политическая наука, политическая теория, политические 
технологии. М:2000. 293 стр. 
9. Қирғизбоев М. Сиёсатшунослик. Ўқув қўлланма. –Т.: Янги аср авлоди, 2013. Б-
324. 
10. Шутов А.Ю. Политический процесс. M., 1994. 127 стр 
11. Лепин. В. И. Полн. собр. соч. Т. 2. 106-107-cтр. 
12.Biturayev 0‗.В. Siyosatshunoslikka kirish (o‗quv qo‘llanma) Toshkent: «Barkamol 
fayz media», 2017, B-75 – 77. 
13. Каримов И А. Ўзбекистоп сиёсий на иқтисодий истиқболииииг асосий 
тамойиллари. — Т., 1995. B-13. 
14. Ўзбекистонда демократик жамият куриш назариси ав амалиёти.Тошкен. 
Дарслик.2005.Б -17. 
15. R.F.Farmonov, K.A Jo‘rayev, M.T Turdiyev (o‘quv qo‘llanma) ―Zamonaviy 
siyosatshunoslik nazariya va amaliyot  Toshkent  JIDU T:.2013. B-78 – 79. ‖
16.Одилқориев Т., Раззоқов Д. Сиёсатшунослик. Дарслик. – Т.: Ўқитувчи, 2011. 
288 б. 
31

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SIYOSIY JARAYON TUZILISHI VA UNING ASOSLARI

1.1 SIYOSIY JARAYON TUSHUNCHASI

1.2 SIYOSIY JARAYON MOHIYATI VA TARKIBI

1.3 SIYOSIY JARAYON TUZILMASI VA HARAKTERI

II BOB. SIYOSIY JARAYON TARKIBI VA O‟ZIGA XOS TOMONLARI

2.1 SIYOSIY JARAYONNING XUSUSIYATLARI

2.2 SIYOSIY JARAYONNING TURLARI

2.3 SIYOSIY JARAYONNING KECHISH TARTIBI

III BOB. MAMLAKATIMIZDA SIYOSIY JARAYONNING TAHLILI VA RIVOJI

3.1 SIYOSIY JARAYONNI TAHLIL QILISH

3.2 SIYOSIY ISHTIROK TUSHINCHASI

3.3 MUSTAQILLIK YILLARIDA SIYOSIY JARAYONLAR

XULOSA

FOYDALINGAN ADABIYOTLAR

FOYDALINGAN ILOVALAR