Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 70.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Siyosiy jarayonlarni tizimli tahlil qilish modeli

Купить
KURS ISHI MAVZU: SIYOSIY JARAYONLARNI TIZIMLI TAHLIL QILISH MODELI MAVZU: SIYOSIY JARAYONLARNI TIZIMLI TAHLIL QILISH MODELI MUNDARIJA KIRISH ................................................................................................................... 3 I BOB. SIYOSIY JARAYON TUSHUNCHASI VA NAZARIY ASOSLAR.... 5 1.1. Siyosiy jarayon kategoriyasining ilmiy tavsifi va konseptual talqini……….... 5 1.2 Siyosiy jarayonlarning tipologiyasi va strukturaviy tavsifi………………….. 14 I bob bo‘yicha xulosalar ........................................................................................ 20 II BOB. SIYOSIY JARAYONLARNI TIZIMLI TAHLIL QILISHNING METODOLOGIK MODELI …………………………………………………………….………….. 21 2.1 Tizimli yondashuv va tizimli tahlilning nazariy-metodologik mohiyati.......... 21 2.2. Siyosiy jarayonlarni tizimli tahlil qilishning usullari va amaliy tatbiqi…...... 29 II bob bo‘yicha xulosalar ...................................................................................... 37 XULOSA .............................................................................................................. 38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ....................................... 40 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya davrida siyosiy jarayonlarni tizimli tahlil qilishning dolzarbligi yanada ortmoqda: Global omillar : xalqaro tashkilotlar, transmilliy kompaniyalar va geosiyosiy raqobat siyosiy jarayonlarga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Milliy omillar : davlat boshqaruvi samaradorligi, fuqarolik ishtiroki va siyosiy institutlarning mustahkamligi milliy barqarorlikni belgilaydi. Texnologik omillar : raqamli boshqaruv, sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar (big data) siyosiy qarorlar qabul qilish jarayonini tubdan o‘zgartirmoqda. O‘zbekiston tajribasi : “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi siyosiy jarayonlarni tizimli tahlil qilish va ularni samarali boshqarishning amaliy misoli sifatida dolzarbdir. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Siyosiy jarayonlarni tizimli tahlil qilish masalasi G. Almond, D. Easton, L. Pye kabi olimlarning nazariy ishlanmalarida keng yoritilgan. O‘zbekistonda esa siyosiy tizimning transformatsiyasi, fuqarolik jamiyatining rivojlanishi va raqamli boshqaruv masalalari bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Kurs ishi obyektini j amiyatdagi siyosiy jarayonlar, ularning shakllanishi, rivojlanishi va boshqaruv mexanizmlari tashkil etadi. Kurs ishi predmeti - s iyosiy jarayonlarni tizimli tahlil qilishning nazariy asoslari, metodologiyasi va amaliy qo‘llanilishi. Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Siyosiy jarayonlarni tizimli tahlil qilish modeli orqali ularning nazariy asoslarini ochib berish, metodologik yondashuvlarni ko‘rsatish va amaliy misollar yordamida siyosiy barqarorlikni baholashdir. Tadqiqotning vazifalari esa quyidagicha: siyosiy jarayonlar konsepsiyasining nazariy-metodologik asosini tahlil qilish; “siyosiy tizim” nazariyalarini o’rganishdagi tarixiy zarurat va uning konsepsiyasini ishlab chiqishdagi ahamiyatini ochib berish; siyosiy kompaniyalarda, tahlil markazlarida siyosiy jarayonlar, siyosiy inqirozlar (legitimlik, ishtirok, identitet, institutsional va taqsimot)ni tizimli yondashuv asosida baholash. Kurs ishini o‘rganish usullari va metodologiyasi. Kurs ishida tarixiylik, analiz va sintez, taqqoslash, empirik tadqiqotlar, nazariy modellashtirish, umumlashtirish, mantiqiylik, qiyosiy tahlil va o`zaro aloqadorlik kabi usullaridan foydalanilgan. Kurs ishi natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati: siyosiy tizimdagi muammolarni kompleks ko‘rib chiqish imkonini beradi; siyosiy qarorlar samaradorligini oshirishga xizmat qiladi; siyosiy islohotlar va modernizatsiya jarayonlarini ilmiy asosda baholashga yordam beradi; siyosiy barqarorlikni ta’minlashda nazariy va amaliy ko‘rsatmalar ishlab chiqishga zamin yaratadi. Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kurs ishi tarkibi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. Kurs ishining hajmi 40 betni tashkil etadi. I BOB. SIYOSIY JARAYON TUSHUNCHASI VA NAZARIY ASOSLAR Annotatsiya: Mazkur bobda siyosiy jarayon tushunchasi va uning nazariy asoslari tahlil qilinadi. Avvalo, siyosiy jarayonning mazmuni, tarkibiy qismlari va mezonlari ko‘rib chiqiladi. Keyin, siyosiy jarayonni izohlashda qo‘llaniladigan nazariy yondashuvlar — klassik, zamonaviy va komparativ konsepsiyalar o‘rganiladi. Ushbu bob siyosiy jarayonni tushunishda nazariy asoslarni mustahkamlash, siyosiy tizimlar faoliyatini tahlil qilishda ilmiy metodologiyani shakllantirishga xizmat qiladi. 1.1. Siyosiy jarayon kategoriyasining ilmiy tavsifi va konseptual talqini Siyosiy jarayon tushunchasi siyosatshunoslikda markaziy o‘rin tutadi. U jamiyatdagi hokimiyat munosabatlari, qaror qabul qilish mexanizmlari va siyosiy institutlarning o‘zaro ta’sirini ifodalaydi. Siyosiy jarayon — bu faqat davlat faoliyati emas, balki fuqarolar, partiyalar, jamoat tashkilotlari va xalqaro omillar ishtirokidagi murakkab tizimdir. Shu bois, uni nazariy asoslarda o‘rganish siyosiy rivojlanishning mohiyatini anglashda muhim ahamiyat kasb etadi. Siyosiy jarayon siyosatning mazmunini uning sub’ektlari funksiyalari ijrosining turli shakllari vositasida ochib beradi. Bunda rollarni amalga oshirish siyosiy tizimning ba’zi unsurlarini takroran namoyon bo‘lib turishini, boshqalarining buzilib ketishini, siyosiy tizimning yana bir qismi unsurlarini rivojlantirishni yoki yangisini yaratishni o‘zida namoyish etadi. Shu tarzda, siyosiy jarayon siyosiy tizimning tashqi yoki ichki o‘zgarishlarini ochib beradi, uning bir holatdan ikkinchi holatga o‘tishini o‘zida xarakterlaydi. Shuning uchun siyosiy jarayon, umuman olganda, siyosiy tizimning harakati, o‘zgarish sur’ati va evolyusiyasidir. Shu bilan birga, u siyosiy tizimning makonda va zamondagi o‘zgarish holatlarini ham ochib beradi. Siyosiy jarayon – jamiyat siyosiy tizimini o‘zgartirishga, rivojlantirishga (yoki inqirozga) olib boruvchi, hokimiyat doirasida institutlashgan va institutlashmagan sub’ektlarning o‘ziga xos funksiyalarini amalga oshirishga doir xatti-harakatlar majmuasining ifodalanishi 1 . Siyosiy jarayonni tadqiq etishda uning turlicha talqinlarini e’tiborga olish lozim. Siyosiy jarayon qanday mamlakatda kechmoqda, u qaysi davrda tahlil etilmoqda, uni qaysi maktab vakillari tadqiq etmoqda kabi savollarga javob berish natijasida bu tushunchani turli talqinlarda ifodalash sababini tushunish mumkin. Siyosatshunos olim Yu.V.Irxinning keltirishicha, siyosiy jarayon jamiyatda siyosiy hokimiyatni egallash, undan foydalanish va uni mustahkamlashga qaratilgan siyosiy hodisalar va voqeliklarning izchil ravishda o‘zaro ichki bog‘langan zanjiri, shuningdek, turli siyosat sub’ektlarining izchil xatti-harakatlari jamlanmasidir. Siyosiy jarayon – bu muayyan siyosiy maqsadlarni ko‘zlovchi ijtimoiy birliklar, ijtimoiy-siyosiy guruhlar va tashkilotlar, alohida shaxslarning izchil, birgalikdagi umumiy faoliyati; tor ma’noda – ijtimoiy va institutsional siyosat sub’ektlarining muayyan vaqtlar oralig‘idagi muddatda siyosiy qarorlarni amalga oshirish bilan aloqadorlikdagi va muayyan bir maqsadga qaratilgan faoliyatidir. Umuman olganda, siyosiy jarayon: muayyan siyosiy maqsadlarni amalga oshirishga intilayotgan turli siyosiy kuchlar (siyosat sub’ektlari) va oqimlarning xatti-harakatlari yig‘indisi, siyosiy hodisalarning rivojlanib borishidir; makon va zamonda tadrijiy rivojlanib borayotgan muayyan jamiyat siyosiy tizimining amal qilish shaklidir; huquqiy, iqtisodiy va boshqalardan farqli bo‘lgan ijtimoiy jarayonlardan biridir; muayyan miqyosdagi jarayon oxirgi natijasining aniq va ravshan belgisidir (inqilob, jamiyatni isloh etish, siyosiy partiyani shakllantirish, saylov kampaniyasi va hokazo) 2 . Siyosiy jarayon hokimiyat sub’ektlarining o‘ziga xos rollari va funksiyalarini bajarishini ta’minlab, butun bir siyosiy hayotning funksional 1 Основы политической науки. Учебное пособие. Под.ред. В.П.Пугачева.Часть II. –Москва: МГУ, 1996. –С.139-140. 2 Ирхин Ю.В., Зотов В.Д., Зотова Л.В. Политология: Учебник. –М.: Юристъ, 2002. –С.370-371. tavsifi sifatida namoyon bo‘ladi. U hokimiyat sub’ektlari, sohiblari va institutlarining o‘z huquqlari va alohida vakolatlarini siyosiy sohada amalga oshirishlariga doir xatti-harakatlar yig‘indisidir. Siyosiy jarayonda turli- tuman siyosat sub’ektlari va omillar o‘zaro xatti-harakatlarda bo‘ladi, natijada jamiyat siyosiy sohasida islohotlar va o‘zgarishlar amalga oshadi. Taniqli ingliz olimi E.Xeyvudning fikricha, “siyosiy jarayon” tushunchasi ijtimoiy (davlat, hukumat) siyosati “yaratiladigan” mexanizmga taalluqlidir. Uningcha, siyosat ishlab chiqarishni jarayon sifatida ikki xil ma’noda tushunish mumkin. Birinchidan, u tadbir yoki xatti-harakatning ketma-ket izchilligi haqida bo‘lishi mumkin. Bu zanjir u yoki bu g‘oya tug‘ilishidan boshlanib, uning dastlabki rasmiylashuvi, muhokama, tahlil va baholash sifatida davom etishi, rasmiy qarorlar qabul qilish, oldindan o‘ylangan muayyan xatti- harakatlar vositasida ularni amalga oshirilishi bilan tugallanadi. Ikkinchidan, jarayon siyosat ishlab chiqish vositasi hamdir 3 . Mazmuniy nuqtai nazardan qaraganda, siyosiy sub’ektlarning o‘z funksiyalarini amalga oshirishi – bu jamiyatda ro‘y berayotgan hokimiyat resurslarining taqsimlanishi va qayta taqsimlanishi, fuqarolarni siyosiy safarbar etishni amalga oshishi, siyosiy elita ustidan nazorat qilish, shuningdek, ijtimoiy guruhlar va fuqarolar siyosiy faolligi kabi turli xatti-harakatlarda ifodalanadi. Bu jarayonda siyosiy sub’ektlarning faqat idora etuvchi rejimlar tomonidan tan olingan yoki rag‘batlantirilayotgan qismigina emas, balki nolegitim xarakter kasb etayotgan qismi faoliyati ham bu jarayonda ishtirok etadi. Shuning uchun ham, ba’zan turli fitna, terror boshqa nolegal kabi holatlarda ishtirok etayotgan guruhlar siyosiy jarayonga ta’sir etishi mumkin. Ular jamiyat uchun tizimdan tashqarida va odatda siyosiy hayotning chekka joylarida yashashga harakat qiladi. Shu bilan birga, ko‘pincha ana shu kabi yoki boshqa sub’ektlarning siyosiy xulqlari pirovard natijada ichki ehtiyojlardan kelib chiqib bir-birlari bilan birlashadi. Masalan, bu holatni davlat hokimiyati qabul qilayotgan siyosiy qarorlarga ta’sir 3 Хейвуд Э. Политология: учебник для студентов вузов / Пер.с англ.под.ред. Г.Г.Водолазова, В.Ю.Бельского. – Москва: ЮНИТИ-ДАНА, 2005.–С.489. qilish holatida kuzatish mumkin. Shuning uchun ham siyosiy jarayonning markaziy muammosi, bu – murakkab umumjamoaviy maqsadlarning (yoki jamiyatning siyosiy irodasi sifatida) o‘zlariga tegishli ravishda ifodalangan va fuqarolarning turli manfaatlarini integratsiya qiluvchi siyosiy qarorlar qabul qilish va uni amalga oshirishdir. Umumjamoaviy maqsadlar hokimiyat institutlari va rasmiy organlari, manfaatlar guruhlari (turli nodavlat notijorat tashkilotlar) , shuningdek, jamoatchilik mexanizmlari (kasaba uyushmalari, ommaviy axborot vositalari va hokazo) xatti - harakatlarining kesishgan (yoki bir-biriga muvofiq kelgan) joylarida shakllanadi. Bu munosabatlarda bosh rolni o‘ynash davlat hokimiyatining oliy institutlariga tegishlidir. Xuddi ana shu institutlar qarorlar qabul qilish va amalga oshirishning bosh mexanizmi hisoblanadi. Hokimiyatning markazlashuv darajasi va siyosiy rivojlanish maqsadlarini ishlab chiqishda ishtirok etayotgan guruhlar o‘rtasida vakolatlarni taqsimlash hokimiyatning oliy institutlari faoliyatiga bog‘liq holda kechadi. Hattoki, bu institutlar siyosiy jarayonlarda o‘zining chidamli va harakatchan ekanligi tufayli jamiyatning rivojlanishi ehtiyojlariga javob bera olmaydigan, aholining siyosiy an’analariga to‘g‘ri kelmaydigan, fuqarolar mentalitetiga ziddiyatda bo‘lgan me’yorlar va maqsadlarni ham qo‘llab-quvvatlash (va joriy qilish) salohiyatiga egadir. Hokimiyatining oliy institutlari faoliyati xarakteri o‘z mohiyatiga binoan siyosiy sub’ektlarning o‘zaro munosabatlari, siyosiy o‘zgarishlarning tezligi va bir xil maromda o‘zaro mutanosib va muvofiq kelishini ta’minlab turadi. Umumdavlat, umumjamoaviy qarorlarni ishlab chiqish va amalga oshirish jarayoni, avvalambor, е takchi siyosiy institutlar tomonidan amalga oshiriladi. Masalan, demokratik mamlakatlarda siyosiy jarayon, qoidaga binoan, saylovlar sikllariga bog‘liq holda shakllanadi va yashaydi. Aholi siyosiy faolligining eng avjiga chiqqan payti – bu davlat hokimiyatining oliy qonun chiqaruvchi va ijroiya organlariga saylovlar davridir. Qonun chiqaruvchi hokimiyat vakillarining yozgi ta’tilga (“parlament ta’tillari”) chiqishi bilan siyosiy hayot avji kamayadi. Totalitar rejimda bu kabi sikllar idora etuvchi partiyalar faoliyati bilan bog‘liqdir. Masalan, sobiq ittifoqda partiyaning navbatdagi s’ezdlari ichki siyosatdagi o‘zgarishlar maromlarini keltirib chiqarar, navbatdagi “tarixiy” vazifalar – yangi besh yilliklarni aniqlab berar edi. Tajriba ko‘rsatganidek, Afrika, Lotin Amerikasi va Osiyo mamlakatlarining ba’zilarida siyosiy jarayon sikllari har zamonda ro‘y berib turadigan harbiy to‘ntarishlar oqibatida oldingi barcha siyosiy institutsional tuzilmalar o‘zgaradi. Boshqacha aytganda, bu kabi holatlar siyosiy o‘zgarishlarning tezligiga ta’sir etadi 4 . Bir tomondan, boshqaruv funksiyasini amalga oshiradigan idora etuvchi guruhlar, ikkinchi tomondan, hokimiyat yurituvchi elitaga ta’sir o‘tkazishga intilayotgan fuqarolik jamiyati guruhlari o‘zaro ta’sirlari kuchlar muvozanatining bir holatdan ikkinchisiga o‘tishi sifatida siyosiy jarayonning umumiy ko‘rinishini tashkil etadi. Bu jarayonda har bir ijtimoiy-siyosiy institut alohida o‘zining rolini amalga oshiradi. Institutlarning siyosiy jarayondagi funksiyalarining mufassal modeli taniqli olimlar G. Almond va G. Pauell tomonidan ishlab chiqilgan 5 . Ular siyosiy jarayonda u yoki bu funksiyani bajarish bilan bog‘liq siyosiy o‘sish sur’ati va institutlarning beshta funksional bosqichini bir-biridan ajratib ko‘rsatadi. Birinchi bosqich – individual va guruhiy manfaatlarni artikulyatsiyalashda ularni ifodalash va funksiyalar sohibi sifatida guruhiy birlashmalar («manfaatlar guruhlari») ijtimoiy kengliklarga chiqadi. Bunga tadbirkorlar uyushmalari, kasaba uyushmalari kabilarni misol tariqasida keltirish mumkin. Keyingi bosqich – manfaatlarni agregatsiyalash asosan siyosiy partiyalar faoliyati bilan bog‘liqdir. Bunda turli individlar va guruhlarning har xil manfaatlari saralanadi va yaxlit partiyaviy-siyosiy yo‘l sifatida (nuqtai nazar) birlashadi. Bu kabi holatlar ommaviy (masalan, sotsial-demokratik) partiyalar misolida yaqqol ko‘zga tashlanadi. 4 Основы политической науки. Учебное пособие. Под.ред. В.П.Пугачева.Часть II. –Москва: МГУ,1996. –С.140-142. 5 Comparative Politics Today: A World View / Ed. by Almond G., Powell G. New York, 1996. – P. 9-10. Siyosiy yo‘lni ishlab chiqish bosqichida integratsiyalash rolini vakillik va qonun chiqaruvchi institutlar bajaradi. Ular jamoaviy qarorlarni shakllantiradi. Qabul qilingan qarorlarni amalga oshirish bosqichi asosan ijroiya hokimiyat institutlari faoliyati bilan bog‘liq bo‘lib, bunda zaruriy tadbirlar amalga oshiriladi, kerakli resurslar izlab topiladi. Nazorat qilish va hakamlik bosqichi siyosiy jarayon doirasida e’tirof etilgan me’yorlar asosida organlar va guruhlar o‘rtasidagi kelishmovchiliklarni bartaraf etish funksiyasini bajaradigan konstitutsiyaviy nazorat va sud institutlari faoliyati bilan bog‘liqdir. Siyosiy jarayon barqarorlikdan beqarorlik, va aksincha, muvozanatdan muvozanatning buzilishiga yoki yangi muvozanatga o‘tish kabi kuchlarning turli o‘zaro nisbatlarini xarakterlab beradigan holatlarning almashib turishi sifatida namoyon bo‘ladi. Muvozanat holati, uning barqarorligi yoki beqarorligi siyosiy jarayon amal qilishining muhim o‘lchamidir. Shu tariqa, siyosiy jarayonni barcha tasniflarini, shuningdek, uning siyosiy jarayonni modellashtirish va sharhlash uchun zarur bo‘lgan asosiy komponentlari bir joyga yig‘ilsa, unga quyidagi o‘lchamlar kiradi: omillar (yoki muhit); aktorlar yoki ishtirokchilar; ularning ta’siri va o‘zaro ta’siri; munosabatlarni muvofiqlashtiruvchi me’yorlar; muvozanat darajasi va nihoyat, uning oqimi doirasi kontinuumi (makon va zamon). Ularning har biri har qanday siyosiy jarayonni modellashtirishda muhim o‘rinni egallaydi 6 . Barcha siyosiy o‘zgarishlarning o‘ziga xos nerv markazi, deb tushuniladigan siyosiy qarorlar ishlab chiqish jarayoni siyosiy jarayon mazmunini, uning ichki tuzilishi va tabiatini ochib beruvchi yirik tuzilmaviy bo‘g‘inlarini bir-birlaridan ajratib tahlil qilishga imkoniyat yaratadi. Birinchi unsuri (elementi) ana shunday bo‘g‘in sifatida guruhlar va fuqarolarning siyosiy manfaatlarini siyosiy qarorlar qabul qiluvchi institutlarga taqdim etish bosqichini misol keltirish mumkin. Bunda siyosiy jarayon mazmunini o‘zlarining hokimiyat kasb etadigan manfaatlarini artikulyatsiya va 6 Даунс Э. Экономическая теория демократии. –Москва: 1957. –С.36. agregatsiya qiluvchi turli xil uyushmalar, birlashmalar va individuumlar siyosiy ishtirokining turli shakllari xarakterlaydi. Siyosiy jarayonning ikkinchi unsuri siyosiy tizim va umuman sotsiumning siyosiy maqsadlarini ifodalovchi siyosiy qarorlar ishlab chiqish va qabul qilish bosqichidir. Bu jihatdan, siyosiy jarayon o‘z xatti- harakatlari bilan umumdavlat ahamiyat kasb etuvchi qarorlar va ko‘rsatmalar ishlab chiqadigan idora qiluvchi va muxolifiy elitalarning faoliyat sohasi sifatida ham ifodalanadi. Siyosiy jarayonning uchinchi unsuri – hokimiyat resurslarini safarbar etish, ommani uyushtirishda “yuqori” va “quyi” qatlamlarning o‘zaro murakkab xatti-harakatlari, shuningdek, aholi siyosiy xulqini muvofiqlashtirish va me’yorlash, elita faoliyati ustidan nazoratni amalga oshirish, siyosiy yo‘lga tuzatishlar kiritish va uning natijalarini yakunlash kabi siyosiy qarorlarni amalga oshirish bosqichini ifodalaydi. Idora etuvchi rejim tomonidan ijtimoiy rivojlanish maqsadlarini ishlab chiqish va amalga oshirish siyosiy jarayon xarakterini ifodalab beradi. Uning uchta yashash rejimini ko‘rsatish mumkin: Birinchisi, siyosiy tizimning fuqarolar va hokimiyat institutlarining shakllangan o‘zaro munosabatlari doirasidan chiqib ketmasligini ta’minlaydigan ishlab turish rejimi . Bu holatda siyosiy jarayon hokimiyat mexanizmlari va tuzilmalarining davlat va fuqarolar, elita va elektorat o‘rtasida kun sayin oddiy ravishda takrorlanib turadigan qobiliyatini ifodalaydi. Asosiy siyosiy sub’ektlar funksiyalarini amalga oshish jarayonida siyosiy aloqalarning rivojlanishi har qanday yangilanish va ilgari siljishlarga nisbatan an’analar va vorisiylikni so‘zsiz ravishda ustuvorlik qilish ahamiyatini kasb etadi. Siyosiy jarayon oqimining ikkinchi rejimi – bu rivojlanish rejimidir . Bunda hokimiyat mexanizmlari va tuzilmalari davlat siyosatini davr chaqiriqlari va da’vatlariga mos ravishda javob bera oladigan yangi darajaga olib chiqadi. Siyosiy o‘zgarishlarning bu kabi maromi deganda, idora etuvchi doiralarning ijtimoiy tuzilmalarida, mamlakat ichkarisida va xalqaro maydonda siyosiy kuchlarning o‘zgarib boruvchi o‘zaro munosabatlarida ro‘y beradigan yangilanishlarga muvofiq ravishda boshqaruv maqsadlari va usullarini aniqlashi va topishi tushuniladi. Siyosiy rivojlanish oxir-oqibatda ijtimoiy va siyosiy hodisalarning o‘zaro muvofiqligini oshirishga olib keladigan hokimiyatning mikro- va makromillarini o‘zaro shiddatli xatti- harakatlari, turli oqimlar va tamoyillarning o‘zaro kurashlari girdobi bilan birga kechadi. Shuning uchun ham T.Parsons siyosiy jarayonlar rivojlanishi – hokimiyat tuzilmalarining tashqi ijtimoiy sharoitlarga moslashuvini oshirishga olib keladigan mazmunini tuzilmaviylashuvi va murakkablashuvining kuchayishidir, deb hisoblagan edi. Siyosiy jarayon harakat qilishining uchinchi rejimi – siyosiy yaxlitlik tanazzuli, uni inqirozga yuz tutish rejimi yoki olim P.Struve so‘zi bilan aytganda, siyosatning “inqiroz sari keskin o‘zgarishi yoki boshqa tusga kirishi”dir. Bu kabi holatda siyosiy jarayon o‘sishining yo‘nalishi siyosiy tizimning yaxlit tarzda yashash sharoiti va me’yoriga nisbatan noxush xarakter kasb etadi. Bunda burilish va markazdan qochishga moyilliklar integratsiyadan ustun kela boshlaydi, siyosiy sub’ektlarning bo‘linishi va boshqaruv rejimi inqirozining yuz berishi muqarrar bo‘lib qoladi. Natijada, rejim tomonidan qabul qilingan qarorlar o‘zining boshqaruvchanlik qobiliyatini yo‘qotadi, rejim esa o‘z legitimligini boy beradi. Bu kabi siyosiy jarayonga Ye vropa va Osiyo mintaqasidagi sotsialistik mamlakatlarning taqdiri misol bo‘la oladi. Bu mamlakatlarning idora etuvchi doiralari davrning ijtimoiy- iqtisodiy va ma’naviy talablariga nisbatan bas kela oladigan chora- tadbirlarni ko‘ra olmaganligi uchun inqirozga yuz tutdi. Siyosiy jarayonning eng muhim tasniflaridan biri siyosiy ishtirokdir. U haqiqiy siyosiy jarayonni qurish uchun zarur bo‘lgan materiallardan biridir 7 . Siyosiy tahlil, siyosiy jarayonlarni, tizimlarni va ularning dinamika sidagi o‘zaro aloqalarni tushunish uchun foydalaniladigan metodik va konseptual vosita 7 Основы политической науки. Учебное пособие. Под. ред. В.П.Пугачева. Часть II. –Москва: МГУ, 1996.–С.145. hisoblanadi. Siyosiy tahlil, siyosiy qarorlarni qabul qilish, siyosiy strategiyalarni ishlab chiqish va ijtimoiy-siyosiy muammolarni hal qilishda muhim ahamiyatga ega. Siyosiy tahlil, siyosiy jarayonlarning aniq va to‘g‘ri tushunilishini ta’minlaydi. U siyosiy qarorlarni qabul qilish jarayonida foydalaniladigan ma‘lumotlarni yig‘ish, tahlil qilish va baholashni o‘z ichiga oladi. Siyosiy tahlil, siyosiy jarayonlarning dinamikasi, ijtimoiy omillar, iqtisodiy shartlar va madaniy kontekstni hisobga olishni talab qiladi. Bu esa, siyosiy qarorlarning samaradorligini oshirishga yordam beradi. Siyosiy tahlilning asosiy metodlari quyidagilardan iborat: 8 1. Tarixiy metod: Siyosiy jarayonlarning rivojlanish tarixini o‘rganish, ularning kelib chiqishi va o‘zgarish qonuniyatlarini aniqlash. 2. Qiyosiy metod: Turli siyosiy tizimlar, institutlar, jarayonlarni qiyoslash orqali ularning o‘xshash va farqli jihatlarini aniqlash. 3. Tizimli tahlil: Siyosiy tizimning elementlari va ularning o‘zaro aloqalarini o‘rganish, tizimning yaxlitligini tahlil qilish. 4. Institutsional tahlil: Siyosiy institutlarning tuzilishi, funksiyalari, o‘zaro munosabatlarini o‘rganish. 5. Bixevioristik metod: Siyosiy ishtirokchilarning xulq-atvori, qaror qabul qilish jarayonlarini o‘rganish. 6. Diskurs-tahlil: Siyosiy matnlar, nutqlar, ma’ruzalarni tahlil qilish orqali siyosiy mazmun va maqsadlarni aniqlash. 7. Empirik tahlil: Siyosiy hodisalarni kuzatish, so‘rovnoma va inter vyu o‘tkazish orqali empirik ma‘lumotlar to‘plash va tahlil qilish. 8. Matematik va statistik metodlar: Siyosiy jarayonlarni matematik modellashtirish, statistik tahlil qilish. Bu metodlar siyosiy tahlilning turli jihatlarini o‘rganishga xizmat qiladi. Ularning o‘zaro qo‘llanilishi siyosiy tahlilning samaradorligini oshiradi. 8 Amaliy siyosatshunoslik. Darslik. H.I.Rajabov. T.: TDTU, “Transport” nashriyoti, 2024 y., 247 b. 1.2 Siyosiy jarayonlarning tipologiyasi va strukturaviy tavsifi Siyosiy fanlar siyosatni tushuntirish va o‘rganishning turli xil usullaridan tashqari uni yo‘nalishlar va qismlarga bo‘lib o‘rganish imkoniyatiga ham egadir. Shu ma’noda “siyosiy jarayon” siyosatshunoslikning “siyosiy tizim”, “siyosiy madaniyat” va boshqa muhim yo‘nalishlariga doir tushunchalari bilan bir qatorda, ijtimoiy hayotning murakkab sohasini xarakterlaydi. “Jarayon” tushunchasining lug‘aviy ma’nosi (lot. processus– protsess) “oldinga harakat”ni anglatib, siyosiy fanlarda “qandaydir holat yoki hodisani izchil qonuniyatli ravishda o‘zgarishi” 9 , deb tushuniladi. Siyosiy jarayonning muhim o‘ziga xos xususiyati shundaki, u е takchilarning nazariy tasavvurlari asosida yoki fanda ko‘rsatilgan yo‘l- yo‘riqlarga muvofiq ravishda emas, balki mavjud voqelikni ifodalashga qaratilgan bo‘lib, bu jarayonda hokimiyat institutlari faoliyati, fuqarolar va guruhlar siyosiy xulqining turli turlari uyg‘unlashuvi sodir bo‘lib, ularning bir yig‘indiga to‘planish hodisasi yuz beradi. Shuningdek, siyosiy jarayon o‘z ichiga muttasil ravishda hodisalar oqimiga yangidan-yangi, betakror, bir-birini inkor etuvchi an’analar va ko‘plab yana boshqa omillarni qo‘shib turadi. Siyosiy jarayonda davlat bilan munosabatlarga kirishib turuvchi, ba’zan esa o‘z ahamiyatli siyosiy manfaatlarini negadir inkor etuvchi tirik insonlar o‘zlarini oldindan qolipga tushib qolgan sifatlarini saqlagan holda harakatda bo‘ladi. Shuning uchun ham siyosiy jarayon hodisalarning rivojlanish silsilasida o‘zini oldindan ma’lum qilmaydi. Siyosiy tizim jarayonini har tomonlama baholash va tasniflash, uning turli turlarini tahlil etish bilan bog‘liqdir. Umumiy shaklda yondashganda siyosiy jarayonlar ikkita turda bo‘ladi: tashqi siyosiy va ichki siyosiy . Birinchisi maxsus xalqaro siyosat mavzusida ko‘rib chiqiladi. Ichki siyosiy jarayonlarning xususiyatlarini tushunish uchun siyosiy ishtirok va qarorlar qabul qilishning institutlashgan shakllarining е takchilik roli va ahamiyatini e’tiborga olish zarur. Hokimiyatning tashkiliy tuzilmasi aholi siyosiy faolligining u yoki bu darajasini oldindan aniqlab, fuqarolarni siyosiy safarbar etadi va 9 Локшина С.М. Краткий словарь иностранных слов.-10-е изд., стер. –Москва: Рус.яз.,1988. –С.406. boshqaruvning ustuvor usullari vositalariga ta’sir qiladi, shuningdek, u siyosiy jarayonning haqiqiy eng baland cho‘qqisi hisoblanadi. Shuning uchun ham siyosiy jarayonlar parlament unitar davlatlarida (Buyuk Britaniya), yarim prezidentlik – unitar idora qilinadigan mamlakatlarda (Fransiya), hokimiyatlar taqsimlanishi va federalizm mutanosibligiga erishgan prezidentlik respublikalarida (AQSh), parlamentlik-federal idora etiladigan davlatlarda (Kanada), shuningdek, boshqa turli davlat tizimlarida bir-biridan jiddiy farqlanadi. Siyosiy jarayonlarning rivojlanish imkoniyatlari siyosiy tashkilotning funksiyalari ko‘rinishlarini o‘zgartirish, idora etuvchi elita va е takchilar almashuvini tezda amalga oshirish, yangi zaruriy institutlar tashkil etishni ta’minlay olish qobiliyatlariga bog‘liqdir. Siyosiy hokimiyat tashkilotining tizimlilik sifati nuqtai nazaridan siyosiy jarayonlar ikkita katta turlarga bo‘linadi. Demokratik, ya’ni bevosita va bilvosita vakillik xalq hokimiyatining turli shakllari muvofiqlashadigan va nodemokratik , ya’ni ichki jihatdan turli-tuman ekanligi hokimiyat tepasida teokratik yoki harbiy guruhlar, avtoritar е takchilar yoki monarxlar, u yoki bu turdagi siyosiy partiyalar turishi bilan belgilanadigan turi. Agar jamiyatda shakllangan hokimiyatni tashkil etishga bog‘liq holdagi siyosiy ishtirok xarakteri (masalan, safarbar etilgan, an’anaviy, innovatsiyaviy va hokazo), shuningdek, qaror qabul qilish (ixtilofli, konsenusli yoki boshqa) kabi xususiyatlarni e’tiborga olsak, u holda ichki siyosiy jarayonlarni tasniflashtirish yanada boyroq kechadi: safarbarlik-konsensusli, an’anaviy- ixtilofli va hokazo. Ichki siyosiy jarayonlarning yana muhim tasniflaridan biri – uning ijtimoiy hayotning u yoki bu sohalarini muvofiqlashtirishga yo‘naltirilganligidir. Shu tariqa, iqtisodiy hayot, ijtimoiy munosabat, madaniyat kabi sohalarni hokimiyat organlari tomonidan muvofiqlashtirish jarayonlarida yuz beradigan siyosiy o‘zgarishlar to‘g‘risida fikrlash mumkin. Alohida olingan jamiyatda bu kabi siyosiy jarayonlarning turlari har xil o‘rin tutadi. Ba’zi bir holatlarda davlat organlari o‘z e’tiborini ijtimoiy munosabatlarning faqat bir sohasiga (masalan, iqtisodiy) ikkinchi sohasi evaziga qaratishi natijasida siyosiy jarayonlar ichida nomuvofiqliklar kelib chiqib, oqibatda nafaqat tanglik o‘sadi, balki idora etuvchi rejim inqirozi ham boshlanadi. Shuning uchun hokimiyatlar doimo o‘zaro mutanosiblashgan siyosat olib borishi zarur. Ana shundagina barqaror siyosiy jarayonlarga erishish mumkin. Ichki siyosiy jarayonlar dagi farqlanishlarni boshqa asoslar bo‘yicha ham aniqlash mumkin. Elita va elektorat tomonidan o‘z funksiyalarini amalga oshirishning oshkoraligi, davlatning o‘z vakolatlari va funksiyalarini ochiqligi yoki berkligiga nisbatan siyosiy jarayonlar ochiq va yashirin bo‘lishi mumkin. Ochiq siyosiy jarayon, avvalo, fuqarolar va guruhlarning siyosiy manfaatlarini elektorat uchun ustuvor bo‘lgani holda partiyalar va harakatlar dasturlarida va kishilarning davlat hokimiyatiga da’vogarlik qilishining boshqa shakllarida doimiy ravishda ifodalanib turadi. Demokratiya sharoitida bu jarayonlar guruhlar, fuqarolar, hokimiyat institutlari o‘rtasidagi doimiy aloqalarda ifodalanadi, jamoatchilik fikri ta’sirida xususiy va umumiy maqsadlar muvofiqlashtirilib turiladi, siyosiy yo‘llarga tuzatishlar kiritib boriladi. Totalitar rejimlar sharoitida hokimiyat sub’ektlari va institutlarining o‘zaro siyosiy harakatlari boshqacha kechadi: markazning haddan ortiq ma’muriyatchiligi, oddiy fuqarolarga nisbatan davlatning har tomonlama kuch bilan ta’sir etishi va hokazo. Demokratik davlatlarda jamoatchilik uchun siyosiy qarorlar qabul qilish, dasturlarga tuzatishlar kiritish, elitani shakllantirish, shuningdek, fuqarolarning hokimiyatga doir o‘zaro harakatlari bosqichlari ochiq holatda kechsa, totalitar rejimda siyosiy jarayonlarning ro‘y berishi, ayniqsa, idora etishning strategik va taktik maqsadlarini ishlab chiqish oshkor qilinmaydi. Ochiq jarayonga nisbatan yopiq jarayon ko‘proq oshkora rasmiylashmagan siyosiy institutlar va hokimiyat markazlariga tayanadi. Yopiq jarayonlar da hokimiyat organlari sifatida ko‘pincha nolegal, jamiyat tomonidan tan olinmagan kichik birliklar (masalan, u yoki bu hududlardagi korrupsiyalashgan guruhlar) ta’sir etib turishiga imkoniyatlar yaratiladi. Bunda boshqaruv axboroti mazkur siyosiy jarayondagi sub’ektlarning jamoatchilik fikriga qaratilmaydi, shuningdek, idora etuvchi elitalar ustidan nazorat o‘rnatib bo‘lmaydi. Davlat o‘zining maxsus tuzilmaviy bo‘g‘inlariga (masalan, siyosiy qidiruv, yashirin politsiya, repressiv tuzilmalar va hokazo) yoki partiyaviy tuzilmalariga oliy hokimiyatga doir o‘z funksiyalarini bergan davrlarda bunday vaziyatni kuzatish mumkin. Shu bilan birga, siyosiy jarayonning o‘zi ham yashirin bo‘lishi mumkin. Bu yashirinlik uning legallashuviga imkon bermaydi, shuning uchun ham u boshqarilib bo‘lmaydigan va ko‘zga ko‘rinmas xarakter kasb etadi. Siyosiy jarayonning boshqa tasniflari ham uchrab turadi. Masalan, o‘zgarishlarning tezligi va muddatiga binoan siyosiy jarayonlar inqilobiy , ya’ni o‘zining tez harakat va chuqur o‘zgarishlarga moyilligi ajralib turishi mumkin va evolyusion – asta-sekinlik bilan davomli o‘zgarishlar jarayoni mansub bo‘lgan turlarga ham bo‘linadi 10 . Barqaror va beqaror siyosiy jarayonlar. Ijtimoiy va siyosiy tuzilmalar o‘zaro aloqalari asosiy shakllarining barqarorligi, hokimiyat sub’ektlari funksiyalarining bo‘linishi va o‘zaro munosabatlaridan kelib chiqib, siyosiy jarayonlar barqaror va beqaror turlarga bo‘linadi. Barqaror jarayon siyosiy safarbarlik va fuqarolar xulqining barqaror institutlashgan shakllarga egaligi, shuningdek, siyosiy qarorlar qabul qilishning funksional jihatlardan ishlab chiqilgan mexanizmlarining mavjudligi bilan xarakterlanadi. Odatda, bunday siyosiy jarayon yaxshi shakllangan ijtimoiy tuzilma, idora etishning legitim rejimi, jamiyatda hukmron bo‘lib turgan madaniy me’yorlarning yuqori samarali ekanligi, avvalambor, siyosiy jarayonlar ishtirokchilarining o‘zaro hurmat va ishonchi kabilarga asoslanadi. Barqaror jarayonlarda hamkorlik kayfiyati hukmron bo‘ladi. Taniqli olim A.Xadeniusning fikricha, siyosiy jarayon barqarorligining eng ishonchli asosi kishilarning demokratik qadriyatlarga berilganligi bo‘lib, bu qadriyatlar “ko‘pchilik fuqarolar va partiya tashkilotlarini birlashtiruvchi umumiy 10 Основы политической науки. Учебное пособие. Под. ред. В.П.Пугачева. Часть II. –Москва: МГУ, 1996. – С.146-149. mafkura” sifatida namoyon bo‘lishi lozim 11 . Bunday holatda siyosiy ishtirok kishilar tomonidan xavfli va qattiqqo‘l muxoliflar bilan kurash shakli, deb qaralmaydi. Siyosiy jarayonlar barqarorligining ajralib turuvchi belgisi – bu uning fuqarolar o‘z demokratik huquqi va erkinligini amalga oshirishining yuksak darajada institutlashganligidir. G‘arbiy Yevropa va Shimoliy Amerika siyosiy tizimlarini tahlil etish shuni ko‘rsatadiki, ularda siyosiy jarayonlar barqarorligi fuqarolik jamiyatining yuksak darajadagi avtonomlikka ega ekanligi va hokimiyatdan mustaqilligiga bog‘liq holda kechadi. Bu kabi siyosiy jarayonlar, hattoki fuqarolar institutlari bilan davlat organlari tuzilmalari o‘zaro munosabatlarida ixtilofli vaziyatlar ro‘y berganida ham voqealar rivojlanishiga hech qanday kuch aralashmasada, ko‘pincha ziddiyatlar o‘zini o‘zi barham toptiradigan mexanizmlar ustuvor bo‘lgan jamiyatlar uchun xosdir. Bunday holatlarda hukumat jamoatchilik fikri talablariga aks- sado berib turadi. Bu bilan kishilarning hokimiyatga ta’sir etish imkoniyatlariga nisbatan ishonch baxsh etib turiladi. Odatda, beqaror siyosiy jarayon siyosiy yo‘lni o‘zgartirish zaruriyati ko‘rinishi sifatidagi hokimiyat inqirozlari sharoitida paydo bo‘ladi. Bunga xalqaro munosabatlarning murakkablashuvi, moddiy ishlab chiqarishning pasayishi, aholining vertikal va gorizontal safarbarligi shart-sharoitlarining o‘zgarishi natijasida paydo bo‘lgan ijtimoiy ixtiloflar sabab bo‘ladi. Boshqacha aytganda, jamiyat yoki ijtimoiy guruhlarning odatdagi va yangi ehtiyojlari o‘rtasidagi uzilishlar, rejimning boshqarish strategiyalari mexanizmlarining ijtimoiy guruhlarning siyosiy ishtirok etishi, ro‘y bergan uzilishlar natijasida paydo bo‘lgan yangi o‘zgarishlariga javob bera olmay qolishi natijasida beqaror siyosiy jarayonlar kelib chiqadi 12 . Ko‘pincha jamiyatdagi beqarorlik hokimiyat tepasida ayrim kuchlar, partiyalar, ittifoqlarning uzoq vaqt jamiyatdagi muammolarni hal etishning 11 Дегтярев А.А. Основы политической теории. –Москва: 2001. –С.154-156. 12 Основы политической науки. Учебное пособие. Под. ред. В.П.Пугачева.Часть II. –Москва: МГУ, 1996. –С.142-144. uddasidan chiqa olmay qolgan davrda paydo bo‘lib, bu holat siyosiy kuchlarning o‘zaro ochiq yoki yashirin kurashini keltirib chiqaradi, barcha ixtiloflarni mavjud ziddiyatlarning ma’lum bir yo‘nalishida to‘planib qolishiga sabab bo‘ladi. Ijtimoiy va milliy guruhlarni kichik bir siyosiy cheklashlarga uchrashi, ularning o‘z siyosiy mavqelaridan qanoatlanmasligi o‘tkir va keskin ixtiloflarni keltirib chiqarishi mumkin. Qarorlar qabul qilish jarayonlariga guruhlar tomonidan ta’sir qilishining turli xil usullariga ega bo‘lgan jamiyatlarda esa siyosiy beqarorlik kelib chiqmaydi. I bob bo‘yicha xulosalar Siyosiy jarayonni faqat davlat faoliyati sifatida emas, balki fuqarolar, partiyalar, jamoat tashkilotlari va xalqaro omillar ishtirokidagi murakkab tizim sifatida ko‘rish zarur. Bu yondashuv uni ko‘p qirrali va dinamik hodisa sifatida talqin qilishga imkon beradi. Shu nuqtai nazardan, siyosiy jarayonlarning demokratik, avtoritar va tranzit shakllari mavjud bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos strukturaviy elementlarga ega. Bu elementlar — institutlar, subyektlar, mexanizmlar va bosqichlar — siyosiy tizimning barqarorligi va rivojlanishini belgilovchi asosiy omillardir. Siyosiy jarayonning ichki tuzilishi esa hokimiyat markazlari, siyosiy partiyalar, fuqarolik jamiyati institutlari va xalqaro ta’sir omillari orqali shakllanadi. Bu struktura siyosiy tizimning tashqi va ichki muvozanatini ta’minlaydi. Siyosiy jarayonni ilmiy asosda o‘rganish siyosiy tizimning legitimligi, barqarorligi va ishtirok darajasini baholash imkonini beradi. Bu esa siyosiy tizimning kuchli va zaif tomonlarini aniqlashga yordam beradi. Nazariy asoslarda tahlil qilingan siyosiy jarayon siyosiy rivojlanishning istiqbollarini belgilash va amaliy qarorlar qabul qilishda ilmiy tayanch vazifasini bajaradi. Shu bilan birga, tipologik va strukturaviy jihatdan o‘rganish siyosiy tizimlarning qiyosiy tahlilini amalga oshirishga imkon yaratadi. Siyosiy jarayonni chuqur anglash jamiyatda demokratik qadriyatlar, fuqarolik ishtiroki va siyosiy madaniyatni rivojlantirish uchun zarur bo‘lib, u siyosiy barqarorlikni mustahkamlash va modernizatsiya jarayonlarini ilmiy asosda yo‘naltirishga xizmat qiladi. II BOB. SIYOSIY JARAYONLARNI TIZIMLI TAHLIL QILISHNING METODOLOGIK MODELI Annotatsiya: Mazkur bobda tizimli yondashuv metodlari ochib beriladi. Siyosiy jarayonlarni faqat alohida voqealar yoki institutlar faoliyati sifatida emas, balki kompleks tizim sifatida o‘rganish zarur. Tizimli yondashuv siyosiy jarayonlarning ichki va tashqi omillarini, ularning o‘zaro bog‘liqligini hamda siyosiy tizimning barqarorligi va rivojlanishiga ta’sirini aniqlash imkonini beradi. Tizimli tahlil modeli siyosiy jarayonlarni ilmiy metodologiya asosida o‘rganishga imkon beradi. Bu yondashuv siyosiy tizimni murakkab ijtimoiy mexanizm sifatida ko‘rib, uning tarkibiy qismlarini (institutlar, subyektlar, mexanizmlar) bir butunlikda tahlil qiladi. Siyosiy jarayonlarni tizimli tahlil qilish orqali siyosiy qarorlarning oqibatlarini prognoz qilish, siyosiy barqarorlikni ta’minlash va demokratik ishtirokni kuchaytirish mumkin. Ushbu model siyosiy jarayonlarni qiyosiy tahlil qilish, turli siyosiy tizimlarning kuchli va zaif tomonlarini aniqlash, hamda siyosiy boshqaruvda optimal strategiyalarni ishlab chiqishda qo‘llaniladi. II bob siyosiy jarayonlarni tizimli tahlil qilishning nazariy va amaliy asoslarini yoritib, siyosiy tizimni anglashda kompleks yondashuvning ahamiyatini ko‘rsatadi. 2.1 Tizimli yondashuv va tizimli tahlilning nazariy-metodologik mohiyati Siyosiy tizim - siyosatni, jamiyatda hokimiyat va davlat boshqaruvini shakllantirish va amalda r o’ yobga chiqarish bilan bog‘liq munosabatlar, harakatlar, tashkilotlar tizimidir. Siyosiy tizim - davlat va nodavlat tashkilotlar majmuini ifodalovchi umumijtimoiy tushuncha. Siyosiy tizim - davlat idoralari o‘rtasidagi munosabatlar shaklidir. Siyosiy tizim jamiyatda hokimiyat va boshqaruvni shakllantirish va amalga oshirish bilan bog‘liq bo‘lgan munosabatlarni umumlashtiradi. Siyosiy tizim sub’ektlari: 1)hokimiyat, 2) davlat, 3) siyosiy partiyalar, 4) ijtimoiy-siyosiy xarakatlar, 5)shaxs, siyosiy lider tashkil etadi. Siyosiy ong, siyosiy madaniyat, siyosiy faoliyat kabi tushunchalarga esa siyosiy tizim in’ikosi sifatida qaralishi lozim 1 . Jamiyat siyosiy tizimi tarkibi, tuzilishi jihatidan 4 asosiy elementlardan tashkil topgan: 1 1 Мамадалиев Ш. Сиёсий тизимимиз: реаллик ва такомил. Тафаккур , 1999, №3, 4-9 б. 1). Siyosiy institutlar, ular o‘rtasidagi munosabatlar. 2). Siyosiy qoidalar, ong va madaniyat. 3). Siyosiy faoliyat. 4).Siyosiy jarayon. Siyosiy tizim tuzilishi - tipologiyasi quyidagilardan iborat: 2 1. Siyosiy tizimning markscha tipologiyasi. Bunda formatsiya turi va ijtimoiy-iqtisodiy tarkibi kabi tushunchalarga asoslanadi (quldorlik, feodal, burjua, sotsialistik siyosiy tizim). 2. Siyosiy tizimning g‘arb tipologiyasi. Siyosiy tartibot xarakteriga ko‘ra: demokratik, avtoritar, totalitar tizimlarga ajratilgan. 3. Siyosiy tizimning an’anaviy va modernizatsiyalashgan (yangilangan) turi. Bunda rivojlanmagan fuqarolik, siyosiy rollar, vazifalarning bo‘sh taqsimlanganligi, hokimiyatni asoslanishning xorezmatik usuli yotadi. 4. Yangilangan zamonaviy tizimi tipologiyasi: rivojlangan fuqarolik jamiyati, aniq taqsimlangan, siyosiy rollar, hokimiyatni asoslashning ratsional usuliga ega. G‘arb politologi I. Blondel siyosiy tizim tipologiyasini besh qism ga bo‘ladi. 1) liberal - demokratik tizim 2) radikal - avtoritar yoki kommunistik tizim 3) an’anaviy tizim 4) populistik tizim 5) avtoritar - konservativ tizim. Amerikalik politolog siyosiy tizim tipologiya-turkumida siyosiy madaniyatlar yotishini bayon etadi va u siyosiy tizimni to‘rtga ajratadi: 1) ingliz - amerika tizimi (shaxs erkinligi) 2) mintaqaviy - Yevropa tizimi ( umumiy madaniyatga ega) 3) sanoati rivojlangan yoki qismi rivojlangan tizim (aralash siyosiy madaniyat) 2 2 Политология курси буйича маърузалар матни. 1- қ исм. Т.: УзМУ, 2000, 46-49 б. 4) totalitar siyosiy tizim (jamiyat to‘la davlat nazoratida bo‘ladi). Siyosiy tizimning turkumlari quyidagilar : 1) liberal - demokratik (ihtiyoriy, lekin sust) 2) kommunistik tizim (majburiy) 3) rivojlaniyotgan siyosiy tizim (sust). Tizimlar : ochiq va yopiq bo ‘ lishi ham mumkin . Amerikalik olimlar Z. Bjezinskiy va S . Xa n ting ton siyosiy tizimlarni ikki turga bo ‘ l ish adi : 1) instrumental siyosiy tizim (A Q Sh) 2) mafkuraviy siyosiy tizim . Tizimli tahlil tushunchasi quyidagi tasniflarga ega: 1. Narsa, hodisa va shu kabilarni mohiyat, qonuniyat va boshqa jihatlardan tekshirish, o‘rganish ishi; 2. Biror narsa, ma’lumot va shu kabilarni ma’lum nuqtai nazardan o‘rganish, baholash; 3. Biror narsaning tarkibini belgilash va uning mohiyatini tadqiq etish. Pedagogik faoliyatni takomillashtirishda tahlil amaliy mazmun kasb etib, ta’lim- tarbiyaning sifatini ta’minlash uchun xizmat qiladi. Yuzaga kelgan pedagogik muammoning (masalan, pedagogik nizo) sabablarini aniqlash, uni kechishining davriyligini bilish uchun, nizoning vujudga kelishiga ta’sir ko‘rsatgan omillarni, bunda avvalo qaysi qonuniyatlarga (tabiiy yoki sun’iy bo‘lishi mumkin) amal qilinishini bilish lozim bo‘ladi. Tahlil, intellektual faoliyatning yuqori bosqichi hisoblanib, hodisa, jarayon (jumladan pedagogik jarayonni), raqam va dalillarni aloqadorlik darajasini belgilab berishda namoyon bo‘ladi. Tahlil, faoliyat shakli sifatida rivojlanib, bugungi kunda uning turli shakl va usullari vujudga keldi. Negaki, har qanday muammoni, shu jumladan pedagogik faoliyat doirasida vujudga keladigan “X-viziyat”larni konstruktiv kechishini ta’minlash uchun tahlil amaliy ahamiyat kasb etadi. Tahlilga (jumladan tizimli tahlilga) bugungi kunda faoliyatning alohida turi sifatida qarab kelinmoqda. Negaki, turli darajalardagi (tezkor, taktik va strategik) boshqaruvda tahliliy faoliyatning mahsuli bo‘lmish sharh, ma’lumotnoma, izoh, hisobot, xabarnoma, yo‘riqnoma, murojaatnoma kabilarga hayotimizning turli sohalarining ravnaqini ta’minlash maqsadida murojaat etib kelinmoqda. Tahliliy faoliyat mahsuli ijtimoiy taraqqiyotning rivojlanish jarayonini bosqichlarga ajratib, ijobiy va salbiy jihatlarini belgilab, bajariladigan galdagi vazifalarni aniqlab olish uchun amaliy xizmat qiladi. Bunda tahlilning nisbatan mukammal turi sifatida tizimli tahlil alohida o‘rin tutadi. Tizimli tahlil – bu bir qancha fanlar (matematika, kibernetika, sinergetika va h.k.) negizida hosil bo‘lgan ilm sohasi bo‘lib, o‘rganilayotgan obektning tizimli masalalarini aniqlash, ularni tasavvur etishda modellashtirishdan foydalanish, shular asosida turli alternativ yo‘llar (qarorlar)ni shakllantirish hamda ular asosida optimal variantni tanlashga yordam beruvchi bilimlarni o‘z ichiga jamlovchi soha hisoblanadi. Tizimli tahlil deb, murakkab hisoblangan ijtimoiy, siyosiy, harbiy, iqtisodiy, ilmiy xarakterga ega bo‘lgan masalalarni o‘rganish uchun qo‘llaniladigan tahliliy vositalar (usullar) yordamida amalga oshiriladigan tahlil turiga aytiladi. Tizimli tahlil – aniq maqsadli ilmiy tadqiqot faoliyatining turi bulib, bunda tadqiqotchi diqqat-e’tibori ilmiy bilimlar haqida ularning shakli, mazmuni, shuningdek, batafsil tekshirish, aniq tushuncha va tasdiqlarni ilgari surish darajasiga muvofiq maqbul tasavvurni yaratishga qaratilgan bo‘ladi. Tizimli tahlil – murakkab tizimlarning shakllanishi, faoliyat ko‘rsatishi, parchalanish jarayonlari, qarama-qarshiliklar vujudga kelishi, rivojlanishi va hal etilishi jarayonlarining umumiy qonuniyatlari, murakkab tizimlardagi maqsadlarni sintez qilish qonunlarini o‘rganadi. Tizimli tahlil tushunchasining talqinlari quyidagilar: - muammoni o‘rganishning kompleks shakli; - tizimli yondashuv asosidagi tahlil turi; - davlat boshqaruvida foydalaniladigan uslub; - fanlararo fan; - tizimlar nazariyasi asosidagi uslubiyat. Tizimli tahlil deganda tizimli yondashuv asosida umumdavlat va amaliy qiyin muammolarni еchishni ta’minlab beruvchi uslubiyatlar vositasining yig‘indisi tushuniladi. Tizimli yondashuv – umumiy va keng tushuncha bo‘lib, tizim konsepsiyasi asosida turli hodisa va ob’ektlarni ko‘rib chiqishni o‘zida qamrab oladi. Tizimli yondashuv ilmiy tadqiqot metodologiyasida muhim ahamiyatga ega. Uning asosiy vazifasi murakkab ob’ektlar - har xil tip va turkumga mansub tizimlarni o‘rganish va tuzish metodlarini ishlab chiqishdan iborat. Xalqaro munosabatlarda ko‘p pog‘onali, ierarxik, o‘zini o‘zi uyushtiruvchi ob’ektlarni o‘rganishda mazkur metoddan keng va samarali foydalaniladi.Tizimli yondashuv, bu ob’ektni yaxlit majmua sifatida o‘rganishga asoslangan metodologiya, ilmiy anglashni ta’minlovchi “yo‘l”dir. Tizimli yondashuv o‘rganilayotgan ob’ektni yagona maqsad bilan birlashtirilgan o‘zaro bog‘liq tizimlar majmuasi sifatida ko‘rishga hamda uning ichki va tashqi aloqalarining integratsiyalashgan xususiyatlarini ochib berishga imkon beradi. Fanda, tizimli yondashuv turli fan sohalarining vakillari tomonidan shakllantirilgan. Tizimli yondashuv o‘zaro aloqador bo‘lgan jihatlarni qamrab olgan majmua bo‘lib, tahlilni amalga oshirishda metodologiya vazifasini bajara oladi. Tizimning asosiy xizmati quyidagilar: 1.tizimli - strukturaviy, tizimni ichki tuzulishini, uning tarkiblarini ta’minlashuvini belgilash; 2. tizimli - funksional, tizim va uni vujudga keltiruvchi qanday vazifalarni bajarishini ajratib berish; 3. tizimli - kommunikativ, tizimning boshqa tizimlar bilan gorizontal va vertikal aloqadorliklarni mohiyatini belgilash; 4. tizimli - integrativ, tizimni saqlanish mexanizmi, saqlanish omillari va takomillashuvini belgilash; 5. tizimli - tarixiy, “tizim qanday shakllangan?”, “rivojlanish davomida qanday bosqichlardan o‘tgan?”, “tizimni istiqboli qanday”, degan savollarga javob berish. Tizimli yondashuv - tizimli tahlilni amalga oshirish yo‘lini belgilab berish uchun xizmat qiladigan majmua. Tizimli tahlilning funksiyalari (vazifalari) quyidagilar: 1.Tizimli tahlilning boshqaruvchanlik funksiyasi boshqaruv jarayonini turli bosqichlarida qaror qabul qilishga tayyorgarlik ko‘rish, qaror qabul qilish, qarorni joriy etish va qaror ijrosini nazoratini amalga oshirish uchun axborot bilan ta’minlaydi. 2.Tizimli tahlilning diagnostik funksiyasi jarayonni kechishi yoki faoliyat daovmida yuzaga kelgan holat (vaziyat), ya’ni joriy holat haqida ob’ektiv tasavvur (manzara)ni shakllantiradi (tasvirlaydi). Tizimli tahlilning ogohlantiruvchi funksiyasi jarayonni kechishi davomida vujudga kelishi mumkin bo‘lgan ehtimoliy muammo, turli shakl va ko‘rinishdagi xavf (X vaziyatlar) va nizolar haqida ogohlik berib, ularni barataraf etish uchun (ularga konstruktiv tus berish uchun) xizmat qiladi. 3.Tizimli tahlilning bilish – mental funksiyasi , faoliyat davomida yuzaga kelgan holatning mohiyatini anglash uchun, boshqaruvni amalga oshirishda qo‘llanilayotgan usullarni, yondashuvlarni, qadriyatlarni, bir so‘z bilan aytganda boshqaruv mentalligini o‘zgartirish uchun xizmat qiladi. Tahlil, nafaqat ijtimoiy- siyosiy jarayonlarni rejalashtirish va boshqarishni amalga oshirishda, balki maishiy hayotni turli davrida har bir inson tomonidan turli manfaatdorlik ehtiyojidan kelib chiqqan holda amalga oshiriladi. Tizimli tahlil resurslarning ushbu turlari bor: 1. Modda – Mendeleev davriy jadvalida keltirilgan elementlar tabiatdagi mavjud narsa va hodisalarni tashkil etuvchi asosiy moddalar hisoblanadi. 2. Quvvat – resurslarning to‘la o‘rganilmagan turi bo‘lib hisoblanadi. Bir holatdan boshqa bir holatga o‘tishda sarflanadi va qaytarilmaydi. 3. Axborot – resurslarning bir turi bo‘lib hisoblanadi. Ma’lum narsa, hodisa, jarayonlarni ifodalovchi ma’lumot. 4. Inson – jamiyatning iqtisodiy, ijtimoiy ma’nosini ifodalovchi asosiy resurslaridan biri bo‘lib hisoblanadi, ilm, intellekt tashuvchi asosiy jonzotdir. 5. Makon – atrof-muhitning tarqalganlik darajasini ifodalovchi resurs hisoblanadi. 6. Vaqt – qaytarib bo‘lmaydigan resurs hisoblanib, vaqt o‘tishi bilan holat o‘zgaradi, haqiqat o‘zgaradi. Mana shu resurslardan kelib chiqqan holda aytish lozimki, inson turli “maydon”larga joylashtiriladi, masalan energetik, informatsion, ijtimoiy, moddiy, vaqtinchalik va h.k. Masalan, ertalab turib universitetga o‘qishga kelish masalasini ko‘rib chiqaylik. Bu masala yuqorida sanab o‘tilgan jihatlarning barchasini qamrab oladi. Ya’ni: 1) moddiy, fizik jihat – talaba ma’lum bir yukni, kitob, daftar va h.k.ni ma’lum masofaga ko‘chirib o‘tishi lozim; 2) energetik jihat – kishi ma’lum bir masofaga yurish uchun ma’lum miqdorda energiya sarf qiladi; 3) informatsion jihat – universitetga еtib borish uchun avtobus, marshrut, universitetning joylashuvi haqida ma’lumotga ega bo‘lishi lozim; 4) insoniy jihat – masalan, avtobusda borish uchun avtobusni haydovchi boshqarishi kerak; 5) tashkiliy jihat – universitetga еtib borish uchun avtobus, transport marshrutlarning tashkillashtirilganligi; 6) makon, joy – ma’lum bir masofaga ko‘chib o‘tishi; 7) vaqt jihati – universitetga borish uchun ma’lum vaqt sarflanadi, mana shu o‘tgan vaqt mobaynida qaytarib bo‘lmaydigan hodisa va jarayonlar sodir bo‘ladi. Bir resursni muhimlik darajasini ko‘tarish boshqa resurslarning ham muhimligini oshiradi. Masalan, ko‘mirning yoqilishi natijasida issiqlik energiyasi ishlabchiqiladi, issiqlik energiyasi esa ovqat tayyorlash uchun muhim, ovqat esa inson tomonidan biologik energiya ishlab chiqarish uchun muhim hisoblanadi, biologik energiya esa ma’lum ma’lumot, informatsiya olish, masala еchish uchun zarur hisoblanadi. Masala haqida ma’lumot tahlil qilish va qaror qabul qilish uchun zarur bo‘ladi. Umuman olganda, inson shunday jarayonlarning sodir bo‘lishida asosiy sababchisi hisoblanadi. Ijtimoiy taraqqiyotni ta’minlashda tahliliy faoliyatning tutgan o‘rnini inobatga olsak, uni ijtimoiy ahamiyatlilik darajasi qay darajada yuqori ekanligini tushunish qiyin emas. Negaki, aynan tahliliy manba (dissertatsiya, monografiya, ilmiy maqola, sharh, hisobot, ma’lumotnoma, taqriz va boshqa shu shakldagi manba bo‘lishi mumkin) vositasida soha vakillari strategik mazmunga ega bo‘lgan masalalarni mazmun-mohiyatini izohlab, ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy va siyosiy sohalar taraqqiyotini ta’minlashning asosiy vazifalarini belgilab beradi. 2.2. Siyosiy jarayonlarni tizimli tahlil qilishning usullari va amaliy tatbiqi XX asrning o‘rtalaridan keyin, globallashuv jarayonlarining kuchayishi barobari ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayot g‘oyat murakkab tus olib bordi. Hozirgi kunga kelib ahvol shundayki, endilikda olamda “avtonom” holda mavjud bo‘la oladigan hech bir narsa – na davlat, na iqtisodiy tizim, na ishlab chiqarish, na madaniyat va na boshqa bir nima – deyarli qolmagani, birda-yarim qolgani ham istasa-istamasa ulkan tizimga integratsiyalanib borayotgani tobora teran his etilib, tan olinmoqda. Zotan, bugungi kun kishisi dunyoning olis bir burchida qo‘zg‘algan taloto‘plarni o‘ziga aloqasiz deyolmaydi – o‘zining osoyishta kechib turgan hayotiga ta’sir qilishi mumkinligini savqi tabiiysi bilan sezib turadi; yoki neft narxining o‘zgarishi yo qo‘shni davlatni domiga tortgan iqtisodiy inqirozga ham u aslo befarq qaray olmaydi – bular bugunmi erta hamyoniga daxl qilishini aniq biladi. Mavjud sharoitda, deylik, muayyan sanoat korxonasi muvaffaqiyati uni oqilona boshqarish (ya’ni tizimni soat misoli aniq va samarali ishlatish) bilangina ta’min etila olmaydi, buning uchun dunyodagi boshqa turdosh korxonalar, bozor konyunkturasi, davlatlararo iqtisodiy aloqalar, ilmiy-texnik va texnologik taraqqiyot tendensiyalari kabi o‘nlab omillarni ham hisobga olish zarur. Demak, korxona boshqaruvini samarali amalga oshirish uchun unga endi ulkan tizimning komponenti sifatida qarab, uning tizimda tutgan o‘rni, boshqa uzvlar bilan o‘zaro bog‘liqligi va aloqasi kabilarni nazarda tutish kerak bo‘ladi. Holbuki, bir asrlar narida ayni shu korxonaga alohida tizim sifatida qarab, komponentlarining ichki aloqalarini optimallashtirishning o‘zi uni ravnaq toptirish uchun kifoya edi. Modomiki, olamiy tartibot sezilarli o‘zgargan ekan, odamning shunga muvofiq harakat qilishi tabiiy. Shu bois ham o‘tgan asrning oxirgi choragiga kelib – olamda neki bo‘lsa bari bir-biri bilan uzviy bog‘liqligi beshak e’tirof etilgan, bu haqiqatni biroz mubolag‘ali “kapalak effekti” iborasi bilan ifodalash urf bo‘lgan bir sharoitda “tizimli tahlil” tushunchasi ham ommalasha boshladi. Tizimli tahlilning yuzaga kelishi va ommalashishi kompyuter texnikasi ishlab chiqarila boshlangan vaqtga to‘g‘ri keladi. Bu bejiz emas, albatta. Negaki, tizimli tahlil g‘oyat murakkab sistemalar bilan bog‘liq muammolarni informatsion texnologiyalar imkonlaridan foydalangan holda hal qiladi. Hozirgi vaqtda kengroq ommalashgan N.N.Moisev ta’rifida ham shu narsa ta’kidlangan: “Tizimli tahlil – EHMlardan foydalangan holda murakkab texnikaviy, iqtisodiy, ekologik va b. tizimlarni tadqiq etishga yo‘naltirilgan metodlar majmuidir”. Axborot texnologiyalari taraqqiy etgani sari tizimli tahlil imkoniyatlari ham mos holda kengayib boradi. Maxsus ishlab chiqilgan dasturlar yordamida amalga oshirilgan tizimli tahlil muayyan mintaqa, bank-moliya yo boshqaruv tizimi kabilarni rivojlantirish, samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi xulosalar olishga imkon beradi. Shu o‘rinda maqolani yozishga undagan savolni qo‘yish fursati еtdi: maydonga chiqqaniga yarim asrlar bo‘ldi deganimiz “tizimli tahlil” bilan ancha ilgaridan ma’lum “tizimli yondashuv” orasida nima farq bor? Tizimli tahlil deganda murakkab tarkiblangan ob’ektlarni o‘rganish uchun qo‘llanuvchi metod va vositalar majmui tushuniladi. Ya’ni, boshqacha aytganda, tizimli tahlil alohida metod emas, balki tadqiqot maqsadidan kelib chiqqan holda tanlangan metodlar yordamida ob’ektni atroflicha va chuqur bilishga qaratilgan amallarning umumiy nomidir. Shunday ekan, unda tizimli tahlil ning o‘sha o‘zimiz bilgan tizimli yondashuv ( системн ы й подход yoki системно-селостн ы й подход )dan farqi nimada? Agar tizimli yondashuv ob’ektni tadqiq etishning asosiy tamoyilini belgilab, tadqiqot maqsadidan kelib chiqqan holda turli metodlardan foydalanishni ko‘zda tutishini yodga olsak, bizningcha, orada prinsipial farq ko‘rinmaydi. Tizimli tahlil ni EHM vositasida murakkab sistemalarni tadqiq etuvchi metod, desak, u holda terminda ma’no torayishi yuz bergan bergan bo‘ladi. Negaki, bu xil ma’no torayishiga qadar tizimli tahlil istilohi (garchi qo‘llanishda sezilarli darajada passiv bo‘lsa-da) tizimli yondashuv terminiga sinonim sifatida ishlatilgan. Tizimli yondashuv esa, eng avvalo, ob’ekt tadqiqiga uni sistema sifatida tushungan holda kirishish bo‘lib, uning doirasida talqiqot maqsadidan kelib chiqqan holda xilma-xil metodlar qo‘llanishi mumkin. Tizimli yondashuv tadqiqotchini ob’ektning butunligi va shu butunlikni ta’minlovchi mexanizmlarni ochib berishga, bir tomondan, butunning qismlari (sistemaning komponentlari) orasidagi, ikkinchi tomondan, uning atrof muhit bilan xilma-xil va murakkab aloqalarini aniqlashga yo‘naltiradi. Ayon bo‘ladiki, tizimli yondashuv (va unga sinonim tarzida qo‘llangan tizimli tahlil ) degani alohida metod emas, balki nazariy- metodologik yo‘nalish, tamoyildir. Aksincha, hozirda ommalashgan va EHMga tayanib murakkab tizimlarni tadqiq etishda qo‘llanayotgan tizimli tahlil ning metod sanalgani to‘g‘riroq bo‘ladi. Keyingi vaqtda ijtimoiy hayot, iqtisodiyot, ishlab chiqarish jarayoni, boshqaruv sohasi kabi muhim, o‘ta murakkab tizimlarni o‘rganish, ularni takomillashtirishning eng optimal yo‘llarini izlab topish, rivojlantirish strategiyasini belgilash kabi dolzarb masalalarni hal qilishda tizimli tahlil metodidan keng va samarali foydalanilmoqda. Shundan bo‘lsa kerak, tizimli tahlil metodi muayyan ma’noda urfga aylanib, uni gumanitar sohaga, xususan, adabiyot ilmiga tatbiq etish yo‘lida sa’y-harakatlar ham kuzatilayotir. Mazkur holat, nazarimizda, “Har qanday yangilik – obdon unutilgan eskilik” degan hikmatga monanddir. Zero, adabiyotshunoslikda tizimli tahlil eskidan bor, faqatgina uni o‘zgacha nomlar bilan – gohi tizimli yondashuv , goh tizimli-butun tahlil (“системно-селостн ы й анализ”), gohi esa siyrak bo‘lsa ham aynan tizimli tahlil nomlari bilan yuritilib keladi. Endilikda inson faoliyatining tizimli tahlil qo‘llanmayotgan biron bir sohasini topish mushkul, “garchi turli sohalarda o‘zini turlicha namoyon qilsa ham, barcha sohalarda qo‘llanadi”. 13 Darhaqiqat, hozirda butun dunyoda barcha sohalarda tizimli tahlilga qiziqish ham, ehtiyoj ham kuchayib borayotir. Aslini olganda bu holat kecha yo bugun yuzaga kelgani yo‘q: tizimli tahlil ildizlari qadim zamonlarga borib taqaladi. Shunga qaramay, so‘nggi ikki asr davomida tizimli yondashuv, tizimli tahlil masalasi muttasil dolzarblashib kelayotgani ham ayni haqiqat. Yana bir muhim jihati, “tizim” tushunchasining o‘zi har bir sohaning o‘z xususiyatlaridan kelib chiqib tushuniladi va talqin etiladi. Negaki, bu tushuncha “boshqa ko‘plab bazaviy tushunchalar kabi g‘oyat murakkabdir. Uni har qaysi 13 Каримова В. ва бошқ. Тизимли таҳлил асослари. Дарслик. –Т.: Ўзбекистон файласуфлари миллий жамияти, 2014.- Б.4 inson, zamonaviy menejer va tahlilchilar faoliyatida to‘qnash kelishi mumkin bo‘lgan barcha butunliklarga tatbiq etsa bo‘ladigan tarzda aniq qilib ta’riflash imkondan tashqarida” . 14 Jumladan, “adabiyot”ni tizim sifatida tushunish adabiyotshunoslik hali alohida fan o‘laroq shakllanmasidan avval yuzaga kelgan. Antik davrdardayoq poetikada san’at turlari, shakl va mazmun birligi, ritorikada matn qismlarining ichki bog‘liqligi, “notiq – nutq – tinglovchi” silsilasi kabi masalalarga e’tibor qilingani tizimli yondashuvning ilk kurtaklari sifatida qaralishi mumkin. Adabiyotni tizim o‘laroq tushunishning nisbatan tugal holda ilk bor nemis faylasufi Gegel ta’limotida aks etgani e’tirof qilinadi. Bu o‘rinda faylasufning umuman san’at haqida aytgan fikri nazarda tutiladi. Uningcha, “san’at” tushunchasi 1) odatiy mavjudlik bo‘lmish asar, 2) uning yaratuvchisi bo‘lmish sub’ekt hamda 3) o‘sha asarni qabul qiladigan va uning qarshisida tiz cho‘kadigan sub’ektlardan tarkib topadi. 15 Shundan kelb chiqilsa, san’atning bir turi o‘laroq adabiyot tizim sifatida “yozuvchi – adabiy asar –o‘quvchi” uchligidan tarkib topadi. Gegeldan keyin bu silsilaga “reallik” va “an’ana” halqalari ham qo‘shildiki, bu bilan “adabiyot” nomli tizim tugal va butun ko‘rinish oldi. Avvalo, yuqorida keltirganimiz “adabiyot” degan tizim tarkibidagi har bir komponent o‘z navbatida “kichik tizim” (podsistema) bo‘lib, ular ham sistem yondashuvni taqozo etadi. Tadqiqot maqsadidan kelib chiqqan holda bu “kichik tizim”lar ham alohida tizim sifatida, ham tizim elementi sifatida o‘rganilishi mumkin. Masalan, o‘z vaqtida “adabiyot” tizimida markaziy o‘rin tutuvchi “adabiy asar”ni strukturalistlar alohida olib tahlil qilishni maqsad qilganlar. Biroq, mantiqan olib qaraganda, bu maqsad faqat asarning mazmun tomoniga mutlaqo e’tibor bermagan holdagina ro‘yobga chiqishi mumkin. Shuning uchun ham strukturalistlar faqat matnning o‘zinigina mavjud narsa, faqat ugina ilmiy tadqiq etilishi mumkin deb bilganlar. O‘z izlanishlari davomida bu xil yondashuv asarni jonsizu jozibasiz, tahlilni esa go‘yo keraksizga aylantirib (ya’ni “tahlil tahlil uchun”gina amalga oshirilgandek tasavvur uyg‘otib) qo‘yishi mumkinligini his qilib, mazmun tomonga ham (elementlarning funksiyasi bilan bog‘liq) ozroq 14 Ракитов А. И. Системный анализ и аналитические исследования: руководство для профессионалных аналитиков. – М., 2009.- С.24 15 Гегел Г. Энциклопедия философских наук. Философия духа. – М., 1977.- С.344 e’tibor qila boshlaydilar. Aytish mumkinki, ayni shu nuqtadan tom ma’nodagi strukturalizm tugaydi. Bunday deyishimizga asos shuki, shakl va mazmun birligini e’tirof etish bilan ular asarga alohida sistema deb qarashdan “adabiyot tizimi”ning komponenti deb qarashga o‘tadilar. Negaki, ular yuqorida keltirganimiz “adabiyot tizimi”ning “reallik – yozuvchi – adabiy asar” tomonini har qancha inkor qilishmasin, endi, “adabiy asar – o‘quvchi” halqasini e’tiborga olmoqdalar, zero, matnga o‘zlari (ya’ni o‘quvchi) anglayotgan mazmunnigina yuklay oladilar. Qarang, tadqiqotda shakl-mazmun birligi tamoyilini tutish bilanoq sistem yondashuv yuzaga chiqmoqda, chunki shakl-mazmun birligi sistemaning qadimdayoq anglangan javharlaridan biridir. Zamonaviy talqindagi sistem tahlil ob’ektni har tomonlama va tugal: komponent va elementlarining tizimdagi o‘rni va funksiyalarini to‘la tavsiflagan, ularning o‘zaro munosabat va aloqalarini mufassal ochib bergan holda o‘rganishni ko‘zda tutadi. Holbuki, “adabiyot tizimi”ni shu tarzda, ya’ni barcha komponent va elementlarini to‘la tavsiflagan, ularning barcha turdagi aloqalarini ochib bergan holda o‘rganish, birinchidan, imkondan tashqarida, ikkinchidan, bunga hech bir zarurat yo‘q. Axir, deylik, halqalardan biri “reallik” bo‘lsa, uni to‘la tavsiflab bo‘ladimi? Yoki “an’ana”nimi? Yo‘q, albatta. Bular faqat tizimning markaziy komponenti – adabiy asar nuqtai nazaridan va unga uzviy bog‘liq holda o‘rganiladi. Zero, masalan, reallikni sotsiologiya, tarix, siyosatshunoslik kabi o‘nlab sohalar o‘rganadi, ular bu ish bilan necha-necha zamonlardan beri shug‘ullanib kelishadi – biroq izlanishlari hanuz davom etayotir va davom etajak. Ayon bo‘lyaptiki, adabiyotshunoslikda sistem tahlilni tugal amalga oshirib bo‘lmaydi. Shuni nazarda tutib “adabiyotni sistem o‘rganish sohasidan umuman chiqarib olish maqsadga muvofiq” 16 degan fikr ham o‘rtaga tashlanganki, bizningcha, unda ma’lum darajada jon borligini, jillaqursa, shunday o‘ylashga asos mavjudligini tan olmaslik mumkin emas. Fikrimizcha, adabiyotshunoslik ilmida sistem tahlil terminidan ko‘ra sistem yondashuv terminini qo‘llash maqsadga muvofiqdir. Chunki bu holda, birinchidan, 16 Лашманов Д.М. Системный подход в исследовании искусства // Искусство и научно -технический прогресс : Сб. ст.- М., 1973.- С. 351 uni zamonaviy talqindagi sistem tahlildan farqlagan bo‘lamiz; ikkinchidan, bu termin bajarilayotgan amalning mohiyatiga ko‘proq mos keladi. Ikkinchi da’vomizning asosi shuki, 1) sistem tahlilni to‘la amalga oshirib bo‘lmaydi; 2) bir tadqiqot davomida sistema, masalan, adabiy asarni to‘la va mufassal tavsiflash imkoni ham, zarurati ham yo‘q; 3) ob’ektga sitema o‘laroq yondashib, maqsaddan kelib chiqqan holda uni turli metodlar vositasida tadqiq etiladi va shunga ko‘ra, 4) sistem tahlil nomli alohida tadqiqot metodi yo‘q, tadqiqotning yo‘nalishini belgilovchi ilmiy-nazariy tamoyil bor. Nihoyat, sistem yondashuvning adabiyotshunosligimizda yangilik emasligi haqida. “Cho‘lpon poetikasi (nasriy asarlari asosida)” nomli doktorlik ishini 1998- yilda himoya qilingan bo‘lsa-da, u 1996-yil sentyabrda tayyor qilinib, kafedraga topshirilgan edi. Ya’ni uning ustidagi ish, asosan, 1995 – 1996 yilning birinchi yarmida kechgan. Ushbu tafsilotlarni keltirishdan murod mustaqilliknng ilk yillari sovet davridagi ko‘p narsalardan, jumladan, tadqiqot metodlaridan ham “kechish”, ularni to‘la inkor qilishga moyil bo‘lingan holatni yodga solishdir. Xususan, o‘sha yillari 99 foiz ilmiy ishlar bilishning universal metodi dialektikaga asoslangan bo‘lsa-da, ayrim qisqa o‘ylagan kishilar uni ham “sho‘ro” qoldig‘i deb bilib, ilmiy ishlarda metodologiya sifatida ko‘rsatilishiga qarshi bo‘lganlar. Shunga o‘xshash sotsiologik metod ham tavqi la’natga uchragan edi. Aytmoqchi bo‘lganim, himoya jarayonlarining silliq, bejanjal o‘tishi uchun ushbu metodlarni avtoreferatlarda ko‘rsatmaslik ma’qul ko‘rilar, “ish ko‘rgan” – ya’ni bu jarayonlarni boshdan kechirganlar ham shuni maslahat berardilar. Tadqiqotimning umumfalsafiy asosi bo‘lmish dialektika universal metod sifatida umuman dunyoni anglashning asosiy tamoyillarini belgiladi. Ishda qo‘yilgan ilmiy muammo esa o‘tgan asrning oxirgi choragida sho‘ro adabiyotshunosligida ommalashgan sistem-butun ( системно- селостн ы й ) yondashuv asosida tadqiq etilganki, u mohiyatan sistem yondashuvning o‘zidir. Zero, bunda ham, birinchidan, tadqiqot maqsadidan kelib chiqib tizimning muayyan elementlari tahlilga tortilgan holda o‘sha elementlar butunning qismi ekanligi har vaqt nazarda tutiladi; ikkinchidan, sistem-butun yondashuv doirasida qo‘yilgan maqsaddan kelib chiqqan holda boshqa turli tadqiqot metodlaridan foydalanish mumkin. Shu o‘rinda sistem-butun yondashuv asosida tadqiqotimda foydalanilgan metodlardan ayrimlarini sanab o‘tish maqsadga muvofiq. Sotsiologik metod. Siyosiy jarayonlarni jamiyatning ijtimoiy tuzilmalari, guruhlararo munosabatlar va ijtimoiy institutlar faoliyati orqali o‘rganadi. Bu metod siyosiy qarorlarning ijtimoiy asoslarini ochib beradi. Qiyosiy-tipologik tahlil metodi. Turli siyosiy tizimlar va jarayonlarni taqqoslash orqali umumiylik va farqlarni aniqlashga xizmat qiladi. Siyosiy tipologiyalarni shakllantirishda qo‘llaniladi. Biografik metod. Siyosiy liderlar va arboblarning hayotiy yo‘li, qaror qabul qilishdagi shaxsiy omillari orqali siyosiy jarayonni tushuntiradi. Shaxsiy tajriba va psixologik omillarni siyosiy kontekstga bog‘laydi. Semiotik tahlil. Siyosiy belgilar, ramzlar, diskurs va kommunikatsiya tizimlarini o‘rganadi. Siyosiy madaniyat va ideologik kodlarni anglashda muhimdir. Struktural tahlil. Siyosiy tizimning ichki tuzilishi, institutlararo aloqalar va hokimiyat mexanizmlarini tahlil qiladi. Siyosiy tizimning barqarorligi va funksionalligini baholashga yordam beradi. Psixologik tahlil metodi. Siyosiy qarorlar va jarayonlarda inson psixologiyasi, motivatsiya va xulq-atvor omillarini o‘rganadi. Siyosiy ishtirok va liderlikni tushunishda qo‘llaniladi. Ekstropolyatsiya metodi. Mavjud siyosiy tendensiyalarni kelajakdagi rivojlanish istiqbollari bilan bog‘laydi. Siyosiy prognoz va strategik rejalashtirishda qo‘llaniladigan metod. Sinchiklab qaralsa, ishda bulardan boshqa metodlar ham qo‘llanganini ko‘rish mumkin, lekin hozir gap sonda emas – ushbu metodlarning bari sistem- butun yondashuv doirasida qo‘llanganida. Zero, Cho‘lpon nasriy asarlari poetikasii o‘rganar ekan, har birining sistema va ayni choqda hammasi bitta sistema ekani; ular ijodkor shaxsi (sistema), yaratilgan davr shart-sharoitlari (sistema), milliy va jahon adabiyoti an’analari (sistema) bilan bog‘liq ekani, o‘quvchi (sistema)ning qarashlariga bog‘liq holda turlicha tushunilishi mumkinligi nazarda tutildi. Shulardan kelib chiqib, tadqiqotning ilmiy-nazariy tamoyili sistem(-butun) yondashuv bo‘lgan deb hisoblayman. Muhimi, ayni yondashuv asosidagi tadqiqotlar adabiyotshunosligimizla bunga qadar ham, garchi urg‘ulab aytilmasa ham, bo‘lgan. Bas, hozirda ayrim sohalarda urf bo‘lgan va samarali qo‘llanayotgan metodni adabiyotshunoslikka go‘yo yangilik misoli tatbiq etishga urinish mutlaqo ortiqcha va keraksiz bir ishdir. II bob bo’yicha xulosalar Siyosiy jarayonlarni tizimli tahlil qilish modeli ularni faqat alohida voqealar yoki institutlar faoliyati sifatida emas, balki kompleks tizim sifatida o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi. Bu yondashuv siyosiy jarayonlarning ichki va tashqi omillarini bir butunlikda tahlil qilishga imkon beradi. Tizimli yondashuvning mohiyati : Siyosiy jarayonlarni tizimli tahlil qilish nazariy-metodologik jihatdan siyosiy tizimni murakkab ijtimoiy mexanizm sifatida ko‘rishga yordam beradi. Bu yondashuv siyosiy institutlar, subyektlar va mexanizmlarning o‘zaro bog‘liqligini ochib beradi. Usullar va amaliy tatbiq : Siyosiy jarayonlarni tizimli tahlil qilishda qiyosiy tahlil, model qurish, prognozlash va risk baholash kabi metodlar qo‘llaniladi. Ular siyosiy qarorlarning oqibatlarini oldindan ko‘rish va optimal strategiyalar ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega. Amaliy ahamiyat : Tizimli tahlil modeli siyosiy boshqaruvda samaradorlikni oshirish, demokratik ishtirokni kuchaytirish va siyosiy barqarorlikni ta’minlashda qo‘llaniladi. II bob shuni ko‘rsatadiki, siyosiy jarayonlarni tizimli tahlil qilish modeli siyosiy tizimni anglashda kompleks yondashuv ni ta’minlaydi. Bu yondashuv siyosiy tizimning kuchli va zaif tomonlarini aniqlash, siyosiy rivojlanish istiqbollarini belgilash va amaliy qarorlar qabul qilishda ilmiy tayanch vazifasini bajaradi. XULOSA Siyosiy jarayonlarni tizimli tahlil qilish modeli bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, siyosiy tizimni faqat alohida voqealar majmuasi sifatida emas, balki kompleks va o‘zaro bog‘liq elementlar tizimi sifatida o‘rganish zarur. Siyosiy jarayonlar hokimiyat almashinuvi, qaror qabul qilish, fuqarolik ishtiroki va siyosiy institutlar faoliyatini qamrab oluvchi murakkab mexanizmdir. Tizimli yondashuv siyosiy tizimning input–output–feedback mexanizmini ochib beradi va jarayonlarning barqarorlik darajasini baholash imkonini yaratadi. Siyosiy jarayonlarni tahlil qilishda klassik yondashuvlar (funksionalizm, konflikt nazariyasi, institutsionalizm) tizimli model bilan uyg‘unlashganda yanada samarali natija beradi. Empirik metodlar (statistik tahlil, kontent-analiz, so‘rovlar) siyosiy jarayonlarning real ko‘rinishini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Nazariy metodlar (komparativ tahlil, modellashtirish, ssenariylar) siyosiy tizimning rivojlanish istiqbollarini belgilashda qo‘llaniladi. Formal qoidalar (Vald, Laplas, Maksimaks, Gurvits, kutilgan qiymat) siyosiy qaror qabul qilishda optimal variantni tanlash imkonini beradi. Misr siyosiy tizimi tajribasi siyosiy rivojlanish inqirozlarining barcha ko‘rinishlarini yaqqol namoyon etadi: legitimlik, ishtirok, identitet, institutsional va taqsimot muammolari. O‘zbekiston tajribasi, xususan “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi, siyosiy jarayonlarni tizimli tahlil qilish va ularni samarali boshqarishning amaliy misoli sifatida dolzarbdir. Siyosiy jarayonlarni tizimli tahlil qilish davlat boshqaruvi samaradorligini oshirish, fuqarolik ishtirokini kengaytirish va siyosiy barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Yakuniy tavsiyalar 1. Siyosiy institutlarning mustaqilligini kuchaytirish va ularning samarali faoliyatini ta ’ minlash . 2. Fuqarolik jamiyatini rivojlantirish va siyosiy jarayonlarda ishtirokni kengaytirish . 3. Iqtisodiy tenglik va adolatli taqsimotni ta ’ minlash orqali siyosiy noroziliklarni kamaytirish . 4. Milliy identitetni mustahkamlash va ijtimoiy birlikni kuchaytirish . 5. Siyosiy qaror qabul qilishda tizimli tahlil metodlarini keng qo ‘ llash , zamonaviy texnologiyalar ( big data , sun ’ iy intellekt ) dan foydalanish . FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO ‘ YXATI 1. Amaliy siyosatshunoslik . Darslik. H.I.Rajabov. T.: TDTU, “Transport” nashriyoti, 2024 y., 247 b. 2.Локшина С.М. Краткий словарь иностранных слов.-10-е изд., стер. – Москва: Рус.яз.,1988. –С.406. 3.Comparative Politics Today: A World View / Ed. by Almond G., Powell G. New York, 1996. –P. 9-10. 4.Даунс Э. Экономическая теория демократии. –Москва: 1957. –С.36. 5.Основы политической науки. Учебное пособие. Под. ред. В.П.Пугачева. Часть II. –Москва: МГУ, 1996. – С.146-149. 6.Дегтярев А.А. Основы политической теории. –Москва: 2001. –С.154- 156. 7.Мамадалиев Ш. Сиёсий тизимимиз: реаллик ва такомил. Тафаккур , 1999, №3, 4-9 б. 8.Политология курси буйича маърузалар матни. 1- қ исм. Т.: УзМУ, 2000, 46-49 б. 9.Каримова В. ва бошқ. Тизимли таҳлил асослари. Дарслик. –Т.: Ўзбекистон файласуфлари миллий жамияти, 2014.- Б.4 10.Ракитов А. И. Системный анализ и аналитические исследования: руководство для профессионалных аналитиков. – М., 2009.- С.24 11.Гегел Г. Энциклопедия философских наук. Философия духа. – М., 1977.- С.344 12.Лашманов Д.М. Системный подход в исследовании искусства // Искусство и научно -технический прогресс: Сб. ст.- М., 1973.- С. 351

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SIYOSIY JARAYON TUSHUNCHASI VA NAZARIY ASOSLAR

1.1. Siyosiy jarayon kategoriyasining ilmiy tavsifi va konseptual talqini

1.2 Siyosiy jarayonlarning tipologiyasi va strukturaviy tavsifi

I bob bo‘yicha xulosalar

II BOB. SIYOSIY JARAYONLARNI TIZIMLI TAHLIL QILISHNING METODOLOGIK MODELI

2.1 Tizimli yondashuv va tizimli tahlilning nazariy-metodologik mohiyati

2.2. Siyosiy jarayonlarni tizimli tahlil qilishning usullari va amaliy tatbiqi

II bob bo‘yicha xulosalar

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить