Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 213.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Siyosiy ong, mafkura va madaniyat tushunchalarining bog’liqligi

Купить
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA`LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG`BEK NOMIDAGI O`ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI SIYOSATSHUNOSLIK KAFEDRASI SIYOSATSHUNOSLIK YO`NALISHI MUTAXASISLIKKA KIRISH FANIDAN KURS ISHI MAVZU:SIYOSIY ONG, MAFKURA VA MADANIYAT TUSHUNCHALARINING BOG’LIQLIGI Toshkent-2023 MUNDARIJA: № Boblar va paragraflarning nomlanishi Betlar KIRISH. 3-5 I BOB. SIYOSIY ONG 6-11 .1 Siyosiy ong tushunchasi va mohiyati 6-7 .2 Siyosiy ongning tuzilishi va turlari 8-9 .3 Siyosiy ongning darajalari 10-11 II BOB.SIYOSIY MAFKURA 11-16 .1 Siyosiy mafkura tushunchasi va jamiyat 11-13 .2 Siyosiy mafkuraning funksiyalari va xususiyatlari 13-14 2.3 Zamonaviy siyosiy mafkuralaring hayotiy darajasi 14-16 III BOB . SIYOSIY MADANIYAT 16-22 .1 Siyosiy madaniyat tushunchasi 16-18 .2 Siyosiy madaniyatning modellari va turlari 18-20 3.3 Siyosiy ong, mafkura va madaniyat tushunchalarining 20-22 XULOSA. 23-25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR RO’YXATI 26-27 2 KIRISH Siyosiy ong, mafkura va madaniyat tushunchalari o rtasidagi bog liqlikningʻ ʻ asosiy sababi, mafkura va madaniyatning jamiyatdagi o rni va ahamiyatini ʻ ifodalash, shakllantirish, va asosiy maqsadlarini aniqlashdan kelib chiqadi. O zgaruvchan jamiyat sharoitlarida, siyosiy o n tushunchalari mafkura va ʻ ʻ madaniyatning rivojlanishini ta minlash uchun muhimdir. ʼ Siyosiy ong, mafkura va madaniyat o‘zaro bog‘langan tushunchalar bo‘lib, shaxslar va jamiyatlarning siyosatga bo‘lgan qarashlarini shakllantiradi. Siyosiy ong deganda shaxsning siyosiy masalalar va hodisalardan xabardorligi va tushunishi tushuniladi. Mafkura siyosiy xulq-atvorni va qarorlar qabul qilishni boshqaradigan e'tiqodlar, qadriyatlar va g'oyalar to'plamini o'z ichiga oladi. Boshqa tomondan, madaniyat jamiyatning umumiy me'yorlari, e'tiqodlari va amaliyotlarini o'z ichiga oladi. 1 Siyosiy ongga mafkura ta'sir qiladi, chunki shaxslar ko'pincha siyosiy voqealarni o'zlarining mafkuraviy e'tiqodlari ob'ektivi orqali sharhlaydilar. Mafkura, o‘z navbatida, tarixiy an’analar, ijtimoiy me’yorlar, madaniy qadriyatlar kabi madaniy omillar ta’sirida shakllanadi. Madaniyat siyosiy mafkuralarning paydo bo'lishi va rivojlanishi uchun kontekstni ta'minlaydi. Xulosa qilib aytganda, siyosiy ong siyosiy masalalardan xabardorlikdir, mafkura bu masalalarni talqin qilish va tushunish uchun asos yaratadi va madaniyat ham siyosiy ongni, ham mafkurani shakllantirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Siyosiy ong, mafkura va madaniyat o‘zaro bog‘langan tushunchalar bo‘lib, shaxslar va jamiyatlarning siyosatga bo‘lgan qarashlarini shakllantiradi. Siyosiy ong deganda shaxsning siyosiy masalalar va hodisalardan xabardorligi va tushunishi tushuniladi. Mafkura siyosiy xulq-atvorni va qarorlar qabul qilishni boshqaradigan e'tiqodlar, qadriyatlar va g'oyalar to'plamini o'z ichiga oladi. Boshqa tomondan, madaniyat jamiyatning umumiy me'yorlari, 1 I.Ergashev “Mutaxasislikka kirish” qo’llanma O’zbekiston n. Toshkent-2022 45-bet 3 e'tiqodlari va amaliyotlarini o'z ichiga oladi. Siyosiy ongga mafkura ta'sir qiladi, chunki shaxslar ko'pincha siyosiy voqealarni o'zlarining mafkuraviy e'tiqodlari obyektivi orqali sharhlaydilar. Mafkura, o‘z navbatida, tarixiy an’analar, ijtimoiy meyorlar, madaniy qadriyatlar kabi madaniy omillar ta’sirida shakllanadi. Madaniyat siyosiy mafkuralarning paydo bo'lishi va rivojlanishi uchun kontekstni ta'minlaydi. Xulosa qilib aytganda, siyosiy ong siyosiy masalalardan xabardorlikdir, mafkura bu masalalarni talqin qilish va tushunish uchun asos yaratadi va madaniyat ham siyosiy ongni, ham mafkurani shakllantirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Siyosiy ong, mafkura va madaniyat tushunchalari bir-biri bilan chambarchas bog‘langan bo‘lib, jamiyatda ko‘pincha bir-biriga turli yo‘llar bilan ta’sir ko‘rsatadi. Siyosiy ong: Bu shaxslar yoki guruhlarning siyosiy muammolar, tizimlar va ulardagi roli haqida xabardorligi, e'tiqodi va tushunishini anglatadi. Bu hokimiyat dinamikasi, ijtimoiy tuzilmalar va shaxslarning siyosiy jarayonlarga qanday aloqasi borligini tushunishni o'z ichiga oladi. Siyosiy ongga mafkura va madaniyat ta’sir qilishi mumkin. Mafkura: Mafkura siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy tizimlarning asosini tashkil etuvchi e’tiqodlar, qadriyatlar va g’oyalar yig’indisidir. U liberalizm, sotsializm, konservatizm va boshqalar kabi bir qator istiqbollarni o'z ichiga oladi. Mafkuralar siyosiy ongni shakllantiradi, ular orqali odamlar o'z atrofidagi dunyoni idrok etadilar va sharhlaydilar. Madaniyat: Madaniyat jamiyatdagi umumiy qadriyatlar, e'tiqodlar, an'analar va me'yorlarni o'z ichiga oladi. U til, din, san'at, urf-odatlar va ijtimoiy xulq-atvor kabi jihatlarni o'z ichiga oladi. Madaniyat odamlarning siyosiy tushunchalar va tizimlarni qanday idrok etishi va tushunishini shakllantirish orqali siyosiy ong va mafkuraga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. 2 Ushbu tushunchalar o'rtasidagi munosabatlar ko'p qirrali: Madaniyat va siyosiy ong: tarixiy voqealar, ijtimoiy me'yorlar va an'analar kabi madaniy omillar shaxslarning siyosiy masalalarni qanday qabul qilishini va ularning siyosiy jarayonlarga aloqadorligini shakllantirishi mumkin. Masalan, shaxsiy erkinliklar 2 B.Biturayev ”Siyosatshunoslikka kirish” Nihol Toshkent-2008 267-bet 4 yoki jamoaviy mas'uliyat bilan bog'liq madaniy qadriyatlar siyosiy munosabatlarga ta'sir qilishi mumkin. Mafkura va madaniyat: Mafkuralar ko'pincha madaniy hikoyalar va qadriyatlardan kelib chiqadi va ularga ta'sir qiladi. Ular madaniy an'analarga asoslangan bo'lishi yoki mavjud madaniy me'yorlarga e'tiroz bildirishi va shu bilan jamiyat e'tiqodlari va qadriyatlarini shakllantirishi yoki qayta shakllantirishi mumkin. Mafkura va siyosiy ong: Mafkuralar siyosatni tushunish, ijtimoiy muammolarni tushuntirish, yechimlarni taklif qilish va siyosiy sohadagi shaxslarning rolini belgilash orqali shaxslarning siyosiy ongini shakllantirish uchun asoslar yaratadi. Umuman olganda, bu tushunchalar bir-biriga bog'langan va jamiyat ichida birga mavjud bo'lib, bir-biriga ta'sir qiladi. Bir jihatdagi o'zgarishlar boshqalarga o'z ta'sirini o'tkazib, jamiyatdagi siyosiy ong, mafkura va madaniy me'yorlar evolyutsiyasiga hissa qo'shishi mumkin. 5 I BOB.Siyosiy ong 1.1.Siyosiy ong tushunchasi va mohiyati Siyosiy ong - bu kishilarning siyosiy bilimlar, tasavvurlar, maslaklar, e'tiqodlar, o'zlari yashab turgan siyosiy tuzumga baho berishlari yig'indisidan iborat. Siyosiy ong inson uchun tug'ma xususiyat emas, u avloddan avlodga o'tmaydi, qarindosh urug'chilikka, vorislikka yoki nasl nasab xislatlarigi bog'liq bo'lmaydi. Ota bilan bolaning, aka bilan ukaning siyosiy ongliligi bir xilda bo'lmagani singari, qarindosh-urug'larning ham siyosiy ongliligi turlicha darajada bo'ladi. Inson ongi asosan ikki ko'rinishda: oddiy ong va ijtimoiy ong shaklida namoyon bo'ladi. Oddiy ong hamisha odamlarda ularning turmushlari ikir-chikirlarida, kundalik mayda-chuyda tashvishlarida, o'zlarining shaxsiy, ichki kechinmalarida o'z ifodasini topishi mumkin va ular jamiyat, mamlakat, Jahon rivojlanishi muammolarini bevosita qamrab olmaydi, ular yechimini o'z oldiga maqsad qilib quymaydi. Ijtimoiy ong inson shaxsining ijtimoiy siyosiy turmush tarzida, Jamiyatda sodir bo'layotgan ijtimoiy-siyosiy jarayonlarga nisbatan bo'lgan munosabatida, ularda faol ishtirok etishida o'z ifodasini topadi. Siyosiy ongning shakllanishi va rivojlanishiga quyidagi manbalar asosiy bo'lib xizmat qiladi. Birinchi manba insonning oilaviy muhitidir. Siyosiy g'oyalar va hissiyotlar unga oiladagi tarbiya orqali beriladi. Ikkinchi manba bu keng ma'nodagi axborotdir. U insonga ham muomala orqali, ham ommaviy axborot vositalari orqali kirib boradi. Uchinchi manba bu individning shaxsiy axsiy tajribasidir. Bu shaxsiy tajriba olingan bilimni rad qiladi yoki tasdiqlaydi. Biroq u har qanday holatda ham siyosiy ongning shakllanishi va rivodlanishi Jarayoniga muhim ta'sir ko'rsatadi 3 . Bu 3 TDSHU o’quv qo’llanmasi ”Siyosatshunoslikka kirish” Yangi asr avlodi Toshkent-2017 354-bet 6 manbalar insonga siyosat dunyosining tahlil etishga va unga nisbatan munosabatini belgilab olishga imkon beruvchi bilimlarning yig'indisini tashkil etadi. Siyosiy ong yoki siyosiy onglilikning darajasini belgilovchi bosh mezon har bir shaxsning siyosiy voqea-xodisalarning mohiyatini anglab yetish qobiliyatidir. Ayrim kishilar mamlakatda va xalqaro maydonda ro'y beradigan siyosiy o'zgarishlarni juda tez payqab oladilar, unga to'g'ri munosabat bildiradilar va baho beradilar. Siyosiy ong kishilarning Jamiyatdagi o'rni va mavqeni belgilab beradi. Boshqarish va rahbarlik lavozimlariga ko'tarilishda ham siyosiy ong muhim rol o'ynaydi. Biroq bundan siyosiy ongi yuqori bo'lgan kishi boshqarish va rahbarlik Ishlarida ishlash zarur degan xato xulosaga kelmaslik kerak. Chunki siyosiy bilimi yuqori bo'lgan har qanday kishi ham boshqarish va rahbarlikning o'ziga xos murakkab jihatlarida qobiliyatsiz bo'lishi mumkin. Siyosiy ongning shakllanishi ob'ektivlik va sub'ektivlik xususiyatiga egadir. Buning ma'nosi shundaki, siyosiy ongning shakllanishi, bir tomondan kishilarning xohish-istagiga bog'liq bo'lmagan holda ro'y bersa, ikkinchi tomondan esa, u har bir shaxsning hatti-harakatlari, ularning intilishlari hamda turli siyosiy omillarning faoliyati natijasiga bog'liq bo'ladi. Siyosiy ongning shakllanishidagi obyektivlikning mohiyati kishilarning siyosiy jarayonlarda ishtirok etishi bilan belgilanadi. Bundan tashqari har bir shaxs Jamiyatning o'ziga xos subyekti sifatida siyosiy voqea-hodisalarga ma'lum darajada ta'sir ko'rsatadi 4 . Masalan, saylovlarda ovoz berish, yig'ilishlarda, majlislarda siyosiy masalalar haqida o'z fikr va mulohazalarini bildirishi bilan shaxs o'zining siyosiy onglilik darajasini o'stirish imkoniyatiga ega bo'ladi. Siyosiy ongning shakllanishidagi sub'ektiv xususiyat bir shaxsning boshqasiga siyosiy ta'sir etishi bilan ham belgilanadi. Masalan, bir shaxs ikkinchi shaxsga biron-bir siyosiy voqea- hodisa yoki o'zgarishnin g mohiyatini 4 O.Qoriyev, X.Razzoqov ”Siyosatshunoslik” O’zbekiston Toshkent-2008 235-bet 7 tushuntirganda, ikkinchi shaxsning ongida u tushunib yetmagan siyosiy masala to'g'risida ma'lum darajada tasavvur hosil bo'ladi 5 . 1.2.Siyosiy ongning tuzilishi va turlari Jamiyat a'zolarining onglilik darajasi har xil bo'lganligi uchun siyosiy ong jamiyat a'zolarida individual tarzda shakllanib boradi. Bir xildagi axborot, bir xildagi ilmiy ta'limot, ular qanday mazmunga ega bo'lishidan qat'iy nazar, ikkita shaxs tomonidan bir xil darajada qabul qilinmaydi yoki idrok etilmaydi. Siyosiy ongning shakllanishi alohidalik bilan bir vaqtda umumiylik xususiyatiga ham ega bo'ladi. Siyosiy onglilikning ko'pchilik faoliyatida namoyon bo'lishi umumiylikning mohiyatini ifoda etadi .Umumiylikning mohiyati siyosiy ongning ijtimoiy guruhlar faoliyatida namoyon bo'lishi bilan belgilanadi. Siyosiy ongning shakllanishiga xos bo'lgan xususiyatlardan yana biri o'zgaruvchanlikdir. Jamiyat siyosiy hayotining rivojlanishi bir yerda to'xtab qolmagani singari, siyosiy ong ham bir xil darajada qotib qolmaydi, balki siyosiy o'zgarishlar ta'sirida o'zgarib boradi 6 . Siyosiy ongning funktsiyalari ham mavjud. Bu funksiyalar qo'yidagilar kiradi: 1.Bilish-axborot berish. Kishilar ertami yoki kechmi, xohlaydimi yoki yo'qmi, ammo muqarrar ravishda siyosiy dunyosiga duch keladi. Ular bu soha bilan shug'ullanishni xohlamasalarda siyosat ular bilan baribir shug'ullanadi. U kishilarning hayotiga davlat, partiyalar va boshqa jamoat tashkilotlari orqali ta'sir ko'rsatadi. Siyosat kishilarga siyosiy axborot ko'rinishida "kirib" boradi. 2.Baholash. Siyosiy ong sotsial-siyosiy voqelikninafaqat biladi, izohlaydi, balki uni baholaydi. Kishilar u yoki bu siyosiy voqealarni anglash jarayonida ularga o'z munosabatlarini bildiradilar. 5 6 M.Qirg’izboyev ”Siyosatshunoslik” Yangi asr avlodi Toshkent-2013 267-bet 8 3.Yo'naltirish. Siyosiy ong kishilarga o'zlarini jamiyat va davlat oldida nafaqat burchlarga va siyosiy manfaatlarga, balki muayyan huquqlar va erkinliklarni anglashga yordam beradi. 4.Tartibga solish. Siyosiy ong voqelikni idrok etish asosida, hamda uning tomonidan ishlab chiqilgan siyosiy g'oyalar negizida kishilarning ijtimoiy xulq- atvorini tartibga soladi 7 . Shunin gdek, siyosiy sohasi haqidagi bilimlari, tasavvurlari va baholashlarining yig'indisidan iboratdir. Ikkinchi savol: Ijtimoiy hodisa sifatida Jamiyatning madaniy hayotida muhim o'rin egallaydi. Madaniy siyosat siyosatning boshqa turlari, ko'rinishlari va shakllari singari o'zining aniq mazmuni, mohiyati va xususiyatlariga ega. U keng qamrovli bo'lib bir tomondan, Jamiyatning madaniy hayotiga daxldor bo'lgan masalalarni siyosiy jihatdan hal qilish bilan bog'liq bo'lgan masalalarni, ikkinchi tomondan, siyosty subektlarning madaniy sohadagi o'rni va roliga doir masalalarni o'zida ifoda qiladi. Siyosiy madaniyat tushunchasi qachon paydo bo'lgan, uning mohiyati nimalarda o'zining aniqroq ifodasini topadi? Bu masala kecha yoki bugun paydo bo'lgani yo'q. Bu kishilik jamiyati taraqqiyotining barcha davrlarida va dunyoning barcha mamlakatlarida uzoq yillardan buyon mavjud bo'lib kelmoqda. Qadimda Yunon faylasufi Arastu o'zining "Siyosat" asarida qadimgi quldorlik davlatlarida Jamiyatning madaniy hayotida amalga oshirilgan ishlar davlat siyosatida yetakchi o'rinni egallashi lozimligini, davlat boshlig'i va uning amaldorlari jamiyatning ma'naviy hayotiga daxldor masalalarga alohida e'tibor bilan munosabatda bo'lishlari lozimligini ko'p marta ta'kidlaydi 8 . Madaniy siyosatga doir masalalar IX-X asrlarda O'rta Osiyoda yashagan Al- Xorazmiy, Al-Farg'oniy, Farobiy, Imom Al-Buxoriy, Ibn Sino, Beruniylarning siyosiy qarashlarida ham o'z ifodasini topgan edi. Masalan, Ibn-Sinoning fikricha, 7 Аристотель Политика, Узбекистон, 1998 г. стр. 356 9 ideal davlat tepasida ma'rifatparvar shoh turishi kerakligi g'oyasi turadi. Shu fikrni Beruniy ham ta'kidlagan edi. 1.3.Siyosiy ongning darajalari Siyosiy madaniyatning darajalari jamiyatning siyosiy tizimiga, insonlarning huquq va erkinliklari bilan bog'liq o'zgaruvchilarning miqdori va shakllari bo'yicha aniqlanadi. Bu darajalar jamiyatning siyosiy erkinliklari, qonunlarga va huquqqa munosabati bilan bog'liqdir: 1.Demokratik Daraja: Bu daraja jamiyatning demokratik qoidalarga qanday qadr qilinishini o'z ichiga oladi. Demokratik madaniyat, insonlarning ovoz berganini, huquqiy tartibga ishtirok etishini va siyosiy qarorlarni tanlashda o'zining erkinligini ta'minlaydi. 2.Ovoz berish huquqi: Jamiyatda insonlar o'z so'zini ko'rsatish huquqiga ega bo'lishi, siyosiy jarayonlarda qatnashishi uchun kerakli shartlar. 3.Partisipatsiya va Aktivizm: Bu daraja insonlar va jamiyat tashkilotlari tomonidan siyosiy jarayonlarda faol ishtirokni ifodalaydi. Bu o'z ichiga aholining siyosiy tizimga ta'sir ko'rsatish va o'z maqsadlarini yetkazishga harakat qilishni o'z ichiga oladi. 4.Huquqiy Tartib: Huquqiy tartib va huquqiy davlatning ko'rsatilish darajasi madaniyatning barqarorligi va insonlarning huquqlarini himoya qilishini aniqlaydi. 5.Plyuralizm: Bu daraja jamiyatdagi mazhabi, etnik, siyosiy farqliliklarning qoniqtirilishi va qabul qilinganligi bilan bog'liqdir. Pluralizm jamiyatda ko'p tomonlama fikr va qarashlar mavjudligini anglatadi 9 . Bu darajalar jamiyatning siyosiy madaniyati, insonlarning huquq va erkinliklari bilan bog'liq jihatdan qanday rivojlanishini yoritadi. O'zgartirilishi mumkin bo'lgan odatlar, qonunlar va jamiyatning o'zini tashkil etish shakllari bu darajalar ustida amal qiladi va siyosiy madaniyatning o'zini ifodalashida muhim rol o'ynaydi. 9 Toshkent Davlat Iqtisodiyoti Universiteti ”Siyosatshunoslik” fanidan maruzalar matnlari Yangi asr avlodi Toshkent-2003 356-bet 10 Siyosiy madaniyatning shakllari, jamiyatning o'ziga xos rivojlanishining bir ko'rinishidir. Bu shakllar jamiyatning siyosiy tizimiga, huquqiy tartibiga, insonlarning huquqlariga munosib bo'lgan qarashlari, tushunchalari va qabul qilishlari bilan bog'liqdir. Quyidagi siyosiy madaniyatning ba'zi shakllarini ko'rsatish mumkin: 1.Konstitutsionizm: Bu madaniyat shakli davlat tuzilmasining asosiy qonunlari yoki konstitutsiyasi asosida o'zini ifodalovchi. Ushbu shaklda, insonlarning asosiy huquq va erklariga e'tibor beriladi va davlatning kuchlari cheklanib turadi. 2.Demokratiya: Bu shaklda jamiyat siyosiy hokimiyatga, rivojlanishga, va qonunlarni tanlashga ishtirok etishga o'z inobatini beradi. Ovoz bering va huquqiy tartibni qadrlang. 3.Adbiyot va Mediamadaniyat: Axborot vositalari, adabiyot, san'at, va media jamiyatda siyosiy madaniyatning shakllarini shakllantiradi. Bu shaklda fikr, ma'lumot, va siyosiy muloqotlar jamiyatning siyosiy rivojlanishiga ta'sir ko'rsatadi. 4.Siyosiy partiyalar va jamiyat tashkilotlari: Siyosiy partiyalar, jamiyat tashkilotlari va jamoa faoliyatlarining o'ziga xos madaniyat shakllarini rivojlantiradi va jamiyatning siyosiy qarashlarini belgilashda muhim ahamiyatga ega. 5.Davlat tuzilmasi va huquqiy tartib: Siyosiy madaniyat, davlat tuzilmasi, qonunlar va huquqiy tartib bilan yaqin bog'liqdir. Bu shaklda davlatning qanday boshqarilishi, huquqiy tartibning qanday o'rniga ega bo'lishi keltirib chiqadi. Siyosiy madaniyatning bu shakllari jamiyatning siyosiy, huquqiy va madaniy hayotini shakllantiradi. Ular o'zaro munosabatlarda va jamiyatning o'zini rivojlantirishida katta o'rin egallaydi . 11 II BOB.Siyosiy mafkura 2.1.Siyosiy mafkura tushunchasi va jamiyat hayotiga tasiri Boshqacha qilib aytganda, biz urushlar va inqiloblar bilan bir qatorda g'oyalar va mafkuralar ham insoniyat va madaniyat tara taraqqiyotini belgilab keladi, deb aytaolamiz. Eng dahshatli urushlar, eng qonli inqiloblar guvohi bo'lgan XX asrni “mafkuralar asr", deb nom olganligining o'zi ana shu urushlar, inqiloblarning tub zaminini aslida dunyoni ikki qarama -qarshi qutbga bo'lib yuborgan mafkuralar kurashi tashkil etganligining e'tirofidir. Ammo, bularning barchasi siyosiy mafkura siyosiy nazariyaga aynan o'xshash ekan, degan ma'noni anglatmaydi aslo. Bunday deb hisoblash masalani siyqalashtirishdan boshqa narsa emas. Siyosiy mafkura siyosiy nazariyadan farq qiladi. U nafaqat "mavjudlik" haqidagi aniq bilimlarga, balki "bo'lishlik" haqidagi noaniq fikrlarga, taxminlar va xomhayollarga, "yashil bo'yoqlar" bilan bezashlarga ham tayanadi. U mafkuraning xomhayollarga berilishlik, voqelikni bo'yoqlarga bo'yashlik biri hisoblanadi. IV.UZ xususiyatlaridan biri hisoblanadi. Yuqorida qayd etilgan fikr mulohazalardan kelib chiqib siyosiy mafkuraga quyidagicha ta'rif berish mumkin. Siyosiy mafkura - u yoki bu ijtimoiy guruhning manfaatlarni ifodalovchi va himoya qiluvchi hamda ko'proq miqdordagi kishilarning individual o'y-fikrlarni va xatti - xarakatlarini hokimiyatdan foydalanishning muayyan maqsadlari va vazifalarga bo'ysundirishni talab qiluvchi sistemalashgan, mantiqiy izchil g'oyaviy qarashlarning qarashlarning yig'indisidir. yig'indisidir. Qisqacha qilib aytganda, siyosiy mafkura - bu muayyan ijtimoiy guruhning hokimiyatga intilishini yoki undan foydalanishini asoslovchi va siyosiy xarakatning u yoki bu strategiyasini ko'zda tutuvchi yaxlit g'oyaviy tizimdir. Mafkura ijtimoiy hayotda muayyan funktsiyalarni bajaradi 10 . Ulardan quyidagilarni ajratish mumkin: 1) Mo'ljallash. Bu funktsiya shunda ifodalanadiki, mafkura jamiyat, davlat, ijtimoiy ravnaq, shaxs haqidagi muayyan tasavvurlarni va ularni amalda ro'yobga chiqarish 10 Jahon Iqtisodiyoti va Diplomatiya universiiteti o’quv qo’llanmasi. “Zamonaviy siyosatshunoslik:nazariya va amaliyot”. O’zbekiston nashriyoti. Toshkent-2013 118-bet 12 yo'llari va vositalarini o'ziga qamrab olib, u inson faoliyatining ma'no mazmuni, tizimini va mo'ljallarini ko'rsatib beradi. 2) Safarbar etish. etish. Yangi, Langt, fozil fozil jamiyat g'oyasini taklif qila turib siyosiy mafkura siyosiy faoliyatning bevosita motivi sifatida chiqadi va uni amalga oshirish uchun jamiyatni, ijtimoiy guruhlarni safarbar qiladi. 3) Birlashtirish. Taklif etilayotgan dunyoning yangi qiyofasi doirasida siyosiy xarakatga ma'no mazmun bera turib, siyosiy mafkura unga shunday ahamiyat beradiki, u o'zining miqyosi bilan har qanday individual yoki guruhiy manfaatdan yuqori turadi. Siyosiy mafkura xususiy manfaatlarga qarshi turadi va shu bilan I bo'lib maydonga chiqadi. birlashtiruvchi omil bo'lib maydonga chiqadi. 4) Amortizatsiyalash. Siyosiy mafkura jamiyat, guruhlar, individ, ehtiyojlari va ularni qondirishning real imkoniyatlari o'rtasida nomuvofiqlik vujudga kelgan vaziyatdagi ijtimoiy keskinlikni yumshatishga xizmat qiladi. 5) Muayyan ijtimoiy guruhning manfaatlarini ifoda etish va himoyalash. Buning ma'nosi shuki, siyosiy mafkura u yoki bu ijtimoiy guruh manfaatlari negizida, vujudga keladi va ularni boshqa guruhlar manfaatlariga qarama-qarshi qo'yishga chaqirilgan. Mafkura o'zining funktsiyalariga ko'ra fandan farq qiladi. Agar fanning funktsiyasi borliqni o'rganish bo'lsa, mafkuraning funktsiyasi - aholining ommaviy siyosiy onggini egallash, unga jamiyatning bugungi va kelgusidagi taraqqiyotini baholash bo'yicha o'zining mezonlarini joriy qilish, siyosiy makonda kishilar mo'ljal qiladigan maqsad va vazifalarni belgilashdir. Guruhiy xarakterga ega bo'laturib mafkura amalga oshirmoqchi bo'lgan yo'lning oqilona va holisona obrazini yaratishga, uning u yoki bu sinf, millat, davlat manfaatiga mos kelishiga intiladi. Bu borada mafkura u yoki bu ideallar va qadriyatlarni targibot qilish bilan chegaralanib qolmay, balki fuqarolar, partiyalar va boshqa siyosiy tuzilmalarning maqsadga muvofiq faoliyatini rag'batlantirish bilan ham shug'ullanadi. 13 2.2.Siyosiy mafkuraning funksiyalari va xususiyatlari Siyosiy mafkuralar siyosiy jarayonlarni tushunish, tahlil qilish va hokimiyat tizimlarini shakllantirishda yordam beradigan asosiy konseptsiyalardir. Ular ko'plab funktsiyalarga ega: 1.Tahlil qilish: Siyosiy mafkuralar, jamiyating siyosiy jarayonlarini tahlil qilishda yordam beradi. Bu jarayonlar siyosiy institutlar, hukumatlar, siyosiy partiyalar, xalqaro munosabatlar va boshqalar orqali amalga oshiriladi. Mafkuralar, siyosiy olaylarni va tizimlarni o'rganish uchun odatiy bo'lib, tahlil qilish va o'zgartirishga o'xshashdir. 2.Siyosiy strategiyalarni rivojlantirish: Siyosiy mafkuralar hokimiyatni o'rganish va siyosiy strategiyalarni rivojlantirishda muhimdir. Ular siyosiy tizimlarning yangilanishini, yangi siyosiy maqsadlarni belgilash va ularni amalga oshirishda yordam beradi. 3.Hokimiyat va huquqiy tartibotni belgilash: Siyosiy mafkuralar davlatning huquqiy tartibotini va hokimiyat tizimini aniqlashda muhimdir. Ular hukumatning vazifalari, huquqiy tartibot, fuqarolar huquqlari va jamiyatning siyosiy huquqlarini aniqlashga yordam beradi. 4.Fikr-mulohazalar ko'rsatish: Mafkuralar ko'plab siyosiy mulohazalarni, fikr va fikr-mulohazalarni jamiyatga taqdim etishda muhim rol o'ynaydi. Bu fikr- mulohazalar siyosiy tizimlarning rivojlanishi, huquqiy tartibotning mustahkamligi va jamiyatning yangiyo'l topishi uchun asosiy bo'lishi mumkin. 5.Siyosiy tarbiya: Siyosiy mafkuralar jamiyatning siyosiy salohiyatini oshirish, fuqarolarni siyosiy jarayonlarga oid ma'lumotlar bilan ta'minlash va ularning siyosiy mavzular bo'yicha ta'lim olishda muhim ahamiyatga ega. Siyosiy mafkuralar siyosiy va huquqiy tizimlarni o'rganish, tahlil qilish, va rivojlantirishda muhimdir va jamiyatning siyosiy yangilanishlari va mustaqil murojaatlarini aniqlashda yordam beradi 14 2.3.Zamonaviy siyosiy mafkuralarning hayotiy darajasi Mafkura o'zining siyosiy vazifalarini bajarishi bilan jamiyatni yo qandaydir ijtimoiy, milliy gypuh manfaatlari asosida, yoki aholining muayyan ijtimoiy - iqtisodiy guruhlariga tayanmaydigan ongli ravishda ishlab chiqilgan maqsadlari negizida Jipslashtirish, birlashtirishga intiladi. Siyosiy mafkuralarning asosiy ko'rinishlari. Siyosiy mafkura zamon va makondan tashqarida bo'lgan mavhum ruhiy xodisa emas. U muayyan tarixiy sharoit bilan bog'liq aniq ijtimoiy mazmunga ega bo'lgan ruhiy xodisadir. Ular bir tarixiy davr o'ziga xos va o'ziga mos mafkuraviy oqimlarni ilgari surgan. Bundan hozirgi zamon ham mustasno emas. U ham turli tuman - mafkuraviy oqimlarni ilgari suradi. Biz quyida hozirgi zamonning asosiy mafkuraviy oqimlarini ko'rib chiqamiz. Hozirgi zamonning eng yirik va va ko'p tarqalgan mafkuraviy oqimlaridan biri liberalizmdir. Bu atama lotincha "liberalis" so'zidan olingan bo'lib erkin degan ma'noni anglatadi. Liberalizm XVII-XVIII asrlarda ma'rifatparvarlik davri g'oyalari negizida tarix sahnasiga chiqib kelayotgan burjuaziya sinfining mafkurasi sifatida shakllanadi. Bu mafkuraning asosiy qoidalari J. Lokk, T. Gobbs, Sh. Monteske, A. Smit, T. Jefferson, D. Mill va boshqalarning asarlarida asoslanib beriladi. Liberalizm bunyodkor mafkuradir. Uning poydevorini shaxs erkinligi, uning barcha Jamiyat institutlariga nisbatan eng oliy qadriyat ekanligi, shaxsning ham o'z oldida, ham jamiyat oldida mas'ulligi, barcha kishilarning o'zini o'zi po'yobga chiqarish huquqini tan olishligi kabi tamoyillar tashkil etadi. Liberalizm mafkurasi uchun shaxsning erkin rivojlanishi va o'zini ozi - tasdiqlash g'oyasi xarakterli bo'libgina qolmay, balki erkinlikning bozor talqinini xususiy tadbirkorlik erkinligi sifatida xarakterlash xosdir. Bu mafkura erkinlik va xususiy mulkning o'xshashligiga asoslanadi. "Unda xususiy mulk inson - erkinligining kafolati va o'lchovi sifatida qaraladi. Iqtisodiy erkinlikdan siyosiy va fuqarolik erkinligi keltirib chiqariladi. Iqtisodiy nazariyada liberalizm tadbirkorlik, bozor va raqobat erkinligini targ'ibot va tashviqot qiladi. Shu 15 bilan birga bu mafkuraning tarafdorlari shaxsni bozor tizimiga amal qilishning salbiy oqibatlaridan saqlashni - xukumatning vazifasi deb biladilar. Mumtoz liberalizmning g'oyalari anglo- sakson mamlakatlarida; avvalo AQShning siyosiy va iqtisodiy amaliyotida o'zini to'liq, namoyon qildi. AQShda individualizm Jamiyat tuzilishining bosh tamoyili sifatida qaraladi. Mustaqillik va o'zining kuchiga tayanish, raqobat erkinligi amerikacha turmush tarzining asosiy g'oyaviy ustunlaridir. Mafkuraning har qanday ko'rinishi o'zgarmasdan qola olmasligi kabi liberalizm ham o'zgarmasdan qolmadi. U ijtimoiy-iqtisodiy o'zgarishlarning ta'siri ostida XX asrning 30 - yillarida neoliberalizmga o'sib o'tadi. Bu yangi mafkuraviy oqimning paydo bo'linishint tadqiqotchilar AQSh Prezidenti Franklin Ruzveltning "Yangi yo'li" bilan bog'laydilar. AQSH Prezidenti liberalizm mafkurasiga asoslangan siyosatga qator muhim tuzatishlar kiritadi. Bu tuzatishlar davlatning iqtisodiy va sotsial rolini qaytadan ko'rib chiqish bilan bog'liqdir. Neoliberallar davlatning iqtisodiy munosabatlarni tartibga solishi, fayl ijtimoiy siyosatni olib borishi zarurligini tan oladilar. Ular ijtimoiy adolatni o'rnatishni, monopoliyalarning hokimiyatini cheklashni, moddiy boyliklarni soliq tizimi va davlatning ijtimoiy dasturlari orqali jamiyatning kuchi qatlamlari foydasiga qayta taqsimlashni yoqlab chiqadilar. Neoliberallar siyosiy dasturining negizini boshqaruvchi va boshqarilayotganlarning o'zaro kelishuvi, siyosiy Jarayonda ommaning ishtirok etishi zarurligi, siyosiy qarorlarni qabul qilish amaliyotini demokratlashtirish tashkil etadi. Liberalizm g'arb demokratik partiyasining g'oyaviy asosidir. Bu mafkura bayrog'i ostida AQShda "odilona davlat", "yalpi farovonlik davlati", deb ataladigan model yaratilgan. 16 III.BOB.Siyosiy madaniyat 3.1Siyosiy madaniyat tushunchasi Siyosiy madaniyat terminini ilmiy muomalaga birinchi bo'lib XVIII asrda nemis faylasufi va ma'rifatparvari I. Gerder olib kirgan deb hisoblanadi. Empirik (alohida kishilarning ishtiroki) asosga ega bo'lgan siyosiy madaniyat to'g'risidagi ilmiy kontseptsiyalar esa G'arbda XX asrning o'rtalariga kelib shakllana boshladi. Bunda yirik xalqaro tadqiqotchilar bo'lgan G. Almond, X. Fayer, S. Verba va boshqalarning o'lkan hissalari bor. Masalan, hozirgi zamon politologiyasida birinchilardan bo'lib "siyosiy madaniyat" tushunchasini ishlatgan Amerikalik nazariyotchi X. Fayerning 1956 yilda bosilib chiqqan "Yevropaning buyuk davlatlari boshqaruv tizimi" nomli kitobi siyosiy madaniyatning mohiyatini anglash yo'lida qo'yilgan dastlabki muhim qadamlardan bo'lgan bo'lsa, sal keyinroq G. Almond va S. Verba besh mamlakat AQSH, Buyuk Britaniya, Germaniya, Meksika va Italiya siyosiy jarayonlarini tadqiq qilish asosida 1963 yilda o'zlarining "Fuqarolik madaniyati" nomli kitobini e'lon qildilar. 1965 yilda L. Pay va S. Verba o'nta mamlakat jamiyatni siyosiy madaniyatini o'rganish asosida "Siyosiy madaniyat va siyosiy taraqqiyot" nomli asarini nashr kildilar. Siyosiy madaniyatga oid mavjud adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, bu tushunchaga turlicha yondashuvlar mavjud. Ayrimlarini sanab ko'rsatamiz: Siyosiy madaniyat bu - o'ziga siyosiy ma'rifatni, siyosiy onglikni, hamda ijtimoiy-siyosiy faoliyatni ham qamrab olgan shaxs va ijtimoiy birlikning madaniyatidir; Siyosiy madaniyat bu - o'z ichiga ijtimoiy siyosiy institutlar va siyosiy Jarayonlar bilan bevosita aloqalar bo'lgan elementlarni qamrab olgan jamiyat ma'naviy madaniyatining bir qismidir; Siyosiy madaniyat bu siyosiy tafakkur va siyosiy faoliyat madaniyatidir. Bu yondashuvlar turlicha bo'lsa ham, lekin ularning barchasini bir-biriga bog'lab turuvchi umumiy jihat ham mavjud. Bu siyosiy 17 madaniyatning jamiyat siyosiy- Ijtimoiy jarayonlari, siyosiy institutlari bilan bevosita uzviyligi holatidir. Siyosiy madaniyatning yuqorida keltirilgan umumiy talqinlaridan kelib chiqib unga qo'yidagicha ta'rif berish mumkin: Siyosiy madaniyat bu fuqarolar siyosiy bilimlari, baholari va harakatlarining darajasi va xarakteri, shuningdek, siyosiy munosabatlarni boshqaruvchi ijtimoiy qadriyatlar, an'analar, qoidalarning mazmuni va sifati demakdir. Siyosiy madaniyatning amal qilish jarayoni uning sub'ektlari tomonidan namoyon bo'ladigan ruhiy kayfiyatga ham bog'liq bo'ladi. Jamiyatdagi siyosiy munosabatlarga kirishayotgan shaxs, to'da guruhi kayfiyati shu damda qanday yo'nalgan bo'lsa, siyosiy muomala madaniyati shunday darajada va sifatida namoyon bo'ladi. Siyosiy madaniyatnnig amal qilish jarayoni odamlar xulq- atvori orqali sodir bo'ladi. Lekin siyosiy xulq-atvor jamiyatda muayyan tartibda shakllangan qonun- qoidalar doirasida namoyon bo'ladi. Siyosiy madaniyatning namoyon bo'lishi Jarayonida milliy, sinfiy, diniy, kasb-korlik an'analari va urf- odatlari ham juda muhim o'rin egallaydi. Masalan, mehmondo'stlik, ommaviy xayrihohlik - hashar o'zbeklarga xos milliy an'ana sifatida qabul qilingan. Siyosiy madaniyatning qaror topishi, rivojlanishi va takomillashtirilishi Jarayonida tarixiy vorislikning ahamiyati nihoyatda kattadir. Tarixiy vorislik inson hayvonot olamidan ajralib chiqqanlan keyin o'zida shakllantirilgan tabiiy tuyg'u (instinkt) ibtidoiy to'da bo'lib yashash tuyg'usidan boshlab hozirgi kungacha birgalikda yashash, mehnat qilish, tarixiy vorislikning yorqin timsolidir. Tarixiy vorislik inson ongi, mafkurasi, ruhiyasi, xulq-atvori, hatti-harakati, yashash uchun kurashining hamma pallalari davomida hayotning barcha-to'qimalariga singib ketgan holda siyosiy madaniyatning amal qilishi Jarayonida namoyon bo'ladi va o'z ifodasini topadi. Mafkura shunday narsaki u haqida bosh qomusimizda ham so’z yuritiladi: “Hech bir mafkura davlat mafkurasi sifatida o’rnatilishi mumkin emas 11 ” 11 O’zb. Res. Konstitutsiyasi O’zbekiston n. T:.2023 12-modda 18 3.2.Siyosiy madaniyatning modellari va turlari "Siyosiy madaniyat" ifodasi ko'plab modellar va qadriyatlar to'plamini o'z ichiga oladi. Siyosiy madaniyat, jamiyatning siyosiy tizimlari, qadriyatlar, odatlar, axloqiyat, va o'zaro munosabatlari kabi elementlarni o'z ichiga oladi. Ushbu madaniyat, odamlarning siyosiy jarayonlarga, davlat tuzumlariga, siyosiy hujjatlarga, siyosiy partiyalarga va hokimiyat organlariga nisbatan o'z o'zini ifodalovchi odatlar, qadriyatlar, va manbalardan iborat. Siyosiy madaniyatnin g modellari shu elementlarnin g o'rtasidagi o'zgaruvchilar, mantiqiy tizimlar, axloqiy normativlar, va siyosiy huquq tartibotlari kabi muhim konseptsiya larni ifodalaydi. Bu modellar jamiyatda ommalashtiriladigan siyosiy uslublar, odatlar, va huquqiy tartibotlarni tushunish va tahlil qilishda yordam beradi. Siyosiy madaniyatning modellari jamiyatda ko'plab sohalar uchun muhimdir, chunki ular siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, va madaniy jarayonlarni tushunishda yordam beradi. Siyosiy madaniyatning modellari, siyosiy tizimlarning o'zgartirilishi va rivojlanishida o'rtacha tadbirlar va qadriyatlar bo'yicha ommalashtirilgan konseptsiyalardir. Bir nechta siyosiy madaniyat modeli mavjud, ba'zi o'rganuvchilar ularni turli usullarda sinflandirishadi. Ba'zi umumiy siyosiy madaniyat modellari shulardir: Avtoritar: Bu modelda, hukumat kuchliroq holda hakimiyatni o'z ichiga oladi va ko'p holatda fuqarolarning demokratik huquqlari cheklanadi. Demokratik: Bu model esa fuqarolar huquqlariga e'tibor beradigan, hukumatning demokratik muhitda ishlashini o'z ichiga oladi. Demokratiya, ko'pchilikning fikrini qo'llab-quvvatlaydi va huquqiy tartibsizlikni cheklash uchun muhimdir. 19 Teokratik: Bu modelda dini ovtoritar hukumatni boshqaradi va dini qonunlar davlatning asosiy qonunlaridan hisoblanadi. Teokratiya davlat va diniy hayotning birligini ta'minlashni maqsad qiladi. Totalitar: Bu modelda hukumat o'z hokimiyatini har sohani chuqur nazorat qilish orqali amalga oshiradi. Uchastkunlar uchun faqat hukumat tomonidan ma'ruf bo'lgan fikrlar ruxsat etiladi. Bu modellar har birida hukumat tizimining boshqa holatlarda ishlashini tasvirlab beradi va biror mamlakat yoki jamiyatda qaysi modelning qabul qilingani, siyosiy tizimning o'zini belgilaydi. Siyosiy madaniyat tajriba merosi bilan boyitilgan holda doimo o'zi amal qilayotgan jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy tuzumi tabiatiga mos ravishda shakllanadi hamda mazkur tuzum doirasida namoyon bo'ladi.Jamiyat tarixini o'rganish shuni ko'rsatadiki, insoniyatning ilk o'tmish, birinchi moddiy va ma'naviy madaniyat maskanlari Sharqda shakllangan va insoniyatning keyingi taraqqiyoti uchun zamin tayyorlab bergan. Sharq deganda asosan yaqin Sharq (Misr, Suriya, Iroq, Iordaniya, Turkiya, Yaman, Sudan, Quveyt), O'rta Sharq (Eron, Afg'oniston, Movarounnahr), Janubiy va Sharqiy Osiyo (Birma, Vetnam, Indoneziya, Tailand, Hindiston), Uzoq Sharq (Xitoy, Yaponiya, Koreya, qisman Rossiya Uzoq Sharqi) tushuniladi. Sharqning sanab o'tilgan to'rt qismini birlashtirib turuvchi umumiy tomonlari ham mavjud. U ham bo'lsa, Sharq xalqlarining bosiqligi, har qanday keskin vaziyatda ham masala va muammolarni tinchlik, muzokara, munozara yo'li bilan hal qilish, borini asrab-avvaylash, yo'g'ini esa yaratish, hayotning negizi va zamini izchil kundalik mehnat ekanligini tan olish va shunga rioya qilish ota-onalarga, farzandlarga mehribonlik bildirish kabi xususiyatlar Sharq va sharqonalikni ifodalashga yordam beradi. Mustaqil O'zbekiston Sharq mamlakatlaridan biri. O'zbek xalqi azaldan o'zining bosiqligi, andishaligi bilan ajralib turgan. Sharqoni demokratiya milliy bosiqlik, andisha, yoshi ulug'larga hurmat, o'zaro maslahat, har 20 qanday keskin masalada ham tomonlarning kelishuvlariga asoslanadigan faoliyatdir 12 . 3.3.Siyosiy ong, mafkura va madaniyat tushunchalarining bog’liqligi Siyosiy ong va siyosiy madaniyat ustida fikr yuritganda uning G'arbga nisbatan Sharqda farq qiladigan jihatlari bor. Demokratik jarayonlar agar G'arbda ko'proq qonun ustuvorligiga asoslansa, Sharqda bu jarayon asrlar davomida shakllangan an’anlar asosida kechadi. G'arb namunasi ko'p hollarda Individualizm falsafasiga tayangan va ommani haddan tashqari siyosiylashtirilishiga olib kelgan bo'lsa Respublikamiz Prezidenti I.Karimov ta'kidlaganidek: "Markaziy Osiyo tarixida siyosiy aql-idrok bilan ma'naviy jasoratni, diniy dunyoqarash bilan qomusiy bilimdonlikni o'zida mujassam etgan buyuk arboblar ko'p bo'lgan. Imam Buxoriy, Imom Termiziy, Xo'ja Bahovuddin Naqband, Yassaviy, Al-Xorazmiy, Beruniy, Ibn-Sino, Amir Temur, Mirzo Ulug'bek, Bobur va boshqa ko'plab ajdodlarimiz milliy madaniyatlarimizni rivojlantirishga o'lkan hissa qo'shdilar, xalqimizning milliy iftixori bo'lib qoldilar" 13 Xalqimizning o'ziga xos sharqona dunyoqarashi natijasida shakllangan siyosiy madaniyat asoslari qanday mohiyatga ega? Birinchidan, ajdodlarimiz siyosiy tafakkurida davlat rahbari siyosatidagi adolat va insof masalasi hal qiluvchi markaziy o'rinni egallagan. "Adolat va 12 O.Qoriyev, X.Razzoqov ”Siyosatshunoslik” yangi asr avlodi nashri Toshkent-2008 143-bet 13 I. Karimov O'zbekiston XX1 asr bo'sag' 'asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. O’zbekiston nashriyoti 1997 yil, 140-141 betlar 21 haqiqatga intilish xalqimiz tabiatining eng muhim fazilatlaridan biridir. Utmishda oliy adolat g'oyasi mansabdor shaxslarga qo'yiladigan talab va bahoning asosi bo'lgan", deb ta'kidlaydi O’zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I. Karimov 14 . Ikkinchid an, siyosiy to's- to'polonlarga nisbatan toqatsizlik, siyosiy muvozanatni saqlash, siyosiy tinchlik va barqarorlikka, osoyishtalikka kuchli moyillik. Uchinchidan, o'zining oliyjanob maqsadlarida, kundalik hayotida siyosiy rahbarga suyanish, undan doimo adolat kutib yashash va unga nisbatan chuqur hurmat va ehtirom ko'rsatish, siyosiy xulq-atvorda kuchli andishalikni namoyon qilish. Sharqona demokratiya, uning tarixi, ijtimoiy ildizlari va ruxiy zaminlari deyarli o'rganilmagan. Chunki turg'unlik davri, jamiyat muammolarini faqat sinfiy kurash, zo'ravonlik, zulm, qo'zg'olon. Isyon yo'li bilan hal qilishni tavsiya va talab qilar edi. Bu, albatta sobiq tuzum tanazzulini va halokatini tezlashtirdi. Turli qarash va fikrga ega bo'lgan ijtimoiy qatlamlar, siyosiy kuch va harakatlarning o'ziga xos orzu-intilishlarini uyg'unlashtiruvchi g'oya Vatan ravnaqi, yurt tinchligi, xalq farovonligi - barcha yurtdoshlarimiz uchun muqaddas maqsadga aylanishiga erishishda; Ota-bobolarimiz dinining gumanistik mohiyatini keng jamoatchilikka tushuntirish borasidagi ishlarni davom ettirishda; -O'zbekistonda yashayotgan barcha millat va elatlarning qadriyatlari, tili, madaniyati, diniy e'tiqodi, urf-odati va an'analarini hurmat qilish, ularni asrab avaylash va rivojlantirish. -Kadrlar tayyorlash milliy dasturini amalga oshirish borasidagi ishlarni izchil davom ettrishda; Yuqoridagi asosiy muammolar va yo'nalishlar jamiyatimiz a'zolarining siyosiy ongini va siyosiy madaniyatini yuksaltirish bugungi kunda demokratik taraqqiyotimizning bosh mezoniga aylanmoqda. Mustaqil O'zbekiston Sharq mamlakatlaridan biri. O'zbek xalqi azaldan o'zining bosiqligi, andishaligi bilan 14 . I. Karimov “O'zbekistonning siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy tamoyillari”. O’zbekiston nashriyoti 1995 y, 13-bet 22 ajralib turgan. Sharqoni demokratiya milliy bosiqlik, andisha, yoshi ulug'larga hurmat, o'zaro maslahat, har qanday keskin masalada ham tomonlarning kelishuvlariga asoslanadigan faoliyatdir. 23 XULOSA Jamiyatda yoshlarning siyosiy ongi va madaniyatidagi o'zgarishlar dinamikasi asosan turli darajada sodir bo'ladigan siyosiy qadriyatlar tizimining o'zgarishi bilan bog'liq. Shu nuqtai nazardan yoshlarning siyosiy ongi va madaniyatidagi o'zgarishlar xususiyatlarini jamiyatda sodir bo'ladigan o'zgarishlarni chuqur o'rganish orqali tadqiq etish mumkin. Negaki, jamiyatdagi mavjud o'zgarishlar yoshlar siyosiy ong va madaniyatning trasformatsiyasiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi va ayni paytda bu uning asosiy ko'rsatkichi bo'lib xizmat qiladi. Bu borada davlatimiz rahbari Sh.Mirziyoyev o'z ma'ruzalarida "Yangi O'zbekistonni barpo etish bo'yicha biz boshlagan ulkan ishlarni yangi bosqichga ko'tarishda hal qiluvchi rol o'ynaydigan asosiy kuch aynan yoshlarimizdir" deb alohida ta'kidlaydilar. Darhaqiqat, bugungi kunda yangi O'zbekiston jamiyatini isloh qilishda yoshlarning ongida qanday siyosiy qadriyatlar shakllanishi dolzarb ahamiyatga egadir. Jamiyatda yoshlar siyosiy ongi va madaniyatidagi o'zgarishlar dinamikasini jarayon sifatida o'rganayotganda, mazkur o'zgarishlarning xususiyatlarini va ularni yoshlarning turli toifalari tomonidan idrok etilishini kognitiv darajada aks ettiruvchi omil sifatida ko'rib chiqish kerak. Siyosiy ong va madaniyatdagi o'zgarishlar nafaqat jamiyatdagi mavjud ijtimoiy-siyosiy muhitga, balki turli xil guruh sifatida yoshlarning mentalitetiga ta'sirini belgilaydi, qolaversa, bu shubhasiz Yangi O'zbekistondagi ijtimoiy-siyosiy o'zgarishlarning eng muhim shartlaridan biri bo'lib xizmat qiladi. Jamiyat ijtimoiy-siyosiy hayotidagi bunday o'zgarishlar davlat siyosiy tizimining maqsadlari va tamoyillarida aks etishi bilan birga asosan uning yo'nalishlarini ham oldindan belgilab beradi. Bu kabi jiddiy o'zgarishlar yoshlar siyosiy ongi va madaniyatin ing ichki tuzilishiga, uning elementlari o'rtasidagi o'zaro munosabatlarga ham ta'sir ko'rsatadi. Yoshlarning siyosiy ongi va siyosiy madaniyatidagi o'zgarishlar dinamikasining hozirgi bosqichi yangi O'zbekistonni barpo etish uchun yoshlarning siyosiy ongi va madaniyatini o'zgartirish bilan bog'liq barqaror rivojlanish istiqbollari bilan tavsiflanadi. Bu ma'lum darajada barcha sohalarda, shu jumladan siyosiy sohada aks ettirilgan tizimli qarama-qarshiliklarni bartaraf etishga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish natijasidir. Sorokinning 24 fikricha, "mavjud jamiyatdagi har qanday ijobiy va salbiy o'zgarishlar dinamikasi shaxslar va guruhlarning ongida aks etadi". Shu ma'noda, yoshlarning siyosiy ongi va madaniyatidagi o'zgarishlar dinamikasini hozirgi bosqichining o'ziga xos xususiyati shundaki, jamiyatdagi konsolidatsiya, barqarorlik va tartib, barqaror va mutanosib rivojlanishga bo'lgan jamoatchilik talabi ortib bormoqda, bu ko'plab ijtimoiy guruhlarning, shu jumladan yoshlarning siyosiy ongi va madaniyatida o'z ifodasini topmoqda. Bizningcha, yoshlarning alohida rolini hisobga olgan holda, ularning siyosiy ongi va madaniyatida shakllanadigan siyosiy qadriyatlar shakli va munosabatlari yangi O'zbekiston jamiyatining siyosiy tizimining yanada rivojlanishini belgilaydi.Zero, yoshlarning siyosiy ongi va madaniyatidagi o'zgarishlar dinamikasi bir tomondan, u avvalgi bosqichning to'plangan ziddiyatlarini aks ettiradi, ikkinchidan -paydo bo'lgan, ammo to'liq shakllanmagan va tubdan qarama-qarshi bo'lgan yangi ijtimoiy-madaniy islohotlarni o'zida namoyon etadi. Bu haqda Shtompka shunday deydi: "ijtimoiy noaniqlik muammosi va uning yoshlar siyosiy ongiga ta'siri hali ham fanda yetarlicha o'rganilmagan" [3]. Demak, Shtompka fikridan xulosa qilib aytishimiz mumkinki, zamonaviy nazariy ishlanmalar va empirik tadqiqotlar aniqlikdan noaniqlikka o'tish davrida siyosiy tartib asoslarini tubdan o'zgartirish sharoitida ong va xulq-atvor shakllanishining o'ziga xos xususiyatlarini asoslashni o'z ichiga oladi, aksincha emas. Bizning izlanishlarimiz natijasiga ko'ra ham jamiyatning aniqroq holatiga o'tishning belgilangan jarayonida yoshlarning siyosiy ongi va madaniyatidagi o'zgarishlarning futurologik asoslarini o'rganish yangi qonuniyatlar va tendensiyalarni ochib beradi. Shuning uchun aynan yangi O'zbekistonni barpo etish sharoitida yoshlarning siyosiy ongi va madaniyatini shakllantirish mexanizmlarini nazariy jihatdan ishlab chiqish, siyosiy ong va madaniyat xususiyatlarini hamda uni ijtimoiy-madaniy tartibga solish usullarini asoslash muhim ahamiyat kasb etadi. Aksariyat tadqiqotchilarning fikricha, yoshlarning siyosiy ongi va madaniyatini o'rganishda reproduktiv va riskologik yondashuvlardan foydalanish ushbu hodisani maxsus ijtimoiy-demografik guruh sifatida siyosiy-sotsiologik o'rganish konsepsiyasini ishlab chiqishga, ijtimoiy- iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va ijtimoiy-madaniy o'zgarishlar 25 sharoitida uning muhim xususiyatlarini ta'kidlashga imkon beradi. Ammo, biz Mertondan farqli ravishda yoshlarni jamiyatning bir qismi sifatida tavsiflaydigan yoshlarning siyosiy ongi va madaniyati, boshqa yosh guruhlari ongidan farqli ravishda o'ziga xos shakllariga ega ekanligini ta'kidlaymiz. Yana shuni ham aytib o'tishimiz lozimki, ijtimoiy guruh sifatida yoshlarning mustaqilligi ularning funksiyalari bilan belgilanadi, deb aniq ayta olamiz. Bu o'rinda yoshlar quyidagi ijtimoiy funksiyalarni bajaradilar: birinchisi, tarixiy tajribaning uzluksizligi, ikkinchisi, uni innovatsion o'zgartirish va uchinchisi, keyingi avlodlarga yetkazish vazifasidir. Yoshlar ijtimoiy-demografik guruh sifatida o'z tarkibida geterogendir. U turli qatlamlardan yoshi, iqtisodiy, ijtimoiy-madaniy va boshqalar bo'yicha ajratib turadi. 26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR Prezident asarlari 1.I. Karimov “O'zbekistonning siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy tamoyillari”. O’zbekiston nashriyoti 1995 y, 13-bet 2.I. Karimov O'zbekiston XX1 asr bo'sag' 'asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. O’zbekiston nashriyoti 1997 yil 140-141 betlar Ilmiy asarlar, monografiyalar, risolalar 3.I.Ergashev “Mutaxasislikka kirish” qo’llanma O’zbekiston n.Toshkent-2022 39- bet 4.V.P.Pugachyov, I.V.Salayvoy ”Siyosatshunoslikka kirish” O’zbekiston n. Toshkent-2008 169-bet 5.TDSHU o’quv qo’llanmasi”Siyosatshunoslikka kirish” Yangi asr avlodi n. Toshkent-2017 243-bet 6. O.Qoriyev, X.Razzoqov ”Siyosatshunoslik” Nihol n.Toshkent-2008 89-bet 7. Toshkent Davlat Iqtisodiyoti Universiteti ”Siyosatshunoslik” fanidan maruzalar matnlari Yangi asr avlodi n. Toshkent-2003 105-106-betlar 8. M.Qirg’izboyev ”Siyosatshunoslik” Nihol n. Toshkent-2013 219-bet 9. Jahon Iqtisodiyoti va Diplomatiya universiteti o’quv qo’llanmasi “Zamonviy siyosatshunoslik:nazariya va amaliyot” O’zbekiston n.Toshkent-2013 344-345- betlar 10. R.E.Xoliqova ”O’zbekistonning eng yangi tarixi” O’zbekiston n. Toshkent- 2021 69-78-betlar 11.“O’zbekiston Milliy Ensiklopediyasi” O’zbekiston n. 1998-yil 48-bet Internet saytlari 12. 13. 14. 27

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SIYOSIY ONG

Siyosiy ong tushunchasi va mohiyati

Siyosiy ongning tuzilishi va turlari

Siyosiy ongning darajalari

II BOB. SIYOSIY MAFKURA

Siyosiy mafkura tushunchasi va jamiyat hayotiga tasiri

Siyosiy mafkuraning funksiyalari va xususiyatlari

Zamonaviy siyosiy mafkuralaring hayotiy darajasi

III BOB. SIYOSIY MADANIYAT

Siyosiy madaniyat tushunchasi

Siyosiy madaniyatning modellari va turlari

Siyosiy ong, mafkura va madaniyat tushunchalarining bog’liqligi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR

Купить