Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 36.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Siyosiy partiyalar nazoratini kuchli qilishda davlat hokimiyati faoliyati ochiqligining ahamiyati

Купить
Siyosiy partiyalar nazoratini kuchli qilishda davlat hokimiyati faoliyati ochiqligining ahamiyati Reja 1.O‘zbekistonda siyosiy partiyalar nazorat funsiyalarini siyosiy va huquqiy sharoitlarini yaratilishi. 2.Huquq va axloq normalariga rioya qilishni ta’minlashda siyosiy partiyalar nazoratining o‘rni. 3.O‘zbekistonda sud hokimiyati, kadrlarni tanlash va rag‘batlantirish tizimida ochiqlikni ta’minlashga siyosiy partiyalarning o‘rni. 1.O‘zbekistonda siyosiy partiyalar nazorat funsiyalarini siyosiy va huquqiy sharoitlarini yaratilishi. Demokratik taraqqiyot yo‘lini tanlagan O‘zbekistonda mustaqillik yillarida ko‘p partiyaviylik tizimi shakllanib bormoqda. Siyosiy partiyalarning nazorat funsiyalarini amalga oshirishlari uchun siyosiy va huquqiy sharoitlar yaratilmoqda. O‘zbekistonda 2018 yil 12 aprelda qabul qilingan “Jamoatchilik nazorati to‘g‘risida”gi qonun nazorat tizimi faoliyatini takomillashtirishda muhim ahamiyatga ega. Ijtimoiy tartibning o‘rnatilishi nazorat tizimiga bog‘liq bo‘lganligi uchun nazorat faoliyatiga bag‘ishlangan tadqiqotlar bugungi kunimizning dolzarb muammolaridan hisoblanadi. Nazorat tizimi bir qancha elementlarning yaxlitligidan iborat bo‘lib, ularning tarkibida siyosiy partiyalar va deputatlar guruhi asosiy o‘rinni egallaydilar. O‘zbekiston tanlagan demokratik taraqqiyot yo‘li ham nazorat faoliyatini takomillashtirishni taqozo etadi. Chunki demokratiya faqat hokimiyatni shakllantirishnigina emas, balki hokimiyatni nazorat qilishni ham anglatadi. Lekin buning uchun jamiyatning siyosiy va huquqiy madaniyati demokratiya talablariga javob bera olishi kerak. Siyosiy va huquqiy madaniyatning shakllanishi va rivojlanishi, eng avvalo, bilim va ma’naviyatning rivojlanishiga bog‘liq. Shuning uchun donishmandlar jamiyatda tartib o‘rnatishga qodir bo‘lgan nazorat tizimini shakllantirishni bilim va ma’naviyatning yuksalishi bilan bog‘lashgan. Buyuk donishmandlar, ya’ni Platon, Aristotel, Farobiy va boshqalar o‘z asarlarida ijtimoiy tartibni o‘rnatishga xizmat qiladigan omillarni topishga intilishgan. Aytaylik, Platon o‘zining “Davlat” nomli asarida jamiyatda tartib o‘rnatish uchun jamiyatni intellektual elita, ya’ni bilim boshqarishi kerakligini ta’kidlaydi. Agar jamiyatni bilim boshqarmasa, o‘z-o‘zidan jamiyatni pul boshqara boshlaydi va pul boshqargan jamiyatda tartib bo‘lmaydi va bunday jamiyat oxir- oqibatda barbod bo‘ladi. Xo‘sh, nima uchun jamiyatda tartib bo‘lishi uchun jamiyatni bilim boshqarishi kerak? Chunki bilim insonga oldindan ko‘ra bilish imkoniyatini beradi. Oldindan ko‘ra bilgan odam xatodan o‘zini asraydi va to‘g‘ri harakat qiladi. Shu o‘rinda mashhur faylasuf O.Kontning “Bilishdan maqsad oldindan ko‘ra bilish, oldindan ko‘ra bilish esa harakat qilish” 1 deb aytgan dono so‘zlarini yana bir bor eslash lozim. Insoniyat jamiyatida bilim va ma’naviyatning o‘rni naqadar muhimligini jamiyatda tartib o‘rnatishga xizmat qiladigan ijtimoiy regulyatorni, ya’ni huquq va axloqning o‘ylab chiqilganidan ham ko‘rish mumkin. Chunki huquq va axloq paydo bo‘lishining o‘zi ham bilim va ma’naviyatning rivojlanishi mahsulidir. Ijtimoiy regulyatorlar odamlar o‘rtasidagi munosabatni murosaga solish va kelishtirish orqali jamiyatda tartib o‘rnatishi uchun nazorat tizimi takomillashgan bo‘lishi lozim. Agar odamlar o‘rtasidagi munosabat huquq va axloq vositasida murosaga solinmasa, jamiyat son-sanoqsiz ziddiyat va qarama-qarshiliklar va urushlardan iborat bo‘lib, bunday jamiyat oxir-oqibatda xalok bo‘ladi. Chunki, odamlarning manfaatlari, qiziqishlari xilma-xil bo‘lib, ularni qondirish jarayonida tabiiy ravishda ziddiyatlar kelib chiqadi. Insoniyatni bunday ayanchli oqibatlardan himoya qilish va asrash uchun ijtimoiy tartibni o‘rnatishga qodir bo‘lgan nazorat tizimi shakllangan bo‘lishi kerak. Nazorat tizimining muhim elementlari bo‘lgan siyosiy partiya va deputatlar guruhi asosiy e’tiborni huquq va axloq me’yorlarining ishlab turishi va ularga rioya qilishni amalda ta’minlashga qaratishi kerak. Jamiyatni ilm asosida boshqargan taqdirdagina huquq va axloqqa rioya qilish ta’minlanishi mumkin. Chunki unga rioya qilish uchun mukammal nazorat tizimi shakllangan bo‘lishi kerak. Bunday nazorat tizimining shakllanishi ham ilmiy asosda ta’minlanishi mumkin. Jamiyatda shunday nazorat tizimi shakllanishi kerakki, u huquq va axloqqa rioya qilishni amalda ta’minlashga qodir bo‘lsin. O‘zbekiston Birinchi Prezidenti I.A.Karimov yangi shakllangan Oliy Majlisning qo‘shma majlisida (2010 yil 26 yanvar) “Mamlakatni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyatini barpo etish – ustuvor maqsadimiz” mavzusida ma’ruza qilib, asosiy e’tiborni ijroiya hokimiyat ustidan nazorat tizimini takomillashtirishga qaratib: “Parlamentimiz va mahalliy vakillik organlari – Kengashlar oldida turgan ikkinchi g‘oyat muhim vazifa – bu qabul qilingan 1 Мухаев Р.Т. Политология. Москва. 1997 й., 393-бет. qonunlarni ijro etuvchi hokimiyat, ya’ni hukumat tomonidan markazda, hokimlar tomonidan esa joylarda qanday bajarayotgani ustidan qat’iy parlament nazoratini, deputatlik nazoratini o‘rnatishdan iboratdir”, 2 deb ta’kidlagan edi. Bu esa, o‘z navbatida, O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti jamiyatni ilmiy asosda boshqarishga intilganligidan dalolat beradi. Shu o‘rinda jahon moliyaviy inqirozining O‘zbekistonda nisbatan yumshoqroq o‘tayotganligining sababi davlat boshlig‘i ilmiy salohiyatining natijasi ekanligini anglab olish muhim ahamiyatga ega. Birinchi Prezidentimizning jahon moliyaviy inqirozi tahliliga bag‘ishlangan asarining birinchi qismi “Jahon moliyaviy inqirozining O‘zbekiston iqtisodiyotiga ta’siri hamda uning oqibatlarining oldini olish va yumshatishga asos bo‘lgan omillar” deb nomlanishi ham uning ilmiy salohiyati darajasini yaqqol ko‘rsatib turibdi. Boshqacha qilib aytganda, asar muallifi iqtisodiy-moliyaviy hayotga ilmiy asosda yondashganligi tufayli oldindan ko‘ra bilish imkoniyatiga ega bo‘lgan. Ijtimoiy hayotning barcha sohalarini ilmiy asosda boshqarish jamiyatdagi voqea-hodisalarni oldindan ko‘ra bilish imkoniyatini berib, xato qilmasdan to‘g‘ri harakat qilishni ta’minlaydi. Eng muhimi, jamiyatda tartib o‘rnatishga xizmat qiladigan nazorat tizimining samarali ishlashini ta’minlaydi. Chunki ilm jamiyat taraqqiyotining muhim sharti tartib ekanligini va tartib o‘rnatish uchun esa nazorat tizimi uzluksiz ishlab turishi kerakligini anglab olish imkoniyatini beradi. Ilmi bor odam nazoratsiz jamiyatda tartib o‘rnatib bo‘lmasligini anglab olgan bo‘ladi. Siyosiy partiya va depututlarning nazorat faoliyatini yo‘lga qo‘yish uchun , eng avvalo , nazorat to‘g‘risida tushunchaga ega bo‘lish kerak. Nazorat deganda jamiyatda tartib o‘rnatadigan mexanizm faoliyati tushuniladi. Bu mexanizm jamiyatda huquq va axloq asosida qabul qilingan cheklovlarga, shartlarga rioya etishni ta’minlashga xizmat qiladi. Bunday shartlarga, cheklovlarga rioya qilishnng buzulishi ijtimoiy tizim faoliyatiga zarar yetkazadi. Ijtimoiy nazoratning ob’ektlari huquq va axloq bo‘lganligi uchun siyosiy partiyalar va deputatlar o‘zlarining nazorat faoliyatlarida aynan ana shu huquq va axloq me’yorlariga rioya qilishni ta’minlashga qaratishlari lozim. Nazorat tizimini takomillashtirish nazorat va 2 Халқ сўзи. 2010 йил 27-январ, 3-бет. nazorat tizimi degan tushunchalarni chuqurroq anglab olishni talab etadi. Nazorat mazmuniga ko‘ra ichki va tashqi, shakliga ko‘ra esa yuqoridan va quyidan bo‘ladi. Ichki nazorat har bir odam o‘z xulqini o‘zi nazorat qilishini anglatadi va bu ma’naviyat orqali ta’minlanadi. Ma’naviyati yuksak odamda ichki nazorat kuchli bo‘ladi. Shu o‘rinda yuksak ma’naviyat – ye ngilmas kuch ekanligini anglab olish mumkin. Buning uchun qanday hokimiyat eng kuchli hokimiyat degan savolga javob topish lozim. Eng kuchli hokimiyat – bu insonning o‘z ustidan bo‘lgan hokimiyatidir. Hokimiyat bu kuch. Kuch esa ma’naviyat orqali shakllanadi. Ma’naviyat inson irodasini kuchli qilib, ichki nazoratni mustahkamlaydi. Ma’naviyati yuksak odamda o‘zini nazorat qilish imkoniyati kuchli bo‘ladi. Shuning uchun ham ma’naviyat – yengilmas kuch deb ta’rif berilgan. Nazorat tizimi deganda o‘zaro bog‘liq bo‘lgan bir qancha nazorat vositalar i ning yaxlitligini tushunish lozim. Agar shu tizimdagi biror-bir element yoki mexanizm ishlamasa, bu tizimning buz i lishiga yoki ishlamasligiga olib keladi. Hozirgi kunda respublikamizda uchta asosiy nazorat vositasi deputatlar korpusi, siyosiy partiyalar va fuqarolik jamiyati institutlari, mahallalar shakllanib, ular bir-biri bilan bog‘liq yaxlit bir tizimni tashkil qilmoqda. Ushbu nazorat vositalarining ishlashi, eng avvalo, quyida nazoratning mavjudligi bilan belgilanadi. Agar quyida, ya’ni boshlang‘ich partiya tashkilotlarida, mahallalarda nazorat funksiyasi amalga oshirilmasa, boshqa bo‘g‘inlarda ham nazorat zaiflasha boradi. Bu boradagi asosiy muammo odamlardagi befarqlik kayfiyatidir. Demak, odamlarda daxldorlik hissining shakllanishi nazorat tizimi takomillashuvining muhim sharti hisoblanadi. Siyosiy partiyalar o‘z nazorat funksiyalarini amalga oshirishlari uchun respublikamizda barcha huquqiy asoslar yaratilgan. Aytaylik, 2008 yilning birinchi yanvaridan kuchga kirgan “ Davlat boshqaruvini yangilash va yanada demokratlashtirish hamda mamlakatni modernizatsiya qilishda siyosiy partiyalarning rolini kuchaytirish to‘g‘risida ” gi Konstitutsiyaviy qonunning kuchga kirishi siyosiy partiyalarning nazorat funksiyasini amalga oshirishda huquqiy asos hisoblanadi. 2.Huquq va axloq normalariga rioya qilishni ta’minlashda siyosiy partiyalar nazoratining o‘rni. Nazorat asosiy e’tiborni qonunga va axloqqa rioya qilishga qaratishi lozim. Qaerda qonun buzilishi, axloq buzilishi holatlari namoyon bo‘lsa, deputatlar, siyosiy partiyalar va mahallalar o‘z munosabatlarini bildirishlari lozim. Qonunchilik palatasidagi deputatlar fraksiyasi ijroiya hokimiyatning qonunga rioya qilishini va mahalliy kengashdagi deputatlar guruhi esa joylardagi ijro hokimiyatining qonunga rioya qilishini qat’iy nazorat qilib borishlari lozim. Demokratik jamiyatda nazorat tizimining ahamiyatini demokratiya mohiyatidan kelib chiqib anglash lozim. Demokratiya asosan ikki element yaxlitligidan iborat. Birinchisi, hokimiyat xalq tomonidan shakllan tiril ishi, ikkinchisi, xalq tomonidan hokimiyatning nazorat qilinishidir. Demokratiya hokimiyat xalq tomonidan shakllantirilishi va nazorat qilinishidan iborat bo‘ladi. Agar xalq hokimiyatni shakllantirishda ishtirok etsayu, nazoratda ishtirok etmasa, bu demokratiya emas, balki oxlokratiya , ya’ni olomon hokimiyati bo‘ladi. Agar xalq nazorat funksiyasini amalga oshirishda ishtirok etmasa, bu uning siyosiy madaniyati pastligidan dalolat beradi. Jamiyatda demokratiya sharoitida yashay oladigan, fuqarolik pozitsiyasi shakllangan va siyosiy madaniyati yuksak shaxslar bo‘lgan taqdirdagina demokratiya amal q i ladi. Aks holda demokratiya namoyon bo‘lmaydi. Mashhur Aristotel o‘zini ng “ Siyosat ” nomli asarida demokratiyaga boshqaruvni ng yomon shakli deb baho bergani bejiz emas. Chunki Aristotel yashagan zamonda odamlarning siyosiy madaniyati demokratiya talablariga javob bermagan. Lekin Aristotelning so‘zlari hozirgi kunda ham o‘z ahamiyatini saql a b qolmoqda, shuning uchun ham asosiy e’tiborni aholining siyosiy madaniyatini oshirishga qaratish lozim. Siyosiy madaniyatni yuksaltirish fan va ta’limda siyosiy bilimlarni o‘rganish, targ‘ib qilish bilan birga siyosiy partiyalarning o‘z elektoratining siyosiy madaniyatini oshirishga qaratilgan siyosiy o‘quv tadbirlari bilan ham belgilanadi. Bu borada tadbirkorlar va ishbilarmonlar harakati O‘zL i D e Pning siyosiy ta’lim markazi faoliyatini namuna qilib ko‘rsatish mumkin. Ushbu partiyaning siyosiy ta’lim markazi faoliyatini boshqa partiyalar o‘z elektorati o‘rtasida ham amalga oshirishlari lozim. Ana shunda aholining siyosiy madaniyatini oshirish jarayoni ancha jadallashadi. Albatta, odamlarning siyosiy madaniyatini oshirish ma’lum bir vaqtni taqozo etadigan evolyusion jarayon hisoblanadi. Bu borada shoshma - shosharlikka yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi. Shuning uchun O‘zbekiston taraqqiyotni ng evolyusion rivojlanish yo‘lini tanlab, demokrati yaning umumjahon e’tirof etgan tamoyillarini milliy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirgan holda halq hokimiyatini qaror toptirmoqda. Demokratiyada nazoratning muhimligi shundaki, xalq o‘z nazorati orqali demokratiyani amalga oshiradi. Inson tabiatan nazoratga muhtoj, ayniqsa, jamiyatni boshqarayotgan mansabdor shaxslar, deputatlar va barcha darajadagi rahbarlar xalqning nazorati ostida bo‘lishlari kerak. Bu demokratiyaning muhim talabidir. Chunki barcha odamlarda tabiatan eg o izm bor va nazoratsizlik oqibatida odam faqat o‘z manfaatlari quliga aylanib qolishi mumkin. Xalq orasidan chiqqan rahbar yoki deputat xohlaydimi, xohlamaydimi xalqdan ajralib qoladi. Shuning uchun uni xalq pastdan nazorat qilib turishi kerak bo‘ladi. Demokratiya quyida namoyon bo‘ladi. Yuqoriga chiqqan sari demokratiya pasayib oligarxiya kuchayib boradi. Mamlakatda davlat boshlig‘i, ya’ni Prezidentdan tashqari barcha darajadagi rahbarlar nazorat va tanqid ostida bo‘lishlari lozim. Nima uchun davlat boshlig‘i nazoratdan mustasno bo‘lishi kerak? Chunki, nazoratdan maqsad jamiyatda tartib o‘rnatish hisoblanadi. Jamiyatda tartib o‘rnatishdan eng manfaatdor shaxs bu Prezidentdir. Shuning uchun Prezident faoliyatini nazorat qilishga zarurat yo‘q. Nazorat tizimining eng muhim elementi bu quyidagi boshlang‘ich tashkilotlarning nazoratidir. Agar quyida nazorat bo‘lmasa, nazorat tizimining yuqori bosqichlarida nazorat samarali bo‘lmaydi. Bu esa, o‘z navbatida, fuqarolik jamiyati institutlari boshlang‘ich tashkilotlarining kuchliligi va faolligini taqozo etadi. Shu munosabat bilan “Kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyati sari” tamoyilining mazmun-mohiyatini chuqur anglab olish lozim. Barcha sivilizatsiyalashgan mamlakatlar xalqning boyligi, eng avvalo, har bir oilaning to‘kinchiligi va boyligidan tashkil topshini, xalqning erkinligi esa har bir odamning erkinligidan tashkil topshini tushunib yetishgan. Sobiq sho‘rolar zamonida bunga zid faoliyat olib borilganligi tufayli tuzum yemirildi. Totalitar tuzum sharoitida odamlar mustaqil fikrlash imkoniyatiga ega bo‘lmaydilar va natijada ular jamiyatga nisbatan befarq bo‘lib yashaydilar. Oqibatda jamiyat kuchsizlanib boradi va oxir oqibatda mustabid tuzumning parokanda bo‘lishiga olib keladi. Bunday holat kuchli davlat va kuchsiz fuqarolik jamiyatini anglatadi va bunda fuqarolik jamiyati davlatni nazorat qila olmaydi. Vaholangki, fuqarolik jamiyatining asosiy vazifalaridan biri bu davlat ustidan nazoratni amalga oshirib, hokimiyatning hukmronlikka aylanib ketishining oldini olishdan iborat. Sobiq sovetlar zamonida fuqarolik jamiyati o‘zining iqtisodiy, siyosiy va ma’naviy asoslaridan mahrum bo‘lgan edi. Xususiy mulkning bekor qilinishi bilan fuqarolik jamiyatining iqtisodiy asosi yo‘q qilingan edi. Kommunistik mafkura esa ham siyosiy, ham ma’naviy sohada o‘z hukmronligini o‘rnatib, siyosiy va ma’naviy erkinlikni bo‘g‘ib qo‘ygan edi. Mustaqillik sharofati bilan fuqarolik jamiyatining shakllanishi uchun iqtisodiy, siyosiy va ma’naviy asos paydo bo‘ldi. Fuqarolik jamiyati odamga erkin fikrlash, boshqacha qilib aytganda, qo‘rquvni bartaraf etib, erkin fikrlash imkonini berdi. Kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyati sari tamoyili siyosiy hayotda partiyalar faoliyatini va, ayniqsa, boshlang‘ich partiya tashkilotlari faolligini taqozo etadi. Chunki, demokratiya pastda namoyon bo‘ladi. Demak, demokratiya quyi tashkilotlarning faolligini talab qiladi. Boshlang‘ich partiya tashkilotlarining o‘rni va roli fuqarolik jamiyatining rivojlanish darajasi bilan belgilanadi. Kuchli fuqarolik jamiyatlarida boshlang‘ich partiya tashkilotlari kuchli bo‘ladi. Siyosiy partiyalar ham davlatga, ham fuqarolik jamiyatiga daxldor bo‘lgan institut hisoblanadi. Siyosiy partiyalar elitasining kuchliligi davlat kuchliligining alomati bo‘lsa, boshlang‘ich partiya tashkilotlarining kuchliligi fuqarolik jamiyatining kuchliligining belgisidir. Demokratiya quyidan yuqorining nazorat qilinishini taqozo etadi. Chunki yuqoriga chiqish bilan odam pastdan ajralib qola boshlaydi. Q uyi ning doimo yuqorini nazorat qilib borishi kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyati sari tamoyilining mohiyatini tashkil qiladi. Jamiyatda hech bir inson nazorat tizimi da ishtirok etish dan chetda qolmasligi kerak va hech bir inson ushbu tizimning ishlamasligidan yoki uning uzilishidan manfaatdor bo‘lmasligi kerak. Chunki nazorat tizimi ishlamaydigan joyda h ech kim baxtli bo‘la olmaydi. Baxtlilikning eng muhim sharti bu insonda qo‘rquvsiz, erkin yashash hissidir. Bunday hissiyot faqat tartib o‘rnatilgan jamiyatda, ya’ni qonunga rioya qilish amalda ta’minlangan jamiyatda bo‘lishi mumkin. Bu esa kuchli nazorat tizimi orqali ta’minlanishi mumkin. Birinchi P rezidentimiz I slom Karimov Vazirlar Mahkamasi yig‘ilishida (2005 yil 7 fevral): “B izda shunday nazorat tizimi shakllanishi kerakki, agar biror- bir mansabdor shaxs qonunni buzsa, uning jazosini yuqori lavozimda o‘tirgan shaxs berishi kerak emas, balki tizim berish i kerak ” deb ta’kidlaganlar 3 . Nazorat tizimining samarali ishlashi to‘g‘risida gapirganda, oldin bu tushunchaga aniqlik kiritish lozim. Boshqacha qilib aytganda, nima nazorat qilinishi kerakligini aniq bilish kerak. Qonunga va axloqqa rioya qilish nazorat qilinishi kerak. Qonun va axloq ijtimoiy hayotning barcha sohalarida amal qiladi. Qaysi sohada yoki qaysi jarayonda qonunga rioya qilish nazorat qilinishi kerak ? Albatta, barcha jarayonlarda qonunga va axloqqa rioya qilish nazorat qilinishi kerak. Lekin eng muhimi, kadrlarni tanlash va joy-joyiga qo‘yish jarayonida qonun va axloqqa rioya qilish qat’iy nazorat ostiga olinishi lozim. Ushbu jarayondagi qonun buzilishi holatlari boshqa ko‘plab ijtimoiy muammolarning sababi bo‘lishi mumkin. Ibn Sino o‘zining asarlarida kasallikni emas, uning sababini davolash kerakligini uqtirgan. Sabab bartaraf qilinmasa, oqibat bartaraf qilinmasligi allaqachonlar isbotlangan haqiqatdir. Barcha sohada kadrlarni tanlash, joy-joyiga qo‘yishda bilim va mas’uliyat asosiy mezon bo‘lishini nazorat qilish kerak. Agar kadrlarni tanlash tanish-bilishchilik, oshna-og‘aynigarchilik va poraxo‘rlik asosida amalga oshirilsa, bunday jamiyatda nazorat tizimi samarali ishlamaydi. Kadrlar masalasi muhimligi to‘g‘risida Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov bir necha marotaba viloyat Kengashlarining navbatdan tashqari sessiyalarida “eng og‘ir 3 Халқ сўзи. 2005 йил. 8-феврал. 3-бет. muammo kadrlar muammosi” deb bejizga ta’kidlamaganlar. Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoev ham kadrlar masalasi to‘g‘risida gapirib: “Men uchun eng katta tahdid kadrlarning saviyasi” deb ta’kidlaganligi kadrlar masalasi qanchalik jiddiy muammo ekanligini yaqqol ko‘rsatib turibdi. Nazorat tizimi jamiyatda tartib o‘rnatishning muhim sharti ekan, siyosiy partiyalar va ularning deputatlar guruhlari asosiy e’tiborni nazorat tizimini takomillashtirishga qaratishlari lozim. Siyosiy partiyalar o‘rtasidagi kurash nazorat tizimining mukammal loyihalarini ishlab chiqish borasida bo‘lishi kerak. Bu borada “ Adolat ” sotsial - demokrati k partiyasi boshqalarga namuna bo‘lishi mumkin. Chunki partiyaning asosiy maqsadi jamiyatda qonun ustuvorligi va jazoning muqarrarligini amalda ta’minlab, adolatni qaror toptirishdir. Demak, ijtimoiy tartibni o‘rnatishga xizmat qiladigan qonun ustuvorligini ta’minlashda “ Adolat ” sotsial-demokratik partiyasi hal qiluvchi rol o‘ynashi lozim. Partiyaviy nashrlar nazorat tizimini takomillashtirish masalalarini qizg‘in muhokama qiladigan minbarga aylanishi lozim. Umuman, ommaviy axborot vositalari asosiy e’tiborni nazorat tizimining takomillashtirilishi masalasiga qaratishi kerak. I jtimoiy tartibning o‘rnatilishi kuchli nazorat tizimining shakllanishiga bog‘liq. Kuchli nazorat tizimining shakllanishi esa jamiyatning siyosiy madaniyatiga, odamlardagi daxldorlik hissiga, kuchli fuqarolik jamiyati institutlari va fuqarolik pozitsiyasi shakllangan kuchli shaxslarning mavjudligiga bog‘liq. Bularning barchasi nazorat tizimida siyosiy partiya va deputatlarning rolini oshirishga xizmat qiladi. Mamlakatimizda jamiyatni ilm va ma’naviyat asosida boshqarish uchun barcha siyosiy, huquqiy va ma’naviy asoslar yaratilgan. Jamiyatni ilm va ma’naviyat asosida boshqarish ijtimoiy tartibni o‘rnatishga qodir bo‘lgan siyosiy partiya va deputatlar nazoratidan iborat bo‘lgan tizimni shakllantira oladi . Ana shunda respublikamizda jamiyat taraqqiyotini ta’minlaydigan asosiy omil, ya’ni ijtimoiy tartib o‘rnatiladi va jamiyat taraqqiyotini ta’minlab, faravon jamiyat tomon yetaklaydi. 3. O‘zbekistonda sud hokimiyati, kadrlarni tanlash va rag‘batlantirish tizimida ochiqlikni ta’minlashga siyosiy partiyalarning o‘rni. Bugungi kunda mamlakat i mizda shakllanayotgan nazorat tizimida siyosiy partiyalar hech qanday mubolag‘asiz hal qiluvchi rol o‘ynaydigan siyosiy kuchga aylanib bormoqda. Siyosiy partiyalarning nazorat faoliyatini yanada kuchli qilish zaruriyati ushbu muammoni ilmiy tahlil qilishni talab qiladi. Ozod va obod, farovon jamiyat qurish, eng avvalo, ijtimoiy tartibning o‘rnatilganligiga bog‘liq. Bugungi kunda dunyoning barcha davlatlari, jumladan O‘zbekiston ham ijtimoiy tartibni o‘rnatishning demokratik tartibot yo‘lini tanladi. Chunki hozircha insoniyat demokratiyadan afzalroq bo‘lgan taraqqiyot yo‘lini topolgani yo‘q. Demokratiya bu hokimiyat xalq tomonidan shakllantirilishi va nazorat qilinishidir. Agar xalq hokimiyatni shakllantirishda ishtirok etsa, lekin nazoratda ishtirok etmasa, hokimiyat halqning manfaatini ifodalamay qo‘yadi. Nazorat bo‘lmagan joyda hokimiyat xalqqa xizmat emas, balki uning ustidan hukmronlik qila boshlaydi va bunday joyda , ertami-kechmi , demokratiyaning o‘rnini diktatura egallaydi. Diktatura bu zo‘ravonlik degani, zo‘ravonlik bo‘lgan joyda tartibsizlik va adolatsizlik kelib chiqadi, adolatsizlik bo‘lgan joyda odamlarda norozilik tug‘iladi, norozilik parokandalikka olib keladi. Milliy xavfsizligimizga va mustaqilligimizga eng kuchli tahdid bo‘lgan adolatsizlikka yo‘l qo‘ymaslik uchun xalq hokimiyatni nazorat qilib borishi kerak. “Kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyati sari ” tamoyili asosida ishlab chiqilgan “Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi ” hokimiyatni nazorat qilishga qodir bo‘lgan jamiyatni shakllantirishga qaratilgan. Konsepsiyada taklif qilingan qonunlar, jumladan, 2014 yil yanvar oyidan kuchga kirgan “Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatining ochiqligi to‘g‘risida" 4 gi qonun jamiyat nazoratining huquqiy asosi bo‘lib, demokratlashtirish jarayonini yanada chuqurlashtiradi va fuqarolik jamiyatini kuchli qilishga xizmat qiladi. Jamiyat nazorat qilishi uchun kuchli bo‘lishi kerak, kuchli bo‘lishi uchun esa, birlashgan va 4 Каримов И.А. Мамлакатмизда демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини ривожлантириш концепцияси. Тошкент, “Ўзбекистон”, 2010 йил, 31-бет. xabardor bo‘lishi kerak. Insoniyat allaqachonlar yakka harakat qilgandan ko‘ra birlashgan holda harakat qilish samarali ekanligini anglab olgan. Xalqning birlashganlik holati fuqarolik jamiyati degan tushuncha bilan ifodalanadi, chunki fuqarolik jamiyati deganda fuqarolar birlashmalarining majmui tushuniladi. Fuqarolik jamiyati institutlari ichida hokimiyatni shakllantirish, nazorat qilish va amalga oshirishda legal tarzda harakat qiladigan yagona siyosiy kuch bu siyosiy partiyalardir. Mamlakatimizda mustaqillik yillarida ko‘ppartiyaviylik tizimi shakllangan bo‘lib, ular o‘rtasida hokimiyat uchun raqobat kuchayib bormoqda. Shu bilan birgalikda, partiyalararo raqobat ijtimoiy tartibni o‘rnatishning muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy nazorat borasida ham amalga oshirilmoqda, chunki ijtimoiy tartib jamiyat taraqqiyotining muhim sharti hisoblanadi. Siyosiy partiya ijtimoiy tartibni o‘rnatishga qodir ekanligini jamiyatga tushuntira olsa, xalq unga ishonadi va ergashadi. Bu esa siyosiy partiyaning kuchliligini ta’minlaydigan muhim omil hisoblanadi va bunga erishgan, ya’ni xalq ishonchini qozongan siyosiy partiya raqobatda g‘olib bo‘ladi. Shuning uchun siyosiy partiyalar o‘rtasidagi raqobat ijtimoiy tartibni o‘rnatishga xizmat qiladigan nazorat faoliyati borasida bo‘lishi lozim. Bizlarda bugungi kunda, fuqarolik jamiyati instituti bo‘lgan siyosiy partiya nazorati davlat institutlari nazoratiga qaraganda kuchsizroq. Chunki bugun kuchli davlat va nisbatan kuchsiz jamiyat bor, shuning uchun davlat organlari nazorati kuchli, lekin jamiyat institutlari nazorati, xuddi shunday siyosiy partiyalar nazorati nisbatan kuchsizroqdir. Jamiyat nazoratini va uning asosiy instituti bo‘lgan siyosiy partiyalarni ng nazoratini kuchli qilish uchun jamiyat institutlari hokimiyat faoliyatidan xabardor bo‘lishi kerak va buning uchun esa, xalqqa hokimiyat faoliyati to‘g‘risida axborot berish lozim. Agar xalq davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyati to‘g‘risida axborotga ega bo‘lmasa, u o‘zining nazorat funksiyasini amalga oshira olmaydi. Siyosiy partiyalarning va, umuman, fuqarolik jamiyatining kuchliligi uning xabardorligiga bog‘liq. Fuqarolik jamiyati instituti bo‘lgan siyosiy partiyalar o‘z nazorat funksiyalarini amalga oshirishlari uchun kuchli bo‘lishlari kerak. Mustaqillikkacha bo‘lgan davrda jamiyat kuchsiz bo‘lganligi uchun nazoratni asosan davlat organlari amalga oshirgan. Jamiyat nazorati bo‘lmagan joyda ijtimoiy tartibni ng barqarorligini ta’minlab bo‘lmasligini tarix yaqqol ko‘rsatib turibdi. Shuning uchun mustaqil O‘zbekiston sobiq sho‘rolar mamlakati rahbariyatining jamiyat nazoratini tashkil qilish borasidagi xatolarni takrorlamaslik uchun yangi tashkilot tuzishga emas, balki fuqarolik jamiyatini kuchli qilishga harakat qilmoqda. Bizlarga ma’lumki ular 1979 yilda “Xalq nazorat i to‘g‘risida”gi qonunni qabul qilib , davlat va jamiyat nazoratini uyg‘unlashtirmoqchi edilar. Lekin, bu qonun asosida tuzilgan Xalq nazorati komitetlari jamiyat nazoratini tashkil qila olmadi, oqibatda ijtimoiy tartibsizlik kuchayib bordi va natijada dunyodagi qudratli davlatlardan biri bo‘lgan sho‘rolar mamlakati barham topgan edi. Bugungi kunda O‘zbekiston ijtimoiy tartibni o‘rnatish uchun fuqarolik jamiyatini shakllantirish orqali xalq nazoratini tashkil qilishga harakat qilmoqda. Chunki har qanday yangi tashkilot , ertami-kechmi , yuqoridan amalga oshirilayotgan nazorat vositlaridan biriga aylanib qoladi. Bunday bo‘lmasligi uchun xalqni fuqarolik jamiyati institutlariga va, eng avvalo, siyosiy partiyalarga birlashtirish lozim. Lekin fuqarolik jamiyati institutlari o‘zlarining nazorat funksiyalarini amalga oshirishlari uchun ular davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatidan xabardor bo‘lishlari lozim. Xalq xabardor bo‘lsagina, o‘zining nazorat funksiyasini amalga oshirishi, bu borada davlatga hamkor va sherik bo‘lishi mumkin. Nazorat borasida sheriklik bo‘lishi uchun har ikkala tomon teng bo‘lishi va bu sheriklikdan har ikkala tomon birdek manfaatdor ekanligini anglab olgan bo‘lishi lozim. Buni anglab olish uchun ijtimoiy tartib o‘rnatilmagan joyda davlat a’zosi ham, jamiyat a’zosi ham erkin bo‘la olmasligini bilish i kerak. Qachon va qaerda nazorat borasida davlat va jamiyat sherik bo‘lsa, o‘sha vaqtda va o‘sha yerda ijtimoiy tartib barqarorligi o‘rnatiladi. Chunki, jamiyatda tartib o‘rnatishga mas’ul bo‘lgan davlat ijtimoiy tartibni o‘rnatishi uchun uning o‘zida tartib o‘rnatilgan bo‘lishi lozim. Buning uchun esa davlat ham nazorat ostida bo‘lishi kerak va bunday nazoratni faqat jamiyat amalga oshirishi mumkim. Boshqa biror-bir tashkilot, siyosiy tuzulma jamiyat nazorati o‘rnini bosa olmaydi. Siyosiy partiyalarning nazorat funksiyalarini amalga oshirishning muhim sharti bo‘lgan davlat hokimiyati va boshqaruv organlari faoliyati ochiqligining ta’minlanishi uchun axborot beruvchi va axborot oluvchi ochiqlikdan manfaatdor ekanligini anglab olgan bo‘lishi lozim. Buning uchun davlat ham, jamiyat ham jamiyatning mavjud bo‘lishi va taraqqiy topishining muhim sharti ijtimoiy tartib ekanligidek oddiy haqiqatni bilishlari kerak. Bunday haqiqatni bilish siyosiy partiyalarning nazorat borasidagi mas’uliyatlarini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Siyosiy partiyalarning nazoratini amalga oshirishda nazoratga doir bilim bilan birgalikda mas’uliyat ham kerak bo‘ladi. Agar siyosiy partiyalarda nazoratga doir bilim yetarli bo‘lsayu, lekin mas’uliyat yetarli bo‘lmasa nazorat faoliyati samarasiz bo‘ladi. Siyosiy partiyalar o‘z dasturiy maqsad va vazifalariga erishishlari uchun hokimiyat ochiqligi to‘g‘risidagi huquqiy imkoniyatdan samarali foydalanishlari lozim. Hozircha siyosiy partiyalar bunday imkoniyatdan yetarli darajada foydalanyaptilar deb ayta olmaymiz, chunki siyosiy partiyalarni ng siyosiy faolligi ma’lum bir vaqtni taqozo etadigan evolyusion jarayon hisoblanadi. Bundan tashqari, siyosiy partiyalar hokimiyat faoliyatini ng qaysi sohalari bo‘yicha axborot olishlari kerakligi to‘g‘risida aniq tushunchaga ega emaslar. Bizning nazarimizda , ular ijtimoiy hayotni ng qaysi sohasida huquq va axloq normalari b u zilish i holatlari ro‘y bersa, o‘sha sohalardan axborot olishlari lozim. Umuman, siyosiy partiyalar o‘z mafkura si , dasturiy maqsad va vazifalaridan qat’i nazar davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyati ochiqligini ta’minlash borasidagi faoliyatlarida asosiy e’tiborni ijtimoiy tartibni o‘rnatish bilan bog‘liq bo‘lgan masalalarga qaratishlari maqsadga muvofiqdir. Chunki ijtimoiy tartib jamiyat traqqiyotining muhim sharti hisoblanadi va ijtimoiy tartib o‘rnatilmagan joyda jamiyat ijtimoiy muammolar girdobiga g‘arq bo‘ladi. Ijtimoiy tartib o‘rnatilgan joyda barcha ijtimoiy muammolarni hal qilishga keng imkoniyatlar paydo bo‘ladi. Boshqacha qilib aytganda, ijtimoiy tartibning o‘rnatilmaganligi yoki beqarorligi barcha ijtimoiy muammolarning sababi hisoblanadi. Sabab bartaraf qilinmasa, oqibat bartaraf etilmasligi oddiy haqiqatdir. Bugungi kunda insoniyat jamiyatida mavjud bo‘lgan barcha ijtimoiy muammolarning sababi ijimoiy tartibning barqarorligi ta’minlanmaganligida ekan, asosiy e’tibo r ni ijtimoiy tartibni o‘rnatish masalasiga qaratish lozim. Shuning uchun ham siyosiy partiyalar asosiy e’tiborni ijtimoiy tartibni o‘rnatish va uning barqarorligini ta’minlash masalalariga qaratishlari shart. Ular o‘rtasidagi raqobat nazorat faoliyatini amalga oshirish borasida bo‘lishi kerak, chunki ijtimoiy tartibning o‘rnatilishi nazorat faoliyatiga bog‘liq. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, siyosiy partiyalar faoliyati va ular o‘rtasidagi raqobat ijtimoiy hayotning barcha sohalarini qamrab olgan bo‘lishi lozim va, eng avvalo, sud hokimiyati, kadrlarni tanlash va rag‘batlantirish tizimida ochiqlikni ta’minlashga erishishga qaratilishi lozim. Ushbu sohadagi ochiqlik siyosiy partiyalarning nazorat faoliyatini samarali amalga oshirishni ta’minlaydi. Siyosiy partiyalarning samarali nazorati ushbu sohalarda ijtimoiy tartibni o‘rnatish asosida ijtimoiy hayotning boshqa barcha sohalarida adolatni qaror toptirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan manba va adabiyotlar: .Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy tahlil, kat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik barcha darajadagi rahbarlarning kundalik hayot qoidasi bo‘lishi kerak. Toshkent. O‘zbekiston. 2017 yil. 2. Mirziyoev Sh.M. 2017-2021 yillvarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning besh ustuvor yo‘nalishi bo‘ycha Harkatlar strategiyasi. Toshkent. O‘zbekiston. 2017 yil. 3.Mirziyoev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent, 2021 yil.- 464 b. 4.Karimov I. A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. T. O‘zbekiston. 2010 y. 5.Bafoev Sh. Jamoatchilik nazorati demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati qurishning muhim omili sifatida // Ijtimoiy fikr. Inson huquqlari. – 2007 № 1. 6.Mustafoev M. Jamoatchilik nazorati – jamiyat muvozanati // Muloqot 2004 y. № 4 7.Muxtorov N. Amnistiya aktlarini qo‘llanilishida jamoatchilik nazorati: davlat boshqaruv organlari va fuqarolik jamiyati institutlarining hamkorligi // Fuqarolik jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 y. № 3 8.Nabiev T., Soleev A. O‘zini o‘zi boshqarish organlari jamoatchilik nazoratining sub’ekti sifatida // Fuqarolik jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2008 y. № 4 9.Nabiev F. X. Obespechenie i sovershenstvovanie obщestvennogo kontrolya v programmnыx dokumentax politicheskix partiy Uzbekistana // Fuqarolik jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 № 3 10.Nabiev F. X. Ijtimoiy nazorat. Samarqand. 2016 yil.

Siyosiy partiyalar nazoratini kuchli qilishda davlat hokimiyati faoliyati ochiqligining ahamiyati

Купить