Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 316.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Siyosiy rejim va siyosiy tartibotlar

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKA SI OLIY TA ’LIM, FA N VA IN N OVA SIY A LA R VA ZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK N OMIDA GI O‘ZBEKISTON MILLIY UN IVERSITETI IJ TIMOIY FA N LA R FA KULTETI “ SIY OSA TSHUN OSLIK” KA FEDRA SI SIY OSA TSHUN OSLIK TA ’LIMI Y O’N A LIShI “ MUTA X A SISLIKKA KIRISH” FA N IDA N KURS ISHI MA VZU: SIYOSIY REJIM VA SIYOSIY TARTIBOTLAR Toshk ent 2024 1 MUN DA RIJ A № Boblar va paragraflarning Betlar KIRISH. 3-4 I BOB. SIY OSI Y REJ IM VA 4-7 1.1 Siyosiy rejim tushunchasi. 4-7 1.2 Siyosiy tartibot tushunchasi. 8-10 II BOB. SIY OSIY REJ IM VA TA RTIBOTLA R 10-13 2.1 Demokratik rejim va tartibotlar. 10-13 2.2 Avatoritar rejim va tartibotlar. 13-20 X ULOSA . 23 FOY DA LA N IL GA N ADA BIY OTLA R VA IN TERN ET 24-25 2 KIRISH Kurs ishi mav zusining dolzarbligi shundak i , Siyosiy rejim, bir davlatning hukumat tashkiloti va boshqarish usullarini ifodalayuvchi konseptdir 1 . Siyosiy rejim, hukumatning quyidagi asosiy xususiyatlarini belgilayadi: kim hukumatga kelishadi, hukumatning qurollanishi, hukumatning faoliyatini cheklash va hukumatning vazifalari. Siyosiy rejimlar turli xil bo'lishi mumkin. Quyidagi siyosiy rejimlar o'zgartirishlarga uchraydi: Demokratik rejim: Demokratik rejimda siyosiy hukumat, ovozlarning qo'llab-quvvatlashi sifatida tanlanadi. Ovoz berish usullari, adolat, azadoliklar, huquqiy muhofaza va inson huquqlari prinsiplari asosida amalga oshiriladi. Totalitar rejim: Totalitar rejimda kuchli lider yoki partiya hukumatning to'liq nazoratiga ega bo'ladi. Bu rejimda siyosiy ozodlik, fikr birliği va ovoz berish erkaksizligi mavjud emas. Monarxiya: Monarxiya rejimida davlatni bir shaxs, ya'ni malik yoki birlashgan oila boshqaradi. Monarxiyada hukumat bir necha shaklda bo'lishi mumkin, masalan, mutlaq monarxiya (malikning to'liq huquqlariga ega bo'lishi) yoki madaniyatli monarxiya (malikning huquqlari cheklanadi). Sotsialistik rejim: Sotsialistik rejimda iqtisodiy va siyosiy kuchlar egalik asosida hukumat boshqariladi. Bu rejimda egalik, iqtisodiy tartibot va egalik asosida qonunlar amalga oshiriladi. Militaristik rejim: Militaristik rejimlarda hukumat, askari kuchlar yoki harbiy xizmatkashlar tomonidan boshqariladi. Bu rejimlarda hukumatning faoliyati harbiy muammolar, xavfsizlik va harbiy siyosat asosida amalga oshiriladi 2 . Siyosiy tartibotlar esa siyosiy rejimlar to'g'risidagi qonunlar va tizimlardir. Tartibotlar, qonun qabul qilish, hukumatning tashkili, vazifalari va tadbirlarining boshqarilishini belgilayadi. Tartibotlar, demokratik, totalitar, parlamentar, prezidentlik, mehnat 1 (https://uz.wikipedia.org/wiki/Siyosiy_rejimlar) 2 «Ozodlik manbai. Gettisberg murojaati» Avraam Linkoln 3 jamiyati tartiboti, mulk tartiboti, adliya tartiboti va boshqalar kabi turli rejimlarda o'zgartarishlarga uchrayishi mumkin 3 . Siyosiy rejim va siyosiy tartibotlar bir davlatning siyosiy hayotini tashkil etadigan asosiy elementlardir. Ular davlatning boshqarish usullarini, hukumatning tashkili va ishini, ovoz berishning usullarini, hukumatning faoliyatini cheklashni va huquqiy tartibotni belgilayadi. Kurs ishining maqsadi: Siyosiy rejim va tartibotlarning obyekti odatda davlat tuzumining amaliyoti, huquqiy madaniyati, hokimiyat tizimi, va qonunlarining barchasi bo'lib, bu tizimlar o'z faoliyatlarida davlatning huquqiy manzili, boshqarish tizimi, xalq va jamiyatga ta'sir ko'rsatish, milliy xavfsizlikni ta'minlash va boshqa muhim muddalalar bilan bog'liq bo'ladi. Bu tizimlar o'zining maqsadlari va vazifalari asosida boshqaruvni amalga oshiradi va davlatni tashkil etadi. Kurs ishining predmet i: Siyosiy rejim va tartibotlar davlat hukumati tomonidan o'rganilgan qonunlarga asoslanishini, adolat, boshqaruv va amniyatni ta'minlashni asoslarini yoritish. Kurs ishining oby ek t i : Siyosiy rejim va tartibotlar davlat tashkilotini va boshqaruvni boshqarish, huquqiy qoidalarni amalga oshirish, va jamiyatni tashkil etish maqsadlari. Ular quyidagi asosiy maqsadlarni va vazifalarni amalga oshirishadi. Kurs ishining v azifalari quyidagilardan iborat: • Hokimiyatni ta'minlash: Siyosiy rejim va tartibotlar hokimiyatni boshqarish, qonunlarni saqlash va ularni amalga oshirish, davlat organlarini tashkil etish va ular orasida isloh qilish bilan shug'ullanadi. • O'zaro munosabatlarni boshqarish: Davlat ichidagi va xalqaro sohalarda o'zaro munosabatlar va diplomatik aloqalarni tashkil etish, boshqarish va rivojlantirish. 3 «Kamin oldidagi suhbatlar. Inqiroz, oligarxlar va urush haqida» Franklin Ruzvelt 4 • Amniyatni ta'minlash: Siyosiy rejim va tartibotlar amniyatni ta'minlash uchun harakat qiladi va davlatni har xil xavf, jang, va jinoyatchiliklardan himoya qilish maqsadida xizmat qiladi. • Iqtisodiy rivojlanishni ta'minlash: Davlat iqtisodiy rivojlanish, tijorat, pul birligini boshqarish, investitsiyalarni jalb qilish va moliyaviy muhitni saqlash vazifalarini bajaradi. • Fuqarolarni himoya qilish: Odatda, siyosiy rejim va tartibotlar fuqarolarni huquqiy tarzda himoya qilish, adolatni ta'minlash, ijtimoiy masalalarga qarshi turish va ularning ma'naviyatini saqlash maqsadida faoliyat ko'rsatadi. Kurs ishining t uzilishi : Bu kurs ishi kirish qismi, ikkita bob, to‘rtta paragraf va qilingan xulosadan iborat. Ishni tugatishga kerak bo‘lgan adabiyot manbalarining manzillari va nomlari keltirilgan. 5 I BOB. SIY OSI Y REJ IM VA SIY OSI Y TA RTIBOTLA R TUSHUN CHA SI 1.1Siy osiy rejim t ushunchasi Siyosiy rejim tushunchasi, bir davlat yoki mamlakatda hukumat tashkiloti va hukumatning ishga tushirish tartibotini ifodalovchi bir konseptdir. Siyosiy rejim, hukumatning nazorati, kuchi va o'ziga xos xususiyatlari orqali davlatning boshqarish usulini va siyosiy sistemini belgilayadi. Rejim, hukumatning iqtidorini aniqlaydi va hukumatning hakimiyati qanday amalga oshirilishi va ishlab chiqilishi lozimligini ifodalaydi. Siyosiy rejimlarning turli turlari mavjud bo'lib, ular o'zaro farqliliklarga ega. Quyidagi siyosiy rejim turlari misollarini keltirish mumkin: Demokratik rejim: Demokratiya rejimi, hukumatning kuchi va ovoz berish usullari yordamida ovoz beruvchilarning qo'llab-quvvatlashi sifatida ishlaydi. Bu rejimda siyosiy pluralizm, adolat, azadoliklar, huquqiy muhofaza va inson huquqlari prinsiplari muhim ahamiyatga ega bo'ladi. Avtoritar rejim: Avtoritar rejimda hukumatning kuchi va iqtidori biron bir shaxs, guruh yoki partiya tomonidan egallanadi. Bunday rejimlarda ovoz berish jarayoni cheklangan, siyosiy partiyalar, media va o'zgarmas institutlar past darajada kontrol qilinadi. Totalitar rejim: Totalitar rejim, hukumatning har bir sohasini tushunish, past darajada kontrol qilish va insonlar hayotini to'liq nazorat qilishga harakat qiladi. Bu rejimlarda hukumatning kontroli, propagandalash va represiyalashning kuchli jihatlariga asoslangan. Teokratik rejim: Teokratik rejimda diniyo qonunlar va shariat asosida hukumat qilinadi. Diniy asoslar va liderlik bu rejimlarda siyosiy hukumatning markaziy qismiga aylanadi. Monarxiya: Monarxiya rejimida davlatning rahbari va hukumatning kuchi bir xotin-chora, shahzoda yoki boshqalar tomonidan tarqatiladi. Bu rejimda o'rnatilgan monarxning e'tibor, hukumat tashkiloti va qonunlar asosida davlat boshqariladi. Siyosiy rejim, bir davlatning siyosiy hayotini, hukumatning ishini nazorat qilish tartibotini va hukumatning kuchi va iqtidorini ifodalaydi. Rejim turi, demokratiya darajasi, ovoz berishning cheklovchiligi, huquqiy muhofaza tizimi va siyosiy partiyalar bilan munosabatlarda o'zgarishlarga olib kelishi mumkin. 6 Hokimiyatlarning bo'linishi printsipi davlat va huquq nazariyasining asosiy kategoriyalaridan biri bo'lib, unga ko'ra yagona davlat hokimiyati mustaqil va mustaqil qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatlariga (ular bilan birgalikda, ba'zan ta'sis, saylov va hokimiyat) bo'linadi. nazorat vakolatlari ham ajratilgan). Ushbu tamoyilning maqsadi davlat hokimiyatining bir shaxs yoki organda to'liq to'planishiga yo'l qo'ymaslikdir. 4 Zero, hokimiyatning bir shaxs yoki organda to‘planishi demokratiya va inson huquq va erkinliklariga bevosita tahdid solib, avtoritar tizimning o‘rnatilishiga olib keladi. Demokratik rejimlar, ovoz berish va saylov tizimi, erkin media, va fuqarolarning erkinliklarini himoya qilish asosida taniladi. Bu rejimlarda hokimiyat ovoz beruvchilar tomonidan tanlanadi, va davlat boshqaruvining legitimiteti fuqarolarning qo'llab-quvvatiga asoslangan. Totalitar rejimlar esa boshqaruvni shakllantirishda tashqi va ichki nazoratni qo'llaydigan, odatda yagona shaxs yoki guruh tomonidan boshqariladigan tizimlardir. Bu rejimlar fuqarolarning erkinliklarini cheklash, media va fikr ifodasini limitlash, va jamiyatni boshqarishda kuchli boshqaruv qo'llaniladi. Demokratik rejimlar, boshqaruvning fuqarolar tomonidan ovoz berish va saylov tizimi, erkin media, va fuqarolarning erkinliklarini himoya qilish prinsiplari asosida shakllangan tuzumlaridir. Bu rejimlar demokratiya tamoyillari va erkinlik prinsiplariga e'tibor qaratadilar. Quyidagi asosiy xususiyatlar demokratik rejimlarga xosdir. Ovoz berish va saylov tizimi: Demokratik rejimlarda fuqarolar hukumat a'zolarini ovozlab, saylov jarayonlarida ishtirok etish orqali hokimiyat organlarini belgilaydilar. Bu, hokimiyatning fuqarolar tomonidan tanlanganligini ta'minlashda muhim bo'lib, bu saylov tizimi adolatli va erkin bo'lishi lozim. Erkin media: Demokratik rejimlarda erkin media, mustaqil va ob'ektiv ma'lumotlar taqdim etishda erkin bo'lib, fuqarolar va jamiyat umumiy hokimiyatda boshqaruv organlarini izlay oladilar. Bu erkinlik, fuqarolarni ma'lumotlar bilan ta'minlash va fikr ifodasini rivojlantirishda muhim rol o'ynaydi. 4 Davlat huquq nazariyasi: darslik. – Toshkent: TDYU, 2022. – 248 bet 7 Fuqarolarning erkinliklari: Demokratik rejimlarda fuqarolar, boshqaruvni tanlashda va saylovda ovoz berishda erkinlikka ega bo'lib, shuningdek, o'z fikr va fikrini ifoda qilishda erkin bo'ladilar. Demokratiya tizimi fuqarolar arasidagi tafakkur birligini ta'minlash uchun muhimdir. Legitimlik va qo'llab-quvvat: Demokratik rejimlarda hokimiyatning legitimiteti fuqarolarning qo'llab-quvvatiga asoslangan. Hokimiyatning ovoz berish va saylov tizimi orqali tanlangan bo'lishi, fuqarolar tomonidan qabul qilinayotgan qonuniy va siyosiy jarayonlarning kelajagi uchun muhimdir. Davlat vazifalarini bajarish uchun ularga mos ravishda davlat organlari tashkil etiladi va bu organlar asosiy mas'uliyatni o'z zimmasiga oladi. Masa- lan, qonunlarni yaratish uchun parlament shakllantiriladi, qonunlarga bir xilda amal qilinishini nazorat qilish maqsadida prokuratura organlari tashkil etiladi. Davlat hokimiyatini tashkil etish va faoliyat yuritishi vakolatlarning taqsim- lanishi prinsipi asosida amalga oshiriladi. 5 Demokratik rejimlar, huquqiy adolat, erkinlik va fuqarolarning huquqlarini himoya qilish prinsiplari asosida boshqaruvni shakllantiradigan tuzumlar bo'lib, umuman, jamiyatning ishtirok etishi va uning istaklarini hisobga olishga intilganlar. Totalitar rejimlar, boshqaruvni shakllantirishda kuchli nazorat va kontrolni o'z ichiga olgan, odatda yagona shaxs yoki guruh tomonidan boshqariladigan tizimlardir. Bu rejimlar, hokimiyatni to'liq va absolut tarzda qo'llab-quvvatlashadi va fuqarolarning turmush tarzini, fikr ifodasini va harakatlarini keng doirada cheklashadi. Quyidagi xususiyatlari totalitar rejimlarga xosdir. To'liq nazorat va kontrol: Totalitar rejimlar hamma sohada — siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy sohada — to'liq nazorat qilishni maqsad qilarlar. Bu, hokimiyatning har bir sohani rivojlantirish uchun katta quvvat va resurslarni ishlatishini anglatadi. Fuqarolarning cheklanishi: Totalitar rejimlar, fuqarolar va jamiyatni cheklash maqsadida turmush tarzini, fikr ifodasini va harakatlarini limitlashadi. Fuqarolar tomonidan ifodalangan fikrlar va qarorlar hukumat tomonidan qabul qilinmaydi va 5 1. Davlat va huquq nazariyasi: Darslik / X.T.Odilqoriyev, I.T.Tulteyev va boshq.; prof. X.T.Odilqoriyev tahriri ostida. – Toshkent.: Oʻzbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2009. – 582 b 8 ularni mustaqil tarzda ifodalash riskli bo'lib, qat'iy nazorat ostida turadi. Media va propaganda: Totalitar rejimlar, media va propagandani qo'llab-quvvatlash orqali o'z versiyasini o'rtacha fuqarolarga tashlashadi. Ma'lumotlar va ma'lumot manbalarini qo'llab-quvvatlash, o'zining siyosiy xulosa va maqbuliyatlarini e'lon qilish uchun intensiv propagandalardan foydalanish bu rejimlar uchun odatiydir. Yagona boshqaruv: Totalitar rejimlarda odatda yagona shaxs yoki guruh boshqaruv qo'llaniladi. Boshqaruvingizning so'nggi maqbuliyatiga kuchli ishonish va uning qarorlariga itoat qilish talab qilinadi. Din va madaniyatning qo'llanilishi: Totalitar rejimlar, odatda diniy va madaniy moliyaviyatni o'z versiyasiga jalb qilish orqali, jamiyatni boshqarishni doimo kuchliroq qilishga harakat qiladilar. Bular jamiyatning o'zining odatiy qadriyatlarini o'zgartirishni o'z ichiga oladi. Totalitar rejimlar odatda xalqaro jamiyat uchun erkakarli va chidamli hislatlarga olib keladi, fuqarolarni boshqaruv ostida ajratadi va inson huquqlariga qaramaydi. Bu rejimlar ko'p yo'l bilan demokratik va erkin jamiyat qurishning qarshisida turadi. 6 Hozirgi kunda davlatshunos olimlar davlat apparatining eng avvalo, fuqa rolar va ular uyushmalarining turli ehtiyoj va manfaatlarini mutanosiblashtirish mexanizmi deb hisoblaydilar. Bunday fikrning to'g'riligi davlat mexanizmining e'ziga xos umumiy belgilarini tahlil etish jarayonida yaqqol ko'zga tashlanadi. 1.2. Siy osiy t art ibot t ushunchasi Siyosiy tartibot tushunchasi, bir davlatning siyosiy tizimi, huquqiy qoidalar va hukumatning ishini nazorat qilishning birlamchi asosiy qoidalari va tuzilmalarini ifodalovchi bir konseptdir. Siyosiy tartibot, davlatning hukumat tashkiloti, siyosiy institutlar, qonunlar, huquqiy muhofaza tizimlari va siyosiy maslahatlar mekanizmalari orqali boshqariladi. Siyosiy tartibotning asosiy xususiyatlari quyidagilar bo'lishi mumkin: 6 Siyosiy institutlar: maqsadlari, xususiyatlari va funktsiyalari - Fan – 2024 Muntyan M. Gosudarstvo kak politicheskiy institut. – M.: IZD-vo ISN, 2003. – 302bet. 9 Hukumatning tashkili va ishga tushirish tartibi: Siyosiy tartibot, davlatning boshqarish organlarini, ularning yo'nalishlarini va vazifalarini aniqlab beradi. Bu tartibot, hukumatning boshqarish organlarining tuzilishi, ish tartibi, vazifalari va ularga oid qonunlar va qarorlarni belgilayadi. Huquqiy tartibot: Siyosiy tartibot, huquqiy qonunlar, nizomlar va tizimlar asosida binoan quriladi. Huquqiy tartibot, inson huquqlarini himoya qilish, adolatni ta'minlash, jinoyatlar va jazo masalalari, hukumatning vazifalari va hukumat bilan fuqarolar o'rtasidagi munosabatlarni belgilayadi. Siyosiy institutlar: Siyosiy tartibot, siyosiy institutlarni, masalan, parlament, prezidentlik, hukumat, siyosiy partiyalar, siyosiy jamiyat tashkilotlari kabi birliklarni o'z ichiga oladi. Bu institutlar, siyosiy quvvatlar va tashkilotlar o'rtasidagi tashkilotlanish va faoliyatni belgilayadi. Ovoz berish va ishtirok etish: Siyosiy tartibot, ovoz berish va ishtirok etishning qonuniy va tizimli jarayonlarini belgilayadi. Bu tartibot, tanlov jarayonlarini, siyosiy partiyalar faoliyatini, siyosiy kampaniyalarni, ovozlar hisoblashni va siyosiy qatnashuvchilarning huquqlarini aniqlayadi. 7 Mustaqil media va fikr birliği: Siyosiy tartibot, mustaqil media va fikr birliğini ta'minlash, ifodaviy erkinlik va kommunikatsiya imkoniyatlarini belgilayadi. Bu tartibot, gazetachilik, televizion va radio tarmoqlarining faoliyatini, yangiliklarni o'rganish va tarqatishning cheklovchiligi va siyosiy fikr birliği tizimini o'z ichiga oladi. Siyosiy tartibotning tushunchasi 8 , davlatning siyosiy tizimining, hukumatning ishini nazorat qilishning, huquqiy tartibotning, siyosiy institutlar va ovoz berishning tuzilishi va faoliyatini ifodalayadi. Bu tartibot, demokratik, avtoritar yoki boshqa rejimlarda o'zgartirishlarga uchrayishi mumkin va davlatning siyosiy hayotini belgilayadi. Mustaqil media va fikr birliği: Siyosiy tartibot, mustaqil media va fikr birliğini ta'minlash, ifodaviy erkinlik va kommunikatsiya imkoniyatlarini belgilayadi. Bu 7 Saydullayev Sh. Davlat va huquq nazariyasi. Darslik. T.: TDYU, 2018. – 47-66-betlar 8 Siyosatshunoslik: oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma / M.Qirg‘izboev; Andijon davlat universiteti. -Toshkent: YAngi asr avlodi, 2013. -148-219 b 10 tartibot, gazetachilik, televizion va radio tarmoqlarining faoliyatini, yangiliklarni o'rganish va tarqatishning cheklovchiligi va siyosiy fikr birliği tizimini o'z ichiga oladi. Huquqiy tartibotlar, davlat tuzumining amaliyotda ijrosi, jazolash va fuqarolarning huquqlarini himoya qilishga yo'naltirilgan tuzumlaridir. Huquqiy tartibotlar, adolat va barqarorlik prinsiplari asosida ishlaydigan va jamiyatdagi har bir insonning huquqlarini himoya qiladigan tadbirlardan iboratdir. Quyidagi asosiy xususiyatlar huquqiy tartibotlarga xosdir: Qonun va nizomlar: Huquqiy tartibotlar, qonun va nizomlar tizimi orqali tuziladi. Qonunlar, fuqarolarning huquq va erkinliklarini belgilaydi va bu qonunlarning adolatli, aniq va ta'riflangan bo'lishi lozim. Fuqarolarning huquq va erkinliklari: Huquqiy tartibotlar, fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilish uchun tuzilgan. Bu tartibotlar, barcha fuqarolar uchun o'zaro tenglikni, adolatni va insaniyat huquqlarini muhofaza etishga yo'naltirilgan. Jazolar va adliya tizimi: Huquqiy tartibotlar jazo tizimi orqali qonunlarni buzgan va jazo ko'rsatilgan shaxslarni mas'uliyatga tortishni amalga oshiradi. Adliya tizimi, adolatli va ob'ektivlik prinsiplari asosida har bir davoni ko'rib chiqishda muhim rol o'ynaydi. Fuqarolarning huquqi himoyasi: Huquqiy tartibotlar, fuqarolar uchun huquqi himoyani ta'minlash uchun tadbirlar olib keladi. Bu himoya davlat va jamiyat organlarining fuqarolarga qo'limoqda, muhofaza qilayotganda, jazolar, qadriyatlar va boshqa muammoni adolatli yechish orqali amalga oshiriladi. Ob'ektivlik va adolat: Huquqiy tartibotlar ob'ektiv va adolatli bo'lishi talab qilinadi. Adliya tizimi, har bir shaxs yoki tashkilotga teng huquq beringanligi va qonunlarni adolatli amalga oshirishni ta'minlash uchun o'zlashtiriladi. Huquqiy tartibotlar, jamiyatning ishtirok etishini, tashqi va ichki barqarorligini ta'minlash, va inson huquqlarini himoya qilishga yo'naltirilgan tuzumlar bo'lib, ular huquqiy, iqtisodiy, ijtimoiy, va madaniy sohada muvaffaqiyatli ishlaydigan davlat tuzumlari hisoblanadi. 9 Siyosiy tartibotning tushunchasi, davlatning siyosiy tizimining, 9 Tsebelis, Jorj. Veto o'yinchilari: siyosiy institutlar qanday ishlaydi . Princeton University Press, 2002 yil 11 hukumatning ishini nazorat qilishning, huquqiy tartibotning, siyosiy institutlar va ovoz berishning tuzilishi va faoliyatini ifodalayadi. Bu tartibot, demokratik, avtoritar yoki boshqa rejimlarda o'zgartirishlarga uchrayishi mumkin va davlatning siyosiy hayotini belgilayadi. 12 II BOB. SIY OSIY REJ IM VA TA RTIBOTLA R O’RTA SIDA GI MUN OSA BA TLA R 2.1.Demok rat ik rejim v a t art ibot lar Siyosiy rejim va tartibotlar o'rtasidagi munosabatlar odatda davlatning boshqarilish usullari, hokimiyatning qonunlar va nizomlar tizimi, fuqarolarning huquqlari va erkinliklari, jamiyatning boshqarish prinsiplari hamda hokimiyat organlarining faoliyati orqali belgilanadi. Bu munosabatlar har bir davlat tuzumining xususiyatlari va jamiyatning o'zining so'zlagan o'rni ta'sirida shakllanadi. Quyidagi muhim nuqtalarni ta'kidlash mumkin: Boshqarish usullari va hokimiyat: Siyosiy rejim, hokimiyatni qanday boshqarishni, uning legitimitetini qanday hosil qilishni va qonunlar orqali qanday amalga oshirishni belgilaydi. Tartibotlar esa boshqarishni o'rganish, jinsini tanlash va amalga oshirishda, jamiyatning ta'sirini qo'llab-quvvatlashda roli bo'ladi. Huquqiy tartibot va adliya tizimi: Siyosiy rejimlar, huquqiy tartibotlarni qanday shakllantirish va adliya tizimini qanday muhofaza qilishni ko'rsatadi. Demokratik rejimlarda huquqiy tartibotlar odatda fuqarolarning huquqlarini himoya qilish uchun muhim ahamiyatga ega bo'ladi. 10 Fuqarolarning erkinliklari: Siyosiy rejim va tartibotlar, fuqarolarning siyosiy va jamiyatiy erkinliklarini cheklash yoki muhofaza qilishda o'zaro bog'liq bo'lishi mumkin. Demokratik rejimlarda fuqarolar o'z erkinliklari va huquqlari ustida kuchli hissa sahibi bo'ladi. Media va fikr ifodasi: Siyosiy rejimlar o'z media politikasini va fikr ifodasini qanday shakllantirishni aks ettiradi. Demokratik rejimlar odatda erkin media va ochiq fikr ifodasini himoya qiladilar, ammo totalitar rejimlarda media va fikr ifodasi kuchli nazorat ostida bo'ladi. Jamiyatning o’zini boshqarish: Siyosiy rejim va tartibotlar, jamiyatning o'zini boshqarish, ijtimoiy va madaniy qadriyatlarini shakllantirishda o'zaro ta'sir qiladi. Sotsialistik rejimlar, madaniy va iqtisodiy jarayonlarni rivojlantirishga qaratilgan. 10 Eyzaguirre, J. (2004) Siyosiy va ijtimoiy institutlar tarixi. Tahririyat Universitet Santyago-de-Chili 13 Har bir davlatning siyosiy rejimi va tartiboti o'zining xususiyatlari va mafkuralari bo'lib, ularning o'rtasidagi munosabatlar jahon siyosiy va huquqiy nazariyatlarida o'rganiladi. Demokratik rejim, hukumatning kuchi va ovoz berish usullari yordamida ovoz beruvchilarning qo'llab- quvvatlashi sifatida ishlayan bir siyosiy rejim turi. Bu rejimda, hukumat ovozlar orqali tanlanadi va hukumatning faoliyati adolat, azadoliklar, huquqiy muhofaza va inson huquqlari prinsiplari asosida amalga oshiriladi. Demokratik rejimning tartibotlari quyidagilar bo'lishi mumkin: Parlamentar tartibot: Parlamentar demokratiyada, hukumat parlament tomonidan tanlanadi va parlamentning qonun qabul qilish vaqti, hukumatni yo'qotish yoki hukumatni ishdan ketarli qilish imkoniyati mavjud. Parlamentdagi siyosiy partiyalar ovozlar orqali kuch va iqtidorni taqsimlashda muhim rol o'ynayadi. Prezidentlik tartiboti: Prezidentlik demokratiyada, hukumatning boshqarilishi uchun prezident ovozlari yordamida tanlanadi. Prezident, hukumatning boshqarish organi sifatida faoliyat yuritadi va qonun qabul qilish, hukumat a'zolari tayinlash, diplomatiya va hukumatning harakatlari kabi vazifalarni bajaradi. Mehnat jamiyati tartiboti: Mehnat jamiyati tartiboti, ishchilar va ishodda qatnashuvchilar tomonidan hukumatning tanlanishiga asoslangan demokratik rejim turi hisoblanadi. Bu tartibotda, vakillar va vakolatli organlar orqali ishchilar va ishodda qatnashuvchilar hukumatning faoliyatini nazorat qiladi va ularning talablarini ifoda etadi. Mulk tartiboti: Mulk tartiboti, hukumatning moliyaviy siyosati va iqtisodiyotini ovozlar orqali belgilaydigan bir demokratik rejim turi hisoblanadi. Bu tartibotda, moliyaviy masalalar, sarmoyalar, soliq siyosati va moliyaviy institutlar ovozlar orqali belgilanadi. Demokratik rejimda tartibotlar, hukumatning tanlanishi, qonun qabul qilish, faoliyat nazorati, muhim institutlar va ovoz berishning tashkil etilishi kabi jarayonlarni o'z ichiga oladi. Bu tartibotlar, siyosiy pluralizm, adolat, huquqiy muhofaza va demokratik qonunlar asosida davlatning boshqarishini ta'minlashga qaratilgan. Nafaqat siyosiy tartibotlar, balki ovoz berish, media erkinligi va fikr birliği kabi asosiy tamoyillar ham demokratik rejimning jihatlaridan biri 14 hisoblanadi. Partiyaga mansubligiga ko‘ra fuqaroning huquqlarini har qanday cheklash, xuddi shuningdek unga imtiyozlar yoki ustunliklar berish taqiqlanadi. 11 Nafaqat siyosiy tartibotlar, balki ovoz berish, media erkinligi va fikr birliği kabi asosiy tamoyillar ham demokratik rejimning jihatlaridan biri hisoblanadi. Davlatning jamiyat hayotining asosiy sohalariga, fuqarolar va ijtimoiy guruhlar faoliyatiga ko'rsatadigan ta'siri maqsadli va samarali bo'lishi lozim Ushbu maqsadga ishchan, izchil, qobiliyatli davlat apparati vositasida erishiladi. Davlat ishlarini boshqarish davlat apparati tarkibida yuqori uyush goglikni, vakolatlar doirasida omilkor harakatni, mahorat va professionalizmni talab etadi. 12 2.2. A v at orit ar rejim v a t art ibot lar Avtoritarizm (lot. to’la hokimiyat) — ustunlik va irodani ko’pchilikka o’tkazishga asoslangan har qanday ijtimoiy-siyosiy rejimdir. Avtoritarizmning shakllari absolyut monarxiya, diktatura, posttotalitar rejimlardir. Avtoritar rahbarlar qo’rqitish, qirg’in, zo’rlikni qurol qilib olishlari hamda ommaning ishonchini qozonishga, qonunga suyanishga va boshqa vositalarga ham murojaat qilishlari mumkin. Tarixdagi barcha avtoritar rejimlar hukmronlikning an’anaviy va xarizmatik turlariga asoslangandir. Totalitar rejim yemirilgandan keyin tashkil topgan davlatlarning ko’pchiligi avtoritar rejimlarga amal qiladi. Bir qator avtoritar davlatlar o’zining samaradorligini amalda ko’rsatdi. Avtoritar rejimning ijobiy tomoni si-fatida ularda kuchli hokimiyat va erkin xo’jalik yuritish, siyosiy barqarorlik va iqtisodiy o’sish uyg’unligiga erishish mumkinligi ta’kidlanadi. Bu rejimning zaif tomonlarini esa siyosatning ayrim shaxs yoki guruh irodasiga to’laligicha bog’liligi; fuqarolarning siyosiy hayotdan chetlanganligi; butun jamiyatning siyosiy o’yinlar, avantyuralar qurboni bo’lish potentsial xavfining doimiy mavjudligi; o’rta asrlardagidek podsho, rahbar, yetakchining adolati, zakovatiga umid, bog’liqlik tashkil etadi. 11 O’zbekiston Respublikasining 1996-yil 26-dekabrdagi “Siyosiy partiyalar to’g’risida”gi Qonuni. // O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Axborotnomasi. – 1997. № 2. – 3-t 12 15 Shu bilan birga avtoritar rejimlarning bir qator ijo-biy tomonlari ham borki, bu xususiyat, ayniqsa, o’tish davrini boshidan kechirayotgan jamiyatlarda o’z samaradorligini amalda ko’rsatadi. Avtoritar hokimiyat — kuchli hokimiyat shuning uchun ham uning jamiyatda tartib, barqarorlikni ta’ minlash qobiliyati bir muncha yuqoriroq. Bu hokimiyat turli kuchlar qarshiligini sindirib, jamiyatda tarkibiy o’zgarishlarni tez o’tkaza oladi va butun imkoniyatlarni eng dolzarb muammolarni hal qilishga yo’naltira oladi. Tub islohotlar va o’zgarishlar davrida ana shunday kuchli hokimiyatning mavjud bo’lishi, albatta, afzalroqdir. Avtoritar tuzumlarning aksariyati modernizatsiya yo’lidan boradi. Hozirgi vaqtda avtoritar rejimlar demokratiyaga yo’naltirilganligi bilan xarakterlanadi. Bunday yo’naltirilgan siyosiy rejimlar jamiyatda bozor munosabatlarini qaror toptirish, o’rta qatlam nufuzini oshirish, fuqarolik jamiyatini shakllantirish, qonun ustuvorligini ta’minlash, jamiyatni siyosiy hamda har qanday plyuralizmga tayyorlash vazifasini bajaradi. Ularning faoliyat davri unchalik uzoq bo’lmaydi. Jamiyatda shakllangan demokratik munosabatlar va shu yo’nalishdagi kuchlar uning asta-sekinlik bilan siyosiy rejimning boshqa turi — demokratiyaga o’tishini ta’minlaydi. Tarkibiy o’zgarishlarni tez o’tkaza oladi va butun imkoniyatlarni eng dolzarb muammolarni hal qilishga yo’naltira oladi. Tub islohotlar va o’zgarishlar davrida ana shunday kuchli hokimiyatning mavjud bo’lishi, albatta, afzalroqdir. Avtoritar tuzumlarning aksariyati modernizatsiya yo’lidan boradi. Hozirgi vaqtda avtoritar rejimlar demokratiy aga yo’naltirilga nligi bilan xarakterlan adi. Bunday yo’naltirilgan siyosiy rejimlar jamiyatda bozor munosabatlarini qaror toptirish, o’rta qatlam nufuzini oshirish, fuqarolik jamiyatini shakllantirish, qonun ustuvorligini ta’minlash, jamiyatni siyosiy hamda har qanday plyuralizmga tayyorlash vazifasini bajaradi. Ularning faoliyat davri unchalik uzoq bo’lmaydi. Jamiyatda shakllangan demokratik munosabatlar va shu yo’nalishdagi kuchlar uning asta- sekinlik bilan siyosiy rejimning boshqa turi — demokratiyaga o’tishini ta’minlaydi. Tarkibiy o’zgarishlarni tez o’tkaza oladi va butun imkoniyatlarni eng dolzarb muammolarni hal qilishga yo’naltira oladi. Tub islohotlar va o’zgarishlar davrida ana shunday kuchli hokimiyatning mavjud bo’lishi, albatta, afzalroqdir. Avtoritar 16 tuzumlarning aksariyati modernizatsiya yo’lidan boradi. Hozirgi vaqtda avtoritar rejimlar demokratiy aga yo’naltirilga nligi bilan xarakterlan adi. Bunday yo’naltirilgan siyosiy rejimlar jamiyatda bozor munosabatlarini qaror toptirish, o’rta qatlam nufuzini oshirish, fuqarolik jamiyatini shakllantirish, qonun ustuvorligini ta’minlash, jamiyatni siyosiy hamda har qanday plyuralizmga tayyorlash vazifasini bajaradi. Ularning faoliyat davri unchalik uzoq bo’lmaydi. Jamiyatda shakllangan demokratik munosabatlar va shu yo’nalishdagi kuchlar uning asta- sekinlik bilan siyosiy rejimning boshqa turi — demokratiyaga o’tishini ta’minlaydi. Tarkibiy o’zgarishlarni tez o’tkaza oladi va butun imkoniyatlarni eng dolzarb muammolarni hal qilishga yo’naltira oladi. Tub islohotlar va o’zgarishlar davrida ana shunday kuchli hokimiyatning mavjud bo’lishi, albatta, afzalroqdir. Avtoritar tuzumlarning aksariyati modernizatsiya yo’lidan boradi. Hozirgi vaqtda avtoritar rejimlar demokratiyaga yo’naltirilganligi bilan xarakterlanadi. Bunday yo’naltirilgan siyosiy rejimlar jamiyatda bozor munosabatlarini qaror toptirish, o’rta qatlam nufuzini oshirish, fuqarolik jamiyatini shakllantirish, qonun ustuvorligini ta’minlash, jamiyatni siyosiy hamda har qanday plyuralizmga tayyorlash vazifasini bajaradi. Ularning faoliyat davri unchalik uzoq bo’lmaydi. Jamiyatda shakllangan demokratik munosabatlar va shu yo’nalishdagi kuchlar uning asta- sekinlik bilan siyosiy rejimning boshqa turi — demokratiyaga o’tishini ta’minlaydi. Siyosiy tizimlar tipologiyasi. Siyosatshunoslik fanida siyosiy tizimlarni turlarga bo’lish g’oyasi turli mamlakatlar siyosiy tizimlarini qiyosiy tahlil qilish zarurati tufayli paydo bo’ldi. Jamiyatning siyosiy tizimi to’g’risidagi bilimlar u yoki bu mamlakatdagi siyosiy barqarorlikning darajasini aniqlashning eng qulay vositasidir. Bu, masalan, chet el investorining biror mamlakatda o’z mablaglarini joylashtirish to’g’risidagi qaroriga to’g’ridan-to’g’ri ta’sir ko’rsatadi. Hozir dunyoda 180 dan ortiq mamlakat mavjud, ularning siyosiy tizimlari ham turli-tumandir. Turli jamiyatlardagi siyosiy hayot shakllarining rivojlanganligiga ko’ra quyidagi siyosiy tizimlar tiplari o’zaro farqlanadi: 17 Demokratik siyosiy tizim; Avtoritar siyosiy tizim; Totalitar siyosiy tizim. Xalq hokimiyatchiligi, demokratik maqsadlar va ideallarni amalga oshirish uchun real istiqboli ko’proq, barqaror bo’lgan siyosiy tizim turi - demokratiyadir. Demokratik siyo-siy tizimning asosiy xususiyatlari: — fuqarolarning siyosatga keng jalb etilganligi, ular huquqlari va erkinliklarining kafolatlanganligi, hayot darajasining yuqoriligi, rivojlangan o’rta tabaqaning muhim roli; — hokimiyatni amalga oshirishda hokimiyat institutlari va shaxslarning keng ishtiroki, siyosiy qatnashuv ning o’zaro musobaka , rahbarlikn ing esa ko’ppartiyaviylik shaklida tashkil etilganligi; - xalq, xohish-irodasining parlament shaklida ifoda etilishi, qonun chiqaruvchi organlarning saylovlar asosida shakllantirilganligi; - demokratik siyosiy madaniyat; - davlatni boshqarishda qatnashishda fuqarolar huquqlarining tengligi; - hukmron va muxolif siyosiy partiyalarning mavjudligi; - partiyalarning legal kurashi sharoitida shakllanadigan umumdavlat vakillik organi — parlamentning mavjudligi; - partiyalarning saylovlardagi legal kurashi natijasiga ko’ra hukumatning shakllanishi: - joylardagi ijtimoiy-iqtisodiy va ijtimoiy-siyosiy vaziyatni o‘rganish, uning asosida mavjud muammolarni va ularni hal etish imkoniyatlarini aniqlash, 18 Partiyaning tegishli takliflarini ishlab chiqish, bunga jamoatchilik e’tiborini jalb qilish. 13 Avtoritar tipdagi siyosiy tizimlar esa siyosiy muxolifatga yo’l qo’ymaydigan, Biroq shaxs va jamiyatning nosiyosiy sohalardagi avtonomligini saqlab qoluvchi, bir shaxs yoki shaxslar guruhining cheklanmagan hokimiyati sifatida ajralib turadi. Bunday tizimlarning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat: — hokimiyatning bir shaxs yoki kichik bir guruh qo’lida to’planganligi; — hokimiyatning cheklanmaganligi, fuqarolar tomonidan nazorat qilina olmasligi, hokimiyat qonunlar asosida ish ko’rishi mumkin, ammo bu qonunlar hokimiyat ehtiyojlariga ko’ra qabul qilinadi; — kuchga suyanish. Avtoritar tuzum xalq tomonidan quvvatlanishi, repressiyalar, zo’rlik ishlatilmasligi mumkin. Ammo u yetarli kuchga ega bo’lib, istalgan vaqtda itoat va tartib o’rnatish layoqatiga ega; — hokimiyat va siyosat sohasida yakka hukmronlikning o’rnatilishi, amalda muxolifat va raqobatga yo’l qo’ymaslik. Avtoritarizm sharoitida bir qancha partiyalar, kasaba uyushmalari va boshqa jamoat tashkilotlari mavjud bo’lishi mum-kin. Lekin ular hokimiyat nazoratida bo’ladilar. Ba’zan muxolifatning yo’qligi jamiyatning bunga tayyor emasligi, ijtimoiy ehtiyojning etilmaganligi bilan ham izohlanadi; - jamiyatning siyosatdan boshqa sohalariga kam aralashish, hokimiyat birinchi navbatda o’z xavfsizligini ta’minlash, jamoat tartibini o’rnatish, mudofaa, tashqi siyosat bilan shug’ullanadi. Shu bilan bir qatorda u bozorning o’z-o’zini tartibga solish mexanizmini buzmagan holda iqtisodiy rivojlanish strategiyasiga ta’sir etishi, kuchli ijtimoiy si- yosat olib borishi ham mumkin; siyosiy elitaning raqobatli saylovlar jarayonida emas, yuqoridan tayinlash yo’li bilan shakllantirishi; 13 9. O’zbekiston Xalq demokratik partiyasining nizomi va dasturi // Xalq so’zi. 1995-yil 25-mart 19 - muxolif matbuot, muxolif partiyalarning taqiqlanishi, fuqarolar demokratik huquq va erkinliklarining tugatilganligi yoki cheklanganligi; - davlat organlarida saylovning cheklanishi va parlamentning ikkinchi darajali organga aylanib qolishi; - hukmron partiyaning davlat apparati bilan qo’shilib ketishi; - avtoritar hokimiyat o’zini cheklovchi mexanizmlarga ega. Mulkchilikning turli shakllari mavjudligi, ijtimoiy sohasida ijtimoiy bir xillikning yo’qligi, sinf va qatlamlarning muxolifat sifatida yuq qilinmasligi, mafkura sohasida turli qarashlar va nuqtai nazarlarning cheklangan va yashirin holda mavjud bo’lishi, an’analar avtoritar siyo- siy tizimning asosiy cheklovlaridir. Totalitar turdagi siyosiy rejimlar davlatning jamiyat hayotining barcha sohalarida to’la (total) nazorati o’rnatilganligi bilan ajralib turadi yoki xarakterlanadi. Totali-tar siyosiy rejimlarning asosiy xususiyatlari quyidagilardir: - butun jamiyat hayotining mafkuraga bo’ysundirilishi, hukmron mafkuraga absolyut haqiqat maqomi berilishi. Mazmuniga ko’ra totalitar mafkura inqilobiy bo’lib, ishchilar sinfi yoki oriylar irqining ustunligi to’g’risidagi ijti-moiy afsonalarga tayanadi (kommunizm, fashizm, natsional-sotsializm); - axborot manbalarining to’laligicha hokimiyat qo’lida to’planishi. Ijtimoiy fikr yuqotilib, aholining siyosiy madaniyati siyosiy axborotlardan xabardorlik bilan almashinadi. Kishilar ongida yarashish mumkin bo’lmagan dush-man obrazini yaratish kuchaytiriladi, g’oyaviy muxoliflar dushman sifatida baholanadi; davlat mavqeining kuchayib, har qanday shaxsiy hayotni bartaraf etishga intilish. Totalitarizmning asl maqsadi — fuqarolik jamiyatining har qanday ko’rinishlarini yo’q qilishdir. Inson siyosatdan mutlaqo begonalashganligiga qaramay siyosat sub’yekti sifatida baholanaveradi; yagona hukmron partiyaning davlat apparati bilan qo’shilib ketishi natijasida vujudga kelgan partiya nomenklaturasining jamiyatni boshqarishi; 20 - fuqarolar huquq, va erkinliklarining maksimal darajada kamsitilishi; - ijtimoiy nazorat va zo’rlik apparatining kuchayishi, markazlashgan iqtisodiyot, mulkchilikda davlat mulkining us-tunligi; - hokimiyatning barcha darajalarda nomenklaturaning yopiq kanallari orqali shakllantirilishi; - hokimiyat bo’linishi prinsipining amalda bekor qilinganligi. Jahon siyosiy tarixida totalitar siyosiy tizimning ko’rinishlari sifatida kommunizm (1918-yilda Rossiyada umumiy belgilari shakllangan edi), fashizm (1922-yilda Mussolini tomonidan Italiyada o’rnatilgan edi) va natsio-nal-sotsializm (1933-yilda Germaniyada vujudga keldi) qayd etiladi. Totalitarizm ijtimoiy turg’unlik va regressiya, fuqarolar passivligini paydo qilishini, davlat va partiya apparatini degradatsiyaga, ma’naviy aynishga olib borishini yuqorida qayd etilgan mamlakatlar tarixi yaqqol isbotladi. O’tish holatidagi jamiyatlard a (totalitarizm yoki avtoritariz mdan demokratiyaga yoki aksincha) o’tish davri siyo-siy tizimlari shakllanadi. Bunday siyosiy tizimlar siyosiy institutlarning zaifligi bilan, oxlokratiya, ya’ni olomon hokimiyati xavfi namoyon bo’lishi bilan, siyosiy xis- tuyg’ular jilovlanmaganligi bilan, ijtimoiy guruhlarning o’z g’oyaviy-siyosiy yo’llarini yo’qotganliklari (yo’qotishlari) va boshqa xolatlar bilan ajralib turadi. Ayrim siyosatshunoslar siyosiy tizimlarni ulardagi markazlashuv darajasi, xurfikrlilik, plyuralizm va siyosiy hayotning demokratlashganligi darajasiga ko’ra sifatlab, quyidagi tiplarga ajratadilar: Marksistik siyosiy tizimlar (siyosiy tizimlarni bir-biriga keskin qarama-qarshi qo’yadi). Demokratik siyosiy tizimlar (fuqarolarning hokimiyat ustidan nazoratini ta’minlovchi mexanizm mavjud bo’ladi). 21 Modernizatsiyalashgan siyosiy tizimlar (rivojlangan fuqarolik jamiyati, hokimiyat asoslanganligining ratsional usuli mavjud bo’ladi). An’anaviy siyosiy tizimlar (siyosiy an’analarga sodiqlik, hokimiyatning monarxiya shakli va h.k.). O’tish davri siyosiy tizimlari (bundam tizim negizida rivojlanmagan fuqarolik jamiyati, siyosiy rollarning zaif tabaqalashtirilganligi, hokimiyatning xarizmatik usulda asoslanganligi, siyosiy institutlarning zaif rivojlanganligi yotadi). Shunday qilib, jamiyatnin g siyosiy tizimini muntaza m ravishda takomillashtirib borish fuqarolik jamiyatini shakllantirishning asosiy sharti bo’lib, murakkab va ko’p qirrali bu mexanizmning samarali faoliyat ko’rsatishidan jamiyat, undagi har bir ijtimoiy guruh va individ manfaatdordir. Franklin Ruzvelt «Buyuk depressiya» davrida AQShni boshqargan va uni uzoq davom etgan inqirozdan olib chiqishga muvaffaqdavlat rahbari hisoblanadi. Amerikaliklarda kelajakka ishonchni uyg‘otish uchun, u shaxsan o‘zi xalqqa davom etayotgan islohotlar va hukumat rejalarining ma’nosini tushuntirishga qaror qilgan. Ruzvelt Amerika xalqiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri radio xabarlari orqali murojaat qilib kelgan. Bu nutqlar tarixga «Kamin oldidagi suhbatlar» nomi bilan kirdi. Ruzvelt o‘n ikki yillik boshqaruvining oxirigacha odamlarga murojaat qilib kelgan. AQSh 32-prezidentining eng yaxshi nutqlaridir. 22 X ULOSA Siyosiy rejim va siyosiy tartibotlar, bir davlatning siyosiy tizimini va boshqarish usullarini ifodalayuvchi muhim qavramlardir. Siyosiy rejim, demokratik, avtoritar, totalitar yoki boshqa turlardagi boshqarish usullarini belgilayadi. Demokratik rejim, ovoz berish, adolat, huquqiy muhofaza va ifodaviy erkinlik prinsiplariga asoslanadi. Avtoritar rejim esa kuchi bir guruh yoki shaxsga berilgan hukumat turi hisoblanadi, totalitar rejim esa absolut kuchga ega hukumatning barcha sohalar va hayotni boshqarishini ifodalaydi. Siyosiy tartibotlar, hukumatning faoliyati, qonunlar va qarorlar qabul qilish, institutlar va tashkilotlarni tuzish, ovoz berish va siyosiy qatnashuvchilarning huquqlari kabi jarayonlarni o'z ichiga oladi. Bu tartibotlar, siyosiy rejimning amalga oshirishini ta'minlayadi. Siyosiy rejim va tartibotlar, davlat va jamiyatning siyosiy huquqiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotini belgilashda muhimdir. Demokratik rejim va tartibotlar, ovoz berish, siyosiy erkinlik, huquqiy muhofaza va demokratik tashkilotlanish prinsiplariga asoslangan adolatli va erkinlikga yo'naltirilgan siyosiy tizimni ifodalayadi. Ular fuqarolar uchun siyosiy qatnashuv va tashkillanish imkoniyatlarini yaratish, huquqiy muhofazani ta'minlash va demokratik qarorlar qabul qilish jarayonlarini o'z ichiga oladi 14 . Boshqarish usullari va tartibotlar, jamiyatning siyosiy huquqiy, demokratik va ijtimoiy talablari bilan mos kelishi, adolat, huquqiy muhofaza va demokratik tashkilotlanish prinsiplariga asoslanishi kerak. Bu rejim va tartibotlar orqali davlat va jamiyat o'rtasida o'zaro munosabatlar adolatli va demokratik bo'lishini ta'minlayadi. Ayni mahalda ko'plab qonunlar va huquqiy xujjatlar Umumjahon deklaratsiyasida elon qilingan prinsiplarga asoslangan. Koplab mamlakatlar Deklaratsiyadan iqtibos keltiradilar yoki tuning qoidalarini oz asos qonunlariga va konstitutsiyalariga kiritiladilar. Uning prinsiplari 1948 yildan buyon inson huquqlari 14 “Kamin oldidagi suhbatlar. Inqiroz, oligarxlar va urush haqida”. Franklin Ruzvelt. 23 boyicha toz ilgan ko`plab paktlar, konvensiyalar va shartnomalarga asos qilib olingan. Ushbu huquqiy xujjatlarni imzolagan har bir mamlakat unga qat'iy amal qilishi shart. 24 FOY DA LA N ILGA N A DA BIY OTLA R 1. Davlat va huquq nazariyasi: Darslik / X.T.Odilqoriyev, I.T.Tulteyev va boshq.; prof. X.T.Odilqoriyev tahriri ostida. – Toshkent.: Oʻzbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2009. – 582 b. 2. Davlat huquq nazariyasi: darslik. – Toshkent: TDYU, 2022. – 248 bet 3. Siyosiy institutlar: maqsadlari, xususiyatlari va funktsiyalari - Fan – 2024 Muntyan M. Gosudarstvo kak politicheskiy institut. – M.: IZD-vo ISN, 2003. – 302bet. 4. Saydullayev Sh. Davlat va huquq nazariyasi. Darslik. T.: TDYU, 2018. – 47-66-betlar 5. Siyosatshunoslik: oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma / M.Qirg‘izboev; Andijon davlat universiteti. -Toshkent: YAngi asr avlodi, 2013. -148-219 b. 6. Tsebelis, Jorj. Veto o'yinchilari: siyosiy institutlar qanday ishlaydi . Princeton University Press, 2002 yil. 7. Eyzaguirre, J. (2004) Siyosiy va ijtimoiy institutlar tarixi. Tahririyat Universitet Santyago-de-Chili 8. O’zbekiston Respublikasining 1996-yil 26-dekabrdagi “Siyosiy partiyalar to’g’risida”gi Qonuni. // O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Axborotnomasi. – 1997. № 2. – 3-t 9. O’zbekiston Xalq demokratik partiyasining nizomi va dasturi // Xalq so’zi. 1995-yil 25-mart IN TERN ET RESURSLA RI: 1._ 2.3._ 4.5._ 6. 25 7. 8. “Kamin oldidagi suhbatlar. Inqiroz, oligarxlar va urush haqida”. Franklin Ruzvelt. 26

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SIYOSIY REJIM VA SIYOSIY TARTIBOTLAR TUSHUNCHASI

Siyosiy rejim tushunchasi

Siyosiy tartibot tushunchasi

II BOB. SIYOSIY REJIM VA TARTIBOTLAR O’RTASIDAGI MUNOSABATLAR

Demokratik rejim va tartibotlar

Avatoritar rejim va tartibotlar

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA

INTERNET RESURSLAR

Купить