Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 938.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Sizot suvlari, ularning rejimi, balansi va kritik chuqurligi. tuproqning tuz rejimi va balansi

Купить
SIZOT SUVLAR I, ULARNING REJIMI, BALANSI VA KRITIK CHU Q URLIGI . TUPROQNING TUZ REJIMI VA BALANSI Reja: 1. Sizot suvlar rejimi va unga ta’sir ko‘rsatadigan omillar. 2. Sizot suvlarining tiplari. 3. Sizot suvlarning balansi va maqbul chuqurligi 1. Sizot suvlar rejimi unga ta’sir ko‘rsatadigan omillar. Yer osti suvlari tuproq gruntning suv o‘tkazmaydigan qatlamlari orasidagi bo‘shliqlarda to‘planadigan yerkin (gravitatsion) suvlardir. Yer osti suvlari joylashish chuqurligi va tarqalishi xaraktyeriga ko‘ra, tuproq muallaq(vyerxovodka), sizot va artizan suvlariga bo‘linadi. 1. Tuproq suvlari - bu suvlar bug‘simon, suyuq va qattiq (muz) holatda bo‘lib tuproq-grunt qatlamidagi kapillyar va nokapillyar g‘ovaklarda mavjud bo‘ladi, ular atmosfyera yog‘ingarchiligi, sug‘orish hamda kondensatsiya namligi hisobiga vujudga keladi. Tuproq suvlari qishloq xo‘jalik ekinlarini suv bilan ta’minlashda asosiy manbaa xisoblanadi. 2. Muallaq (vyerxovodka) suvlar - bu suv ham tuproq suvlari singari bo‘lib, u yer yuzasiga yaqin joylashgan suvni kam o‘tkazadigan qatlamlar ustida har xil kattalikdagi linza shaklida vaqtinchalik to‘planadi va tuproqda me’yoridan ortiqcha namlik vujudga keltiradi. 3. Sizot suvlari-bu suvlar tuproq ostidagi birinchi suv o‘tkazmaydigan qatlam ustida to‘planadi va yer usti suvlari (daryo, ko‘l, suv omborlari, sug‘orish tarmoqlaridan shimilgan suvlar va sug‘orish natijasida) hisobiga paydo bo‘ladi. Suv o‘tkazmaydigan qatlam yuzasining sizot suvlari to‘plangan qismi to‘yinish deyiladi.Sizot suvlarining to‘yinishi qismidan tuproq kapillyar - lari orqali zaxlanishi kapillyar zaxlanish deyiladi. Kapillyar zaxlanish qismidan yerning yuzasigacha bo‘lgan masofa tuproq va tuproq osti qatlamining ayerotsiya qismi deyiladi. Kapilyar zaxlanish qismidan yerning yuzasigacha bo‘lgan masofa tuproq osti qatlamining azratsiya qismi deyiladi. 4. Bosimsiz yer osti suvlari - bu suvlar yer osti suv o‘tkazmaydigan qatlamlar orasidagi bo‘shliqda to‘plangan bo‘lib, bo‘shliqlar yer yuzasi bilan bog‘langan va yer usti suvlari hisobiga paydo bo‘ladi. 5. Bosimli yer osti (artizan) suvlari bu suvlar chuqur yer osti bo‘shliq qatlamlarida to‘plangan bo‘lib, bo‘shliqlarning ustki va ostki qatlamlari suv o‘tkazmaydigan jinslardan iborat. Ularning paydo bo‘lishi va o‘zgarishi gidrogeologik sharoitlarga bog‘liq bo‘ladi. Sizot suvlari deb – tuproq gruntning birinchi suv o‘tkazmaydigan qatlam ustida to‘plangan suvlarga aytiladi. Sizot suvlari yerning meliorativ xolatiga (sho‘rlanish va botqoqlanish) va qishloq xo‘jalik ekinlarining sug‘orish rejimlariga ta’sir ko‘rsatadi. Sizot suvlar satxi qanchalik yuza joylashgan, minyerallashish darajasi hamda grunt tarkibida tuz ko‘p bo‘lsa, tuproq shuncha tez va ko‘p sho‘rlanadi. Sizot suvlari yer yuzasiga yaqin joylashgan sho‘rlanmagan yerlarda esa zaxlanish va botqoqlanish yuz byeradi. SHuning uchun sizot suvlarining sug‘oriladigan yerlarda paydo bo‘lish sharoitlari, joylashish tartibi, tarkibi, balansi va uning maqbul chuqur-ligini xamda sizot suvlaridan qishloq xo‘jalik ekinlarini sug‘orishda foydalanish masalalarini o‘rganish muhim amaliy ahamiyatga ega. Sizot suvlarining ma’lum vaqt (sutka, oy, mavsum, yil va asr davomida) ichida joylashish satxi va minyerallanish darajasining o‘zgarishiga sizot suvlarining rejimi deyiladi. Sizot suvlari 2 xil satxga ega bo‘ladi – maksimal va minimal. 1.30-rasm. Dunyo mamlakatlarida yer osti va sizot suvlarining joylashish chuqurliklari (o‘rtacha 2003-2013 ma’lumotlari) 1 1 Water and jobs. The global perspective on water. UNESCO 2016. p. 18. Ma’lum vaqt ichida yer yuzasiga eng yaqin joylashgan satx maksimal, eng chuqur joylashgan satx minimal sath deyiladi. Sizot suvining maksimal va minimal sathlari orasidagi farq sizot suv sathining o‘zgarib turish ampilitudasi deyiladi. Sizot suvlarining tartibiga quyidagi omillar ta’sir ko‘rsatadi. 1. Iqlim – atmosfyera yog‘inlari, tuproq va havoning harorati, namligi, bug‘lanish shamolning esishi. 2. Gidrologik – yer usti suvlari va ularning to‘planish sharoiti, yerga singib kirish miqdori. 3. Geologik – joyning geologik tuzilishi, jinslarning xususiyatlari. 4. Geomorfologik – joyning sirt shakli (rel ь ef). 5. Biologik – daraxt va o‘simliklarning turi, qalinligi, yoshi. 6. Irrigatsiya – xo‘jalik - su g‘ orish tarmoqlaridan suvning shimilishi (fil ь tratsiya), kollektor – zovur tarmoqlari orqali sizot suvlarining chiqib ketishi. 7. Agromeliorativ – qishloq xo‘jalik ekinlarini su g‘ orish tartiblari (su g‘ orish soni, muddatlari va me’yorlari) su g‘ orish usullari va texnikalari. YUqorida ko‘rsatilgan omillar ta’siri ostida sizot suvlari rejimi mavsumiy va ko‘p yillik tartiblarga bo‘linadi va ular yerga meliorativ jihatdan ba h o byerishda k a tt a ahamiyatga ega. 2. Sizot suvlarining tiplari. Sizot suvlarining mavsumiy tartibi quydagi 4 tipga bo‘linadi (A.G. Vladimirov bo‘yicha). 1. Gidrologik tip – sizot suvlarining bunday tipda o‘zgarishi daryo soxillarida yuz byerib, daryo suvining ko‘payishi va kamayishiga bog‘liq bo‘ldi. Daryo suvi ko‘paygan davrda sizot suvlari xam ko‘tariladi, aksincha daryo suvi kamayshi bilan sizot suvlarining sathi xam chuqurlashadi. 2. Iqlim tip – bu tipdagi sizot suvlar qurg‘oqchil mintaqaning sug‘orilmaydigan yerlarida tarqalgan. Iqlim ta’sirida qish va bahor mavsumida ko‘tariladi, yoz va kuz oylarida esa pasayadi. 3. Irrigatsiya – iqlim tip – sug‘oriladigan past tekislik mintaqalarida tarqalgan bo‘lib yil davomida ikki marta ko‘tariladi, yogingarchilik ta’sirida bahor oylarida va ekinlarni sug‘orish natijasida yoz oylarida. 4. Irrigatsiya tip – yangi o‘zlashtirilgan yerlarda mavjud bo‘lib, sizot suvlari sug‘orish va irrigatsiya tarmoqlari o‘tkazilganga qadar chuqurda joylashgan (5-30 m), yerlar o‘zlashtirilib sug‘orila boshlagandan keyin esa ko‘tarila boshlanadi, (masalan Mirzacho‘l, Qarshi va SHyerobod cho‘llari hamda boshqa yangi o‘zlashtirilgan yerlar). Sizot suvlarining ko‘p yillik tartibi uch tipga bo‘linadi. 1. Turg‘un-qo‘lay — tog‘ oldi mintaqalarida tarqalgan sizot suvlarining oqish tezligi katta, kam minyerallashgan va maqbul sathdan chuqurda (> 3 m) joylashgan bo‘ladi. 2. Beqaror tip - bunday sizot suvlarning tipi sug‘oriladigan yerlarda tar - qalgan bo‘lib, uning sathi sug‘orish va kanallardan shimilayotgan suvlar evaziga o‘zgaradi. Uning sathi sug‘orish davrida maqbul chuqurlikdan oshib ketadi. Sug‘orish to‘xtatilganda esa maqbul chuqurlikda pasayadi. SHuning uchun u beqaror tipdir. 3. Turg‘un noqulay tip — bu gidrogiologik sharoitlarga qarab 2 rejimga bo‘linadi. I. Botqoqlanish rejimi — sohil va sizot suvlarini sirtga tepish mintaqasida tarqalgan bo‘lib, sizot suvlari 1 m atrofida o‘zgarib turadi. Bunday yerlarda sug‘orish me’yorlari va usullari to‘g‘ri belgilanmagan taqdirda botqoqlanish yuz byeradi. II. SHo‘rlanish rejimi - bug‘lanish mintaqasida tarqalgan. Yer sug‘orilgandan so‘ng minyerallashgan sizot suvi ko‘tarilib bug‘lanadi va yer sho‘rlanadi uning sathini o‘zgarishi maqbul chuqurlikdan balandda turadi. Bu sharoitda gidrotexnik, suv xo‘jalik va agromeliorativ tadbirlar qo‘llanilib sizot suv sathini ko‘tarilish oldi olinadi. Sizot suvlarining ko‘p yillik tartiblaridan beqaror va turg‘un noqulay tiplari mavsumiy tartiblaridan irrigatsiya - iqlim hamda irrigatsiya tiplariga sug‘orish tarmoqlaridan shimilib kelayotgan suvlar, sug‘orish me’yorlari va yerining zovurlashtirilish darajasi katta ta’sir ko‘rsatadi. 3. Sizot suvlarining b alansi va maqbul chuqurligi. Sizot suv sathining maqbul (kritik) chuqurligi deb – sizot suvining tuproq- grunt kapilliyar naychalari orqali ko‘tarilib ekinlarning ildizi tarqalgan qismini sho‘rlantirish yoki botqoqlantirish chuqurligiga aytiladi. Sizot suvlarining kritik chuqurligi tuproq – gruntning tuzilishiga va sizot suvlarining minyerallashganlik darajasiga bog‘liq bo‘ladi. 1.82 - jadval Sizot suvlarining kritik chuqurligi. Tuproq - gruntining suvni ko‘tara olish xususiyati. Minyerallashganlik darajasi, g / l. Kritik chuqurlik m. Kuchsiz O‘rtacha Kuchli 3 - 5 3 - 5 3 - 8 1,5 - 1,75 1,75 - 2,0 2 - 2,5 Yerning meliorativ holatini tubdan yaxshilash tadbirlarini ishlab chiqish uchun sizot suvlarining tartibi bilan bir qatorda ularning muvozanati ya’ni kirim va sarflanishini o‘rganish ham juda muhimdir. Sizot suvlarining muvozanatida ayrim dala, tuman, viloyat va butun bir vaho yerlariga ma’lum bir vaqt davomida kelayotgan va chiqib ketayotgan sizot suvi aniqlanadi. Hisoblash davri mavsumiy, bir yillik va ko‘p yillik bo‘lishi mumkin. Sizot suvining muvozanati quyidagi formula (N.A.Besednov) bo‘yicha aniqlanadi. dW = (W 0 - W ) = + - ( W 1 - W 2 ) bunda: dW - sizot suvlar miqdorini o‘zgarishi. W 0 - sizot suvning xisobdagi muddat oxiridagi miqdori. W - sizot suvning xisobdagi muddat boshidagi miqdori. W 1 - sizot suvning k i rim qismi. W 2 -sizot suvning sarflanish qismi. Sizot suvining kirim va sarflanish qismlari quyidagicha ifodalanadi: W 1 = F k + a ( R + V+B) W 2 = U + T + C + D bunda: F k - sizot va fil ь tiratsiya suvlarining oqib kelishi: R - atmosfyera yo g‘ inlari: V - su g‘ orish va yer ustidan byerilgan suv miqdorlari: V - tuproqda atmosfyera namligining kondensatsiyalanishi: a - koeffitsent (sizot suvini ko‘tarishda ishtirok etgan R, V va V larning ulishi) bunda - 0,50-0,85. U - sizot suvining bu g‘ lanishi: T - sizot suvining o‘simliklar orqali o‘zlashtirilishi (transp i ratsiya). S - sizot suvining ma z kur massivdan (yer ostiga va yotiq yo‘nalish bo‘yicha) oqib ketishi. D - sizot suvining zovurlar orqali oqib ketishi. Sizot suvlarining muvoza - nati dW musbat ( + ), manfiy (-) va teng (=) bo‘lishi mumkin. Muvozanat yakuni musbat bo‘lishi tuproq qatlamida sizot suvi ko‘payib, satxining ko‘tarilishini, manfiy bo‘lishi esa aksincha sizot suv i kamayib, satxini pasayishi, sizot suvining k i rim va sarf qismlarining tengligi uning balans davrda o‘zgarmasligini bildiradi. Sug‘orish suvida ko‘p miqdorda azot saqlashi, o‘simlikning juda tez o‘sib ketishiga (g‘ovlashiga) sabab bo‘ladi, bu esa hosilni etilishi, pishishini sekinlashtiradi va hosilni kamaytiradi. M eva yoki barglardagi oq ildizs i mon dog‘lar yuqori gidrokarbonat saqlovchi suv bilan yomg‘irlatib sug‘orish natijasida paydo bo‘ladi. SHuningdek turli agroekologik hudu d lar, sizot suvlarining holati, tabiiy holda sizot suvlarining sho‘rlanish jaryonlari ekinlarni etishtirishga ta’sir ko‘rsat a di. Sug‘orish uchun turli xil darajada ifloslangan sizot suvlarinning sug‘orish uchun minimal talablar quyidagi 1.83- jadvalda keltirilgan. Tabiiy holatda sizot suvlari pH-7,2 va 8,5 oralig‘ida bo‘la-di va kalsit va dolomitga nisbtan to‘yingan bo‘ladi. Sizot suvining rN-7,2 dan kam bo‘lsa kalьsiyga to‘yingan bo‘ladi. rN>8,4 bo‘lib, 10 dan ortiqqacha o‘zgarib tursa bularga sindirilgan natriy (SAR) ga to‘yingan bo‘ladi. YUqori rN suvlarda ishqor ko‘p saqlagan bo‘ladi, bularning ishqoriylik darajasi karbonatlar va bikarbonatlarning nisbatiga bog‘liq bo‘ladi. 1.83-j adval Sug‘orishda foydalanishda sizot suvlari sifatining minimal talablari bo‘yicha guruxlanishi Suv sifati Es ( ds / m ) Singdirilgan Natriy miqdori (SAR) (m.mol/L) RSC (me/L) A. YAxshi suv < 2 < 10 < 2.5 B. SHo‘rlangan suv O‘rtacha sho‘rlangan SHo‘rlangan YUqori SARli (yoki sho‘rtob) 2-4 > 4 > 4 < 10 < 10 > 10 < 2.5 < 2.5 < 2.5 S. SHo‘rtobli suv O‘rtacha sho‘rtob SHo‘rtobli Kuchli SHo‘rtob <4 < 4 O‘zgaruvchan < 10 < 10 > 10 2.5-4 > 4 > 4 1.84-jadval Sug‘orish suvlarining sifati b o‘ yicha klassifikatsiyasi Suv sifati ES ( m.mhos/cm ) rN Na (ppm) Cl (me/l) SAR Juda yaxshi 0.5 6.5–7.5 30 2.5 1.0 YAxshi 0.5–1.5 7.5–8.0 30-60 2.5–5.0 1.0–2.0 O‘rtacha 1.5-3.0 8.0–8.5 60-75 5.0–7.5 2.0–4.0 Past (yomon) sifatli 3.0–5.0 8.5–9.0 75-80 7.5–10 4.0–8.0 Juda (yomon) past 5.0–6.0 9.0–10.0 80-90 10.0–12.5 8.0–15.0 YAroqsiz 6.0 >10> >90 >12.5 >15 Suvdagi ishqor miqdori karbonat va bikarbonat ionlari nisbati rN miqdoriga qarab turlicha bo‘ladi. Sizot suvlarida asosan SO 3 miqdori 1:10 va 1:2 nisbatda, o‘rtacha sho‘rlanganlarda kam miqdorda SAR (sindirilgan natriy) saqlaydi, odatda uning miqdori 20 dan kam bo‘ladi. Deyarli sizot suvlarining 10-15 % yuqori singdirilgan natriy saqlovchi (SAR >20) sho‘rlangan suvlar hisoblanadi. Na, Cl va SAR miqdori bo‘yicha va EC, pH konsentratsiyasi kabi sifat mezonlari asosida sug‘orishga yaroqli suvlar 6 guruxga ajratiladi. SAR- singdirilgan natriy miqdori. B. Suvning sug‘orishga yaroqliligini ko‘rsatuvchi omillar. Suvning sug‘orish uchun yaroqliligini qo‘yidagi omillar bilan baholanadi: • Suvning kimyoviy tarkibi (umumiy qattiq qoldiq, CO 3 , HCO 3 , Cl, SO 4 , pH, Ca, Mg, B va Na). • suvda yeriydigan tuzlar umumiy konsentratsiyasi yoki sho‘r - langanligi. 2 • Natriy ionlari konsentratsiyasi, kalьsiy va magniy miqdoriga nisbatan yoki singdirilgan natriy miqdori (SAR). • agar bor mikroelementi o‘si m likni o‘sishi uchun limit omil hisoblansa, shu element o‘simlik uchun zararlibo‘lishi mumkin. • ekinning o‘sishga tuzlarning ta’siri osmotik tabiatli bo‘ladi. Agar suvda yeriydigan tuzlar o‘simlik ildiz zonasida to‘planisa tuproq yeritmasi 2 Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy 2010. р. 405-406. konsentratsiyasi o‘simlik shirasi konsentratsiyasidan oshib ketishi mumkin va bunda o‘simlikning oziqlanishi qiyinlashadi va natijada hosildorlik kamayadi. • bu umumiy sho‘rlanishni oshishi, suvdagi almashinuvchan natriy miqdori (ESP) ning tuproqqa singdirilish natijasida hosil bo‘ladi. Bu oshishi natriy foiz miqdoriga bog‘liq bo‘ladi. • tuproq tavsifi ya’ni tarkibi, xossalari, organik moddalari miqdori, minyerallar tabiati, topografiyasi va hakozalar. • O‘simlikning chidamliligi, ya’ni turli o‘sish bosqichlaridagi xaraktyeri. Ekinlar odatda u nib chiqish va ko‘chat o‘tqazilishi davrida sho‘rga nisbatan ko‘proq sezgir bo‘ladi. • Iqlim omillari o‘simlikning sho‘rga chidamlilig i ni o‘zartirish mumkin. SHo‘rlangan suvlarning sug‘orishga yaroqliligi ko‘pincha yozga nisbatan qishda yuqori bo‘ladi. YOg‘inlar suvdagi yeruvchan tuzlarning o‘simlik ildizi zonasi qatlamidan yuvilishida eng muhim omil hisoblanadi. Tuzlarning yerishida harorat ham muhim rol o‘ynaydi. • sug‘orish ishlarini to‘g‘ri boshqarish ham katta ahamiyatga ega. Sug‘orish amaliyotida sho‘rlangan suvlardan sug‘orishda foydalanishda, tuproq ildiz zonasida eng kam miqdorda tuz to‘planadigan holatda ruxsat etiladi. Tuzni nazorat qilish uchun samarali sug‘orishni ta’minlash uchun asosiy parametrlari ekinning suv talabi va sug‘orish suvining sifati hisoblanadi. To‘g‘ri sug‘orishda tuproqni nam bilan ta’minlash va tuproqdagi tuzlar miqdorini nazorat qilish kuzda tutilgan bo‘lishi zarur. 3 3 Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy 2010. р. 406. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy. New Delhi. 2010. New a ge Intyernational (p) Limited, Publi-shyers. 2 . Crop Rotation on Organic Farms: A Planning Manual, NRAES 177 Charles L. Mohlyer and Sue Ellen Johnson, editors Published by NRAES, July 2009. 3. Azimboev S.A. Dehqonchilik, tuproqshunoslik va agrokimyo asoslari. (Darslik). T. Iqtisodiyot-moliya 2006. – 180 b. 4. Mo‘minov K., Azimboev A., Sanaqulov A., Byerdiboev E., Kenjaev YU Dehqonchilik ilmiy izlanish asoslari bilan. (O‘quv qo‘llanma) – T.: “Turon-iqbol”, 2014. – 240 b. 5. Artukmetov Z.A., SHyeraliev X.SH. Ekinlarni sug‘orish asoslari. (Darslik). T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati. 2007.-312 b. 6. Norkulov U., SHyeraliev X. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi. (Darslik). T.: ToshDAU tahr.-nashr. bo‘limi, 2003. – 214 b. 7. To‘xtashev B., Azimboev S., Qarabaeva T., Byerdiboev E., Nurmatov B. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi va yer tuzish fanidan amaliy va tajribaviy mashg‘ulotlar. (O‘quv qo‘llanma). - T.: “ToshDAU nashr-tahririyat bo‘limi”, 2012. – 187 bet.

Sizot suvlari, ularning rejimi, balansi va kritik chuqurligi. tuproqning tuz rejimi va balansi

Купить