Smart universtitet axborot tizimida o‘qituvchilar ma’lumotlarini izlash dasturini yaratish

MAVZU:  SMART UNIVERSTITET AXBOROT TIZIMIDA
O‘QITUVCHILAR MA’LUMOTLARINI IZLASH DASTURINI
YARATISH
MUNDARIJA
KIRISH ...................................................................................................................................................... 1
I BOB. Global internet qidiruv tizimlari va tushunchalari .................................................................... 7
1. Backend - Laravel (PHP) .................................................................................................................... 23
2.1-rasm. SMART universtitet axborot tizimida o‘qituvchilar ma’lumotlarini izlash dastur kodi . . 34
2.2-rasm. SMART universtitet axborot tizimida o‘qituvchilar ma’lumotlarini izlash dastur kodi. . 35
OquvUslubiyIshApiClient sinfi foydalanuvchilarning ilmiy ishlarini fayl shaklida yuklash uchun 
ishlatiladi. Bu sinf HTTP so‘rovlarni yuborish va yuklash jarayonini amalga oshirish uchun kerakli
parametrlar va ma’lumotlarni ishlatadi. Sinf yordamida faylni muvaffaqiyatli yuklash yoki xato 
bo‘lsa, xatolik holatini aniqlash mumkin. .............................................................................................. 35
.................................................................................................................................................................. 36
2.3-rasm. SMART universtitet axborot tizimida o‘qituvchilar ma’lumotlarini izlash dastur kodi . . 36
2.6-rasm. Ma’lumotlar bazasi bilan ishlash (PhpMyAdmin). .............................................................. 41
Yozuvlar turli xil ilmiy ishlarni va ularning atributlarini o‘z ichiga oladi. ........................................ 41
Xulosa ....................................................................................................................................................... 49
Fоydаlаnilgаn аdаbiyоtlаr rо‘yhаti ....................................................................................................... 50
OquvUslubiyIshApiClient.dart dastur kodi .......................................................................................... 52 KIRISH
Bitiruv   ishi   mavzusining   dolzarbligi   va   uning   asoslanishi.   O‘zbekiston
Respublikasi   Prezidentining   2020   yil   06   oktyabrdagi   «Axborot   texnologiyalari
sohasida ta’lim tizimini yanada takomillashtirish, ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish
va   ularni   IT-industriya   bilan   integratsiya   qilish   chora-tadbirlari   to‘g‘risida»   PF-
4851   sonli   Farmoni 1
  Respublikamizda     ta’lim   sohasida   yangi   bir   muhim   bosqich
bo‘lib   qolmoqda.   O‘zbekistonni   mintaqaviy   IT   markaziga   aylantirish   Prezident
Shavkat   Mirziyoyev   2021-yil   14-aprelda   O‘zbekistonni   mintaqaviy   IT   markaziga
aylantirish   bo‘yicha   o‘tkazilgan   yig‘ilishda   raqamli   iqtisodiyotning   ahamiyatiga
alohida   urg‘u   berdi.   Axborot   texnologiyalari   sohasidagi   kadrlarni   tayyorlash
tizimini   takomillashtirish   “Raqamli   O‘zbekiston   —   2030”   strategiyasini
muvaffaqiyatli   amalga   oshirish,   raqamli   texnologiyalarni   rivojlantirish   va
aholining kundalik hayotiga keng joriy etishni ta’minlashning muhim shartlaridan
biri   hisoblanadi.   Axborot   texnologiyalari   sohasidagi   kasbga   tayyorlash   va   qayta
tayyorlash   tizimining   samaradorligini   oshirish   bo‘yicha   ko‘rilayotgan   choralar
davlat   organlari   va   tarmoq   tashkilotlarini   malakali   IT-mutaxassislar   bilan
ta’minlash uchun mustahkam zamin yaratmoqda.
Xususan,   Muhammad   al-Xorazmiy   nomidagi   axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari   yo‘nalishiga   oid   fanlarni   chuqurlashtirib   o‘qitishga
ixtisoslashtirilgan   maktab   va   bir   qator   xorijiy   universitetlar   filiallari   faoliyati
yo‘lga qo‘yilib, tuman va shaharlarda raqamli texnologiyalarga o‘qitish markazlari
bosqichma-bosqich tashkil etilmoqda.
O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   «Ta`lim   va   axborot   sohasida
boshqaruvni   yanada   takomillashtirish   to‘g‘risida»gi   2017-yil   11-avgustdagi   PF-
5148   sonli   Farmoni 2
  asosida   mamlakatda   zamonaviy   axborot   texnologiyalari   va
1
  https://lex.uz/docs/-5032128
2
  https://lex.uz/docs/3564970
1 kommunikatsiyalarini   rivojlantirish,   elektron   ta’lim   xizmatlarini   ko‘rsatishning
yaxlit tizimini joriy etish yuzasidan izchil ish olib borilmoqda.
Hozirgi   kunda   ta’lim   sohasida   axborot   texnologiyalarini   rivojlantirsh,   Oliy
ta’lim faoliyati jarayonlarini raqamlashtirish turli xil qiyinchiliklar asosida amalga
oshirilib   kelinmoqda.   Masalan,   professor-o‘qituvchilar   ma’lumotlarini   samarali
ravishda aniqlash va ularni tashkil etishda axborot texnologiyalar yordami katta rol
o`ynaydi. 
Informatika   va   axborot   texnologiyalari   fani   hozirgi   kunda   o‘zining
amaliyotga yaqinligi, ishlab chiqarishning muayyan muammolarini hal etish uchun
keng imkoniyatlarga egaligi bilan boshqa fanlar orasida alohida o‘rin tutadi. 
Jаhоnning bir qаtоr yetаkchi dаvlаtlаridа (АQSH, Buyuk Britаniyа, Jаnubiy
Kоreyа,   Singаpur,   Kаnаdа)   kоmpyuter   injiniringi   yо‘nаlishi   bо‘yichа
tаyyоrlаnаyоtgаn   bо‘lаjаk   mutаxаssislаrni   zаmоnаviy   аxbоrоt   kоmmunikаtsiyа
texnоlоgiyаlаridаn fоydаlаngаn hоldа, mаsоfаviy tа’lim оrqаli yоndаshuv аsоsidа
о‘qitishning   zаmоnаviy   shаkllаri   vа   usullаrini   tаkоmillаshtirish   yuzаsidаn   ilmiy
izlаnishlаr   оlib   bоrilmоqdа.   Bundа   asosan,   аn’аnаviy   о‘qitishgа   muqоbil
texnоlоgiyаlаr   (Fаce-tо-fаce   leаrning,   Distаnce   Educаtiоn,   E-leаrning)   ni
tаkоmillаshtirish   bоrаsidа   tаdqiqоtlаr   muhim   о‘rin   egаllаmоqdа.   Shu   nuqtаi
nаzаrdаn   qаrаgаndа   оliy   tа’lim   muаssаsаlаridа,   bо‘lаjаk   mutаxаssislаrni   kаsbiy
fаоliyаtgа   tаyyоrlаsh   jаrаyоnidа     elektrоn   tа’lim   vоsitаlаrini   sаmаrаli   qо‘llаsh
оrqаli   ulаrning   kаsbiy,   shu   jumlаdаn   kоmpyuterli   mоdellаshtirishgа   оid
kоmpetensiyаlаrini   shаkllаntirish   аmаliyоtini   keng   jоriy   etish   muhim   о‘rin
egаllаydi.   Оliy   tа’limdа   tаlаbаlаrning   kоmpyuterdа   mоdellаshtirish   hаqidаgi
tаsаvvurlаrini   rivоjlаntirishgа   imkоn   beruvchi   elektrоn   о‘quv-аxbоrоt   resurslаrini
yаrаtish, ijоdiy fikrlаshini rivоjlаntirish, о‘qitishdа bilish ehtiyоjini fаоllаshtiruvchi
supertyutоrlаr (mаshq qildiruvchi dаsturlаr) vа Blended leаrning metоdini qо‘llаsh
Respublikаmizning intellektuаl resurslаri sаlоhiyаtini оshirishgа xizmаt qilаdi.   
О‘zbekistоn   Respublikаsi   Prezidentining   2019-yil   8-оktyаbrdаgi
PF-5847-sоnli   “О‘zbekistоn   Respublikаsi   оliy   tа’lim   tizimini   2030   yilgаchа
2 rivоjlаntirish   kоnsepsiyаsini   tаsdiqlаsh   tо‘g‘risidа”gi,   2018-yil   19-fevrаldаgi
PF-5349-sоnli   “Аxbоrоt   texnоlоgiyаlаri   vа   kоmmunikаtsiyаlаri   sоhаsini   yаnаdа
tаkоmillаshtirish   chоrа   –   tаdbirlаri   tо‘g‘risidа”gi   fаrmоnlаri,   2020-yil   6-
оktyаbrdаgi   PQ-4851-sоnli   “ Аxbоrоt   texnоlоgiyаlаri   sоhаsidа   tа’lim   tizimini
yаnаdа   tаkоmillаshtirish,   ilmiy   tаdqiqоtlаrni   rivоjlаntirish   vа   ulаrni   IT-industriyа
bilаn integrаtsiyа qilish chоrа-tаdbirlаri tо‘g‘risidа ” , 2018-yil 5-iyundаgi PQ-3775-
sоnli 3
    “ Оliy tа’lim muаssаsаlаridа tа’lim sifаtini оshirish vа ulаrning mаmlаkаtdа
аmаlgа   оshirilаyоtgаn   keng   qаmrоvli   islоhоtlаrdа   fаоl   ishtirоkini   tа’minlаsh
bо‘yichа qо‘shimchа chоrа tаdbirlаr tо‘g‘risidа ” , 2017-yil 20-аpreldаgi PQ-2909-
sоnli   “ Оliy   tа’lim   tizimini   yаnаdа   rivоjlаntirish   chоrа-tаdbirlаri   tо‘g‘risidа ”   gi
qаrоrlаri, О‘zbekistоn Respublikаsi  Vаzirlаr Mаhkаmаsining 2022-yil 28-iyuldаgi
411-sоnli   “ О‘rtа   vа   О‘rtа   mаxsus   prоfessiоnаl   tа’lim   muаssаsаlаridа   sirtqi   vа
kechki   tа’limni   tаshkil   etish   chоrа-tаdbirlаri   tо‘g‘risidа ” ,   2022-yil   3-оktyаbrdаgi
559-sоnli   “ Оliy  tа’lim   tаshkilоtlаridа   mаsоfаviy  tа’lim   shаklini   jоriy  etish   chоrа-
tаdbirlаri   tо‘g‘risidа ” gi   qаrоrlаri   vа   mаzkur   fаоliyаtgа   tegishli   bоshqа   me’yоriy-
huquqiy   hujjаtlаrdа   belgilаngаn   vаzifаlаrni   аmаlgа   оshirishgа   ushbu   bitiruv
malakaviy ishi muayyan darajada хizmat qilаdi.
Bitiruv   ishining   obyеkti:   SMART   universtitet   axborot   tizimida   o‘qituvchi
ma’lumotlarini izlash dasturi.
Bitiruv ishining prеdmеti :   SMART universtitet axborot tizimida o‘qituvchi
ma’lumotlarini izlash dasturini yaratishning shakl va vositalari.
Bitiruv ishining maqsadi:  SMART universitet axborot tizimida o‘qituvchilar
ma’lumotlarini izlash, ko‘rish va boshqarish imkonini beruvchi dasturiy ta’minotni
yaratishdan   iborat.   Ushbu   dastur   universitetdagi   o‘qituvchilar   haqidagi
ma’lumotlarni qulay va tezkor ravishda topishga yordam beradi.
3
  О‘zbekistоn  Respublikаsi  Prezidentining  2018  yil  5  iyundаgi   “ Оliy  tа’lim  muаssаsаlаridа  tа’lim  sifаtini  оshirish  vа  ulаrning
mаmlаkаtdа   аmаlgа   оshirilаyоtgаn   keng   qаmrоvli   islоhоtlаrdа   fаоl   ishtirоkini   tа’minlаsh   bо‘yichа   qо‘shimchа   chоrа   tаdbirlаr
tо‘g‘risidа ”  PQ-3775 sоn Qаrоri.
3 Bitiruv ishining vazifalari:
1. O‘qituvchilar   haqidagi   barcha   ma’lumotlarni   markazlashtirilgan
ma’lumotlar bazasida saqlash.
2. O‘qituvchilarni   ismi,   familiyasi,   kafedra,   fan   yoki   boshqa   kalit   so‘zlar
bo‘yicha izlash imkoniyatini yaratish.
3. Ma’lumotlarni tezkor va aniq tarzda topish uchun optimallashtirilgan qidiruv
mexanizmini ishlab chiqish.
4. Foydalanuvchi uchun qulay va intuitiv interfeys yaratish.
Bitiruv   ishni   tayyorlashda   foydalanilgan   adabiyotlar,   normativ   huquqiy
hujjatlarning qisqacha o‘zaro tahlili.   Ushbu bitiruv ishida quyidagi adabiyot va
manbalarga   murojaat   qilindi:   2019-yil   8-oktyabrdagi   “O‘zbekiston   Respublikasi
oliy   ta’lim   tizimini   2030-yilgacha   rivojlantirish   konsepsiyasini   tasdiqlash
to‘g‘risida”gi   PF-5847   –   sonli     farmoni;   2020-yil   6-oktyabrdagi   “Axborot
texnologiyalari   sohasida   ta’lim   tizimini   yanada   takomillashtirish,   ilmiy
tadqiqotlarni   rivojlantirish   va   ularni   IT-industriya   bilan   integrasiya   qilish   chora-
tadbirlari   to‘g‘risida”   PQ-4851-sonli   Qarorini;   2022-yil   28-iyuldagi   “O‘rta   va
O‘rta   maxsus   professional   ta’lim   muassasalarida   sirtqi   va   kechki   ta’limni   tashkil
etish  chora-tadbirlari   to‘g‘risida” 4
  411-sonli   Qarori;   2022-yil  3-oktyabrdagi   “Oliy
ta’lim   tashkilotlarida   masofaviy   ta’lim   shaklini   joriy   etish   chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi   559-sonli   Qarorini;   Tа’limdа   аxbоrоt-kоmmunikаtsiоn
texnоlоgiyаlаrini   jоriy   etish,   uning   sаmаrаdоrligini   оshirishning   pedаgоgik   shаrt-
shаrоitlаri,   elektrоn   аxbоrоt-tа’lim   resurslаri   vа   dаsturiy   qоbiqlаrni   yаrаtish   vа
mаsоfаdаn   tа’lim   оlishning   nаzаriy,   pedаgоgik,   texnоlоgik,   tаshkiliy   jihаtlаrini
А.А.Аbduqоdirоv,   U.Sh.Begimqulоv,   N.А.Muslimоv,   А.I.Аshirоvа,
M.E.Mаmаrаjаbоv, N.I.Tаylаqоv, А.Ibrаymоv, M.А. Fаyziyev mаsоfаviy tа’limni
4
  О‘zbekistоn   Respublikаsi   Prezidentining   05.10.2020   yildаgi   “ Rаqаmli   О‘zbekistоn   –   2030 ”   strаtegiyаsini   tаsdiqlаsh   vа   uni
sаmаrаli аmаlgа оshirish chоrа-tаdbirlаri tо‘g‘risidа ” gi PF-6079-sоn Fаrmоni .
4 tаkоmillаshtirish   vа   rivоjlаntirish   bо‘yichа   M.M.Аripоv,   F.M.Zаkirоvа,
А.X.Pаrdаyev,   S.S.Gulyаmоv,   M.I.Ibrаgimоv,   Z.R.Rаxmоnоv   ilmiy-tаdqiqоt
ishlаridа kо‘rib chiqilgаn.
Mustаqil   Dаvlаtlаr   Hаmdо‘stligi   mаmlаkаtlаridа   аvtоmаtlаshtirilgаn   tа’lim
tizimlаrini   yаrаtish,   tа’limdа   аxbоrоt-kоmmunikаtsiyа   texnоlоgiyаlаrini   qо‘llаsh
bо‘yichа   А.А.Аndreyev,   Ye.S.Pоlаt,   N.Nikulichevа,   V.V.   Boyarskix,   mаsоfаviy
о‘qitish   tushunchаsi   vа   u   bilаn   bоg‘liq   bоshqа   аtаmаlаrni   А.А.Аndreyev,
Ye.S.Pоlаt,   А.M.Bershаdskiy,   V.M.Mоnаxоv,   V.P.Tixоmirоv,   M.V.Mоiseyevа,
xоrijiy mаmlаkаtlаrdа  I.Pitmаn, P.Sheа, T.Bidjerаnо, R.Sааde, F.Nebebe, R.Clаrk,
R.Mаyer  vа bоshqаlаr о‘z ilmiy ishlаridа аxbоrоtlаshtirish, mоdellаshtirish, ishlаb
chiqаrishni аvtоmаtlаshtirish bilаn bоg‘liq bir qаtоr muаmmоlаrni yоritgаn. 
Bitiruv ishining nazariy ahamiyati:
1. Axborot   tizimlari   nazariyasi:   Bu   bitiruv   ishi   axborot   tizimlari   va   ularning
ta’lim   muassasalarida   qo‘llanilishi   bo‘yicha   nazariy   bilimlarni   kengaytiradi.
Dasturiy   ta’minotni   yaratish   jarayonida   olingan   bilimlar   axborot   tizimlari
nazariyasiga hissa qo‘shadi.
2. Qidiruv   algoritmlari:   O‘qituvchilar   ma’lumotlarini   tezkor   va   samarali   izlash
uchun qidiruv algoritmlarini tahlil qilish va ularni optimallashtirish bo‘yicha ilmiy
ma’lumotlar taqdim etadi.
3. Ma’lumotlar   bazasi   boshqaruvi:   Markazlashtirilgan   ma’lumotlar   bazasi
yaratish   orqali   ma’lumotlar   bazasi   dizayni   va   boshqaruvi   bo‘yicha   nazariy
tushunchalarni mustahkamlaydi.
Bitiruv ishining amaliy ahamiyati:
1. Universitet   faoliyatini   optimallashtirish:   O‘qituvchilar   haqidagi
ma’lumotlarni   tez   va   oson   topish   imkoniyati   universitetning   akademik   va
ma’muriy   jarayonlarini   optimallashtiradi.   Bu   talabalar,   o‘qituvchilar   va
ma’muriyat uchun katta qulaylik yaratadi.
2. Ma’lumotlarni   boshqarish:   Ushbu   dastur   universitet   ma’lumotlarini
boshqarish jarayonlarini soddalashtiradi va ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlaydi.
5 3. Foydalanuvchi   interfeysi:   Foydalanuvchilarga   qulay   va   intuitiv   interfeys
taqdim   etilishi   orqali   dasturdan   foydalanish   osonlashadi,   bu   esa   dasturiy
ta’minotning amaliy foydasini oshiradi.
4. Tajriba   almashish:   Loyihada   qo‘llanilgan   yondashuvlar   va   texnologiyalar
boshqa ta’lim muassasalari uchun ham namuna bo‘lishi mumkin, bu orqali ular o‘z
axborot tizimlarini yaxshilash imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
5. Dasturiy   ta’minotni   rivojlantirish:   Ushbu   loyiha   natijasida   yaratilgan
dasturiy   ta’minot   universitet   axborot   tizimlari   uchun   asosiy   vositalardan   biriga
aylanishi mumkin, bu esa ta’lim muassasalari  uchun katta amaliy ahamiyatga ega
bo‘ladi.
Bitiruv malakaviy ishi tuzilmasining tavsifi.  Bitiruv malakaviy ishi kirish,
ikki   bob,   besh   paragraf,   xulosa,   foydalanilgan   adabiyotlar   va   ilovalardan   iborat
bo‘lib,  56  sahifada bayon qilingan.
6 I BOB.  Global internet qidiruv tizimlari va tushunchalari
1.1 Global internet qidiruv tizimlari afzalliklari
Qidiruv   tizimi   —   kompyuterda,   kompyuter   tarmog ida   yoki   butunjahonʻ
web   tarmog ida   World   Wide   Web   saqlanayotgan   ma lumotlarni   qidirishga	
ʻ ʼ
mo ljallangan   dasturdir.   Internet   qidiruv   tizimi   axborot   qidirish   tizimidan   kelib	
ʻ
chiqqan.   Bu   sistema   ma lumotlar   bazasi   uchun   kalit-so zlar   indeksini   yaratib,	
ʼ ʻ
natijada   ushbu   kalit-so z   qatnashgan   qidiruv   so rovnomasiga   javob   sifatida
ʻ ʻ
natijalar   ro yxatini   ko rsatish   imkoni   paydo   bo ladi.   Qidiriv   tizimining	
ʻ ʻ ʻ
afzalliklaridan biri bu kerakli ma lumot yoki axborotni qisqa vaqt ichida komputer	
ʼ
xotirasidan   topib   uni   foydalanuvchiga   yetkazishdir.   Qidiruv   tizimining   asosiy
vazifalari hamda tarkibiy qismlari quyidagilardir:
 Indeks yaratish va yangilab turish (hujjatlardagi ma lumotlar strukturasi);	
ʼ
 Qidiruv so rovnomalarini bajarish;	
ʻ
 Qidiruv   natijasini   imkon   qadar   mazmunli,   ya ni   tushunarli   shaklda	
ʼ
ko rsatish.	
ʻ
Odatda   ma lumotlar   qidirish   avtomatik   ravishda   amalga   oshiriladi,   masalan	
ʼ
WWWda Webcrawler, alohida kompyuterda esa foydalanuvchi belgilagan Indexlar
ro yxatidan barcha ma lumotlarni o qish.	
ʻ ʼ ʻ
Qidiruv   tizimi   turlari.   Qidiruv   tizimlarini   bir   qancha   belgilariga   ko ra   turlarga	
ʻ
ajratish   mumkin.   Quyidagi   belgilar   misol   sifatida   tanlangandir.   Yangi   qidiruv
tizimini yaratishda ushbu belgilarning hammasini olish shart emas.
Axborotlar turi . Turli xil qidiruv tizimlari  turli xil axborot  turlarini  qidira oladi.
Avvaliga   umumiy   qilib   ma lumotlar   turini   ko rsatish   mumkin,   masalan,   matn,	
ʼ ʻ
tasvir,   videotasvir,   audiofayl   va   b.   Natijalar   ham   ushbu   turlarga   bog liq   holda	
ʻ
tartibga   solinadi.   Matn   qidirilganda   natija   sifatida   ushbu   matndan   kalit-so z	
ʻ
qatnashgan bir qism ko rsatiladi.	
ʻ
7 Axborotlar   manbai.   Klassifikasiyaning   yana   bir   turi   bu   qidiruv   tizimi   topgan
axborotning   manba i   hisoblanadi.   Ko pincha   qidiruv   tizimining   nomi   axborotlaniʼ ʻ
qaysi manba dan qidirishini ko rsatadi.	
ʼ ʻ
 Web qidiruv tizimi — WWWdan ma lumot qidiradi	
ʼ
 Usenet   qidiruv   tizimi   —   butun   dunyoga   taqsimlangan   munozaralar   mediumi
(vositasi) hisoblanadigan Usenetdan ma lumot qidiradi	
ʼ
 Intranet   qidiruv   tizimi   —   alohida   tashkilotning   ichki   tarmog idagi	
ʻ
kompyuterlardan ma lumot qidiradi	
ʼ
 Desktop qidiruv tizimi — alohida kompyuterning ma lumotlar bazasidan ma lumot	
ʼ ʼ
qidiradigan dastur.
Amalga oshirish usuli
 Indeksga  asoslangan  qidiruv tizimi — hozirda eng muhim tizim.Bu tizim tegishli
ma lumotlarni   topib,   indeks   yaratadi.   Indeks   shunday   bir   strukturaki,   bunda	
ʼ
saqlangan ma lumotlar keyingi qidiruv vaqtida ham qo llaniladi. Lekin bu tizimda	
ʼ ʻ
indeksni   yangilab   turish   va   saqlash   muammoli   bo lsa   ham,   qidiruv   jarayoni   tez	
ʻ
ekanligi bu tizimning ustunligidir. Bu strukturani ko pincha invers indeks deb ham
ʻ
atashadi.
 Meta   qidiruv   tizimi   —   qidiruv   so rovnomasini   bir   vaqtning   o zida   bir   necha	
ʻ ʻ
indeksga   asoslangan   qidiruv   tizimlariga   jo natadi   va   natijani   turli   kombinasiyada	
ʻ
ko rsatadi.Ustunlik   tomoni   —   ko p   miqdorda   ma lumotlar   topishi   va	
ʻ ʻ ʼ
implementasiya   jarayoni   osonroqligidir.Ushbu   qidiruv   tizimi   kam   uchraydigan
ma lumotlarni qidirshda yaxshi hisoblanadi.
ʼ
 Gibrid   formadagi   qidiruv   tizimi   —   odatda   nisbatan   kichik   indeksga   ega,   lekin
boshqa   qidiruv   tizimlariga   ham   so rovnoma   jo natib,   natijani   kombinasiyalangan	
ʻ ʻ
tarzda   ko rsatishi   mumkin.Kam   uchraydigan   ma lumotlarni   qidirishda   yaxshi	
ʻ ʼ
emas.
 Guruhlashtirilgan qidiruv tizimi — nisbatan yangi, bunda qidiruv so rovnomasi o z	
ʻ ʻ
qidiruv   tizimiga   ega   bir   necha   kompyuterlagra   jo natiladi   va   natija	
ʻ
8 umumlashtiriladi. Markazlashtirilmagani uchun uzilib qolish xavfi yo q, ishonchli,ʻ
lekin markaziy tsenzura (cheklashlar) qoýishning iloji yo q.	
ʻ
Interpretasiya.   Foydalanuvchining   qidiruv   so rovnmasi   qidirsh   jarayoni	
ʻ
boshlanishidan   oldin   kerakli   qidiruv   algoritmiga   tushunarli   qilib
interpretasiya(tarjima)   qilinadi.Bu   esa   o z   navbatida   so rov   sintaksisini   imkon	
ʻ ʻ
qadar soddaroq qilish va murakkab so rovlarni bajarish imkonini yaratishga xizmat	
ʻ
qiladi.   Ko plab   qidiruv   tizimlari   matematik   mantiqdagi   Bul   operasiyalari	
ʻ
yordamida turli kalit-so zlarning mantiqiy birikmasini hosil qila oladi. Natijada esa	
ʻ
ma lum   kalit-so zga   ega   web-sahifani   topish   imkoni   paydo   bo ladi.   Eng   yangi	
ʼ ʻ ʻ
qidiruv tizimi tabiiy tilni tushunadigan qidiruv tizimini bo lib, uni semantik qidiruv	
ʻ
tizimi   deb   atashadi.   Eng   ko p   qo llaniladigan   qidiruv   tizimlarining   belgilari   Eng	
ʻ ʻ
ko p   qo llaniladigan   belgilar   kombinasiyasi   WWWdan   axborot   manba i   sifatida,	
ʻ ʻ ʼ
matnli   ma lumotlar   uchun   esa   HTML-format   va   qidiruvni   amalga   oshirishda   esa	
ʼ
indeks yaratishdan foydalanadi.So rovnimani interpretasiya qilish ko pincha sodda	
ʻ ʻ
sintaksisga   asoslanga   holda   amalga   oshiriladi.   Eng   yirik   qidiruv   tizimi
hosoblanmish Google, Yahoo Search va Microsoft Live Search mana shu uslubda
ishlaydi. Natijani ko rsatish Qidiruv natijasi ko rsatadigan sahifa ko pgina qidiruv	
ʻ ʻ ʻ
tizimlari   tomonidan   ikkiga:   tabiiy   ro yxat   va   homiylar   linklariga   ajratiladi.	
ʻ
Homiylar   linklari   to lov   asosida   qidiruv   indeksiga   kiritilgan   bo lsa,   tabiiy	
ʻ ʻ
ro yxatda   qidirilayotgan   kalit-so z   qatnashgan   bo lsagina	
ʻ ʻ ʻ
ko rsatiladi.Foydalanuvshiga   qidiruv   tizimidan   foydalanishni   osonlashtirih
ʻ
maqsadida natijalar muvofiqlik boy icha (Ranking) saralanadi, lekin har bir qidiruv	
ʻ
tizimi saralash uchun o z me yorlariga egadir. Bu me yorlarga quyidagilar kiradi:	
ʻ ʼ ʼ
 ma lumotning ahamiyati (Google uchun PageRank-ko rsatkichi)	
ʼ ʻ
 har   bir   topilgan   malumotda   qidirilayotgan   kalit-so zning   qanchalik   ko p	
ʻ ʻ
uchrashi va joylashgan o rni	
ʻ
 so ralgan ma lumotni baholash va soni	
ʻ ʼ
 boshqa   sahifalardan   ushbu   kalit-so z   qatnashgan   sahifaga   qanchalik   ko p	
ʻ ʻ
linklar berilganligi
9  link beriladigan so‘zlardir.
Bugungi   foydalanuvchi   butun   dunyo   internet   katta   kutubxonaning
o‘quvchisi   bilan   bir   xil   vaziyatga   tushib   qoladi.   Kutubxona   fondlari   qancha   ko‘p
bo‘lsa,   hozirda   kerakli   kitobni   topish   shunchalik   qiyin   bo‘ladi.   Kutubxonada
qidirishni   soddalashtirish   uchun   kataloglar   mavjud:   tizimli,   alfavit,   mavzu   va
boshqalar.   Shuningdek,   yangi   kelganlar   katalogi   kabi   ixtisoslashgan   kataloglar
mavjud.   Internetda   qidiruv   maxsus   qidiruv   xizmatlari   tomonidan   ta’minlanadi.
Ulardan foydalanish qobiliyati, aslida Internetdan foydalanish qobiliyatidir. Barcha
WWW   qidiruv   tizimlari   ko‘priklarga   asoslangan.   Qidiruv   xizmatiga   murojaat
qilsak,   biz   nimani   topmoqchi   ekanligimizni   rasmiy   ravishda   tavsiflaydigan
so‘rovni   shakllantiramiz.   Kerakli   operatsiyalarni   amalga   oshirgandan   so‘ng,
xizmat   bizning   so‘rovimizga   mos   keladigan   WWW   manbalariga   olib   boruvchi
ko‘priklardan   iborat   veb-hujjatni   yaratadi.   Ushbu   giper   havolalardan   qaysi   birini
ishlatishimiz o‘zimizga bog’liq. Natija har doim bir xil bo‘lishiga qaramay (mijoz
tavsiya etilgan ko‘priklar ro‘yxatini oladi), har xil qidiruv xizmatlari uchun ishlash
printsipi   boshqacha   bo‘lishi   mumkin.   Ikkinchisi   nafaqat   foydalanuvchilarning,
balki   veb-ustalarning   ham   samarali   ishlashi   uchun   juda   muhimdir.   Axborot
qidirishda   foydalanuvchilar   nimani   kutishlari   mumkinligini   bilish   uchun
ma’lumotlar   bazalari   qanday   tuzilganligi   haqida   foydalanuvchilar   xabardor
bo‘lishlari   kerak   va   veb-ustalar   asosiy   qidiruv   tizimlarida   o‘zlarining   resurslarini
eng yaxshi namoyish etishlari uchun buni bilishlari kerak.
    Qidiruv   tizim   bu   veb-interfeysga   ega   bo‘lgan   dasturiy   ta’minot   va   apparat
majmuasi   bo‘lib,   u   Internetda   ma’lumot   izlashga   imkon   beradi.   Oddiy   so‘z   bilan
aytganda,   qidiruv   tizimi   tizim   interfeysini   joylashtiradigan   veb-saytni   anglatadi.
Qidiruv tizimining dasturiy ta’minot qismi qidiruv tizimidir - bu qidiruv tizimining
funksionalligini ta’minlaydigan va qidiruv tizimini yaratuvchisining tijorat siridir.
Global qidiruv tizimlari bizning dunyo bo‘ylab harakat qilishimiz va o‘zaro
aloqa   qilishimizni   o‘zgartirgan   ko‘plab   afzalliklarga   ega.   Ba’zi   asosiy   imtiyozlar
quyidagilardan iborat:
10 1. Joylashuvni   aniq   kuzatish:   GPS   kabi   global   qidiruv   tizimlari   joylashuvni
aniq  kuzatishga   imkon  beradi  va   bu  bizga   sayyoradagi  aniq  pozitsiyamizni
belgilashga   imkon   beradi.   Bu   navigatsiyadan   logistika   va   favqulodda
xizmatlarga qadar turli sohalarda ko‘plab dasturlarga ega.
2. Yaxshilangan   navigatsiya:   Global   qidiruv   tizimlari   yordamida   biz   notanish
hududlarni   osongina   bosib   o‘tamiz,   ma’lum   joylarga   qaytib   boradigan
yo‘limizni   topamiz   va   hatto   real   vaqt   rejimida   harakatlarimizni   kuzatib
boramiz.
3. Kengaytirilgan   xavfsizlik:   Global   qidiruv   tizimlari   qidiruv-qutqaruv
operatsiyalari,   favqulodda   vaziyatlarda   harakat   qilish   va   hatto   harbiy
operatsiyalar kabi turli jihatlarda xavfsizlikni yaxshilagan.
4. Samaradorlikning   oshishi:   Global   qidiruv   tizimlari   logistika,   transport   va
ta’minot zanjirini boshqarish kabi turli jarayonlarni soddalashtirdi, bu ularni
yanada samaraliroq va iqtisodiy jihatdan samarali qildi.
5. Strategik  afzalliklar:   Global   qidiruv  tizimlari   mamlakatlar  va   tashkilotlarga
o‘zlarining   aktivlari,   xodimlari   va   resurslarini   real   vaqt   rejimida   kuzatib
borish   imkoniyatini   beradigan,   operatsiyalarni   rejalashtirish   va   amalga
oshirishni osonlashtiradigan strategik ustunliklarni beradi.
6. Iqtisodiy   foyda:   GPS   texnologiyasiga   tayanadigan   korxonalar   va   sanoat
uchun   yangi   imkoniyatlar   yaratib,   global   GPS   bozori   sezilarli   darajada
o‘sishi kutilmoqda.
7. Yaxshilangan   aloqa:   Global   qidiruv   tizimlari,   shuningdek,   odamlarga
aloqada   bo‘lish   va   o‘z   manzillarini   boshqalar   bilan   bo‘lishish,
muvofiqlashtirish   va   hamkorlik   qilishni   osonlashtiradigan   aloqani
yaxshiladilar.
Global qidiruv tizimlari ko‘pincha turli manbalardan ma’lumotlarni jamlash
uchun   veb-skanerlar,   indekslash   algoritmlari   va   ma’lumotlarni   integratsiyalash
usullaridan   foydalanadi.   Bunga   veb-saytlar,   ma’lumotlar   bazalari,   raqamli
11 kutubxonalar,   akademik   jurnallar,   ijtimoiy   media   platformalari   va   boshqalar
kiradi.
Keng   ko‘lamli   manbalarga   kirish   orqali   foydalanuvchilar   muayyan   mavzu
yoki   muammo   haqida   to‘liq   tushunchaga   ega   bo‘lishlari   mumkin.   Bu,   ayniqsa,
tadqiqotchilar,  talabalar, jurnalistlar   va turli  nuqtai   nazar  va  tushunchalarni   talab
qiladigan mutaxassislar uchun foydalidir.
Foydalanuvchilar   bir   nechta   manbalarni   qo‘lda   elakdan   o‘tkazmasdan
kerakli   ma’lumotlarni   tezda   topishlari   mumkin.   Qidiruv   algoritmlari
foydalanuvchilarning qimmatli vaqtini tejaydigan natijalarga ahamiyatlilik asosida
ustuvorlik beradi.
Bu vaqt samaradorligi, ayniqsa, ma’lumotlarga tezkor kirish juda muhim bo‘lgan
tez sur'atlar bilan ishlaydigan muhitlarda foydalidir.
Global   qidiruv   tizimlariga   ish   stoli   kompyuterlari,   noutbuklar,   smartfonlar
va planshetlar kabi turli platformalarda kirish mumkin.
Bu qulaylik foydalanuvchilarga ma lumotni istalgan vaqtda, istalgan joyda,ʼ
o zlari afzal ko rgan qurilmalari yordamida izlash imkonini beradi	
ʻ ʻ
Ba’zi   global   qidiruv   tizimlari   real   vaqt   rejimida   indekslash   va   yangilanishlarni
taklif   qiladi,   bu   esa   qidiruv   natijalari   internetdagi   so‘nggi   ma’lumotlarni   aks
ettirishini ta’minlaydi.
Foydalanuvchilar   so‘nggi   yangiliklar   maqolalari,   ijtimoiy   tarmoqlardagi
postlar, blog yozuvlari va o‘zlarining qidiruv so‘rovlariga mos keladigan boshqa
kontentni olishlari, ularni joriy voqealar va o‘zgarishlar haqida xabardor qilishlari
mumkin.
1 .2.  Global internet qidiruv tizimlarining qo‘llanilishi
Qidiruv tizimlari zamonaviy internet foydalanuvchilarining turli ehtiyojlarini
qondirish   uchun   keng   qamrovli   xizmatlar   ko‘rsatadi.   Quyida   ayrim   mashhur
qidiruv tizimlari haqida qo‘shimcha ma’lumot berilgan:
1. Google
Asosiy xizmatlari:
12  Google Search: Eng ko‘p foydalaniladigan qidiruv tizimi bo‘lib, matn, rasm,
video, xarita va boshqa turli kontentlarni qidirish imkoniyatini beradi.
 Google   Maps:   Xaritalar,   marshrutlar,   transport   vositalari   va   mahalliy
xizmatlarni topish uchun.
 Google   Scholar:   Ilmiy   maqolalar,   dissertatsiyalar   va   boshqa   akademik
materiallarni qidirish uchun mo‘ljallangan.
 Google Images: Rasmlarni qidirish va ulardan foydalanish.
 Google   News:   Yangiliklar   manbalarini   bir   joyga   to‘plab,   tezkor
yangiliklarni yetkazib beradi.
Qo‘llanilishi:
 Matnli kontent qidirish va o‘qish.
 Maqsadli reklama kampaniyalari yaratish.
 Ilmiy tadqiqotlar va akademik ishlarni izlash.
 Mahalliy bizneslar va xizmatlarni topish.
 Veb-saytlarni SEO (Search Engine Optimization) orqali optimallashtirish.
2. Bing
Asosiy xizmatlari:
 Bing Search: Matn, rasm va video qidiruvi.
 Bing Maps: Geografik joylashuv va navigatsiya xizmati.
 Bing News: Yangiliklar va maqolalar to‘plami.
 Bing Visual Search: Rasm orqali qidiruv imkoniyatini beradi.
Qo‘llanilishi:
 Umumiy qidiruv va yangiliklarni topish.
 Xaritalar va joylashuvlarni qidirish.
 Qidiruv orqali xarid qilish va mahsulotlar solishtirish.
 Vizual kontent qidiruvi.
3. Yahoo! Search
Asosiy xizmatlari:
 Yahoo Search: Matn, rasm va video kontentni qidirish.
13  Yahoo Mail: Elektron pochta xizmati.
 Yahoo News: Yangiliklar, sport, moliya va boshqa sohalardagi yangiliklar.
 Yahoo Finance: Moliyaviy ma’lumotlar va birja yangiliklari.
Qo‘llanilishi:
 Umumiy qidiruv va yangiliklarni topish.
 Elektron pochta orqali muloqot qilish.
 Moliyaviy bozorlar va investitsiyalar haqida ma’lumot olish.
 Sport yangiliklarini kuzatish.
4. Baidu
Asosiy xizmatlari:
 Baidu Search: Xitoy tilidagi matn, rasm va video kontent qidiruvi.
 Baidu Baike: Xitoy ensiklopediyasi.
 Baidu Maps: Xitoy ichidagi joylashuv va navigatsiya xizmati.
 Baidu Tieba: Forumlar va ijtimoiy muloqot platformasi.
Qo‘llanilishi:
 Xitoy bozoriga mo‘ljallangan qidiruvlar.
 Xitoy tilidagi ilmiy va ensiklopedik ma’lumotlarni topish.
 Mahalliy xizmatlar va navigatsiya uchun Baidu Maps'dan foydalanish.
 Forumlar va ijtimoiy muloqotlar uchun Baidu Tieba.
5. Yandex
Asosiy xizmatlari:
 Yandex Search: Rossiya va MDH davlatlariga mo‘ljallangan qidiruv tizimi.
 Yandex.Maps: Rossiya va MDH davlatlarida joylashuv va navigatsiya.
 Yandex.Mail: Elektron pochta xizmati.
 Yandex.Taxi: Transport va taksi xizmati.
Qo‘llanilishi:
 Rossiya va MDH davlatlaridagi kontent qidiruvi.
 Mahalliy xizmatlar va bizneslarni qidirish.
 Transport va marshrutlarni rejalashtirish.
14  Elektron pochta va taksi xizmatlaridan foydalanish.
6. DuckDuckGo
Asosiy xizmatlari:
 DuckDuckGo Search: Maxfiylikni saqlagan holda qidiruv xizmati.
 Instant Answers: Tezkor javoblar va ma’lumotlar.
 Bangs: Qidiruvni boshqa saytlar orqali tezda amalga oshirish imkoniyati.
Qo‘llanilishi:
 Maxfiy qidiruvlar uchun.
 Reklamasiz qidiruv tajribasi uchun.
 Tezkor javoblar va to‘g'ridan-to‘g'ri ma’lumotlar olish uchun.
7. Ecosia
Asosiy xizmatlari:
 Ecosia   Search:   Daromadining   katta   qismini   daraxt   ekishga   yo‘naltiruvchi
qidiruv tizimi.
 Ecosia Maps: Geografik joylashuv va xizmatlar qidiruvi.
Qo‘llanilishi:
 Atrof-muhitni muhofaza qilishga hissa qo‘shish.
 Maxfiy qidiruvlar.
 Qidiruv natijalari orqali ekologik loyihalarni qo‘llab-quvvatlash.
8. Naver
Asosiy xizmatlari:
 Naver Search: Koreys tilidagi kontent qidiruvi.
 Naver News: Janubiy Koreya yangiliklari.
 Naver Encyclopedia: Ensiklopedik ma’lumotlar bazasi.
 Naver Blog: Blog va ijtimoiy platforma.
Qo‘llanilishi:
 Koreya bozoriga mo‘ljallangan qidiruvlar.
 Mahalliy yangiliklar va ma’lumotlar.
 Blog yozish va ijtimoiy tarmoqlarda muloqot qilish.
15 Qidiruv   tizimlari   internetdan   foydalanishni   yanada   osonlashtiradi   va   turli
ehtiyojlarni   qondiradi.   Har   bir   tizim   o‘ziga   xos   xizmatlari   va   imkoniyatlari   bilan
ajralib turadi. Foydalanuvchilar o‘zlarining maqsad va ehtiyojlariga mos keladigan
qidiruv   tizimidan   foydalanib,   internetdagi   ma’lumotlarga   tez   va   samarali   tarzda
ega bo‘lishlari mumkin.
  Veb-qidiruv   dvigatel   i nternetda   ma’lumot   qidiradigan   ixtisoslashgan
kompyuter   serveridir.   Foydalanuvchi   so‘rovining   qidiruv   natijalari   ko‘pincha
ro‘yxat   sifatida   qaytariladi .   Qidiruv   natijalari   veb-sahifalar,   rasmlar   va   boshqa
turdagi   fayllardan   iborat   bo‘lishi   mumkin.   Ba’zi   qidiruv   tizimlari   ommaviy
ma’lumotlar   bazalarida   yoki   ochiq   kataloglarda   mavjud   bo‘lgan   ma’lumotlarni
qidiradi   va   qaytaradi.   Qidiruv   tizimlari   farq   qiladi   veb-kataloglar   ushbu   veb-
kataloglarda   inson   muharrirlari,   qidiruv   tizimlari   esa   algoritmik   va   inson   kiritish
aralashmasi bilan ishlaydi.
Veb-qidiruv   tizimlari   asosan   juda   katta   ma’lumotlarni   qidirish   dasturlari .
Har   xil   ma’lumotlarni   qidirish   usullari   qidiruv   tizimlarining   barcha   jihatlarida
ishlatiladi .
Qidiruv   motorlar   poza   katta   qiyinchiliklar   ma’lumotlarni   qidirish   uchun.
Birinchidan,   ular   juda   katta   va   tobora   o‘sib   boradigan   ma’lumotlarga   ishlov
berishlari   kerak.   Odatda,   bunday   ma’lumotlarni   bitta   yoki   bir   nechta   mashina
yordamida   qayta   ishlash   mumkin   emas.   Buning   o‘rniga   qidiruv   tizimlaridan
ko‘pincha   foydalanish   kerak .   K ompyuter   bulutlari   -   bu   minglab   yoki   hatto   yuz
minglab kompyuterlardan iborat bo‘lib, ular juda katta miqdordagi  ma’lumotlarni
birgalikda   ishlab   chiqaradi.   Kengayish   ma’lumotlarni   qidirish   usullari   kompyuter
bulutlari va katta taqsimlangan ma’lumotlar to‘plamlari keyingi tadqiqotlar uchun
joy.
Ikkinchidan,   veb-qidiruv   tizimlari   ko‘pincha   onlayn   ma’lumotlar   bilan
shug ‘ ullanishlari   kerak.   Qidiruv   mexanizmi   ulkan   ma’lumotlar   to‘plamlarida
oflayn   rejimda   model   qurishga   imkon   berishi   mumkin.   Buning   uchun   u   so‘rovni
tuzishi   mumkin   tasniflagich   so‘rov   mavzusiga   qarab   oldindan   belgilangan
16 toifalarga qidiruv so‘rovini tayinlaydi (ya’ni., “ apple ” qidiruv so‘rovi meva yoki
kompyuter   markasi   haqida   ma’lumot   olish   uchun   mo‘ljallangan).   Model   oflayn
rejimda qurilganmi yoki yo‘qmi, modelni onlayn ravishda qo‘llash foydalanuvchi
so‘rovlariga real vaqt rejimida javob berish uchun etarlicha tez bo‘lishi kerak.
Yana   bir   qiyinchilik   -   tez   rivojlanayotgan   ma’lumotlar   oqimlari   modelini
saqlash   va   bosqichma-bosqich   yangilash.   Masalan,   yangi   so‘rovlar   paydo
bo‘ladigan   va   oldindan   belgilangan   toifalar   va   davom   etayotganligi   sababli
so‘rovlarni   tasniflashni   doimiy   ravishda   saqlash   kerak   bo‘lishi
mumkin   ma’lumotlar   taqsimoti   o‘zgarishi   mumkin.   Mavjud   modellarni   o‘qitish
usullarining   aksariyati   oflayn   va   statikdir,   shuning   uchun   bunday   stsenariyda
foydalanib bo‘lmaydi.
Uchinchidan,   veb-qidiruv   tizimlari   ko‘pincha   juda   kam   sonli   so‘raladigan
savollar   bilan   shug ‘ ullanishlari   kerak.   Aytaylik,   qidiruv   tizimi
ta’minlamoqchi   kontekstdan   xabardor   so‘rov   bo‘yicha   tavsiyalar.   Ya’ni,
foydalanuvchi   so‘rov   yuborganda,   qidiruv   tizimi   bir   soniya   ichida   ko‘proq
moslashtirilgan   javoblarni   qaytarish   uchun   foydalanuvchi   profilidan   va   uning
so‘rovlar tarixidan foydalangan holda so‘rov kontekstini aniqlashga harakat qiladi.
Biroq, so‘ralgan so‘rovlarning umumiy soni juda katta bo‘lishi mumkin bo‘lsa-da,
so‘rovlarning aksariyati faqat bir yoki bir necha marta so‘ralishi mumkin .
Shaxsiy  veb-qidiruv vositalari
Xususiy   Veb-qidiruv   vosita   buning   oldini   olishga   qaratilgan   Veb-qidiruv
tizimi   Google, Bing va boshqalar  kabi foydalanuvchi  so‘rovlaridan foydalanuvchi
profilini yaratishi mumkin.
Xususiy   veb-qidiruv   vositalarining   ikki   turi   mavjud:   Xususiy   veb-qidiruv
tizimlari   va   shaxsiy   veb-qidiruv   plaginlari.   Birinchisi,   foydalanuvchi   va   taniqli
qidiruv tizimi o‘rtasida proksi vazifasini bajaradigan veb-qidiruv tizimlari. Ushbu
shaxsiy veb-qidiruv tizimlari foydalanuvchini kuzatish uchun veb-qidiruv tizimlari
foydalanadigan   cookie-fayllarni   va   har   bir   foydalanuvchiga   tayinlangan
identifikatorni   o‘chirib   tashlaydi.   Ikkinchisi,   foydalanuvchi   veb-qidiruv   tizimiga
17 yuborgan   so‘rovni   profilga   tushirishning   oldini   olish   uchun   ba’zi   vositalarni
amalga   oshiradigan   vositalar.   Umuman   olganda,   bunday   echimlar   tasodifiy
ravishda hosil bo‘lgan boshqa so‘rovlar orasidagi haqiqiy so‘rovni obuskatsiyasiga
asoslangan.
Qidiruv tizimlari veb-qidiruvni amalga oshirish uchun vosita sifatida
Bolalar va yoshlar qidiruv tizimini (dasturiy ta’minot tizimi) amalga oshirish
vositasi   sifatida   qanday   ko‘rishlari   to‘g'risida   ettita   tadqiqotdan   15   ta   tavsifni
topdik   veb-qidiruvlar .   Bir   nechta   talabalar   bo‘lsa   ham   Bilol   va   Chjan
(2019)   qidiruv tizimlarini ma’lumotlarni qidirish, topish va kirish, Internetga kirish
yoki   qidirish   yoki   Internetga   kirish   vositasi   sifatida   tavsifladi,   qolgan   oltita
tadqiqotning ta’riflari bolalar va yoshlar bir-biridan farq qilmasligini aniqladi   veb-
qidiruv   tizimlari   va   Internet.   Buning   o‘rniga,   ular   ko‘pincha   qidiruv   tizimlari
Internetning   markaziy   tomoni   degan   noto‘g'ri   tushunchani   ushlab   turishgan   va
barcha   ma’lumotlar   to‘g'ridan-to‘g'ri   qidiruv   tizimidan   keladi   deb   o‘ylashgan.
Masalan,   bolalar   Internetni   Google   Homepage   kabi   qidiruv   tizimi   sifatida
tasvirlashdi (Dinet va Kitajima, 2011 yil). Internet haqida aniq so‘ralganda, ular “
Internet   bu   Google   qidiruv   tizimi   ”   (Kamishlian,   2010   yil)   yoki   “   Internet   katta
qidiruv tizimi ” (Myurrey va Buchanan, 2018 yil). Tadqiqotda   Seifert va boshqalar.
(2013)   barcha   besh   talaba   Google   butun   Internetni   ifodalaydi   yoki   hech
bo‘lmaganda Internetning asosiy tuzilishini aniqlaydi deb ishonishdi. Google lobbi
kabi   Internetning   boshlang'ich   nuqtasi   deb   nomlandi.   Xuddi   shunday,   Eskela-
Haapanen va Kiili (2019)   Internetda birinchi sahifa borligini va u erdan ma’lumot
qidirish mumkinligini tushuntirgan bola haqida xabar berdi.
Veb-ma’lumotlarni qidirish usullari
Bugungi   kunda   ma’lumot   qidirish   Internetning   ajralmas   qismidir.   Veb-
sahifalardan   foydalanish   Qidiruv   tizimini   optimallashtirish   (SEO)   yaxshiroq
ko‘rinishi   va   qulayligi   uchun   texnik   vositalar,   shu   bilan   so‘rovlarning   yakuniy
18 natijalarini   yaxshilaydi.   Ushbu   jarayonning   natijasi   to‘liq   matndir   veb-
qidiruv   rasmlar   va   matnlar   uchun   vosita.   Bundan   tashqari,   qidiruv   tizimlari   zarur
xizmat   sifatida   ko‘rib   chiqiladi,   chunki   u   oxirgi   foydalanuvchilarga   Internet
saytlarida   ko‘rinmaydigan   ma’lumotlarni   qidirish   va   olish   usulini   taklif   qiladi   va
natijada   kundalik   hayotning   muhim   qismiga   aylanadi   (Brin   va   Peyj,   1998   yil).
Bundan   tashqari,   samarali   bo‘lish   uchun   ko‘plab   algoritmlar   va   usullar
mavjud   veb-qidiruv   tizimlari ,   natijalar   foydalanuvchi   so‘roviga   ko‘proq   yoki
kamroq   tegishli   bo‘lsa.   Qidiruv   usullaridan   biri   Grid   Middleware-ga   asoslangan
taqsimlangan parallel qidiruv tizimini ishlab chiqishdir.
Gridga asoslangan akademik nashrlarni qidirish texnikasi  GAPS (Bashir va
boshqalar,   2014   yil)   oxirgi   foydalanuvchiga   bir   qator   tashkilotlar   bo‘yicha
tarqatilgan   ilmiy   nashrlarni   qidirish   va   ularga   kirish   huquqini   berish   uchun   taklif
qilingan.   Ushbu   usul   Virtual   tashkilot   o‘rtasidagi   o‘zaro   ta’sir   mexanizmini
ta’minlash   uchun   panjara   arxitekturasi   bo‘yicha   tarqatilgan   modullar   sifatida
amalga   oshiriladi.   GAPS   amalga   oshirildi   va   birlashtirildi   tarmoq
xizmatlari   panjara   arxitekturasi   orqali   ma’lumotlarni   qidirishni   yoqish   va   panjara
tugunlari   bilan   o‘zaro   aloqani   tashkil   qilish.   Bundan   tashqari,   GAPS   qidiruv
vazifasini   bajarish   uchun   oxirgi   foydalanuvchi   interfeysini   taklif   qiladi.   GAPS
panjara   tugunlarida   bajarish   uchun   kalit   so‘zlarga   asoslangan   va   ko‘p   qirrali
qidiruv   turlarini   taqdim   etadi.   Bundan   tashqari,   taklif   qilinayotgan   usul   uning
o‘rniga   real   vaqtda   qidiruv   tizimini   qo‘llab-quvvatlaydi   qidiruv
indekslangan   ma’lumotlar.   Biroq,   GAPS   tomonidan   ishlatiladigan   xavfsizlik
mexanizmi   qidiruv   texnikasi   uchun   qo‘shimcha   xarajatlarni   keltirib   chiqaradi   va
ularni ko‘paytiradi   javob vaqti .
Gridni   olish   va   toifalashtirish   mexanizmi   (GRACE)   loyihasi   (Haya   va
boshqalar,   2003;   Scholze   va   boshqalar,   2004;   Scholze   va   Stefan,   2007   yil)
ajratilgan   kompyuter   klasterlaridan   tashkil   topgan   va   Evropada   joylashtirilgan
katta   taqsimlangan   tarmoq   Ma’lumotlar   tarmog'i .   GRACE   real   vaqt   rejimida
moslashuvchan   ma’lumotlarni   taqdim   etadigan   federativ   qidiruv   va   tasniflash
19 mexanizmini   taklif   qilish   va   amalga   oshirish   orqali   markazlashtirilgan   indeks
mavjud bo‘lmagan holatlar  bilan shug'ullanadi   resurslarni taqsimlash   va hisoblash
taqsimoti.   Bundan   tashqari,   matnlarni   toifalash   va   matnni   normallashtirish   uchun
zarur   bo‘lgan   katta   miqdordagi   hisoblash   kuchi   GRACE-dan   foydalanishga   olib
keladi   panjara   hisoblash   ushbu   vazifalarni   bajarish   uchun   zarur   infratuzilma
sifatida.   Bundan   tashqari,   boshqa   qidiruv   tizimlarida   va   mahalliy   kataloglarda
so‘rovlarni bajarish natijalari ularni GRACE-ning bilim ombori sifatida ishlatishga
imkon   beradi.   Bundan   tashqari,   GRACE   foydalanadi   lingvistik   tahlil   so‘rovlarni
bajarish natijalarini tahlil qilish va keyin natijalarni toifalash. Shu nuqtai nazardan,
GRACE   qidiruv   tizimi   sifatida   ko‘rib   chiqilishi   mumkin   emas,   aksincha   bu
nazoratsiz   kategoriya   tizimi.   Bundan   tashqari,   GRACE   tarqatilganlardan
foydalanishni   maksimal   darajada   oshiradi   tarmoq   manbalari   oxirgi
foydalanuvchilarga qidiruv so‘rovlarini bir vaqtning o‘zida panjara tugunlari ustida
ishlash usulini taqdim etish orqali. Biroq, GRACE tizimining asosiy kamchiliklari
so‘rov   natijalarining   vaqt   javobidir.   Natija   natijani   darhol   ko‘rsatish   uchun
foydalanuvchiga   elektron   pochta   orqali   yuboriladi   qidirish   jarayoni   ko‘proq   vaqt
talab etadi va natijada bu qidiruv tizimining ishiga ta’sir qiladi.
Tadqiqotchilar   Kambazoglu   va   boshqalar.   (2007)   ijtimoiy-madaniy   va
Janubi-Sharqiy   Evropa   uchun   qidiruv   tizimi   (SE4SEE)   deb   nomlangan   tarmoq
hisoblash tizimiga asoslangan boshqa turdagi qidiruv tizimini taklif qildi. SE4SEE
qidiruv   tizimining   asosiy   maqsadi   Internetda   mavjud   bo‘lgan   saytlarning   asl
joylashuvi to‘g'risida foydalanuvchilarning so‘rovlarini ishga tushirish orqali veb-
sahifalarning   yangiligi   muammosini   hal   qilishdir,   o‘rniga   an'anaviy   qidiruv
tizimi   natijalarning oldingi keshlangan nusxasini qidirish usullari. Bundan tashqari,
SE4SEE foyda olishni maqsad qiladi   tarqatilgan manbalar   veb-skrajda yuklab olish
jarayonini   maksimal   darajada   oshirish   uchun   panjara.   Biroq,   GRACE   tomonidan
amalga   oshirilgan   kabi   boshqa   qidiruv   tizimlarining   natijalariga   ishonish
muammosi,   SE4SEE   qidiruv   tizimida   foydalanuvchi   so‘rovini   to‘g'ridan-to‘g'ri
Internetdan   to‘g'ridan-to‘g'ri   mamlakat   uchun   qidiruvda   yaqinlikdan   foydalanib,
20 oldini   olish   mumkin.   Bundan   tashqari,   SE4SEE   qidiruv   tizimidan   foydalanuvchi
foydalanuvchilar qidirish uchun kalit so‘zlarga asoslangan usuldan foydalanishlari
yoki   qidirish   uchun   ma’lum   bir   toifani   tanlashlari   mumkin.   SE4SEE   sahifalar   va
panjara   yozuvlarining   jug'rofiy   joylashuvidan   foydalanib,   sahifani   tarashning
maksimal   hajmini   oshirishga   qaratilgan,   va   veb-serverlarga   yuborish   maqsadli
mamlakatda   mamlakatga   tegishli   barcha   so‘rovlar   mavjud.   Bundan   tashqari,
SE4SEE   tayinlash   orqali   tarmoq   masofasini   kamaytiradi   emaklash
veb   sudraluvchilar mamlakati ichida joylashgan saytlar. Biroq, SE4SEE real vaqtni
qidirish   mexanizmi   sifatida   qaralmaydi,   chunki   qachon   o‘tish
jarayoni   qo‘shma   qiymati   bilan   panjara   muhiti   boshlash   jarayoni   ko‘proq   vaqt
talab   qiladi.   Bundan   tashqari,   SE4SEE   odatiy   qidiruv   tizimlaridan   farq   qiladigan
talabga   binoan   emaklash   jarayonidan   foydalanadi,   shuning   uchun   foydalanuvchi
so‘rovni topshirgandan keyin emaklash jarayoni boshlanadi. Biroq, talab bo‘yicha
bunday   tarash   yuqorida   aytib   o‘tilgan   turli   sabablar   bilan   birgalikda   qidiruv
jarayonining   javob   vaqtiga   ta’sir   qiladi.   Bundan   tashqari,   so‘rovlar   parallelizm
SE4SEE-da   ishlatiladigan   usul   butun   hisoblash   jarayonini   bir   xil   hisoblash
tugunida amalga oshiradi va maksimal darajada oshirishga qaratilgan. So‘rovlarni
qayta   ishlash   vaqt   talab   qiladigan   bo‘lsa-da,   o‘tkazish   qobiliyati   va   ishlov   berish
tezligini oshirish uchun ushbu usuldan foydalanish samaradorlikni oshiradi.
21 II BOB. SMART universtitet axborot tizimida o‘qituvchilar ma’lumotlarini
izlashni raqamlashtirish
2.1. O‘qituvchilar ma’lumotlarini izlash dasturini yaratishning nazariy
asoslari.
Smart  tizimining asosiy elementlari smart talaba yoshlar, smart  pedagogika
va smart muhitdan iborat. Bundan tashqari, talaba smart ta limning asosiy sub ektiʼ ʼ
hisoblanadi.   Smart   tizimiga   yo naltirilgan   ta lim   jarayoni   bilan,   o quvchilarning	
ʼ ʼ ʼ
ish   faoliyati   hamda   shaxsiy   hayotida,   samarali   foydalanishlari   uchun   zamon
talablariga   javob   beradigan   ko nikma   va   malakalarini   egallashga   qaratilgan
ʼ
bo lishi   kerak.   Smart   ta limning   asosiy   maqsadi   har   tomonlama   yosh   talaba-	
ʼ ʼ
o quvchilarni   rivojlantirish,   ularni   zamonaviy   dinamik   muhitda   ishlashga
ʼ
tayyorlashdir.
Smart   pedagogika   oliy   ta lim   muassasasi   talabalariga   ularning	
ʼ
imkoniyatlarini   kengaytiradigan,   qobiliyatlari   va   ijodiy   fikrlashni   rivojlantiruvchi
individual xizmatlarni taqdim etishdan iborat.
Smart ta lim paradigmasiga mos keladigan pedagogika turlari bo yicha	
ʼ ʼ
munozaralar hali ham davom etmoqda. Smart pedagogikaning eng aniq
mohiyati to rtta o qitish strategiyasidan iborat:	
ʼ ʼ
– fanlar kesimida tabaqalashtirilgan (differentsial) ta lim;	
ʼ
– guruhlarga asoslangan ta lim (hamkorlikda ta lim olish hamda	
ʼ ʼ
yangi ko niklamarni o zlashtirish);	
ʼ ʼ
– qiziqishlar asosida individual ta lim (LifeLong Learning);	
ʼ
– interaktiv o zaro ta sir orqali ommaviy generativ ta lim (Smart	
ʼ ʼ ʼ
22 e-learning).
Smart   strategiyalar   bir-biri   bilan   chambarchas   bog liq.   Mazkur   strategiyalarningʼ
har   biri   o ziga   xos   tarzda   talabalarning   shaxsiy   rivojlanishiga   hissa   qo shadigan	
ʼ ʼ
ta lim xizmatlarini taqdim etishga qaratilgan.	
ʼ
Smart   universitet   axborot   tizimida   o‘qituvchilar   ma’lumotlarini   izlash   va
ko‘rsatish uchun mobil ilovasi haqida tushuncha berishdan avval, dasturiy ta’minot
arxitekturasi va har bir komponentning texnologik jihatlarini tushunish muhimdir.
Ushbu loyiha quyidagi texnologiyalarni qamrab oladi:
1. Mobil UI : Flutter (UI Dart);
2. Backend : Laravel (PHP);
3. Ma’lumotlar bazasi : MySQL (phpMyAdmin orqali boshqariladi).
1. Mobil UI : Flutter (UI Dart):
Flutter  - Google tomonidan ishlab chiqilgan ochiq manbali UI to‘plami bo‘lib,
undan bitta kod bazasi yordamida Android va iOS uchun ilovalarni ishlab chiqish
mumkin.  Flutter Dart tilidan foydalanadi.
Foydalanuvchi interfeysi:
 Qidirish va filtrlar : O‘qituvchilarni qidirish va filtrlash uchun matnli kirish
maydonlari, dropdown menyular, kalendarlar va boshqa UI komponentlari.
 Navigatsiya :   Bitta   sahifadan   boshqasiga   o‘tish   uchun   Flutter   Navigator   va
Routes  funksiyalaridan foydalaniladi.
 Qidirish   natijalari :   Qidiruv   natijalarini   ro‘yxat   ko‘rinishida   ko‘rsatish
uchun  ListView  va  ListTile  komponentlaridan foydalaniladi.
1. Backend - Laravel (PHP)
Laravel   - PHP dasturlash tili uchun ochiq manbali veb-ramka bo‘lib, u kuchli
va sodda dasturlash imkoniyatlarini taqdim etadi. Laravel RESTful API yaratishda
juda qulay.  Masalan:
 Qidirish API :  GET /api/teachers?name=
 Filtrlash API :  GET /api/teachers?department=&rank=&..
3.  Ma’lumotlar bazasi - MySQL (phpMyAdmin orqali boshqariladi)
23 MySQL   -   ochiq   manbali   ma’lumotlar   bazasi   boshqaruv   tizimi.
phpMyAdmin bu MySQL ma’lumotlar bazalarini boshqarish uchun veb-interfeys.
Integratsiya :
1. Mobil ilova  Laravel backendiga HTTP so‘rov yuboradi.
2. Backend   so‘rovni   qabul   qilib,   tegishli   ma’lumotlarni   MySQL   bazasidan
oladi va JSON formatida qaytaradi.
3. Mobil   ilova   JSON   ma’lumotlarini   qabul   qilib,   foydalanuvchi   interfeysida
ko‘rsatadi.
Ushbu   loyiha   uchun   kerakli   texnologiyalar   va   ularning   o‘zaro
integratsiyasini   umumiy   ko‘rib   chiqdik.   Har   bir   komponentni   batafsil   ishlab
chiqish orqali loyihani muvaffaqiyatli yakunlash mumkin. 
Tizimni ishlab chiqishda Laravel,Php, Dart, Flutter, MySQL, PHPMyAdmin
texnologiyalaridan foydalanganmiz.
PHP   haqida   asosiy   tushunchalar.   PHP   dasturlash   tili   dastlab   1994-yilda
Rasmus   Lerdorf   tomonidan   yaratildi.   PHP   dastlab   "Personal   Home   Page   Tools"
nomi   bilan   tanilgan   va   Rasmus   Lerdorf   o‘zining   shaxsiy   veb-saytini   boshqarish
uchun bir qator CGI (Common Gateway Interface) skriptlarni yozgan. Keyinchalik
bu   skriptlar   kuchaytirilib,   ko‘proq   funksionallik   qo‘shildi   va   bu   loyiha   PHP/FI
(Personal Home Page / Forms Interpreter) deb nomlandi.
1995-yilda PHP/FI birinchi versiyasi e'lon qilindi va u ochiq manba sifatida
taqdim   etildi,   bu   esa   dasturchilarga   kodni   o‘zgartirish   va   uni   o‘z   ehtiyojlariga
moslashtirish imkoniyatini berdi. PHP/FI dastlab HTML bilan birgalikda ishlatish
uchun   mo‘ljallangan   va   oddiygina   veb-sahifalarga   dinamik   kontent   qo‘shish
imkoniyatini   yaratgan.1997-yilda,   Andi   Gutmans   va   Zeev   Suraski   tomonidan
PHP/FI kod bazasi qayta yozildi va ular PHP 3 versiyasini ishlab chiqdilar. Ushbu
versiya PHP dasturlash tilining haqiqiy rivojlanishida muhim qadam bo‘ldi.
PHP   turli   xil   sistemalarda   ishlay   oladi.   U   sistema   Windows,   Unixning
ko‘plab  versiyalari,  shuningdek   Linux  va   xatto  Macintosh   bo‘lishi   mumkin.  PHP
ko‘plab   tarmoq   serverlarida,   xususan   Apache,   Microsoft   Internet   Information
24 Server,   Web   Site   Pro,   Iplanet   Web   Server   va   Microsoft   Personal   Web   Server   -
larda   ishlashi   mumkin.   Agar   o‘zimiz   tuzgan   dasturlarimizni   Windows   tizimida
tekshirishni   xoxlasak   oxirgi   sanab   o‘tilgan   serverdan   foydalanishimiz   mumkin,
xatto   Apache   serveri   Windows   sistemasi   boshqaruvida   ishlasa   kam.PHP   tilini
yaratishda   ma’lumotlar   bazasi   bilan   bog‘lanish   talablarini   aloxida   e’tiborga
olingan. Ko‘plab ma’lumotlar bazalarini PHP da o‘qish mumkin. Masalan bularga
Adabas D, InternetBase, Golid, dBase, mSQL, Sybase, Empress, MySQL, Velosic,
FilePro,   Oracle,   Unixdbm,   Informix   va   xokazolarni   keltirishimiz   mumkin.
Shuningdek, PHP ODBC standartini xam o‘qiy oladi.  «PHP da har qanday dastur
bajarsa bo‘ladi», – degan edi uning yaratuvchisi. Birinchi navbatda PHP tili server
tomonidan   bajariladigan   skriptlar   yaratish   uchun   foydalaniladi   va   aynan   shuning
uchun u yaratilgan. 
PHP tili  ixtiyoriy  CGI-skriptlari   masalalarini  yechishga   va  bundan tashqari
html   formali   ma’lumotlarni   qayta   ishlashga   hamda   dinamik   ravishda   html
sahifalarni ishlab chiqishga qodir. Biroq PHP tili foydalaniladigan boshqa sohalar
ham mavjud. Bu sohalarni  biz uchta asosiy qismga bo‘lamiz:  Birinchi  soha – biz
yuqorida   aytib   o‘tganimizdek,   server   tomonidan   bajariladigan   ilovalar   (skriptlar)
yaratish. PHP tili bunday turdagi skriptlarni yaratish uchun juda keng qo‘llaniladi.
Bunday   ish   ko‘rsatish   uchun   PHP-parser   (ya’ni   php-skriptlarni   qayta
ishlovchi)   va   skriptlarni   qayta   ishlovchi   web-server,   skriptlarni   natijasini   ko‘rish
uchun   brauzer   va   albatta   php-kodini   yozish   uchun   qanday   bo‘lsa   ham   matn
muharriri   kerak   bo‘ladi.   PHP-parser   CGI-dasturlar   ko‘rinishida   yoki   server
modullari ko‘rinishida tarqalgan.
Ikkinchi   soha   –   buyruqlar   satrida   bajariladigan   skriptlarni   yaratish.   Ya’ni
PHP   tili   yordamida   biror-bir   kompyuterda   brauzer   va   web-serverlardan   mustaqil
ravishda   o‘zi   bajariladigan   skriptlarni   ham   yaratish   mumkin.   Bu   ishlarni   bajarish
uchun   hech   bo‘lmaganda   PHP-parser   (bu   holatda   biz   uni   buyruqlar   satri
interpretatori   (CLI,   command   line   interpreter)   deb   ataymiz)   talab   etiladi.   Bunday
ishlash   uslubi   turli   masalalarni   rejalashtirish   yordamida   bajarilishi   uchun   kerak
25 bo‘lgan   skriptlar   yoki   oddiy   matnni   qayta   ishlash   uchun   kerak   bo‘lgan   masalaga
o‘xshash   ishlaydi.   Va   nihoyat   oxirgi   uchinchi   soha   –   bu   mijoz   tomonidan
bajariladigan GUI-ilovalarni (grafik interfeys) yaratish. 
Bu   soha   PHP   tilini   endigina   o‘rganayotgan   foydalanuvchilar   uchun   uncha
muhim   bo‘lmagan   sohadir.   Biroq   agarda   siz   PHP   tilini   chuqur   o‘rgangan
bo‘lsangiz,   bu   soha   siz   uchun   ancha   muhimdir.   PHP   tilini   bu   sohaga   qo‘llash
uchun   php   kengaytmali   maxsus   yordamchi   –   PHP-GTK   talab   etiladi.   Shunday
qilib, PHP tilini qo‘llanilish sohalari keng va turlichadir.
Yuqoridagi masalalarni yecha oladigan boshqa turlicha dasturlash tillari ham
mavjud, unda nima uchun PHP tilini o‘rganishimiz kerak?  U til bizga nima beradi?
Birinchidan,   PHP   tili   o‘rganish   uchun   juda   qulay.   PHP   tilini   sintaksisi   asosiy
qoidalari   va   ishlash   prinsipi   bilan   yetarlicha   tanishib   chiqib   o‘zingizni   shaxsiy
dasturingizni   tuzib   ko‘rib,   so‘ngra   uni   boshqa   dasturlash   tillarida   tuzilgan
variantlari bilan solishtirsangiz bunga guvohi bo‘lasiz.  
Ikkinchidan,   PHP   tili   barcha   bizga   ma’lum   platformalarda,   barcha
operatsion   tizimlarda   hamda   turlicha   serverlarda   erkin   ishlay   oladi.   Bu   xususiyat
juda   muhim.   Masalan,   kimdir   Windows   operatsion   tizimdan   Linux   operatsion
tizimga yoki IIS serverdan Apache serverga o‘tmoqchi bo‘lsa PHP tilini o‘rganishi
shart.   PHP   dasturlash   tilida   dasturlashning   ikkita   hammabop   paradigmalari
ishlatiladi,   bular   protsedurali   va   ob’ektli   dasturlash.   PHP4   dasturlash   tili
protsedurali   dasturlashni   butunlay   qo‘llab   quvvatlaydi,   biroq   ob’ektli   stildagi
dasturlarni   ham   qo‘llasa   bo‘ladi.   PHP5   dasturlash   tilining   birinchi   testlash
versiyasida   PHP4  dasturlash   tilida   uchraydigan   ob’ektga   yo‘naltirilgan  dasturlash
modellarining   kamchiliklari   to‘ldirilgan.   Shunday   qilib,   hozirda   tanish   bo‘lib
ulgurgan ishlash prinsipini tanlash kerak. Agarda PHP tilini hozirgi imkoniyatlari
to‘g‘risida   gaplashadigan   bo‘lsak,   u   holda   biz   PHP   tilini   birinchi   versiyasidan
ancha yiroqlashib ketgan bo‘lamiz.  
PHP   dasturlash   tili   yordamida   tasvirlar,   PDF-fayllar,   flesh-roliklar   yaratish
mumkin;   hozirgi   vaqtdagi   zamonaviy   ma’lumotlar   bazasini   qo‘llab   quvvatlaydi;
26 ixtiyoriy   matnli   fayl   formatlari   bilan,   hamda   XML   va   fayllar   tizimi   bilan
ishlaydigan   funksiyalar   ham   qo‘shilgan.   PHP   tili   turli   servislar   o‘rtasidagi
protokollarning   o‘zaro   aloqasini   qo‘llab   quvvatlaydi.   Bularga   misol   tariqasida
papkalarga   kirishni   boshqarish   protokoli   LDAP,   tarmoq   qurilmalari   bilan
ishlaydigan   protokol   SNMP,   ma’lumotlarni   uzatish   protokollari   IMAP,   NNTP
hamda   POP3,   gipermatnlarni   uzatish   protokoli   HTTP   va   boshqalarni   olish
mumkin.   PHP   dasturlash   tilini   turli   dasturlash   tillari   o‘rtasidagi   o‘zaro   aloqasiga
diqqatni qaratsak, bunga Java dasturlash tilini aytib o‘tish kerakki, Java dasturlash
tili ob’ektlarini PHP tili o‘z ob’ektlari sifatida qaraydi.
PHP   –   veb   texnoogiya   tili.   PHP   ni   o‘rganish   uchun   avval   HTML   va
dasturlash   tilidan   habardor   bo‘lish   talab   qilinadi.   HTML/CSS   va   JavaScript   larni
mukammal   bilguvchilar   uchun   PHPni   o‘rganish   murakkablik   tug‘dirmaydi.   PHP
ning   vazifasi   HTML   faylini   yaratib   berish.   JavaScript   yordamida   bajariladigan
ko‘pgina  operatsiyalarni  PHP  orqali   ham   amalga  oshirish   mumkin,  ammo  e’tibor
qilish lozimki, PHP – serverda; JavaScript – klient tomonda bajariladi.
Dart   haqida   asosiy   tushunchalar.   Dart   -   bu   Google   tomonidan   ishlab
chiqilgan   ochiq   manbali,   ob’ektga   yo‘naltirilgan   dasturlash   tili.   U   asosan   mobil,
veb,   va   server   dasturlarini   ishlab   chiqish   uchun   mo‘ljallangan.   Dartning   asosiy
maqsadi yuqori samaradorlik, tez ishlash va kengaytirilgan imkoniyatlarni taqdim
etishdir.  Quyida Dart haqida ko‘proq ma’lumot berilgan:
Asosiy xususiyatlar:
 Ob’ektga  yo‘naltirilgan  dasturlash :   Dart  to‘liq  ob’ektga   yo‘naltirilgan  til
bo‘lib, hamma narsa sinf (class) va ob’ekt (object) bilan ifodalanadi.
 Kuchli va statik yozish : Dartda turlari kuchli va statik tarzda aniqlanadi, bu
kompilyatsiya vaqtida xatoliklarni aniqlash imkonini beradi.
 Avtomatik   xotira   boshqaruvi :   Dart   avtomatik   xotira   boshqaruviga   ega
bo‘lib, unga kerakli vaqtda xotira ajratadi va bo‘shatadi.
 Asinxron   dasturlash :   Dart   asinxron   dasturlashni   qo‘llab-quvvatlaydi,   bu
esa async va await kalit so‘zlari yordamida amalga oshiriladi.
27  Flutter   bilan   integratsiya :   Dartning   eng   mashhur   qo‘llanishi   Flutter
ramkasi bilan bo‘lib, u yordamida Android va iOS uchun yuqori darajadagi
mobil ilovalar ishlab chiqish mumkin.
Tarix va rivojlanish :
 2011-yilda : Dart  tili  Google tomonidan taqdim  etildi. Dastlab u veb-
dasturlar uchun ishlab chiqilgan edi.
 2013-yilda : Dart SDK 1.0 chiqarildi.
 2018-yilda :   Flutter   1.0   chiqarilishi   bilan   Dartning   mobil   ilovalar
uchun qo‘llanishi kengaydi.
 2021-yilda :   Dart   2.12   chiqarildi,   null   xavfsizligi   (null   safety)   joriy
etildi.
Dart kompilyatori va ishlash muhiti:
 Dart   VM :   Dart   virtual   mashinasi   (VM)   Dart   kodini   ishga   tushirish
uchun ishlatiladi.
 AOT va JIT kompilyatsiya : Dart Ahead-of-Time (AOT) va Just-in-
Time   (JIT)   kompilyatsiyalarini   qo‘llab-quvvatlaydi.   AOT   natijasida   yuqori
samaradorlikka erishish mumkin, JIT esa ishlab chiqish jarayonini tezlashtiradi.
Ekotizim va paketlar:
 pub.dev : Dart uchun rasmiy paket menejeri va kutubxona ombori. Bu
yerda turli xil kutubxonalar va paketlarni topish va ulardan foydalanish mumkin.
Dartning afzalliklari:
1. Samaradorlik :   Dartning   AOT   kompilyatsiyasi   bilan   yuqori
samaradorlikka erishish mumkin.
2. Ko‘p platformali dasturlash : Flutter bilan birgalikda Dart yordamida
bitta kod bazasi bilan ko‘p platformali ilovalar yaratish mumkin.
3. Oson   o‘rganish :   Dartning   sintaksisi   boshqa   mashhur   dasturlash
tillariga o‘xshash bo‘lib, uni o‘rganish nisbatan oson.
Dartning kamchiliklari :
28 Cheklangan   ekotizim :   Dartning   kutubxona   va   paketlar   ekotizimi
boshqa mashhur tillarga nisbatan kichikroq.
Yangi til : Dart nisbatan yangi til bo‘lganligi sababli, undan foydalanuvchilar
soni boshqa tillarga nisbatan kamroq.
Dart, asosan,  Flutter  bilan birgalikda mobil  ilovalar  yaratishda  qo‘llaniladi,
lekin   uning   imkoniyatlari   veb   va   server   dasturlari   uchun   ham   kengaytirilgan.
Dartning   qulayligi,   tezligi   va   ko‘p   platformali   dasturlash   uchun   mosligi   uni
zamonaviy dasturlash muhitida kuchli raqobatchiga aylantiradi.
Laravel   framework   haqida.   Laravel   -   bu   PHP   dasturlash   tilida   yozilgan
ochiq   manba   framework   bo‘lib,   u   web   ilovalarni   yaratishni   tezlashtirish   va
soddalashtirish   maqsadida   ishlab   chiqilgan.   Laravel   2011-yilda   Taylor   Otwell
tomonidan yaratilgan va bugungi kunda eng mashhur va keng qo‘llaniladigan PHP
frameworklaridan   biri   hisoblanadi.   Ushbu   maqolada   Laravel   frameworkining
asosiy xususiyatlari, imkoniyatlari va afzalliklari haqida batafsil ma’lumot beriladi.
Laravelning   Asosiy   Xususiyatlari.   Elegant   Syntax:   Laravelning  eng   katta
afzalliklaridan   biri   uning   qulay   va   o‘qiladigan   sintaksisidir.   Bu   dasturchilarga
kodni yozish va tushunishni osonlashtiradi.
Modular   Structure:   Laravel   modular   arxitekturaga   ega   bo‘lib,   bu
dasturchilarga   kodni   lozim   bo‘lganda   oson   kengaytirish   va   o‘zgartirish   imkonini
beradi.
MVC   Arxitekturasi:   Laravel   Model-View-Controller   (MVC)   arxitektura
modeliga   asoslangan.   Bu   kodni   yaxshiroq   tuzish   va   modullashtirish   imkonini
beradi, bu esa kodni saqlash va yangilashni osonlashtiradi.
Eloquent   ORM:   Laravelda   ma’lumotlar   bazasi   bilan   ishlash   uchun   kuchli
ORM   (Object-Relational   Mapping)   vositasi   mavjud.   Eloquent   ORM   yordamida
ma’lumotlar   bazasidagi   jadvallarni   obyekt   sifatida   ko‘rish   va   ular   bilan   oson
ishlash mumkin.
29 Routing:   Laravelning   routing   tizimi   juda   kuchli   va   moslashuvchan.
Dasturchilar   web-sayt   yo‘llarini   osonlik   bilan   aniqlashlari   va   boshqarishlari
mumkin.
Blade   Template   Engine:   Laravel   o‘zining   Blade   nomli   kuchli   va   qulay
template   dvigateliga   ega.   Blade   template   engine   yordamida   HTML   sahifalarini
yaratish va boshqarish oson va samarali bo‘ladi.
Migration   va   Seederlar:   Laravelda   ma’lumotlar   bazasini   boshqarish   uchun
migration   va   seederlar   mavjud.   Migrationlar   ma’lumotlar   bazasi   tuzilmasini
aniqlash   va   yangilash   imkonini   beradi,   seederlar   esa   ma’lumotlarni   dastlabki
holatini yaratishga yordam beradi.
Artisan   Console:   Laravelda   ko‘plab   ma’muriy   va   dasturchilik   vazifalarni
bajarish   uchun   Artisan   nomli   konsol   interfeysi   mavjud.   Artisan   yordamida   yangi
model, kontroler va migrationlar yaratish mumkin.
Laravelning Afzalliklari.  Keng jamiyat va qo‘llab-quvvatlash: Laravel juda
katta   va   faol   jamiyatga   ega.   Bu   dasturni   ishlab   chiqishda   yordam   olishingiz   va
muammolarni tezda hal qilishingiz mumkinligini anglatadi.
Qulay o‘rnatish va konfiguratsiya: Laravel o‘rnatish va konfiguratsiya qilish
jarayoni   juda   sodda   va   qulay.   Composer   vositasi   yordamida   Laravelni   oson
o‘rnatish mumkin.
Oson   integratsiya:   Laravel   boshqa   turli   vositalar   va   xizmatlar   bilan   oson
integratsiya qilish imkonini beradi. Masalan, Redis, Memcached, AWS xizmatlari
va boshqalar.
Kuchli   xavfsizlik   choralari:   Laravelda   xavfsizlik   choralari   kuchli   va
ishonchli.  CSRF   himoyasi,  SQL   injectiondan   himoya  va  shifrlash  kabi  xavfsizlik
choralari mavjud.
Laravelning   ishlash   prinsiplari.   Laravelning   ishlash   prinsiplarini   quyidagi
asosiy bosqichlar orqali tushuntirish mumkin:
Loyihani   yaratish:   Laravel   loyihasini   yaratish   uchun   Composer   vositasi
yordamida composer create-project buyrug'idan foydalaniladi.
30 Routing:   Laravelda   routing   tizimi   orqali   foydalanuvchilarni   kerakli
kontrolerlarga   yo‘naltirish   aniqlanadi.   Masalan,   routes/web.php   faylida
yo‘nalishlar aniqlanadi.
Kontrollerlar:   Kontrollerlar   foydalanuvchilardan   kelgan   so‘rovlarni   qayta
ishlaydi  va kerakli  javoblarni  beradi. Laravelda kontrollerlar  app/Http/Controllers
katalogida saqlanadi.
Model va Ma’lumotlar Bazasi: Model va Eloquent ORM orqali ma’lumotlar
bazasi bilan ishlash amalga oshiriladi. Model app/Models katalogida saqlanadi.
Viewlar:   Viewlar   foydalanuvchilarga   ko‘rsatiladigan   HTML   sahifalarini
aniqlaydi. Laravelda viewlar resources/views katalogida saqlanadi.
Migration   va   Seederlar:   Migrationlar   ma’lumotlar   bazasi   tuzilmasini
aniqlash   va   yangilash   uchun,   seederlar   esa   ma’lumotlarni   dastlabki   holatini
yaratish uchun ishlatiladi.
Dasturda o‘qituvchilarning quyidagi ma’lumotlarini topishimiz mumkin:
a. Ilmiy ishlar
 Monografiya, xorijiy va respublika miqyosidagi maqolalar. Scopus va web 
of since darajasida 
 Grantlar (xalqaro, respublika)
 Xo‘jalik shartnomalari
 Ilmiy hujjatlar tahririyati a’zosi va bosh muharrir
 Konferensiya tashkilotchisi (xalqaro, respublika v.b.)
 Ilmiy kengash, ilmiy seminar a’zolari rais, ilmiy kotib
b. Uslubiy ishlar
 Darslik, o‘quv qo‘llanma, uslubiy qo‘llanma, ishchi o‘quv majmua, ishchi 
reja
 Ishchi rejadagi adabiyotlarni kutubxonada mavjudligi va nusxa olish 
amaliyoti
 Patent (xorijiy va respublika miqiyosida)
c. Ilmiy daraja, unvon
31  Akademik, professor, dotsent, katta o‘qituvchi, assistent
d. Davlat mukofotlari
 O‘zbekiston qahramoni, el – yurt hurmati ordeni, O‘zbekistonda xizmat 
ko‘rsatgan fan arbobi, do‘stlik ordeni, shuxrat medali, O‘zbekistonda xizmat 
ko‘rsatgan murabbiy va boshqalar
 Oliy ta’lim a’lochisi, mustaqillik nishonlari va boshqalar
e. Chempionlik medallari
 Jahon va yevropa cempionlari
 Osiyo va respublika chempionlari.
2.2.    O‘qituvchilar ma’lumotlarini izlash mexanizmi
Asosiy algoritmlar PHP dasturlash tilida yozilgan bo‘lib, PHP dasturlash tili
-bu   asosan   server   tomonidagi   veb-ilovalarni   yaratish   uchun   mo‘ljallangan,   keng
qo‘llaniladigan   va   kuchli   dasturlash   tili   hisoblanadi.   Asosiy   algoritmlarni   PHPda
yozishning   bir   qancha   ustunliklari   mavjud.   Quyida   ushbu   ustunliklar   haqida
batafsil ma’lumot keltirilgan.
1.   Oson   o‘rganish   va   keng   tarqalganlik.   PHPning   sintaksisi   juda   oddiy   va
oson   o‘rganiladi.   Dastlabki   darajadagi   dasturchilar   ham   PHPda   algoritm   yozishni
o‘rganishlari mumkin. PHP juda keng jamiyatga ega. Muammo yuzaga kelganda,
dasturchilar   forumlar,   bloglar   va   dokumentatsiyalardan   foydalangan   holda   tezda
yechim topishlari mumkin.
2.   Veb   ilovalar   ishlab   chiqish   uchun   dastur.   PHP   asosan   server   tomonida
ishlaydi, bu esa veb-ilovalar uchun asosiy algoritmlarni amalga oshirishda qulaylik
yaratadi.   PHP   HTML,   CSS,   JavaScript   kabi   texnologiyalar   bilan   osongina
integratsiya qilinadi, bu esa veb-ilovalar uchun juda muhimdir.
3.   Kengaytiriladigan   va   moslashuvchan .   PHP   ko‘plab   kengaytiriladigan
modullarga   ega.   Dasturchilar   kerakli   funksionalliklarni   tezda   qo‘shishlari   va
o‘zgartirishlari   mumkin.   PHP   juda   moslashuvchan   bo‘lib,   turli   xil   loyihalar   va
ehtiyojlar   uchun   foydalanish   mumkin.   Bu   dasturchilarga   murakkab   algoritmlarni
ham osongina amalga oshirish imkonini beradi.
32 4.   Tezlik   va   samaradorlik.   PHPning   bajarilishi   juda   tez.   Bu   veb-ilovalarda
tezkor   javob   berish   va   samaradorlikni   ta’minlaydi.   PHPda   yozilgan   kod
rasmiylashtirilgan   bo‘lib,   boshqa   dasturchilar   tomonidan   oson   tushunilishi   va
qo‘llanilishi mumkin.
5.   Ma’lumotlar   bazasi   bilan   oson   integratsiya   jarayoni.   PHP   MySQL,
PostgreSQL,   SQLite   kabi   ko‘plab   ma’lumotlar   bazalari   bilan   integratsiyalash
mumkin.   Bu   esa   algoritmlarni   ma’lumotlar   bazasi   bilan   ishlashda   qulay   qiladi.
PHP   PDO   orqali   ma’lumotlar   bazasi   operatsiyalarini   amalga   oshirishni   juda
osonlashtiradi va xavfsizlikni ta’minlaydi
6.   Xavfsizlik.   PHPda   xavfsizlikni   ta’minlash   uchun   ko‘plab   vositalar   va
funksiyalar   mavjud.   Masalan,   SQL   Injection,   XSS   (Cross-Site   Scripting)
hujumlariga   qarshi   himoya.   PHP   Frameworklar   (masalan,   Laravel,   Symfony)
orqali xavfsizlik choralari yanada mustahkamlanadi  va algoritmlarning xavfsizligi
ta’minlanadi.
7.   Kengaytirilishi   mumkin   va   ochiq   manba.   PHP   ochiq   manba   kodiga   ega
bo‘lib,   uni   kengaytirish   va   o‘zgartirish   oson.   Bu   dasturchilarga   o‘z   ehtiyojlariga
moslashtirilgan   algoritmlar   yozish   imkonini   beradi.   PHPda   yangi   funksiyalar   va
xususiyatlarni   qo‘shish   juda   oson,   bu   esa   algoritmlarni   samarali   boshqarish
imkonini beradi. 
8.   Ma’lumotlarni   olish:   Article   modeli   orqali   maqolaning   ma’lumotlarini
bazadan   olish.   Fayllarni   tekshirish   va   saqlash:   Fayllar   mavjud   bo‘lsa,   ularga   oid
ma’lumotlar attachments massiviga saqlanadi.
O ‘ qituvchilarni   izlash   uchun   samarali   qidiruv   algoritmlarini   ishlab   chiqish
algoritmlariga quyidagilar kiradi:
1. Simple search : Oddiy matnli qidiruv (masalan, ism bo ‘ yicha).
2. Advanced   search :   Filtrlar   va   turli   mezonlar   (masalan,   kafedra,   lavozim,
tajriba) bo ‘ yicha qidiruv.
3. Fuzzy search : Matnli xatoliklar yoki yaqin kelgan natijalarni topish uchun.
33 2.1-rasm. SMART universtitet axborot tizimida o‘qituvchilar
ma’lumotlarini izlash dastur kodi
IlmiyIshApiClient   sinfi   ilmiy   ishlar   bilan   bog‘liq   HTTP   so‘rovlarini   amalga
oshirish uchun ishlatiladi. Bu sinfda ilmiy ishlarni yuklab olish, qidirish va boshqa
amallarni   bajarish   uchun   metodlar   mavjud.   Metodlar   NetworkClient   yordamida
HTTP so‘rovlarini yuboradi va natijalarni qaytaradi.
 Yuklab   olish   va   qidiruv :   Ko‘rinib   turibdiki,   dastur   kodida   faqat   ma’lumotlarni
yuklab   olish   uchun   funksiya   ishlab   chiqilgan,   lekin   qidiruv   funktsiyasi   ham
qo‘shish mumkin. Masalan, searchIlmiyIsh funksiyasi yaratilishi mumkin.
 Qo'shimcha   funksiyalar :   getScienceCategory   va   getPublishType   kabi   boshqa
funksiyalar   ham   ko’rinib   turibdi,   lekin   ularning   kodlari   bu   rasmda   to‘liq
berilmagan.
34 2.2-rasm.  SMART universtitet axborot tizimida o‘qituvchilar ma’lumotlarini
izlash dastur kodi.
OquvUslubiyIshApiClient   sinfi   foydalanuvchilarning   ilmiy   ishlarini   fayl
shaklida yuklash uchun ishlatiladi. Bu sinf HTTP so‘rovlarni yuborish va yuklash
jarayonini   amalga   oshirish   uchun   kerakli   parametrlar   va   ma’lumotlarni   ishlatadi.
Sinf   yordamida   faylni   muvaffaqiyatli   yuklash   yoki   xato   bo‘lsa,   xatolik   holatini
aniqlash mumkin.
 Bu yerda quyidagi amallar bajarilyapti:
 Kutubxonalarni chaqrish;
 Sinf  e’lon qilinishi;
 uploadIlmiyIsh metodi – fayllarni yuklash metodi;
 HTTP  s o‘rov  y uborish ;
35  So‘rovga ma’lumot qo‘shish.
     Dastur kodida fayl yuklash bo`limi aks ettirilgan. Bunda fayllar telefon 
xotirasidan foydalanib, kerkali fayllarni tanlashingiz va uni yuklashingiz mumkin 
bo`ladi. Fayldagi kerakli barcha ma’lumotlar saqlanadi.  
2.3-rasm.  SMART universtitet axborot tizimida o‘qituvchilar ma’lumotlarini
izlash dastur kodi
AccountApiClient  sinfi foydalanuvchi hisoblarini boshqarish uchun ikki asosiy
metodni o‘z ichiga oladi:
1. loginUser : Foydalanuvchini tizimga kirish uchun ishlatiladi. Foydalanuvchi 
emaili va parolini qabul qiladi va kirish natijasini qaytaradi.
2. registrationUser : Yangi foydalanuvchini ro‘yxatdan o‘tkazish uchun 
ishlatiladi. Foydalanuvchi ismi, emaili va parolini qabul qiladi va ro‘yxatdan
o‘tish natijasini qaytaradi.
Har ikkala metod ham HTTP POST so‘rovlarini yuboradi va serverdan kelgan 
natijani JSON dan foydalanuvchi obyektiga (yoki token) aylantiradi. Bu sinf 
foydalanuvchi autentifikatsiyasi va ro‘yxatdan o‘tishini boshqarish uchun muhim 
hisoblanadi. 
36 2.4-rasm.  SMART universtitet axborot tizimida o‘qituvchilar
ma’lumotlarini izlash dasturining katalog tuzilmasi.
Rasmda Visual Studio Code (VS Code) muhiti ko‘rsatilgan va unda Dart 
dasturlash tilida yozilgan loyihaning katalog tuzilmasi aks ettirilgan. Katalog 
tuzilmasida quyidagi fayllar ko‘rinib turibdi:
 ios
 lib
o config
o domain
 api_client
 anketa_api_client.dart
 api_client_exception.dart
 auth_api_client.dart
 fakultet_api_client.dart
 limiy_ish_api_client.dart
 image_downloader.dart
 kafedra_api_client.dart
 network_client.dart
37  oqv_ulusbey_ish_api_client.dart
 teacher_api_client.dart
 yulklama_api_client.dart
o data_providers
o entity
o factories
o services
o themes
o main.dart
 linux
 macos
 samduapp
 test
 windows
Katalog tuzilmasi bo`yicha ma’lumotlar:
 API klientlar:  api_client papkasi turli xil API klientlari bilan ishlash uchun 
mo‘ljallangan fayllarni o‘z ichiga oladi. Masalan, auth_api_client.dart 
autentifikatsiya uchun, fakultet_api_client.dart fakultet ma’lumotlari uchun 
va hokazo.
 Main.dart:  Bu fayl dasturiy ta’minotning asosiy kirish nuqtasi hisoblanadi.
 Boshqa papkalar:  data_providers, entity, factories, services, themes va 
config papkalari turli xil ma’lumot manbalari, xizmatlar, fabrika usullari va 
mavzularni boshqarish uchun ishlatilishi mumkin.
Dastur Flutter freymvorkidan foydalanilgan holda, web, mobile va desktop 
platformalarida ishlatishimiz mumkin. Bu esa bizga bitta kod bazasida o‘zgartirish 
va yangilash imkoniyatlarini beradi.Dastur Windows, Linux, MacOS operatsion 
tizimlarida ishga tushishi mumkin.
38 2.5-rasm. Ma’lumotlar bazasi bilan ishlash (PhpMyAdmin).
Bu rasm phpMyAdmin interfeysi orqali ko‘rsatilgan MySQL ma’lumotlar bazasidagi
jadvalni tasvirlaydi.
 Rasmda phpMyAdmin interfeysida samduweb ma’lumotlar bazasidagi 
oquv_uslubiy_ish jadvalidagi yozuvlar ko‘rsatilgan.
 Jadvalda o‘quv va uslubiy nashrlar haqidagi ma’lumotlar mavjud bo‘lib, har 
bir yozuvda nashr turi, nomi, mualliflar, nashr yili va boshqa ma’lumotlar 
mavjud.
 Yozuvlar turli xil nashr turlarini va ularning atributlarini o‘z ichiga oladi.
  Ma’lumotlar bazasi va jadval nomi:
 Ma’lumotlar bazasi: samduweb
 Jadval nomi: oquv_uslubiy_ish
Jadval ustunlari:
 id: Har bir yozuvning unik ID raqami.
 user_id: Ushbu yozuvni kiritgan foydalanuvchi ID raqami.
 uslubiy_nashr_turi: Nashr turi (Masalan, O‘quv qo‘llanma).
39  uslubiy_nashr_nomi: Nashr nomi (Masalan, Ixtisoslashtirilgan dasturiy 
vositalar).
 mualliflar_soni: Mualliflar soni.
 mualliflar: Mualliflar ismlari (Masalan, Lutfillayev M.X., Lutfillayev U.M., 
Fayziyev N.A).
 nashriyo: Nashriyot (Masalan, SamDU).
 nashr_yili: Nashr yili (Masalan, 2023).
 guvohnoma_raqami: Guvohnoma raqami.
 guvohnoma_sanasi: Guvohnoma sanasi.
 oqvu_yili: O‘quv yili (Masalan, 2023-2024).
 file_path: Fayl yo‘li.
  Jadvaldagi yozuvlar:
 Birinchi yozuv:
o id: 1
o user_id: 3
o uslubiy_nashr_turi: O‘quv qo‘llanma
o uslubiy_nashr_nomi: Ixtisoslashtirilgan dasturiy vositalar
o mualliflar_soni: 3
o mualliflar: Lutfillayev M.X., Lutfillayev U.M., Fayziyev N.A
o nashriyot: SamDU
o nashr_yili: 2023
o guvohnoma_raqami: 248
o guvohnoma_sanasi: 2023-10-30
o oqvu_yili: 2023-2024
o file_path: NULL
 Ikkinchi yozuv:
o id: 2
o user_id: 3
o uslubiy_nashr_turi: O‘quv qo‘llanma
40 o uslubiy_nashr_nomi: IXTISOSLASHTIRILGAN DASTURIY 
VOSITALAR YORDAMIDA ...
o mualliflar_soni: 2
o mualliflar: Lutfillayev Maxmud Xasnovich, Narkulov Odil Otin...
o nashriyot: Samdu Tahririy...
o nashr_yili: 2023
o guvohnoma_raqami: NULL
o guvohnoma_sanasi: 2023-yil 06-okt...
o oquv_yili: 2023-2024
o file_path: NULL
2.6-rasm.  Ma’lumotlar bazasi bilan ishlash (PhpMyAdmin).
 Rasmda phpMyAdmin interfeysida  samduwebb  ma’lumotlar bazasidagi 
ilmiy_ish  jadvalidagi yozuvlar ko‘rsatilgan.
 Jadvalda ilmiy ishlar (maqolalar va tezislar) haqidagi ma’lumotlar mavjud 
bo‘lib, har bir yozuvda ilmiy kategoriya, nashr turi, darajasi, tili, o‘quv yili, 
nashr nomi, mualliflar va boshqa ma’lumotlar keltirilgan.
 Yozuvlar turli xil ilmiy ishlarni va ularning atributlarini o‘z ichiga oladi.
41 2.3. O‘qituvchilar ma’lumotlarini izlash dasturini yaratish va joriy etish
1.   Tizimga   kirishda   foydalanuvchilar   o‘ziga   berilgan   username   va   parol
yordamida tizimga kira olishlari mumkin bo‘ladi. 
Tizimda 3 ta navigatsiya tugmalari bor. Bular:
o Yuklama.  O‘qituvchi   yuklamalarini hisoblash uchun oyna.
o Ilmiy ishlar.  O‘qituvchi ilmiy ishlarini ko`rsatib beruvchi oyna.
o O`quv   uslubiy   ishlar.   O‘qituvchi   o‘quv   uslubiy   ishlarini   ko‘rsatib
beruvchi oyna.
2.     Tizimga   foydalanuvchi   muvaffaqiyatli   kirgandan   so‘ng   quyidagi
ko‘rinish   hosil   bo‘ladi.   Ekranning   yuqori   qismida   dastur   nomi,   profildan   chiqish
tugmasi,   qidiruv   paneli,   qidiruv   tugmasi,   filter   tugmasi   va   ilmiy   ishlar   qo‘shish
tugmasi bo‘ladi.
2.7-rasm. Smart universtitet mobil ilovasining ilmiy ishlar qidiruv oynasi.
3.   Filter   bo‘limida   ilmiy   nashr   turi,   xalqaro   ilmiy   bazalar,   til,   o`quv   yili,
ilmiy   nashrning   yili,   sahifalar   soni,   mualliflar   soni,   submit(topshirish)   va
reset(qayta to‘ldirish) tugmalari mavjud.
42 2.8-rasm. Smart universtitet mobil ilovasining ilmiy ishlar qidiruv oynasining
filter qismi
4.  O‘quv uslubiy ishlar bo‘limidagi “yaratish” tugmasini bosgandan keyin 
quyidagi oyna hosil bo`ladi. O‘quv uslubiy ishlar yaratish oynasida uslubiy 
nashrning nomi, nashriyoti, uslubiy ishning mualliflari, mualliflar soni, nashr 
parametrlari, guvohnoma raqamlaridan iborat.
43 2.9-rasm. Smart universtitet mobil ilovasining ilmiy ishlar yaratish
oynasi.
5.  Ilmiy ishlar yaratish oynasidagi  komponentlardan uslubiy  nashr turi, tili,
yili,   O‘quv   yili,   fileni   yuklash   joyi   va   saqlash   tugmasidan   tashkil   topadi.
Ma’lumotlar   saqlangandan   keyin,   ma’lumotlar   bazasiga   yuklanadi.   Qidiruv
bo‘limida   kalit   so‘zlar   orqali   qidirilsa,   ushbu   ma’lumotlar   kelib   chiqadi.   Bu
ma’lumotlar PhpMyAdmin ma’lumotlar bazasiga kelib qo‘shiladi.
44 2.10-rasm.   Smart   universtitet   mobil   ilovasining   ilmiy   ishlar   yaratish
oynasi.
6.   Quyidagi   rasmda   ma’lumotlar   bazasiga   kiritilgan   ilmiy   ishlar
ma’lumotlari   keltirilgan.   Ushbu   ma’lumotlar   ichida   ilmiy   nashriyot   va   ilmiy
nashriyot turi, mualliflar va nashr yili keltirilgan. Barcha ma’lumotlar o`z idlariga
ega. Bu esa qidiruv jarayonini osonlashtiradi.
45 2.11-rasm. Smart universtitet mobil ilovasining ilmiy ishlar qidiruv oynasi.
Ma’lumotlar qidirilgandan so‘ng quyidagicha ko‘rinish hosil bo‘ladi:
2.12-rasm.  Smart universtitet mobil ilovasining ilmiy ishlar natijalari.
46 7 .   Quyida   Ilmiy   ishlar   qidiruv   oynasining   filter   bo‘limida   ma’lumotlar
to‘ldirilgan   holda   ko`rsatilyapti.   Bunda   ilmiy   nashr   turi,   tili,   yili   va   boshqa
ma’lumotlar to‘ldirilgan.
 
2.13-rasm. Smart universtitet mobil ilovasining ilmiy ishlar filter oynasi.
8.   Ma’lumotlar bazasiga kiritilgan o‘quv uslubiy ishlar quyida ko‘rsatilgan.
Filter   oynasidan   so‘ng,   tanlangan   ma’lumotlar   bo‘yicha   natijani   ko‘rishimiz
mumkin. Bunda  id va o‘quv uslubiy ish nomi, ilmiy nashriyot, mualliflar va nashr
yili keltirilgan. Filter funksiyalari:
 Qidiruv maydoni : Ilovada qidiruv maydoni mavjud, bu yerda 
foydalanuvchilar ilmiy ishlarni izlashlari mumkin.
 Filtr tugmasi : Bu funksiya qidiruv natijalarini aniqroq qilish uchun turli xil 
filtrlarni qo ‘ llash imkoniyatini beradi.
47 2.14-rasm. Smart universtitet mobil ilovasining o‘quv uslubiy ishlar qidiruv
oynasi.
9.   PhpMyAdmin   ga   saqlangan   ma’lumotlar   quyidagi   ko‘rinishda   bo‘ladi.
Hamma ma’lumotlar shu yerda qo`shiladi va o‘chirilib tashlanishi mumkin.
2.15-rasm. Kiritilgan ma’lumotlar bazaga saqlanadi.
Ushbu dasturning tushunarli interfeysi o‘qituvchilar uchun qulaylik yaratadi va 
ma’lumotlarni tezkor holatda olish, tahrirlash imkonini beradi.
48 Xulosa
Ushbu   bitiruv   malakaviy   ish   doirasida   ishlab   chiqilgan   dasturiy   ta’minot
SMART   universitet   axborot   tizimida   o‘qituvchilar   ma’lumotlarini   izlash,   ko‘rish,
tahrirlash   va   boshqarish   imkoniyatlarini   taqdim   etadi.   Dastur   bir   qator   foydali
funksiyalarni   amalga   oshiradi   va   universitetning   akademik   va   ma’muriy
jarayonlarini   sezilarli   darajada   optimallashtiradi.   Dastur   o‘qituvchilarni   ismi,
familiyasi,   kafedra,   fan   yoki   boshqa   kalit   so‘zlar   bo‘yicha   tez   va   samarali   izlash
imkoniyatini   taqdim   etadi.   Qidiruv   tizimi   ilg’or   algoritmlar   asosida   ishlab
chiqilgan bo‘lib, ma’lumotlarni tezkor va aniq topish imkonini beradi.
Shuningdek,   foydalanuvchilar   o‘qituvchilar   haqidagi   ma’lumotlarni   ko‘rish
va kerak bo‘lsa ularni tahrirlash imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bu funksiyalar orqali
universitetning ma’lumotlar bazasi doim yangilanib turadi va aniq bo‘ladi.
Umuman   olganda,   ushbu   dastur   o`qituvchi   va   professorlar   uchun   samarali
axborot vositasi bo‘lib xizmat qiladi, vaqt va resurslarni tejash imkoniyatini beradi
hamda dasturni boshqarish va ma’lumotlarni tahrirlashda katta qulaylik yaratadi.
49 Fоydаlаnilgаn аdаbiyоtlаr rо‘yhаti
         
1. О‘zbekistоn   Respublikаsi   Prezidentining   2019-yil   8-оktyаbrdаgi
PF-5847-sоnli   “О‘zbekistоn   Respublikаsi   оliy   tа’lim   tizimini   2030   yilgаchа
rivоjlаntirish kоnsepsiyаsini tаsdiqlаsh tо‘g‘risidа ” gi  farmoni.
2. Xurramov   Musurmon   Oliy   ta’lim   muassasalariga   SMART   universitet
tamoyillarini joriy etish metodik qo‘llanma. T.: “Yetakchi nashriyoti”, 2024. –
32 b.
3. Lutfillayev   M.X.,   Abdiyev   L.B.,   Oliy   ta’limda   o‘quv   yuklamalarni
raqamlashtirish   dasturiy   vositasi.   Sun’iy   intellect   va   raqamli   ta’lim
texnologiyalari: amaliyot, tajriba, muammo va istiqbollari mavzusidagi xalqaro
ilmiy-amaliy konferensiya. Samarqand 3-4 iyun. 377-392 bet
4. Chorshanbiyev   Ch.I.   Lutfillayev   M.X.   Lutfillayev   U.M.   Ta’limda   sun’iy
intellektning   o‘rni   va   roli.   Oliy   ta’limni   raqamlashtirish   muhitida   innovatsion
texnologiyalar:   muammo   va   yechimlar   xalqaro   ilmiy   amaliy   konfirensiya.
Jizzax 14-15.03.2024, 91-94 bet.
5. M.X.Lutfillaev,   Lutfillaev   U.M.   Oliy   ta’limda   sun’iy   intellekt   tizimini
modellashtirish masalasi. “Amaliy matematikaning zamonaviy muammolari va
istiqbollari”   Respublika   ilmiy-amaliy   anjuman   materiallari   to‘plami.   2024   yil
24-25- may. Qarshi: “Qarshi davlat universiteti” nashriyoti, 2024. 533-535 bet.
6. Lutfillayev   M.X.,   Safarov   A.A.   SMART   texnologiyalar   asosida   matematik
analiz   fanini   o‘qitish   metodikasini   takomillashtirish.   Raqamli   ta’lim
texnologiyalari:   amaliyot,   tajriba,   muammo   va   istiqbollari   mavzusidagi
respublika ilmiy amaliy anjumani. Samarqand 2023 yil, 4-5-iyul.
7. Kevin Yank - PHP & MySQL: Novice to Ninja – 2012.
8. Matt Zandstra - PHP Objects, Patterns, and Practice – 2010
9. Robin   Nixon   -   Learning   PHP,   MySQL   &   JavaScript:   With   jQuery,   CSS   &
HTML5 – 2018
10. Josh Lockhart - Modern PHP: New Features and Good Practices – 2015
50 11. Matt  Stauffer  - Laravel:  Up and Running:  A Framework for  Building Modern
PHP Apps - 2019 (2nd Edition)
12. Taylor Otwell - Laravel: From Apprentice To Artisan – 2013
13. Martin Bean - Laravel 5 Essentials – 2015
14.David Sklar, Adam Trachtenberg - PHP Cookbook: Solutions & Examples for
PHP Programmers - 2014
Foydalanilgan internet saytlar
1. https://lex.uz/   
2. https://edu.uz/   
3. https://advice.uz/     
4. https://www.geeksforgeeks.org/   
5. https://core.telegram.org/bots/api   
6. https://moonshine-laravel.com/   
7. https://www.w3schools.com/html/html_intro.asp   
8. https://www.w3schools.com/js/   
9. https://laravel.com/docs/   
10. https://laracasts.com   
11. https://www.phptherightway.com   
51 ILOVALAR
OquvUslubiyIshApiClient.dart dastur kodi
class OquvUslubiyIshApiClient {
  final HttpClient _httpClient = HttpClient();
  final _networkClient = NetworkClient();
  final _client = HttpClient();
  Future<void> uploadIlmiyIsh(
    file,
    guvohnomaRaqami,
    nashriyoti, {
    required String uslubiyNashrNomi,
    required String mualliflari,
    required String mualliflarSoni,
    required String nashrParametrlari,
    required String guvohnomaSanasi,
    //from drop down
    required String uslubiyNashrTuri,
    required String uslubiyNashrTili,
    required String uslubiyNashrYili,
    required String uslubiyNashrOquvYili,
    required int userId,
    required String token,
  }) async {
    try {
      // final url = Uri.parse(
      //     '$uploadIlmiyIshUrl?
userId=$userId&nomi=$nomi&mualliflari=$mualliflari&mualliflarSoni=$muallifl
arSoni&nashrParametrlari=$nashrParametrlari&guvohnomaSanasi=$guvohnomaS
anasi&uslubiyNashrTuri=$uslubiyNashrTuri&uslubiyNashrTili=$uslubiyNashrTili
52 &uslubiyNashrYili=$uslubiyNashrYili&uslubiyNashrOquvYili=$uslubiyNashrOq
uvYili');
      final url = Uri.parse(uploadOquvUslubiyIshUrl);
      await _httpClient.postUrl(url);
      var multipartFile = await http.MultipartFile.fromPath('file', file.path);
      var multipartRequest = http.MultipartRequest('POST', url)
        ..headers['Authorization'] = 'Bearer $token'
        ..headers['Accept'] = 'application/json'
        ..files.add(multipartFile);
      multipartRequest.fields['uslubiyNashrNomi'] = uslubiyNashrNomi;
      multipartRequest.fields['userId'] = userId.toString();
      multipartRequest.fields['mualliflar'] = mualliflari;
      multipartRequest.fields['mualliflarSoni'] = mualliflarSoni;
      multipartRequest.fields['nashriyot'] = nashriyoti;
      multipartRequest.fields['nashrParametrlari'] = nashrParametrlari;
      multipartRequest.fields['guvohnomaSanasi'] = guvohnomaSanasi;
      multipartRequest.fields['guvohnomaRaqami'] = guvohnomaRaqami;
      multipartRequest.fields['uslubiyNashrTuri'] = uslubiyNashrTuri;
      multipartRequest.fields['uslubiyNashrTili'] = uslubiyNashrTili;
      multipartRequest.fields['uslubiyNashrYili'] = uslubiyNashrYili;
      multipartRequest.fields['uslubiyNashrOquvYili'] = uslubiyNashrOquvYili;
      var streamedResponse = await multipartRequest.send();
      var response = await http.Response.fromStream(streamedResponse);
      if (response.statusCode == 200) {
        // print('File uploaded successfully');
      } else {
        // print('Failed to upload file. Status code: ${response.statusCode}');
      }
53       // final request = http.MultipartRequest('POST', url);
      // request.headers['Authorization'] = 'Bearer $token';
      // request.headers['Content-Type'] = 'application/json';
      // final multipartFile =
      //     await http.MultipartFile.fromPath('file', file.path);
      // request.files.add(multipartFile);
      // final streamedResponse = await request.send();
      // final response = await http.Response.fromStream(streamedResponse);
      // print(response.statusCode);
    } catch (e) {
      print(e);}}
  Future<List<OquvUslubiyIshResponse>> downloadOquvUslubiyIsh({
    required int id,
    required String token,
  }) async {
    parser(dynamic json) {
      List<OquvUslubiyIshResponse> response = [];
      for (var element in json) {
        final jsonMap = element as Map<String, dynamic>;
        response.add(OquvUslubiyIshResponse.fromJson(jsonMap));  }
      return response; }
    final result = await _networkClient.getWithoutKey(
      token,
      getOquvUslubiyIshUrl,
      parser,   );
    return result;
  }
54