So‘z ijodkorligi va leksik birliklarni o‘qitish
![3. Okkazional so‘zlar odatiy, ya’ni me’yoriy leksikadan qo‘llanish
chastotasi, nutqda uchrash darajasiga ko‘ra, yangiligi, adabiy normaga
bo‘ysunmasligi va faqat nutq birligi bo‘lib qolishi bilan keskin farqlanib turadi.
4. O‘zbek tili okkazionalizmlarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, okkazional
so‘zlar nutqning mazmunini aniq, to‘g‘ri, obrazli va barcha qirralari bilan aks
ettirish maqsadida yaratiladi.Bu ma’noda ular nutqda muayyan badiiy-estetik
vazifani bajaradi.
5. Okkazionalizm bilan neologizmning qiyosi shuni ko‘rsatadiki,
okkazionalizmlarning yangiligi tarixiy vaqtga bog‘liq emas, ularga tildagi turli
davr o‘zgarishlari taalluqli bo‘lmaydi va tilning me’yoriy leksikasi tarkibiga kirishi
muammolidir. Neologizm tarixiy vaqtga nihoyatda bog‘liq hodisa, chunki har bir
davrning o‘z neologizmi bor, ularni yaratuvchi muallif aniq emas, ular tildagi
tarixiy o‘zgarishlar bilan bog‘liq holda o‘zgarib turadi. Masalan, tuman, hokim,
vazir, mahkama, viloyat so‘zlari hozirgi kunda tarixiylik xususiyatini yo‘qotib,
yangi ma’no bilan yana qo‘llana boshladi. Shuningdek, neologizmlar, okkazional
so‘zlardan farqli ravishda, til lug‘at tarkibining to‘laqonli a’zosidir. Mana shunday
qiyoslash natijasi ko‘rsatadiki, okkazionalizm − nutq birligi, neologizm esa til
birligidir degan xulosaga qo‘shilish mumkin.
6. Okkazionalizmlarning badiiy-estetik vazifasini tadqiq qilishdan shu narsa
ma’lum bo‘ldiki, okkazional so‘z eng avvalo nominativ vazifani: [futbolgoh
(stadion), molshunos (zootexnik)]; ikkinchidan, xabar berish vazifasini: [ranjkom,
ganjkom, olamgir, molchi kabi]; uchinchidan, baholash vazifasini: [maymuniyat,
molshunos, xurrakchilik (salbiy baho); nur kema, oydosh, sersehr, novvot qoya
(ijobiy baho)]; shuningdek, estetik va obrazlilikni ifodalash vazifasini [asaliston,
bahornaqsh, g‘azalnaqsh, baletqo‘rgon, yashin so‘nggi, progul tumov] bajaradi.
7. Badiiy nutqda okkazionalizmlar tilda mavjud bo‘lgan tushunchalarni
boshqacha ifodalash, so‘zga yangi ma’no yuklash va yana boshqa xil nutqiy
talablarni kondirish uchun ishlatiladi. Masalan, gulgun so‘zi ifodalaydigan
tushunchaning shafaqgun orqali berilishi, qulflamoq lug‘aviy birligi o‘rnida
30](https://docx.uz/documents/f7a5c033-1ab2-4bb0-ad12-d1f9def227b0/page_30.png?v=1)
![keying avlodga til haqidagi muhim ma’lumotlarni yetkasizib bermasa, insonning
yashashdan maqsadi nima bo‘ladi? Shu ma’noda E.Shukurning mazkur faoliyati
alohida o‘rganishni, ilmiy tekshirib ko‘rishni taqozo qiladi.
2.2.Eshqobil Shukur she’riyatida so‘z ijodkorligi. Eshqobil Shukur
iste’dodli shoir sifatida nafaqat yangi she’rlar, balki yangi so‘zlar ham kashf
qilishini keng kitopxon ommasi, shoirning muxlislari yaxshi biladi.
O‘zbek tilida yangi so‘z yasashning 5 turi mavjud bo‘lib, shulardan eng faoli
morfologik va sintaktik usullardir. E.Begmatov to‘g‘ri ta’kidlaganidek: “So‘zning
yangiligi yoki eskiligi so‘zning tilda paydo bo‘lish davriga ko‘radir. So‘zning
qo‘llanuvchanligi yoki eskirganligi leksemalarning funktsional aktivligi yoki
passivligiga ko‘radir”. Shu ma’noda har bir so‘zni uning paydo bo‘lgan vaqtiga
nisbatan printsipial ravishda neologizm deb atash mumkin. Bunda faqat u yoki bu
so‘z tilda qachon paydo bo‘lganligini aniqlash kerak. “Tilda yangi so‘zlarni
yaratish tilning tarixiy rivojlanishi, uning vaqt jihatidan oldinga harakat qilishi
mahsulidir. Shuning uchun tildagi barcha yangi hosil bo‘lgan so‘zlarni faqat
sinxron tarzda emas, balki diaxron tarzda, ya’ni til rivojlanishining muayyan
davrida yuzaga kelganligi nuqtai nazaridan o‘rganish mumkin”. Bundan shu narsa
kelib chiqadiki, yangi so‘z tushunchasi diaxrondir. Yangi so‘zlar xotirlanmaydigan
xossagagina emas, balki qo‘llanish jihatidan bir martalik va sinxron-diaxron
qorishiqlik xossasiga ham egadir. Demak, ular tarixiy vaqtga nisbatan
taalluqsizdirlar. Shuning uchun bunday so‘zlar neologizm deb atala olmaydi.
Shunday qilib, yangi so‘zni ta’riflashda vaqt mezoni zarur, lekin yuqorida
ko‘rsatilganidek, u absolyut emas, unga nisbiylik jihatidan qaraladi. Yuqorida
keltirilgan dalillarga asoslanib, yangi so‘zga shunday ta’rif berish mumkin: Yangi
so‘z tilda o‘z tarixiy hayotining dastlabki bosqichini o‘tayotgan, yangilik
bo‘yog‘iga ega bo‘lgan so‘zdir[Mirtojiyev,3]. Badiiy asarlar tili o‘rganilganda
ularda yangi so‘zlarning qo‘llanilishiga elohida e’tabor qilinmaydi.
Eshqobil Shukur she’rlarida o‘ziga xos jihatlar anchagina. Avvalo, ularda
milliy ruh sezilib turadi. Shoir o‘z she’rlarida mazmunni ro‘yobga chiqarish
42](https://docx.uz/documents/f7a5c033-1ab2-4bb0-ad12-d1f9def227b0/page_42.png?v=1)
![uchun sintaktik kombinatsiyalardan juda ustalik bilan foydalanadi. Hatto yangi
so‘zlar hosil qilishdan ham cho‘chimaydi. Xususan, so‘z yasovchi qo‘shimchalar
orqali morfologik usulda bir qator so‘zlar hosil qilganini tahlillar jarayonida
uchratish mumkin. Fikrlarni dalillash uchun shoirning “Hamal ayvoni”
to‘plamidan ayrim she’rlarini tahlil qilib ko‘rish mumkin. Masalan, shoir - iston
qo‘shimchasini mozor so‘ziga qo‘shib yangi so‘z yasaydi. Quyidagi bandda esa,
shoir porillaydi fe’lini keltirgan, porlamoq fe’li bizga ma’lum, ammo mazkur
grammatik shakl har holda kam uchraydi:
Qizning marmar tanida
Porillaydi o l durlar.
Ming tola sochga sho‘ng‘ib,
Chars-churs sinadi nurlar. [Hamal ayvoni,27.]
Eshqobil Shukur o‘zbek tiliga xos bo‘lgan ko‘plab so‘zlarni iste’molga olib
kirishga urunganini she’rlarida ko‘rish mumkin.
Bahaybat o‘yiq bor ko‘kraklarida,
Zamonlarning dahshatlari dastidan.
Bir Vatanni tutib kipriklarida,
Bir xalq chiqib kelar yerning ostidan.
O‘yiq so‘zi o‘zbek tilida asosan, o‘tgan zamon sifatdoshi bilan hosil qilingan
fe’l orqali ifodalanadi. Masalan, o‘yilgan, so‘yilgan… -oy qo‘shimchasi atoqli
otlarga qo‘yilib kelishi hammaga ma’lum, asosan, xotin-qizlarning nomlariga
qo‘shilib kelib turli ekspressiv-uslubiy ma’nolarni ifodalshga xizmat qiladi.
Eshqobil Shukur esa, uni turdosh otlarga nisbatan ham qo‘llagani yangicha
yondashuvdir:
Sochlari sumbul-sumbul…Sochlari…
Kelbat kerib kelayotgan kelinoy,
Shoir chanqovuz haqidagi bir she’rida “charnamoq” fe’lini ham qo‘llaganiga
guvoh bo‘lish mumkin: // charnagan * o‘zim mening, Kalbning yorug‘ qa’ridan
sinmas til topib oldim.//
43](https://docx.uz/documents/f7a5c033-1ab2-4bb0-ad12-d1f9def227b0/page_43.png?v=1)
![O‘zbek tilida qirqilmoq va kesilmoq fe’llari nihoyatda faol qo‘llaniladi,
biroq Eshqobil Shukr o‘z she’rlarida ko‘p marotaba qiyilmoq fe’lini qo‘llagan:
Tilim tiyildi mening,
so‘zim qiyildi mening.
E. Shukurning o‘ziga xos so‘z yaratish mahorati borligini uning quyidagi
juda ta’sirli bo‘lgan, milliy an’analarimizni o‘zida mujassam quyidagi misralari
orqali ham bilish mumkin. Mazkur she’rda muallif kompozitsiya usuli bilan
jozibador so‘zlar yasay olgan:
Oybulutning orasidan oyday kelinlar kelar,
Kunbulutning orasidan kunday kelinlar kelar.
Yoki Koshingga emranib keldim, o‘zbegim, Shoiring ketdimi mendan
norizo. Yaxshi bo‘larmidi xalqim, o‘zligin Shoirning qalbidan topsa podsho .
[Boyqaro, 19.] Emranib fe’li ham bugungi kunda faol muloqotda uchramaydi,
ammo shoir tomonidan qo‘llanilayotgani misralarning o‘ziga xos jozibasini
ta’minlab beradi.
Quyidagi misralarda ham beka so‘ziga qo‘shilayotgan -siz qo‘shimchasi
odatiy emasdek: // Mening dunyolarim qancha betartib, Sening dunyolaring
shuncha sarishta. Bekasiz samoga bergali tartib Ortingdan kelmoqda qirq ming
farishta//.
Mazkur misralarda shoir tomonidan she’riy nutqlarda ko‘proq uchraydigan
so‘zlar qo‘llanilagan: // Ko‘pchigan tuproqda qaqrar saraton, Bahor tebratadi
rangpar havoni. Olti oy oldinda qaqshar qahraton , Kuzgacha omon elt olti
daryoni.// Ajratib ko‘rsatilgan so‘zlarning yasalish asosi, hosilalarning ayrimlari
tarixiy ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.
//Uvuqlarni – ko‘k suyaklarni Tishlab olib, so‘ng ko‘char shamol. Kaftda
ezib iyaklarini Tepaliklar suradi xayol.// Misralarida uvuq so‘zi ham juda kam
qo‘llanadigan, aksariyat o‘quvchilar uchun yangi so‘z hisoblanadi.
Ba’zi so‘zlarning she’riy misrlarda morfologik jihatdan o‘zgarib
qo‘llanilishini ham ko‘rish mumkin, masalan, erinchoq so‘zi bugungi kunda ham
44](https://docx.uz/documents/f7a5c033-1ab2-4bb0-ad12-d1f9def227b0/page_44.png?v=1)
![faol hisoblanib uning mazkur misrada boshqacha shaklda kelishi, hududiy talaffuz
muhitiga bog‘liq bo‘lishi mumkin. //Tongda tandirini yoqar kelinchak, Suprada
yetilar botmon xamiri. Molxonada «mo‘»lab kuyar e rinchak Yelini tirsillab ketgan
sigiri.//
O‘zbek tilida -li va -lik qo‘shimchalarning qo‘llanilishida chalkashliklar
ko‘zga tashlanadi: //Eri o‘ldi Bibizilolning... Kelinchaklik davri o‘ldi,
Belanchaklik uylari o‘ldi. Kun – motam. Tun – motam.// Belanchaklik emas,
aslida belanchakli uylar bo‘lganida uslubiy jihatdan to‘g‘rib o‘lardi.
Ko‘pincha -dosh qo‘shimchasi yurt, vatan, hatto, millat so‘zlariga nisbatan
qulay va faol qo‘llanib keladi, biroq shoir tomonidan uning el so‘ziga ham
qo‘shilgani yangi vaziyatni yuzaga keltirmoqda: // Eldoshlarim . .. Jon desa jon
bergan, eldoshlarim , Aylanayin bergan jonlaringizdan. Menga Vatan bergan,
eldoshlarim, Aylanay bergan Vatanlaringizdan.//
E.Shukrning o‘ziga xos mahorati shundaki, u xalqona ohanglarni ifodalash
uchun asosan, o‘zbekcha so‘zlardan foydalanadi. Shevaga xos so‘zlar ham
uchraydi: //Sho‘r boshing yopinar ko‘k bulut. Tegrangda shamollar tizilar. Havoda
suzadi ko‘k tobut, Ko‘m-ko‘k kuy ko‘klardan uzilar. Ko‘kaylari kesilgan Ayol,
Bovri yurtdan uzilgan Ayol, Bir yurt yolboradi: qo-ol!//
Sifat yasovchi -li qo‘shimchasi quyidagi misralarda maqsadli, atayin
qo‘lanilgandek taassurot qoldiradi:
Davlatli begoyim, erkli begoyim,
Biza muruvvat qil, ko‘rkli begoyim.
Xudo tumor taqib boshing boylamish,
Bandaga darchasi berkli begoyim. [Hamal ayvoni,54.]
Xulosa qilib aytganda, Eshqobil Shukr ijodida ko‘plab so‘zlarning yangi
ma’noda, yangi grammatik shaklda qo‘llanilishi she’rning xalqchilligini
ta’minlashga xizmat qilmoqda. Bunday so‘zlar o‘ziga xos tarzda, yangitdan va
ko‘p holda ta’sirchan ifodalash ehtiyoji bilan yaratiladi. Bunda so‘zlovchidan
ma’lum topqirlik, lisoniy mahorat talab qilinadi. Shoir tomonidan qo‘llangan
45](https://docx.uz/documents/f7a5c033-1ab2-4bb0-ad12-d1f9def227b0/page_45.png?v=1)
So‘z ijodkorligi va leksik birliklarni o‘qitish