So‘z mantiqiy va obrazli xotirani o‘rganish bo‘yicha tadqiqotlar - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	66.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

So‘z mantiqiy va obrazli xotirani o‘rganish bo‘yicha tadqiqotlar

Купить

SO’Z MANTIQIY VA OBRAZLI XOTIRANI O’RGANISH
BO’YICHA TADQIQOTLAR
Mundarija:
Kirish… ........................................................................................................... 3
I. Bob. Xotira haqida tushuncha .................................................................... 4
1.1. Genetik, hаyotiy, ixtiyorsiz, ixtiyoriy xоtirа ......................................... 5
1. 2. Lаhzаli, sensоr (ikоnik, exоik) qisqа muddаtli, uzоq muddаtili,
оperаtiv vа оrаliq xоtirа ....................................................................................... 10
II. Bob. Оbrаzli xоtirа. Eydetik xоtirа. Emоtsiоnаl xоtirа. So’z-mаntiq
xоtirаsi. Kоgnitiv vа shаxslilik xоtirаsi ............................................................... .14
2.1. Xоtirаning individuаl psixоlоgik xususiyatlаr.....................................15
2.2. Xоtirа аssоtsiаtsiyalаri ........................................................................... 17
2.3 Xotira tadqiqot usullari ....................................................................... 24
Xulosa… ........................................................................................................ 26
Foydanilgan adabiyotlar …………………………………….…………….. 28

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Insonning hayot yo'li - bu ma'lum bir jamiyatda,
ma'lum bir davrning zamondoshi va ma'lum bir avlod tengdoshi shaxsining
shakllanishi va rivojlanishi jarayoni. Shu bilan birga, hayot yo'lining bosqichlari
tarixiy voqealarga, ta'lim usullarining o'zgarishiga, turmush tarzi va munosabatlar
tizimidagi o'zgarishlarga, qadriyatlar yig'indisi va hayot dasturi - maqsadlarga to'g'ri
keladi. va bu odam egalik qiladigan hayotning ma'nosi. Ma'noli hayot
yo'nalishlarining xususiyatlarini ochib berish so'nggi paytlarda dolzarb tadqiqot
mavzusiga aylandi. Biroq, ushbu hodisa haqida etarli ma'lumotga ega bo'lgan holda,
biz hayotning mazmunli yo'nalishlarini rivojlantirish usullari va ularning shakllanishi
jarayoniga ta'sir qilish usullari haqida hali gapira olmaymiz. Deyarli har bir inson
hayotning mazmuni muammosiga duch keladi. Bu muammo ayniqsa o'smirlik
davrida dolzarb bo'lib qoladi. Hayotning mazmuni muammosi V. Frankl tomonidan
o'rganilgan va u ta'kidlaganidek, dunyoning turli mamlakatlaridagi odamlar bu
muammoga duch kelishadi. Hayotning ma'nosi, bir tomondan, shaxs uchun qadriyat
sifatida harakat qilishi mumkin, ikkinchi tomondan, ma'no uning hayotida shaxsni
boshqaradigan qadriyatlarni tanlashni aniqlashi mumkin. Odamlar hayot
mazmunining turli tomonlarini turlicha idrok etadilar: o'tmish, hozirgi, kelajak
Hayot mazmunining barcha jihatlari qadriyatlar bilan bog'liq: ma'naviy
qoniqish va muvaffaqiyat. Bundan tashqari, umuman mazmunlilik ijodkorlik, o'z-
o'zini rivojlantirish va o'z shaxsiyligini saqlab qolish bilan bog'liq. Jarayonning
mazmunliligi faol ijtimoiy aloqalar, natijaning mazmunliligi o'z-o'zini rivojlantirish
bilan bog'liq va kelajakning mazmunliligi yuqori moliyaviy holat bilan bog'liq.
Hayot ma'nosining barcha jihatlari va ijodkorlik, faol ijtimoiy aloqalar, o'z-o'zini
rivojlantirish, yutuqlar, ma'naviy qoniqish va o'z shaxsiyligini saqlab qolish kabi
qadriyatlar bir-biri bilan bevosita bog'liqdir, ya'ni. qanchalik mazmunli bo'lsa, bu

qadriyatlar shunchalik ko'p ifodalanadi. Umumiy ma'no, kelajakning mazmunliligi
va o'z obro'si, yuqori moliyaviy ahvoli o'rtasidagi bog'liqlik teskari bo'lib, bu
umumiy hayot va kelajak qanchalik mazmunli bo'lsa, bu qadriyatlar shunchalik
muhim emasligini ko'rsatadi.
Ushbu tadqiqotning maqsadi erta balog'at yoshidagi insonning hayotiy ma'no
yo'nalishlarini o'rganish, ob'ekt - shaxs, ob'ekt - uning hayotiy ma'no yo'nalishlari.
Mavzuning metodologik asosi: Xotiraning sifatlari insonning individual
xususiyatlariga bog'liq. Odamda yodlash va ko'paytirish jarayonlarining individual
xususiyatlari xotira turlariga qo'shiladi. Ular orasida: majoziy, og'zaki va mantiqiy.
Shunday qilib, majoziy tip tasvirning butun "bo'laklari" saqlanib qolishida farq
qiladi. Semantik turda idrok etiladigan elementlar tizimga joylashtiriladi, urg'u
shaklga emas, ma'noga qaratiladi.
Kurs ishining maqsadi: Erta balog'at yoshidagi insonning hayotiy ma'no
yo'nalishlarini o'rganish
Kurs ishining ob’yekti : Sahxs va uning hayotiy ma'no yo'nalishlari
Kurs ishining predmeti: Shaxsning hayot faoliyatini o’rganishda psixologik,
fiziologik yondashuv

I.bob. Xotira haqida tushuncha.
Xotira — idrok etilgan narsa va hodisalarni yoki o tmish tajribalarni esdaʻ
qoldirish va zarur bo lganda tiklashdan iborat psixik jarayon.Xotira eng yaxshi
ʻ
damlarni esda qoldiradi. U nerv sistemasi xususiyatlaridan biri bo lib, tashqi olam
ʻ
voqealari va organizm reaksiyalari haqidagi axborotni uzoq saqlash hamda uni ong
faoliyatida va xulq, xatti harakat doirasida takror jinnini qobiliyatida namoyon
bo ladi.
ʻ
Xotira individning o z
ʻ tajribasida esda olib qolishi, esda saqlashi va
keyinchalik uni yana esga tushirishi xotira deb ataladi.
Xotira haqidagi dastlabki ilmiy qarashlar Sharq mutafakkirlari va yunon
faylasuflari ( Aristotel va boshqalar) da uchraydi. Xususan, Forobiy Xotiraga
bilishdagi aqliy jarayonning tarkibiy qismi sifatida qarab, Xotirani faqat insonga
emas, hayvonga ham xos xususiyat ekanini alohida ta kidlagan.
ʼ
Xotiraning fiziologik asosi bosh miya yarim sharlari po stlog ining muvaqqat
ʻ ʻ
bog lanishi (qarang
ʻ Assotsiatsiya ) va ularning keyingi faoliyatidan iborat. Xotira
kulami, axborotlarning uzoq vaqt va mustaxkam saqlanishi, shuningdek, muhitdagi
murakkab signallarni idrok etish va adekvat reaksiyalarda ishlab chikish bosh miya
nerv hujayralari ( neyronlar ) sonining ko payib borishi hamda uning strukturasi
ʻ
murakkablashuvi jarayonida o sib boradi. Fiziologik tadqiqotlarda qisqa va uzoq
ʻ
muddatli Xotiralar qayd etilgan. Qisqa muddatli Xotirada axborotlar bir necha
dakiqadan bir necha o n minutgacha saqlanadi, neyronlar ishiga xalal berilganda
ʻ
(mas, elektr shok, narkoz ta sirida) u buziladi. Uzoq muddatli Xotirada axborotlar
ʼ
odam umri bo yi saqlanib turli ta sirlarga chidamli bo ladi. Kisqa muddatli Xotira
ʻ ʼ ʻ
astasekin uzoq muddatli Xotiraga aylanadi. Xotira ruhiyatning o tmish holati bilan
ʻ
hozirgi holati va kelgusidagi holatlarga tayyorlash jarayonlari o rtasidagi o zaro
ʻ ʻ
aloqadorlikni ko rsatadi.
ʻ Boshqa psixik hodisalar kabi Xotira ham shaxsning

xususiyatlari, uning ehtiyoji, qiziqishlari, odati, fe l-atvoriʼ va sh.k. bilan uzviy
bog liq.
ʻ
Xotira namoyon bo lishdagi shakliga ko ra, shartli ravishda emotsional Xotira
ʻ ʻ
(histuyg uni
ʻ esda tutish), obraz Xotirasi (narsalarning tasviri va xususiyatlarini
esda tutish), so z*mantiq
ʻ Xotirasi (narsalarning mohiyati, mazmunini so z ʻ bilan
ifodalangan hodda esda tutish) kabi turlarga bo linadi.
ʻ Bulardan insonda
so z*mantiq Xotirasi yetakchi o rin tutadi. Xotiraning barcha turi bir-birlari bilan
ʻ ʻ
chambarchas bog liq
ʻ holda kechadi. Psixologiyada, shuningdek, ixtiyoriy va
ixtiyorsiz Xotiralar farq qilinadi. Ixtiyoriy Xotirada muayyan materialni esda olib
qolish oldindan maqsad qilib qo yiladi;
ʻ ixtiyorsiz Xotirada bunday maksad
bo lmaydi —
ʻ biror faoliyatda (mas, mehnat jarayonida yoki kim bilandir
suhbatlashib turilganda) o z-o zidan
ʻ ʻ esda saqlab qolinadi. Barqarorligi jihatdan
ixtiyoriy Xotira ixtiyorsiz Xotiradan samaraliroq.
Fanda Xotira bilan bog liq ravishda unutish masalasini o rganishga ahamiyat
ʻ ʻ
berilmoqda. „Normal“ unutishni psixik kasalliklardagi Xotira buzilishidan farq
qilmoq kerak. Bu kasalliklarda Xotira susayishi (gipomneziya), yo qolishi
ʻ
( amneziya ) yoki bir tomonlama kuchayishi (gipermneziya) kuzatiladi. Ba zi
ʼ
kasalliklarda u sifat jihatdan buziladi: bemorga bo lmagan voqealarni go yoki o z
ʻ ʻ ʻ
boshidan kechirgandek tuyuladi, yoki qachonlardir bo lib o tgan voqealarni kecha
ʻ ʻ
yoki bugun ro y
ʻ bergan deb o ylaydi ʻ (konfabulyatsiya, psevdoreminssensiya),
Bunday soxta Xotiralar kishida jiddiy ruhiy xastaliklar oqibatida kelib chiqadi.
Bunday kasalliklarga bosh miya qon tomirlari aterosklerozi, shikastlanish, miyaga
qon quyilishi holatlari, og ir
ʻ zaharlanishlar oqibati (mas, alkogolizmda
uchraydigan psixoz) va sh.k. kiradi. Xotira buzilganda uni keltirib chiqaruvchi
asosiy kasallikni davolashga e tiborni qaratish kerak.
ʼ

1.1. Genetik, hаyotiy, ixtiyorsiz, ixtiyoriy xоtirа.
Yuqorida biz inson miyasiga ta’sir qilgan qo‘zg‘ovchilarning izi esda olib
qolinishini ko‘rib o‘tgan edik. Navbatdagi vazifa izlar-ning mustahkamlanish
jarayoni qanday kechadi, degan savolga javob berishdan iboratdir. Izlar tezda
mustahkamlanadimi yoki ma’lum vaqt talab qiladimi, degan muammolar tug‘ilishi
tabiiy holdir. Bu savollarni o‘rganish ko‘pginatadqiqotchilarning predmeti bo‘lib
xizmat qilgan. Ko‘pgina psixologlar kuzatishlariga qaraganda, inson-ning bosh
miyasi jarohatlanganda, jarohatgacha bo‘lgan qisqa vaqt ichi-da va jarohatdan
keyin ma’lum vaqt oralig‘ida ta’sir qilgan qo‘zg‘ov-chilarning izi saqlanmaydi.
Bosh suyagi og‘ir jarohatlanib, odam xu-shidan ketganda, shikastlangangacha
qanday hodisa ro‘y berganligini va undan so‘ng ro‘y bergan hodisani sira eslay
olmaydi. Bu hol ante-regrad, retrograd va anteroretrograd amneziyasi degan nom
olgan. Bu holat shuni ko‘rsatadiki, asab tizimiga ro‘y bergan kuchli shok (ruhiy
og‘ir favquloddagi xastalanish) miyani ma’lum muddatga unga yetib kelgan
qo‘zg‘atuvchilarning izlarini saqlashga qobiliyatsiz qilib qo‘yadi. Anterograd,
retrograd va anteroretrograd amneziya miya izlarini esda olib qolishga qobiliyatsiz
bo‘lib qolgan vaqt oralig‘ini o‘lchash imkonini berdi. Masalan, 78-km da
halokatga (avriyaga) uchragan mo-totsiklchi 64-km dan boshlab ko‘rgan barcha
narsalarni esdan chiqaradi. U soatiga 60 km tezlik bilan ketayotganligi sababli
halokatdan 10—15 daqiqa oldin ro‘y bergan taassurotlarning izlarini mustah-kam
saqlab qola olmagan. Demak, izlarning xotirada mustahkamla-nishi yoki
psixologiyada aytiladiganidek,
«konsolidatsiya»lanish uchun 10—15 daqiqa kifoya qilar ekan, xolos. Shunga
o‘xshash omillar asosida maxsus tajribalar o‘tkazilib, bunda sinaluvchilarga sun’iy
kuchsiz shok beriladi va qanday muddat ora-lig‘i xotiradan tushib qolishi
kuzatiladi. Psixolog Fedor Dmitriyevich Gorbovningtajribalari bunga yaqqol misol
bo‘la oladi. Sinaluvchilar berilgan sonni ilgari natijaga qo‘shib yoki undan ayirib,
arifmetik operatsiyalarni bajarishlari zarur edi. Albatta, misollarni yechish
davomida sinaluvchi xotirasi-da ilgarigi natijalarni saqlash kerak edi. Favqulodda

«birdaniga» sinaluvchiga keskin yorug‘lik chaqnashi ko‘rinishida «shok» beriladi.
Tajribalarning ko‘rsatishicha, bunday hollarda tekshiriluvchilar hozirgina olingan
natijani eslaridan chiqarib qo‘yib, hisobni oxir-gisidan emas, balki oldingisidan
davom ettirdilar. Tajribalar shuni ko‘rsatdiki, kuchsizgina shok ungacha bo‘lgan
izlarni o‘chirar va izlarning «konsolidatsiya»lanishi uchun zarur bo‘lgan sharoitga
to‘sqin-lik qilar ekan. Yuqoridagi kuzatishlar shunday fikrlar olib keldiki, izlarning
mustahkamlanishi uchun muayyan vaqt talab qilinadi va ushbu faktni tekshirish
uchun psixologiyada qator tadqiqotlar o‘tkazila boshlandi. Amerikaliklar
tomonidan tadqiqotlar quyidagicha amalga oshi-rilgan. Hayvonlar ko‘nikma hosil
qilinayotganidan bir oz vaqt o‘tgan, hayvonga elektr toki beriladi. Agar shok
ko‘nikma hosil qilingani-dan 10—15 daqiqadan keyin berilsa, u holda mazkur
ko‘nikma yo‘qola-di: agar ko‘nikma hosil qilinganidan keyin 45—60 daqiqa ichida
be-rilsa, ko‘nikma saklanadi. Shu sababdan izlarning mustahkamlani-shi vaqti
uchun 10—15 daqiqa ajratilishi kifoya qiladi. Jahon psi-xologlari olib borgan
keyingi tajribalar shuni ko‘rsatdiki, shok-dan so‘ng hosil qilinadigan ko‘nikmaga
ham shok salbiy ta’sir ko‘rsa-tishi mumkin. Demak, shok izlarining
«konsalidatsiya»lanishigacha ta’sir qilib qolmasdan, balki miyani shunday holatga
solib qo‘yar ekanki, bunda ko‘nikma hosil bo‘lishi reallikdan uzoklashadi. Hozirgi
davrda shu narsa ma’lum bo‘ladiki, yuqoridagi samara (ef-fekt) faqat elektr toki
yordamidagina emas, balki farmakologik elementlar ta’siri ostida ham kuzatilar
ekan. Masalan, barbitu-ratlar bosh miya po‘stlog‘ini tormozlanish holatiga olib
keladi; met-razol po‘stlokda kuchli qo‘zg‘alishni yuzaga keltiradi. To‘plangan
ma’lumotlarga qaraganda, odamda ko‘nikma hosil qilinib, bir daqiqa o‘tgandan
so‘ng barbituratlarni qabul qilish ko‘nikma izining yo‘qo-lishiga olib kelar ekan;
aynan shu doza dori barbituratli ko‘nikma hosil qilingandan so‘ng 30 daqiqa
o‘tgach qabul qilinsa, ko‘nikma-ning buzilishiga olib kelishi mumkin. Shunga
o‘xshash natijalar metrazol bilan o‘tkazilgan tajribalarda ham kuzatilgan; ko‘nikma
hosil qilingandan so‘ng 10 sekund o‘tgach, metrazol qabul qilinishi izlarning
qo‘pol ravishda buzilishiga olib keladi, 10 daqiqa keyin qabul qilinsa, u holda
izlarning kuchsiz saklanishi namoyon bo‘ladi, 20 daqiqa o‘tganda esa ko‘nikma

butunlay sakdangan. Biroq miyaning qo‘zg‘alishiga ta’sir qiluvchi turli moddalar
iz-larning saqlanishiga turlicha «chuqurlikda» ta’sir qiladilar. Ba’-zilari 3-4 kun
oldin hosil qilingan ko‘nikmalarni yo‘qotsa, bosh-qalari izlarning hosil bo‘lishiga
ta’sir qiladi. Ma’lum bo‘lishicha, izlarning «konsolidatsiya»lanishini tezlash-
tiruvchi moddalar ham ma’lumdir. Bunday preparatlarning biri-ot-rixnindir.
Bundan inyeksiya qilinsa, konsolidatsiyani tezlashti-rish bilan birga, unga
salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi
moddalarga nisba-tan «yashovchanroq» qilib qo‘yadi. Yuqorida ta’kidlab o‘tilgan
tajribalardan ko‘rinib turibdi-ki, izlarning mustahkamlanishi ma’lum vaqt talab
qiladi va ushbu jarayonda turli kuch bilan ta’sir qiluvchi holatlar hukm suradi.
Lekin hayvonlarning individual farqlari mavjud bo‘lib, izlar-ning konsolidatsiyasi
turli hayvonlarda turlicha tezlikda ro‘y be-radi. Amerikalik psixolog Mak Gouning
ko‘rsatishicha, ko‘nikma tez hosil bo‘ladigan kalamushlarga ko‘nikma hosil
qilinadigan 45 sek. o‘tgandan keyin shok berilsa, izlar yo‘qoladi, 30 daqiqadan
keyin shok berilsa, u holda izlar sakdanadi; ko‘pincha ko‘nikma asta-sekin hosil
bo‘luvchi kalamushlarda (individual-tipologik xususiyatlarga ko‘ra) 45 sekunddan,
30 daqiqadan keyin berilgan shok izlarini bir xilda yo‘qotadi. Bu shuni
ko‘rsatadiki, kala-mushlarning «tez» guruhlarida izlar 15-20 daqiqa ichida konsoli-
datsiya bo‘lishga ulguradi (uzoq vaqtgacha) va ular «sekin» guruhlari-da esa izlar
konsolidatsiya bo‘lishiga ulgurmaydi hamda uzoq vaqt-gacha yaxshi
mustahkamlana olmaydi. Inson tomonidan muayyan izlarni o‘zlashtirish degan gap
izlar-ning mustahkamlanganligi emas hali, chunki ularning mustahkamla-nishi
uchun ma’lum vaqt zarurdir. Bu vaqt ko‘pgina omillarga bog‘liq bo‘lib, jumladan,
bular qatoriga individual xususiyatlar va ularning imkonini kiritish mumkin. Fizik
iz qolish nazariyasida neyronlardan nerv impulslari-ning o‘tishi o‘zidan keyin fizik
iz qoldiradi deb taxmin qilinadi. Bu nazariya tarafdorlarining fikriga qaraganda,
izlarning fizik aks etish sinapslarda yuzaga keladigan elektrik va mexanik o‘zga-
rishlarda o‘z aksini topadi. Izlarning neyrofiziologik asoslari to‘g‘risida fikr yuritil-
ganda Lorente, Makselein kabi olimlarning reverberlashtirish hodi-sasini
(reverberlashtirish — aylancha aks ettirish demakdir) tatbiq qilinganlarini aytib

o‘tish maqsadga muvafiqdir. Ularning ko‘rsa-tishlaricha, nerv hujayralaridan
chiqqan aksonlar boshqa hujayra-lardagi dendritlar bilan qo‘shilishi natijasida
reverberlashtirish hodisasi vujudga keladi. Protoinlar hosil bo‘lishi bilan bog‘liq
bo‘lgan holatlar biokim-yoviy reaksiyalar deyiladi. Bu hodisani jahon psixologlari
uzoq muddatli xotiraning psixofiziologik mexanizmi deb ataydilar. Mak Konnel
(AQSH) yomg‘ir chuvalchanglarida tajriba o‘tkazgan. U shartli reflekslarni hosil
qilish boshqa reaksiyalardan farkdi o‘laroq, biokimyoviy reaksiyalarda (yorug‘dan
qochishni mashq qilish) ikki-uch marta kamayib ketishini ko‘rsatgan. Yuqorida
bayon qilingan tadqiqotlarning ko‘rsatishicha, xotira sababiy bog‘lanish, ya’ni
determinator holati natijasida vujudga keladi. 5.Qisqa muddatli uzoq muddatli va
operativ xotira Psixikaning eng muhim xususiyatlaridan biri borliqto‘g‘risida-gi
tashqi taassurotlarning, insonning individual-tipologik xusu-siyatlarining aks
ettirilishi individning yurish-turishida, xattiharakatlarida, fe’l-atvorida keyinchalik
uzluksiz ravishda foyda-lanishdan iboratdir. Inson xattiharakatlarining asta-sekin
mu-rakkablashuvi, yangicha mazmun va shakl kasb etishi, sifatiy o‘zga-
rishlarining yuz berishi, shaxsiy tajribaning kengayishi, ortishi bilan ro‘y beradi.
Tashqi olamning, borliqning, turmush tarzining bosh miya katta yarim sharlarining
po‘st qobig‘ida hosil bo‘ladigan obrazlari, tasvirlari, xossalari tubdan yo‘qolib
ketmaydi. Voqe-likning vatashqi olamningtimsollari, tizimlari o‘zaro turli yo‘sin-
da, tarzda bog‘lanib mustahkamlanadi, tartibga keladi, guruhga bir-lashadi, hayot
va faoliyatning talablariga mos ravishda esda olib qolinadi; esda saqlanadi,
muayyan izlarning jonlanishi natijasi-da ularning barchasi tiklanadi. Xotira
insonning hayoti va faoliyatining barcha sohalarida qat-nashishi tufayli uning
namoyon bo‘lish shakllari, holatlari, shart-sharoitlari, omillari ham xilma-xil
ko‘rinishga egadirlar. Odatda, xotiraning turlariga va ularni muayyan turlarga
ajratishda eng mu-him asos qilib, uning xarakteristikasini esda olib qolish, esda
saqlash, qayta esga tushirish, tanish singari jarayonlarni amalga oshiruvchi
faoliyatningxususiyatlariga bog‘liqligi olinadi. Umumiy psixologiyada xotira 5 ta
muhim mezonga (bizningcha) muvofiq ra-vishda turlarga, ko‘rinishlarga ajratiladi:
I. Ruhiy faoliyatning faolligiga ko‘ra xotira quyidagi turlarga bo‘linadi: a) harakat

yoki motor-harakat xotirasi; b) obrazli xotira; v) his-tuyg‘u yoki hissiyot xotirasi;
g) so‘z-mantiq xotira. II. Ruhiy faoliyatning maqsadiga binoan; a) ixtiyorsiz, b)
ixtiyoriy, v) mexanik. III. Ruhiy faoliyatning davomiyligiga ko‘ra: a) qisqa
muddatli xotira; b) uzoq muddatli; v) operativ (tezkor) xotira. IV. Ruhiy faoliyat
qo‘zg‘atuvchisining sifatiga ko‘ra: a) musiqiy, b) eshitish xotirasi. V. Ruhiy
faoliyatning inson yo‘nalishiga qarab: a) fenomenal, b) kasbiy. Harakat xotirasi.
Inson faoliyatining har bir turiga ruhiy fa- ollikning u yoki bu ko‘rinishlari
ustunlik qilishi kuzatiladi: ma-salan, harakat,
hissiyot, idrok, aqd-zakovat kabi ruhiy faoliyatning ko‘rinishlari mavjuddir. Ana
shu ruhiy faollik turlarining har biri tegishli harakatlarda va ularning
mahsulotlarida o‘z ifodasi-ni topib, harakatlarda, hissiy kechinmalarda,
tuyg‘ularda, obrazlar-da, timsollarda fikr va mulohazalarda aks etadi. Bularning
barchasiga xizmat qiluvchi xotiraning o‘ziga xos turla-riga nisbatan psixologiya
fanida ilmiy tushunchalar tariqasida nom berilgan: harakat, hissiyot, obrazli va
so‘z-mantiq xotira. Turli harakatlar va ularning bajarilishi tartibi, tezligi, sur’ati,
izchilligi va boshqalarni esda qoldirish, mustahkamlash, esga tushirishdan iborat
xotira turi harakat xotirasi deb ataladi.
1. 2. Lаhzаli, sensоr (ikоnik, exоik) qisqа muddаtli, uzоq muddаtili,
оperаtiv vа оrаliq xоtirа.
Xotiraning boshqa turlariga qaraganda, harakat xotirasi ba’zi odamlarda aniq,
ravshan ustunlik qilayotganligi uchrab turadi. Psi-xologiya fanida klassik
(mumtoz) misolga aylanib qolgan ushbu holat-ni keltirib o‘tish maqsadga
muvofiqdir; bir musiqa ishqibozi mu-siqiy asarni xotirasida mutlaqo qayta tiklay
olmas ekan, lekin u yaqindagina eshitgan operani faqat pantomima tarzidagina
qayta tiklash imkoniyatiga ega bo‘lgan. Turmushda shunday odamlar uchray-diki,
ular o‘zlarida harakat xotirasining borligini umuman payqa-maydilar. Mazkur
xotira turining g‘oyat katta ahamiyati shundan ibo-ratki, u yurish, yozish, ifodali
harakat malakalari bilan bir qator-da har xil amaliy mehnat malakalari tarkib
topishining asosini tashkil qiladi. Agarda insonda harakat xotirasi bo‘lmaganda edi,

u bironta harakatni amalga oshirish uchun o‘sha harakatning aynan o‘zini har galda
«boshdan boshlar», o‘rganar edi. Figurali uchish, langar bilan sakrash, gimnastika,
chopishdagi xatti- harakatlar, badiiy gim-nastika bilan shug‘ullanish harakat
xotirasini taqozo etadi. Jis-moniy chaqqonlik, mehnatdagi mahorat, «oltin qo‘llar»,
ziyrak ko‘zlar, egiluvchanlik va qo‘zg‘atuvchanlikka ega bo‘lish yuksak, barqaror
hara-kat xotirasi mavjudligining alomati bo‘lib hisoblanadi. His-tuyg‘u yoki hissiy
xotira. Bu xotira his-tuyg‘ular, ruhiy ke-chinmalar, hissiyotlar bizning
ehtiyojlarimiz va qiziqishlarimiz qanday qondirilayotganligidan, atrofimizdagi
narsa va hodisalar-ning xususiyatiga nisbatan munosabatlarimiz qay tarzda
amalga oshi- rilayotganligidan doimo xabar berib turish imkoniyatiga ega. Shu-
ning uchun har bir kishining hayoti va faoliyatida hissiy xotira turi juda katta
ahamiyat kasb etadi. Voqelikdagi narsa va hodisalardan o‘z-o‘zimizga bo‘lgan
munosa-batlarimizdan kelib chiqadigan yoqimli hamda yoqimsiz kechinmalar-ni
esda qoldirish, esga tushirishdan iborat xotira turi hissiy xo-tira deb ataladi. Ular
biz ruhiyatimizda kechirgan, ma’naviyatimizga ta’sir qiluvchi, xotiramizda
saqlanib qolgan his- tuyg‘u, ehtiros, alam, armon kabilar jonlanishiga, harakatga
undovchi yoki o‘tmishda salbiy kechinmalarga ega bo‘lgan harakatlardan saklab
turuvchi signal tarzi-da namoyon bo‘ladi. O‘zga kishilarning ruhiy holatiga
hamdard (empa-tiya) bo‘lish, bevosita voqelik mohiyatiga oshnolik, kitob, san’at,
kino, teatr qahramonlari bilan birgalikda qayg‘urish singari inson tuyg‘ulari hissiy
yoki his-tuyg‘u xotirasiga asoslanadi. Hissiy xotira o‘zining vujudga kelish
xususiyati, tezligi, dina-mikasi, davomiyligi bilan xotiraning boshqa turlaridan
ma’lum ma’noda ajralib turadi. Har qaysi odamga o‘z turmush tajribasidan
ma’lumki, ko‘pincha qachonlardir o‘qigan kitoblardan, tomosha qil-gan
kinofilmlardan, spektakllardan faqat «taassurotlar» bog‘la-nishlari zanjirini
yechishning dastlabki tuguni sifatida namoyon bo‘ladi. Shuning uchun hissiy
(xotira ijtimoiy ahamiyat kasb etib, umumiylik alohida olingan odamlar
kayfiyatlari bir-birlariga o‘xshashligi iliq ruhiy muhitni vujudga keltirish yoki
noxush ke-chinmalar to‘lqinini barpo etish ehtimoli to‘g‘risida mulohaza yuri-
tilayotganligi ayon bo‘lsa kerak) alomati ostida ijtimoiy, guruhiy, jamoaviy

barqaror yoki beqaror kayfiyatni vujudga keltiradi. Om-maviy kayfiyat (shodlik,
g‘am- g‘ussa, bezovtalanish kabilar) xuddi shu tarzdagi ehtiros, affekt, stress,
shijoat singari kechinmalarni kel-tirib chiqaradi hamda ularni xotirada saqlanishga
yordam beradi, zaruriyat tug‘ilganda jonlanishga o‘z ta’sirini o‘tkazadi. Obrazli
xotira. Obrazli xotira tasavvurlar va turmush manzara-lari, shuning bilan birga,
tovushlar, ta’mlar, ranglar, shakllar bilan bog‘liq bo‘lgan xotira turidir. Obraz
xotirasi deb, yaqqol maz-munni, binobarin narsa va hodisalarning aniq
obrazlarini, ularning xususiyatlari va bog‘lanishlarini esda qoldirish, ongda
mustah-kamlash hamda zaruriyat tug‘ilganda esga tushirishdan iborat xotira
turiga aytiladi. Psixologiya
fanida obrazli xotiraning bir nechta turlari ajra-tib ko‘rsatiladi, biz ularning
ayrimlariga tavsif beramiz.
Izchil obrazlar. Sensor xotiraning eng sodda ko‘rinishi yoki shakli izchil
obrazlardan iboratdir. Izchil obrazlarning namoyon bo‘lish hodisasi quyidagilardan
tuzilgandir: agar subyekt (shaxs)ga bir necha daqiqa oddiy qo‘zg‘atuvchi
yuborilsa, jumladan, 10—15 sek. yorqin qizil kvadratga qarab turish taklif etilsa,
so‘ng tekshiriluvchi oldidan kvadrat olib qo‘yilsa, u qizil kvadrat o‘rnida xuddi
shunday geomet-rik shakl izini ko‘rishda davom etadi, asosan, bu shakl ko‘k-yashil
rangda tovlanadi. Mazkur iz o‘sha zahoti, ba’zan bir necha sekunddan keyin paydo
bo‘lib, 15 sekunddan to 45—60 sekundgacha o‘sha obyektda sakdanib turadi,
shundan so‘ng u asta-sekin oqara boshlaydi; natija-da o‘zining aniq konturini
yo‘qotadi, keyinchalik mutlaqo yo‘qolib ketadi, goho butunlay yo‘qolish uchun
qaytadan paydo bo‘lishi mum-kin. Odamlarning individual-tipologik
xususiyatlariga qarab, iz-chil obrazlarning aniqligi va davomiyligi turlicha bo‘lishi
ko‘zga tashlanadi. O‘zining kelib chiqishi, kuchliligi jihatdan izchil obrazlar sal-
biy va ijobiy turlarga bo‘linadi. Agar izchil ravishda odam qizil rangga qarab turib,
so‘ngra nigohini oq qog‘ozga ko‘chirsa, u holda obyektda ko‘k-yashil rang paydo
bo‘lganday tuyuladi. Izchil obrazlar-ning ushbu turi salbiy izchil obrazlar deb
ataladi. Bu holatni yana bir misol orqali tushuntirilsa quyidagi ketma-ketlik
hodisasi namoyon bo‘ladi. Qorong‘i xonada ko‘z oldida bir narsa, masalan, qo‘l

yaqinlashtirilsa, so‘ngra qisqa muddatli (0, 5 sek) elektr chirog‘i yoqilsa, bu holda
chiroq o‘chgandan keyin odam bir necha daqiqa davo-mida narsalarning aniq
obrazlarini ko‘rishda davom etadi. Mazkur obraz o‘z rangida bir qancha muddat
saqlanib, so‘ng ko‘zdan yo‘qoladi. Izchil obrazlar xotira jarayonining sodda
izlariga misol bo‘la oladi. Ushba ruhiy holatni ong bilan boshqarib bo‘lmaydi,
chunonchi, xohishlarga qarab uzaytirish, ixtiyoriy ravishda qayta tiklash mum-kin
emas. Binobarin, izchil obrazlar ushbu xotiraning murakkabroq turlaridan ana shu
jihati bilan farq qiladi. Izchil obrazlarni eshitish, teri orqali sezishda kuzatish mum-
kin, lekin bu vaziyatda izchil obrazlar kuchliroq namoyon bo‘lishi va qisqa muddat
davom etishi kuzatiladi. Eydetik obrazlar.
Umumiy psixologiyada izchil obrazlardan eyde-tik obrazlarni farqlash an’ana
tusiga kirgan («eydos» — yunoncha «obraz» degan ma’noni anglatadi). Xotiraning
bu turi, ya’ni eyde-tik obrazlar o‘z vaqtida nemis psixologiya maktabining
namoyandala-ri aka-uka Yyenishlar tomonidan ta’riflab berilgan. Ba’zi odam-
larda, ayniqsa, bolalik va o‘smirlik, o‘spirinlik davrlarida kuza-tilgan narsa yoki
suratlar ko‘z o‘ngidan olib qo‘yilsa ham surat siymosi uzoq vaqt saqlanish
xususiyatiga ega. Mazkur narsa va jismlarning aniq obrazlari, tasvirlarini ku-zatish
mumkin. Bu hodisa jahon psixologiya fanida tajribada tek-shirilib ko‘rilgan.
Tajribada tekshiriluvchiga 3-4 daqiqa davomida rasm ko‘rsatilgan va tasvir olib
qo‘yilgandan so‘ng uning tarkibiy qismlari, tuzilishi haqida qatnashchilarga
savollar berilgan. Bu jarayonda ayrim tekshiriluvchilar bironta savolga javob bera
olma-gan bo‘lsalar, aniq eydetik obrazga ega bo‘lgan ishtirokchilar esa rasm-ni
ko‘rishda davom etayotganday har bir savolga aniq javob berishga erishganlar.
Tajribalarning ko‘rsatishiga qaraganda, eydetik obrazlar uzoq vaqt inson ongida
saqlanishi mumkin. Mabodo ularning izlari yo‘qo-lib ketgan bo‘lsa ham, lekin
hech qanday qiyinchiliksiz uning siy-mosi qayta tiklanishi mumkin. Sobiq sho‘ro
psixologiyasi fanida eydetik obrazlarning namoyon bo‘lishi hodisasi (yorqin
eydetik xotiraga ega bo‘lgan kishining psi-xologik xususiyatlari) A. R. Luriya
tomonidan ko‘p yillar davomida o‘rganilgan. Eydetik xotiraning individual-
tipologik xususiyatla-ri chuqur ta’riflab berilgan. Eydetik obrazlar harakatchanlik

xusu-siyatiga ega bo‘lib, subyektning oldiga qo‘yilgan vazifa va uning tasavvurlari
ta’siri ostida o‘zgarishi mumkin. Aka-uka Yyenishlar tomonidan o‘tkazilgan oddiy
tajribada eyde-tik xotiraga ega bo‘lgan tekshiruvchiga olma va undan sal
uzokroqda joylashgan ilgak tasvirlangan rasm ko‘rsatilgan. Rasm o‘rtadan bo‘lib
qo‘yilgandan keyin tekshiruvchidan olmani olish istagi kuchayib borayotganligi
so‘ralgan. Muayyan yo‘l-yo‘riq berilgandan keyin tekshi-riluvchi mana bunday
holatni tasvirlab beradi: ilgak olmaga yaqin-lashib, uni iladi va ixtiyorsiz ravishda
qatnashchi tomon tortadi. Xullas, eydetik obraz harakatchan bo‘lib, subyektning
ruhiy ko‘rsat-masi ta’siri ostida sifat va mikdor o‘zgarishga yuz tutadi. Eydetik
obrazlar, ilmiy tekshirishlarning ko‘rsatishicha, bolalik va o‘spi-
rinlik davrlarida muayyan muddat hukm suradi va vaqtning o‘tishi bilan uning
izlari asta-sekin so‘na boradi.

II.bob. Оbrаzli xоtirа. Eydetik xоtirа. Emоtsiоnаl xоtirа.
So’z-mаntiq xоtirаsi. Kоgnitiv vа shаxslilik xоtirаsi.
Psixofarmokologik tadqiqotlarning ko‘rsatishicha, eydetik ob-razlarni
kuchaytiruvchi kaliy ionlari va shuningdek, uni kuchsiz-lantiruvchi kalsiy ionlari
moddalari mavjuddir. Ilmiy izlanishlarda olingan miqdoriy materiallar eydetik
obrazlar paydo bo‘lishining psixologik ildizlarini chuqurroq ochishga xizmat
qiladi. Tasavvur obrazlari. Tasavvur obrazlari xotiraning yanada murak-kabroqturi
bo‘lib hisoblanadi va ularning xususiyatlari haqida tasavvurga egamiz. Inson
daraxt, meva, gul to‘g‘risida tasavvurga ega ekanligi shuni ko‘rsatadiki, uning
ilgarigi tajribalari subyekt-ning ongida shu obrazlarning izlarini qoldirgan. Ilmiy
tushuncha-lar talqin qilinganida tasavvur obrazlari eydetik obrazlarga juda
yaqindek tuyuladi. Lekin eydetik obrazlar haqidagi psixologik tah-lil shuni
ko‘rsatadiki, tasavvur obrazlari unga qaraganda ancha boy bo‘lib, o‘ziga xos
xususiyatlari bilan ajralib turadi. Tasavvur obrazlarining eydetik obrazlaridan
ajratuvchi farqtasavvur obrazlari-ning polimodallik xususiyatidir. Buning asosiy
mohiyati tasavvur obrazlari ko‘rish, eshitish, teri orqali sezish izlarining tarkibiy
qismlarini birlashtiradi. Masalan, meva to‘g‘risidagi tasavvur ob-razi uning tashqi
ko‘rinishi (shakli, rangi), mazasi, og‘irligi, vaz-nini o‘zaro birlashtirib aks ettiradi.
Tasavvur obrazlarining eydetik obrazlaridan asosiy farqi shun-dan iboratki, u o‘z
tarkibiga narsa haqidagi tasavvurlarni aqliy jihatdan qayta ishlashni kiritadi va
jismlarning asosiy xususiyatlarini ajratib, ma’lum bir kategoriyaga birlashtiradi.
Inson gul obrazini faqatgina esga tushirmaydi, balki uni muayyan bir so‘z yoki
tushuncha bilan ataydi, xususiyatlarini ajratib ko‘rsatadi, aniq bir kategoriya
mohiyatiga kiritadi. Demak, tasavvur obrazlarida odamning xotirasi idrok qilingan
narsaning izini sust ravishda saqlabgina qolmay, balki bir qator tasavvurlar bilan
boyitadi, narsa mazmuni va mohiyatini tahlil qilib, u haqidagi o‘z bilimlari,
tushunchalari kabilarni tajriba bilan

bog‘lovchi ijodiy sermahsul faoliyatni amalga oshiradi. Bu-larning barchasi
irodaviy sifatlar, aqliy zo‘riqish, asabiy taranglashuv natijasida ro‘yobga chiqadi.
Xullas, tasavvur obrazlari xotiraning murakkab faoliyat mahsu-li hisoblanib, ular
izchil yoki eydetik obrazlarga nisbatan murak-kab psixologik hodisadir. Tasavvur
obrazlari xotira izlarining murakkab turi bo‘lib, uning aqliy jarayon bilan yaqinligi
inson bilish faoliyatining muhim tarkibiy qismidan biri ekanligidan dalolat beradi.

2.1. Xоtirаning individuаl psixоlоgik xususiyatlаri.
So‘z-mantiq xotirasi. So‘z-mantiq xotirasi mazmunini fikr va mulohazalar,
aniq hukm hamda xulosa chiqarishlar tashkil etadi. Insonda fikr va mulohaza turli
xil shakllar yordamida ifodalangan-ligi tufayli, ularni ifodalash faqat
o‘zlashtirilayotgan materiallarning asosiy ma’nosini izoxlash, talqin qilib berish
yoki ular-ni so‘zma-so‘z ifodalanilishini aynan aytib berishga qaratilgan bo‘lishi
mumkin. Agar ma’lumot, axborot, xabar, material ma’no ji-hatdan qayta
ishlanmasa, u holda materialni so‘zma-so‘z o‘zlashtirish mantiqiy o‘rganish
bo‘lmasdan, balki, aksincha, mexanik esda olib qolishga aylanib qoladi. So‘z-
mantiq xotiraning vujudga kelishida birinchi signal bilan bir qatorda ikkinchi
signallar tizimi asosiyat kasb etadi. Chunki so‘z mantiq xotirasi faqat insonga xos
bo‘lgan xotiraning maxsus turi hisoblanib, bu xotira turi o‘zining sodda shakllari
bilan hay- vonlarga ham taallukdi bo‘lgan xarakter his-tuyg‘u va obrazli xotira-
lardan ham sifat, ham miqdor jihatidan keskin farq qiladi. Ana shu boisdan so‘z-
mantiq xotirasi bir tomondan xotiraning boshqa turlari taraqqiyotiga asoslanadi,
ikkinchidan, ularga nisbatan yetak-chilik qiladi. Shu bilan birga boshqa barcha
turlarning rivojlani-shi so‘z-mantiq xotiraning takkomillashuviga uzviy bog‘liqdir.
So‘z mantiq xotiraning o‘sishi qolgan xotira turlarining barqarorla-shuvini
belgilaydi. Ixtiyoriy va ixtiyorsiz xotira. Xotira turlariga nisbatan boshqacha tarzda
yondashish hollari uch-raydi, shu boisdan xotira faoliyati amalga oshirayotgani
yaqqol, fa-ollik xususiyatlari bilan uzviy bog‘liq ravishda turlarga ajratila-di.
Masalan, faoliyat maqsadiga ko‘ra ixtiyorsiz va ixtiyoriy turlar-ga bo‘linadi.
Ixtiyoriy xotira deganda ma’lum maqsadni ro‘yobga chiqarish uchun, muayyan
davrlarda aqliy harakatlarga suyangan holda

amalga oshi-rishdan iborat xotira jarayoni tushuniladi. Bu faoliyatni, odatda, ong
bevosita boshqaradi. Ko‘pincha psixologiya fanida ixtiyoriy xo-tiraga ixtiyorsiz
esda olib qolish qarshi qo‘yiladi. Bu jarayon ma’-lum, kerakli topshiriq yoki vazifa
qo‘ysa, esda olib qolishga yetak-lovchi faoliyat biron-bir maqsadni ro‘yobga
chiqarishga yo‘naltiril-gan taqdirda yuzaga keladi. Biz matematika topishmokdari
yechayotga-nimizda masaladagi sonlarni esda olib qolishni o‘z oldimizga maq-sad
qilib qo‘ymaymiz. Mazkur so‘zmantiq holatda asosiy maqsad faqat masala
yechishga qaratiladi, buning natijasida sonlarni (ikkinchi darajali belgi sifatida)
esda sakdashga hech qanday o‘rin ham qolmaydi. Shunga qaramay, biz ularni
qisqa muddatga bo‘lsada, esda saqlashga intilamiz, bu holat faoliyat
yakunlangunga qadar da-vom etadi. Esda olib qolishni maqsad qilib qo‘yish, esda
olib qolishning asosiy sharti hisoblanadi. Serb psixologi Radoslavevich o‘z tadqi-
qotida quyidagi hodisani bayon etadi. Tajribada tekshiriluvchidan biri sinovni
qo‘llayotgan tilning tushunmaganligi tufayli uning oldiga qo‘yilgan vazifalarni
payqay olmagan. Buningoqibatida uncha katta bo‘lmagan tadqiqot materiali 46
marta o‘qib berilganiga qara-may tekshiriluvchiga tushuntirilib berilganidan so‘ng,
u material bilan olti marta o‘qib tanishib, uni takrorlab, qismga ajratib esga qayta
tushirishga erishgan. Xotiraning ixtiyoriy va ixtiyorsiz turlari xotira taraqqiyotiga
ikkita ketma- ket bosqichlarini tashkil etadi. Ixtiyorsiz xotira-ning turmushda va
faoliyatda katta o‘rin egallashini har kim o‘z shax-siy tajribasidan biladi. Ixtiyoriy
xotiraningturmushda va faoli-yatda katta o‘rin egallashini har kim shaxsiy
tajribasidan biladi. Ixtiyorsiz xotiraning muhim xususiyatlaridan biri maxsus
mnemik maqsadsiz, aqliy, asabiy, irodaviy zo‘r berishsiz hayotiy ahamiyatga ega
bo‘lgan keng ko‘lamdagi ma’lumot, xabar, axborot, taassurotlari-ning ko‘pchilik
qismini aks ettirishidir. Shunga qaramasdan, inson faoliyatiningturli jabhalarida
o‘z xotirasini boshqarish zaru-rati tug‘ilib qolishi mumkin. Xuddi mana shunday
sharoitda, holat-larda, vaziyatlarda, favqulodda kerakli narsalar ixtiyoriy ravishda
esda sakdash, esga tushirish yoki eslash imkoniyatini yaratadigan xotiraning
mazkur turi katta ahamiyatga egaligi shubhasiz. Qisqa muddatli uzoq muddatli va
operativ xotira. So‘nggi paytlarda sobiq sho‘ro va chet el psixologiyasida xotira

tadqiqotchilarining e’tiborini esda olib qolishning dastlabki, boshlang‘ich
daqiqalarida vujudga keladigan holatlar, jumladan, tashqi taassurot izlarining
mustahkamlashigacha bo‘lgan jarayonlar, holat-lar mexanizmlar, shuningdek,
ularning mustahkamlanish muddatlari o‘ziga jalb qilib kelmoqda. Masalan, biror
material (shakli, mohi-yatidan qat’i nazar) xotirada mustahkam joy olish uchun bu
subyekti tomonidan tegishli ravishda qayta ishlab chiqilishi, zarur materi-allarini
bunday ishlab chiqish uchun ma’lum darajada muddat talab etilishi tabiiydir. Ana
shu vaqt, muddat oralig‘ida xotirada qayta tiklanayotgan izlarni konsolidatsiyalash-
mustahkamlash deb qabul qilingan. Mazkur jarayon inson tomanidan yaqinginada
bo‘lib o‘tgan hodisalarni aks sadosidan kechinma sifatida kechiriladi va tako-
millashadi.
2.2. Xоtirа аssоtsiаtsiyalаri.
Inson muayyan daqiqalarda, lahzalarda dolzarb paytda bevosita idrok
qilinayotgan narsalarni go‘yo ko‘rishda, eshitishda da-vom etayotgandek tuyuladi.
Ushbu jarayon kelib chiqishi jihatidan be-qaror, hatto o‘zgaruvchan, lekin ular shu
qadar maxsus tajriba ortti-rish mexanizmlarning faoliyatida muhim ahamiyat kasb
etadi, shu bo-isdan ularning roli shu qadar ahamiyatliki, bu jarayonlarga esda olib
qolish, esda saqlash, axborotlar, ma’lumotlar, xabarlarni qayta esga tushirishning
alohida turi sifatida qaraladi. Ushbu jarayon, odatda, psixologik fanda qisqa
muddatli xotira deb ataladi. Juda ko‘p qaytarishlar va qayta tiklashlar natijasida
material-ni uzoq muddatli xotiradan farq qilgan holda qisqa muddatli xoti-ra bir
marta hamda juda qisqa vaqt oralig‘ida idrok qilish va shu ongdayoq qayta
tiklashdan so‘ng qisqa muddatli esda olib qolish bilan xarakterlanadi. Hozirgi
zamon ilmiy adabiyotlarida qisqa muddatli xotiraning quyidagi atamalari mavjud:
«bir lahzalik», «zudlik», dastlabki, qisqa muddatli va boshqalar. Operativ xotira.
Inson tomonidan bevosita amalga oshirilayot gan faol, tezkor harakatlar, usullar

uchun xizmat qiluvchi jarayonni anglatuvchi mnemik holat operativ xotira deb
ataladi. Hozirgi za-mon psixologiyasida ushbu holatni namoyish qilish uchun
ushbu misol keltiriladi: matematik amalni bajarishga kirishar ekanmiz, biz uni
muayyanbo‘laklarga ajratib hal qilishni maqsad qilib qo‘yamiz. Shu boisdan,
oraliq natijalarini yodda saqlashga intilamiz, niho-yasiga (oxirga, yakunlanishga)
yaqinlashgan sari ayrim materiallar esdan chiqa boshlaydi. Mazkur holat matnni-
talaba yoki o‘quvchi tomonidan o‘qishda, uni ko‘chirib yozishda, ijodiy fikr
yuritishda, akdiy faoliyati amalga oshirishda yaqqol ko‘zga tashlanadi. Mazkur
faoliyatda xotiraning birliklari deb nomlanadigan qism-lar (bo‘laklar, parchalar),
hajmi va ko‘lami u yoki bu faoliyatning muvaffaqiyatli yakunlanishiga ta’sir
ko‘rsatadi. Xotirada omilkor, tezkor birliklarni tarkib topishida ana shu
qismlarning aniqlov-chilik ahamiyati kattadir. Qismning hajmi, ko‘lami, aniqligi,
la-billigi, taktik va startegik xususiyatga ega ekanligi muhim ahami-yatga ega
(misol uchun: pochta qutisi). Ramziy ma’noda yuqorida qisqa-cha mulohaza
yuritilgan xotira turlari quyidagicha uzviy bog‘liqlik-ka egadir: operativ-qisqa
muddatli va uzoq muddatli.
 Xotiraning davomiyligiga qarab turlari
 - Sensorli xotira
 -Qisqa muddatli xotira va ishchi xotira
 -Uzoq muddatli xotira
 Xotiraning ongli yoki ongsiz bo'lishiga qarab turlari
 -Aniq xotira

 -Ma'lum bo'lgan xotira
 Tarkibiga ko'ra xotira turlari
 -Avtobiyografik yoki epizodik xotira
 -Memantik xotira
 -Instrumental yoki protsessual xotira
 -Topografik xotira
 - Tasodifiy xotira yoki priming
 Xotira turlari vaqtinchalik manzilga muvofiq
 -Retrospektiv
 - istiqbolli
 Axborotning tan olinishi yoki olinishiga asoslangan xotira turlari
 - Tanishuv xotirasi
 - Qutqarish xotirasi
 Xotiraning noodatiy turlari
 -Eidetik xotira

Xotira insonning hayoti va faoliyatining barcha sohalarida qatnashishi tufayli
uning namoyon bo’lish shakllari, holatlari, shart-sharoitlari, omillari ham xilmaxil
ko’rinishga egadirlar. Odatda, xotiraning turlariga va ularni muayyan turlarga
ajratishda eng muhim asos qilib, uning xarakteristikasini esda olib qolish, esda
saqlash, qayta esga tushirish, tanish singari jarayonlarni amalga oshiruvchi
faoliyatningxususiyatlariga bog’liqligi olinadi. Umumiy psixologiyada xotira 5 ta
muhim mezonga (bizningcha) muvofiq ravishda turlarga, ko’rinishlarga ajratiladi:
I. Ruhiy faoliyatning faolligiga ko’ra xotira quyidagi turlarga bo’linadi:
а) harakat yoki motorharakat xotirasi;
b) obrazli xotira;
v) histuyru yoki hissiyot xotirasi;
g) so’zmantiq xotira.
II. Ruhiy faoliyatning maqsadiga binoan;
a) ixtiyorsiz, b) ixtiyoriy, v) mexaniq.
III. Ruhiy faoliyatning davomiyligiga
ko’ra: а) qisqa muddatli xotira;
b) uzoq muddatli;
v) operativ (tezkor) xotira.
IV. Ruhiy faoliyat qo’zg’atuvchisining sifatiga ko’ra:
a) musiqiy, b) eshitish xotirasi.
V. Ruhiy faoliyatning inson yo’nalishiga qarab:
a) fenomenal, b) kasbiy.
Esda qoldirish jarayonida odamning ongli ravishda irodaviy aktivlik
ko’rsatish darajasi turlicha bulishi mumkin. Shu jixatdan esda qoldirish ixtiyorsiz
va ixtiyoriy xillarga ajratiladi. Ixtiyorsiz esda qoldirishda odam oldindan xech bir

maqsadni kuzlamagan xolda va maxsus usullarni kullamasdan esga olib koladi.
Ixtiyoriy esda qoldirish maqsadga qaratilgan bo’ladi va esga olishning maxsus
usullaridan foydalanishini nazarda tutadi. Esda qoldirish jarayonida o’quvchining
irodaviy zur berishi shuningdek fikriy aktivligi o’rganiladigan materiallarning
moxiyatini tushunishi katta rol’ uynaydi. Esda qoldirish fikriy aktivlik darajasiga
qarab mexaniq va ma’nosiga tushunib logik esda qoldirish xillariga ajratilishi
mumkin. Mexaniq esda qoldirish yondoshlik bo’yicha yakka tartibdagi vaqtli
bog’lanishlarga asoslangan bo’lib bunda esda qoldirish kishidan kup vaqt
sarflashni talab etadi va uncha mustaxkam bo’lmaydi. Ta’lim jarayonida shubxasiz
ma’nosiga tushunib esda qoldirishiga suyanib ish ko’rish kerak. Bunda esda
qoldirish o’rganiladigan xodisalarning moxiyatini tushunishga va bu xodisalar
urtasidagi sabab natija bog’lanishlarini aniqlashga asoslangan bo’ladi. Ma’nosiga
tushunish va sabab natija bog’lanishlarini topishgina esda qoldirishning yuksak
darajada samarali va puxta bo’lishini ta’minlaydi. Darsda esga olingan materialni
xotirada mustaxkam saqlab kolishda takrorlash muxim rol o’ynaydi. Takrorlash
esda olib kolish lozim bo’lgan materialni boyitish binobarin yuzaga keluvchi
muvaqqat nerv bog’lanishlarini mustaxkamlash demakdir.
Materialning muvafokiyatli esga tushushi avvalo uning puxta to’la aniq
esga olingan bulishiga bog’liqdir. Esga olish jarayonida yuzaga kelgan muvvaqqat
nerv bog’lanishlarining keyinchalik muayyyan qo’zg’atuvchilar ta’sirida qayta
jonlanishi esga tushurishning fiziologik asosi xisoblanadi. Esga tushuirishning eng
soda kurinishi tanishdir. Bunday xol ilgari idrok etilgan ob’yektning yana
yangidan idrok etishiga kelgan paytda ruy beradi. Ilgari bir marta idrok etilgan
odam joy vam usika kuyiga oradan ma’lum vaqt utgandan keyin yana tuknash
kelgan paytimizda biz ularni taniymiz. Esga tushurish ikki xilga ixtiyorsiz va
ixtiyoriy esga tushurishga ajraladi.
Ilgari idrok qilingan materialning odamda xech bir maqsadsiz esiga tushub
qolishi ixtiyorsiz esga tushirish bo’lib bunda ilgari idrok qilingan narsa va

xodisalarning obrazlari odamda uning xoxishiga bog’liq bo’lmagan xolda ongida
gavdalanadi. Ta’lim jarayonida xam ko’pincha ixtiyoriy esga tushirishga tayanib
ish ko’rishga tugri keladi. Esga tushirishda kishidan irodaviy zur berishni talab
etuvchi aktiv fikrlash jarayoni eslash deb ataladi. Eslash ixtiyoriy esga tushirish va
tanishning eng murakkab kurinishidir.
Tormozlangan bog’lanishlar oradan bir necha vaqt utgandan keyingina
yana jonlana oladi. Bu kechikkan esga tushirish bo’lib reminissensiya deb ataladi.
Bunday xodisa ayniksa kichik yoshdagi maktab ukvchilarida qiyin materialni kup
marta takrorlashi natijasida yuz beradi. Perseveratsiya xodisasi turli obrazlarning
irodamizga bog’liq bo’lmagan va xatto irodamizga buysunmagan xolda ongimizda
uz-uzidan gavdalanishidir.
Esga olingan materialning esda saklanishi uni turli shakllarda esga
tushirishning zarur shartidir. Fiziologik nuktai nazardan qaraganda, esda saklash
nerv sistemasining aloxida xossasi uning platikligi bilan bog’liqdir, bu xossa,
jumladan, nerv sistemasining ilgari xosil qilingan nerv bog’lanishlarini uzida
saklab kolish kobiliyatida namoyon bo’ladi. Unitish esda saklashning teskarisi
bo’lgan jarayondir. Unitish ilgari esda qoldirilgan materialni to’liq yoki qisman
esga tushira olmaslikdan, uni eslay yoki taniy olmaslikdan iboratdir.
Xotira inson hayot iva foliyatining barcha soxalarida katnashishi tufayli
namoyon bulish shakllari xam nixoyat darajada xar xildir.
Xotiraning xar xil turlarini ajratishda en umumiy asos qilib xotira
xarakteristikasining esda olib qolish va qayta esga tushirish jarayonlari amalga
oshiriladigan faoliyat xususiyatlariga bog’liqligi olinadi, bunda xotiraning ayrim
turlari uchta asosiy kriteriyaga muvofiq ravishda bo’linadi.
1. Ko’proq faoliyatda ko’rinadigan psixik faollik xarakteriga qarab, xotirani
harakat, emotsional, obrazli va suz-mantikiy xotira turlariga bulinadi.
2. Faoliyat maqsadi xarakteriga kura, ixtiyoriy va ixtiyorsiz xotira turlariga

bulinadi.
3. Materailani qancha vaqt esda olib qolish va esda saqlash muddatiga qarab
(faoliyatda xotiraning roli va urni jixatidan) qisqa muddatli, uzoq muddatli
operativ xotira turlariga bo’linadi.
A) Harakat xotirasi-turli xil harakatlar va ularning sistemalarini esga olish,
esda saklash va qayta esga tushirishdan iboratdir
B) Emotsional xotira odamning ilgari uz boshidan kechirgan xis-
tuyg’ularini, emotsional xolatlarini esda olib qolishidir. Bu tuyga xissiyotga xos
xotiradir.
V) Obrazli xotira tasavvurlar,tabiat va hayot manzaralari,shuning bilan
birga tovushlar, xidlar, tamlar, bilan bog’liq xotiradir. Obraz xotirasi orqali
material birinchi signallar tarzida, ko’rish, eshitish, harakat, tuyush va boshqa sezgi
tasavvurlari haqida esda olib kolingan. Ba’zan eydetik deb atalgan(«eydos»-
yunoncha suzdan olingan bo’lib, obraz degan ma’noni anglatadi)xotira turlariga
ega bo’lgan odamlar uchrab turadi.
Xotiraning eydetik obrazlari yoki konkret ko’rgazmali obrazlari tashqi
ta’surotlar tufayli sezgi a’zolarining qo’zg’alish natijasidir.
G) Suz mantikiy xotira mazmunini bizning fikrlarimiz tashkil qiladi.Suzlar
bo’lmasa,fikrlar xam bo’lmaydi. Shuning uchun xam fikrlarimizga xos xotira
shunchaki mantikiy xotira deb atalmay,balki suz-mantikiy xotira deb ataladi.
Suzlar orqali ifodalangan fikrlar suz mantik xotirasi yordamida esda olib
kolinadi.
D) Fenomenal xotira–bir vaqtning uzida juda katta xajmdagi
ma’lumotlarni esda olib kolishdir. Masalan Yuliy Sezar, Napoleon, Motsart
Farobiy, Imom Al-Buxoriy.
Yesda olib kolish jarayonlarining faoliyati maqsadlariga muvofik ikki asosiy

turi ixtiyriy va ixtiyorsiz esda olib kolish farq qilinadi.
A) Biror maqsad kuyish esda olib qolish ixtiyoriy xotiradir. Bunda xotira
jaryonlari uziga xos tarzdagi mnemik harakatlar sifatida yuzaga chikadi
B) Ixtiyorsiz esda olib kolingan material uz-uzidan eslab kolganidek
tuuladi. Ixtiyorsiz esda olib kolishning unumli bulishi uchun muayyan faoliyatida
tutgan urni muximdir. Ixtiyoriy esda olib kolish maxsus mnemik harakatlar ya’ni
asosiy maqsadi eslab kolishdan iborat bo’lgan harakatlar maxsulidir.
Qisqa muddatli va uzoq mudatli operativ xotira
Ma’lum qisqa dakika mobaynida xozir bevosita idrok kilmayotgan narsalarni
guyo ko’rishda, eshitishda va xokozoda davom etamiz.Bu jarayonlar bekaror va
uzgaruvchandir, lekin bu protsesslar shu kadar maxsus va tajriba ortirish
mexanizmlarining ishlarida ularning ularning roli shu kadar axamiyatliki, bu
protsesslarga yesda olib kolish, esda saklash va informatsiyalarni qayta esga
tushirishning aloxida turi sifatida qaraladi, bu jarayon qisqa muddatli xotira degan
nom olgan. Juda kup qaytarishlar va qayta tiklashlar natijasida materialni uzoq
muddat davomida esda saklab kolish xarakterli bo’lgan uzoq muddatli xotiradan
fark qilgan xolda, qisqa muddatli xotira bir marta xamda juda qisqa vaqt oralig’ida
idrok qilish va shu ondayok qayta tiklashdan sung juda qisqa muddatli esda olib
qolish bilan xarakterlanadi. Eydetik obrazlar. Umumiy psixologiyada izchil
obrazlardan eydetik obrazlarni farqlash an’ana tusiga kirgan («eydos» — yunoncha
«obraz» degan ma’noni anglatadi) Eydetik obrazlar, ilmiy tekshirishlarning
ko’rsatishicha,
bolalik va o’spirinlik davrlarida muayyan muddat hukm suradi va vaqtning o’tishi
bilan uning izlari astasekin so’na boradi.
Tasavvur obrazlari. Tasavvur obrazlari xotiraning yanada murakkabroq turi
bo’lib hisoblanadi va ularning xususiyatlari haqida tasavvurga egamiz. Inson
daraxt, meva, gul to’g’risida tasavvurga ega ekanligi shuni ko’rsatadiki, uning

ilgarigi tajribalari sub’yektning ongida shu obrazlarning izlarini qoldirgan. Ilmiy
tushunchalar talqin qilinganida tasavvur obrazlari eydetik obrazlarga juda yaqindek
tuyuladi. Lekii eydetik obrazlar haqidagi psixologik tahlil shuni ko’rsatadiki,
tasavvur obrazlari unga qaraganda ancha boy bo’lib, o’ziga xos xususiyatlari bilan
ajralib turadi. Xullas, tasavvur obrazlari xotiraning murakkab faoliyat mahsuli
hisoblanib, ular izchil yoki eydetik obrazlarga nisbatan murakkab psixologik
hodisadir. Tasavvur obrazlari xotira izlarining murakkab turi bo’lib, uning aьushy
jarayon bilan yaqinligi inson bilish faoliyatining muhim tarkibiy qismidan biri
ekanligidan dalolat beradi.
Operativ xotira. Inson tomonidan bevosita amalga oshirilayotgan faol, tezkor
harakatlar, usullar uchun xizmat qiluvchi jarayonni anglatuvchi mnemik holat
operativ xotira deb ataladi.
Chunonchi, biz kandaydir murkkab arifmetik harakatni bajarar ekanmiz, uni
ayrim kismlarga bo’lib, uni oz-ozdan bajaramiz. Bunda ishni bajarish davomida
ayrim oraliq natijalarini «yodimizda» saklab turamiz, bajarayotgan ishimizning
oxirgi natijasiga yaqinlashganimiz sari, konkret «ishlangan» materiallar esdan
chikib qolishi mumkin. Operativ xotira tushunchasi kim tomonidan bevosita
amalga oshirilayotgan harakatlar faoliyat uchun xizmat qilayotgan mnemik
jarayonlarni anglatadi. Operativ xotiraning bu xususiyati uni uzoq va qisqa
muddatda xotiradan farkli turadi. Operativ xotirada u yoki bu turdagi xotiradan
kelib turadigan materiallar mavjud. Shaxsning uzi o’ylab topib, uzi bevosita
bajargan ishlari juda oson esga tushadi. Bu xodisa psixologiyada generatsiya
effekti deb ataladi
2.3 Xotira tadqiqot usullari
Nemis psixologi Hermann Ebbingxaus G.Fexner asarlaridan kelib chiqqan
holda, birinchi bo'lib ob'ektiv eksperimental usulni yuqori darajadagi tadqiqotlarga
tatbiq etishga harakat qildi. aqliy funktsiyalar- xotira (1885) va aql (1897).

Ebbingauz o'zining "Xotira to'g'risida" klassik tadqiqotida uni eksperimental
o'rganish uchun asosiy metodlarni ishlab chiqdi. Xotirani "sof shaklda" o'rganishga
harakat qilib, u ma'nosiz bo'g'inlarni yodlash uchun material sifatida ishlatdi,
shuning uchun u o'rnatgan qonuniyatlar odamga xos bo'lmagan, semantik xotiraga
nisbatan haqiqiy bo'lib chiqdi. Ebbingxauzning ishi psixologiyaga ob'ektiv
eksperimental usullarni introspektiv usullardan farqli o'laroq kiritishga hal qiluvchi
ta'sir ko'rsatdi.
Ebbinghauz birinchi marta Vundt tipidagi fiziologik tajriba chegarasidan
chiqib ketdi va o'z psixologik tajribasi asosida xotira qonunlarini shakllantirdi.
Xotira tushundi izlar hosil bo'lishining mexanik jarayoni sifatida. Yangi treklar
qanday shakllanadi? Metodik topshiriq: o'tmish tajribasi bilan hech qanday aloqasi
bo'lmagan, mavzuga mutlaqo begona bo'lgan materialni toping ma'nosiz bo'g'inlar;
ularni tuzish metodologiyasi va materiallarni topshirish usullarini ishlab chiqdi, bu
esa natijalarni aniq baholash imkonini beradi. Tanishtirdi Xotirani o'rganishning 2
usuli:
Yodlash usuli→ mavzu bir qator ma'nosiz bo'g'inlar bilan taqdim etiladi,
ularni to'g'ri takrorlanmagan takrorlashgacha takrorlash orqali yodlashi kerak;
yodlash tezligi va sifatining ko'rsatkichi - takrorlanish soni;
Saqlash usuli→ material to'liq unutilgandan so'ng, u yana mavzuga taqdim
etildi; takrorlar soni kamayadi yodlash vaqtni tejaydi; yodlanganlar xotirada iz
qoldiradi, lekin ularga kirish yo'qoladi.

Ebbinghaus quyidagi faktlarni aniqladi: oshkor bo'ldi to'g'ridan -to'g'ri
yodlash, bu odam bitta taqdimotdan keyin (6-8 ma'nosiz nechaga teng) takrorlashi
mumkin bo'lgan moddiy birliklar soni bilan ifodalanadi → xotira buzilishini
aniqlash uchun muhim Materialning ozgina ko'payishi bilan uni yodlash uchun
zarur bo'lgan takroriy sonlar ko'p marta ko'payadi xotira yuklamasining ko'payishi
ishlashning pasayishiga olib keladi.
Materiallarni eslab qolish uchun zarur bo'lgan vaqtni intervallar bilan
ajratilgan bir necha davrlarga bo'lish maqsadga muvofiqdir. Masalan, agar material
30 marta takrorlashni talab qilsa, uni 1 kunda 30 marta takrorlashdan ko'ra 3 kunda
10 marta takrorlash yaxshiroqdir. Bu naqsh "Jost qonuni", Myuller va Yost (1897)
tajribasida olingan bo'lib, unga ko'ra, eski uyushma takrorlash orqali kuchayadi va
yangidan tuzilganidan ko'ra yaxshiroq aktuallashadi.Yoddan tashqari, bu ham zarur
qayta tayyorlash→ material to'liq o'rganilgandan so'ng, unutilmasligi uchun unga
qaytish kerak. Unutish - yodlash bilan bir xil tabiiy jarayon. Xotiradan so'ng,
unutish tezda davom etadi, keyin jarayon sekinlashadi va ma'lum vaqtdan keyin
to'xtaydi. Guruch.
1. Egri chiziqni unutish
Bu naqsh nafaqat ma'nosiz bo'g'inlar uchun, balki mazmunli xotira uchun ham
amal qiladi. Kashf qilindi "Yon faktor" - bir qator taqdim etilgan elementlarning
o'rtasida obligatsiyalarning zaiflashishi (barcha taqdimotlarda elementlarning o'zi
bir xil edi, faqat ularning tartibi o'zgardi). Ebbingxaus ham yodlangan material
sifatida mazmunli matnlardan foydalangan. Ma'lum bo'lishicha, yodlash uchun
elementlarning soni emas, balki mustaqil birliklar soni xotira mazmunli faoliyat
sifatida emas, balki har qanday materialni yodlashning mexanik qobiliyati bilan
bog'liq.Xotirani mashq qilish haqiqati aniqlandi → bitta materialni yodlashga
o'rgatish, boshqa materialni yodlashning yaxshilanishiga olib keldi.

Xulosa.
So’z mantiqiy va obrazli xotirani o’rganish bo’yicha eksperimental
tadqiqotlar: mavzusidan xulosam shundan iboratki.
1) Bir lahzali yoki ikonik xotira bog'liq aniq va to'liq rasmni saqlash faqat hislar
tomonidan qabul qilinadi, hech qanday ishlovsizma'lumot oldi. Bu xotira
ma'lumotlarning bevosita aks etishisezgi organlari. Uning davomiyligi 0,1 dan
0,5 s Tezkor xotira ifodalaydi to'liq keyingi tasvir, bu to'g'ridan-to'g'ri keladi
stimullarni idrok etish. Bu xotira tasvir.
2) Qisqa muddatli xotira ifodalaydi ma'lumotni saqlash usulidir qisqa vaqt
ichida. Mnemik ushlab turish muddati bu yerdagi izlar bir nechadan oshmaydi
o'nlab soniyalar, o'rtacha 20 ga yaqin (siz takrorlash). Qisqa muddatli xotirada
to'liq emas, balki faqat umumlashtirilgan idrok etilganning tasviri, uning eng ko'p
muhim elementlar. Bu xotira oldingisiz ishlaydi ongli fikrlash, lekin keyingisi
uchun o'rnatish bilan moddiy takror ishlab chiqarish. Qisqa muddatli xotira
xarakterlidir ovoz balandligi kabi ko'rsatkich. U o'rtacha 5 dan 9 gacha axborot
birligiga teng va ma'lumotlar birliklari soni bilan belgilanadi, inson buni aniq qila
oladi bir necha o'n yillardan keyin ko'payadi bitta taqdimotdan
keyin soniyalar unga bu ma'lumot.
3) RAM xotira deb ataladi, saqlash uchun mo'ljallangan ma'lum, oldindan
belgilangan muddat ichida ma'lumot, in bir necha soniyadan bir necha kungacha.
Muddati ma'lumotni ushbu xotirada saqlash paydo bo'lgan vazifa bilan belgilanadi
insonning oldida va faqat bu muammoni hal qilish uchun mo'ljallangan. Shundan
so'ng, ma'lumotlar operatsiyadan yo'qolishi mumkin xotira. Ushbu turdagi xotira
saqlash muddatiga ko'ra axborot va uning xossalari oraliq joyni egallaydi qisqa
muddatli va uzoq muddatli o'rtasidagi pozitsiya.
4) Uzoq muddatli xotira - bu ma'lumotlarni saqlashga qodir xotira deyarli
cheksiz muddatga. Ma `lumot, uzoq muddatli xotirada saqlanadi inson tomonidan
istalgancha yo'qotmasdan ko'paytirilishi mumkin. Bundan tashqari, takroriy va

tizimli ko'payish bu ma'lumot faqat uning izlarini mustahkamlaydi uzoq muddatli
xotira. Ikkinchisi qobiliyatni nazarda tutadi har qanday zarur daqiqada bir kishi
nima bir marta eslash uchun esladilar.
5) Eshitish xotirasi yaxshi yodlash va aniq takrorlashdir musiqa, nutq kabi
turli xil tovushlar. U zarur filologlar, chet tillarini o'rganayotgan odamlar,
akustiklar, musiqachilar. Nutq xotirasining alohida turi og'zaki-mantiqiy, so'z, fikr
va mantiq bilan chambarchas bog'liq. Ushbu turdagi xotira ega bo'lgan odam tez va
aniq qila olishi bilan tavsiflanadi voqealarning ma'nosini, fikrlash mantiqini yoki
biron bir dalilni eslab qolish;o'qilayotgan matnning ma'nosi va boshqalar. U bu
ma'noni o'zi bilan etkazishi mumkin so'zlar va juda aniq. Xotiraning bunday turi
olimlar tomonidan mavjud. tajribali o'qituvchilar, universitet professorlari va
maktab o'qituvchilari.
6) Dvigatel xotirasi - bu esda saqlash va saqlash va qachon zarur va turli xil
kompleksning etarli aniqligi bilan ko'paytirish harakatlar. U motorni, xususan,
mehnatni shakllantirishda ishtirok etadi sport, ko'nikma va qobiliyatlar. Inson qo'l
harakatlarini takomillashtirish xotiraning ushbu turi bilan bevosita bog'liq.

Foydanilgan adabiyotlar
1. Pеtrovskiy A.V. Psixologiya, Toshkеnt 1992 yl
2. Karimova V.M. «Ijtimoiy psixologiya asoslari».-T., 1994 yil
3. Goziеv E. Psixologiya. T., O`qituvchi, 1994 yil
4. Baratov Sh. O`quvchi shaxsini o`rganish usullari. T., 1995 yil
5. Goziеv E. Intеllеkt psixologiyasi. T., O`qituvchi, 1996 yil
6. Goziеv E. va b. Psixologiya muammolari. T., O`qituvchi, 1996 yil
7. Goziеv M. Oliy maktab psixologiyasi, T.: 1997 yil

202-guruh talabasi Shodmonova Sevinchning “So’z mantiqiy va obrazli
xotirani o’rganish bo’yicha tadqiqotlar” mavzusidagi “Eksperimental
psixologiya” fanidan yozgan kurs ishiga
TAQRIZ
_____________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
_____
Talaba:__________________________________________ning kurs
ishi_____ball bilan baholandi.
Ilmiy rahbar: __________________

So‘z mantiqiy va obrazli xotirani o‘rganish bo‘yicha tadqiqotlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish