Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 226.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

So‘z turkumlarining gap bo‘laklariga ixtisoslashuvi (funksional-semantik va sintaktik-stilistik tahlilda)

Купить
SO‘Z TURKUMLARINING GAP BO‘LAKLARIGA IXTISOSLASHUVI (FUNKSIONAL-SEMANTIK VA SINTAKTIK-STILISTIK TAHLILDA) MUNDARIJA SO‘Z TURKUMLARINING GAP BO‘LAKLARIGA IXTISOSLASHUVI (FUNKSIONAL-SEMANTIK VA SINTAKTIK- STILISTIK TAHLILDA) ..................................................................................................................................... 1 I bob. So‘z turkumlari sintaktik xususiyatlarining lisoniy tadqiqi ................................................................. 6 1.1. So‘zlarning morfologik va sintaktik xususiyatlariga doir ilmiy-nazariy qarashlar .................................. 6 1.2. So‘z turkumlarining sintaktik xususiyatlariga oid tadqiqotlar tavsifi ................................................... 20 Bob bo‘yicha xulosa ................................................................................................................................... 31 II. Gap bo‘lagiga ixtisoslashgan so‘z turkumlarining funksional-semantik, sintaktik-stilistik xususiyatlari . 33 2.1.So‘z turkumlarining birlamchi va ikkilamchi xususiyatlari .................................................................... 33 2.2.Sintaktik aloqa vositasi bo‘lishga xoslangan birliklar tahlili .................................................................. 40 BOB BO‘YICHA XULOSA .............................................................................................................................. 49 III. Gap bo‘laklariga ixtisoslashgan so‘z turkumlarining semantik-sintaktik tasnifi ..................................... 50 3.1. Fe’l, ot va sifat so‘z turkumlarining gap bo‘laklariga ixtisoslashuvi. .................................................... 50 3.2. Son, olmosh va ravish so‘z turkumlarining gap bo‘laklariga xoslanishi ............................................... 62 Bob bo‘yicha xulosa. .................................................................................................................................. 71 UMUMIY XULOSALAR ................................................................................................................................ 72 Foydalanilgan adabiyotlarro‘yxati: ............................................................................................................. 74 KIRISH ...................................................................................................................................................... 7 I bob. So‘z turkumlari sintaktik xususiyatlarining lisoniy tadqiqi ...................................................... 12 1.1. So‘zlarning morfologik va sintaktik xususiyatlariga doir ilmiy-nazariy qarashlar ..................... 12 1.2. So‘z turkumlarining sintaktik xususiyatlariga oid tadqiqotlar tavsifi ......................................... 26 Bob bo‘yicha xulosa ................................................................................................................................. 37 II. Gap bo‘lagiga ixtisoslashgan so‘z turkumlarining funksional-semantik, sintaktik-stilistik xususiyatlari ............................................................................................................................................. 39 2.1.So‘z turkumlarining birlamchi va ikkilamchi xususiyatlari .......................................................... 39 2.2.Sintaktik aloqa vositasi bo‘lishga xoslangan birliklar tahlili ......................................................... 45 BOB BO‘YICHA XULOSA .................................................................................................................... 53 III. Gap bo‘laklariga ixtisoslashgan so‘z turkumlarining semantik-sintaktik tasnifi ........................ 55 3.1. Fe’l, ot va sifat so‘z turkumlarining gap bo‘laklariga ixtisoslashuvi. ...................................... 55 3.2. Son, olmosh va ravish so‘z turkumlarining gap bo‘laklariga xoslanishi ................................. 66 Bob bo‘yicha xulosa. ................................................................................................................................ 76 UMUMIY XULOSALAR ....................................................................................................................... 77 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: ...................................................................................................... 79 1 KIRISH Tadqiqot mavzusining dolzarbligi : Til insonlarga xizmat qiladigan, Yer yuzining yaratuvchisi tomonidan odamzodga ato etilgan eng buyuk ne’matlardan biridir. Kishi jamiyatga ta’sir etar ekan, bu borada tilning ahamiyati, o‘rni haqida uzoq gapirishga hojat ham yo‘q. negaki, til orqali jamiyat ravnaq topsa, til ham jamiyat orqali mavjud bo‘ladi. Tilning qudrati shu darajadaki, u kishini hayolot olamining eng yuqori cho‘qqisiga olib chiqishi, istasa, undan pastga qulatishi ham mumkin. Dunyo yaralibdiki, til butun bashariyatga xizmat qilib kelish barobarida barcha insonlar undan o‘z ehtiyojlari yo‘lida foydalanib kelmoqdalar. Til doimiy rivojlanishda bo‘lganligi sabab har davrning o‘ziga xos bo‘lgan so‘zlashish u0suli, unda yaratilgan manbalar turli xillikni tashkil etadi. Preziden Sh.Mirziyoyev tilning ahamiyati to‘grisida to‘xtalar ekan, quyidagi fikrlarni aytib o‘tadi: “ Ajdodlarimiz, ota-bobolarimiz aynan ona tilimiz orqali jahonga o‘z so‘zini aytib 2 kelganlar. Shu tilda buyuk madaniyat namunalarini, ulkan ilmiy kashfiyotlar, badiiy durdonalar yaratganlar” 1 . O‘zbek tilshunosligining asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan grammatika (morfologiya va sintaksis) bo‘yicha qadimdan tortib bugungi kunga qadar bo‘lgan davrda yaratilgan manbalar o‘zining ahamiyatini saqlab kelmoqda. So‘zlarni turli qismlarga ajratish va so‘z shakllarini hosil qilish, ularni biriktirish tartibi, gaplarni tuzish qoidalari haqidagi tilshunoslik bo‘limi grammatika sanaladi. Grammatikaning asosiy bo‘limlari sanalgan morfologiya hamda sintaksis bir-biri bilan uzviy bog;liqlikda namoyon bo‘ladi, jumladan bitta so‘z morfologik jihatdan bir turkumga mansub bo‘lsa, sintaktik jihatdan ma’lum vazifani bajaradi, mana shu vazifani bajarish esa so‘zning qanday mazmun kasb etayotganligiga bog‘liq. So‘z turkumlarining gap bo‘laklariga ixtisoslaniosh jarayonining kelib chiqishi, so‘zlarning gapda biror vazifa bajarishini aniqlash dissertatsiya ishining dolzarbligini belgilaydi. Tadqiqotning metodologik asosi: tarixiy va zamonaviy nuqtayi nazardan tahlil qilish, xulosalar chiqarish bilan bir qatorda qiyoslash, chog‘ishtirish, tavsiflash metodlardan foydalanildi. Tadqiqot ob y ekti: so‘z turkumlarining gap bo‘laklariga ixtisoslashishining sinxron-diaxron shakllari, o‘ zbek tilidagi so‘z turkumlari, ularning turlari, gap bo‘laklariga xoslovchi kategoriyalar. Tadqiqot predmeti: grammatikaga doir tadqiqotlar va nazariyalarning mazmuni, shakl, vosita va metodlari. Tadqiqot ishining maqsadi: - Mavzuga doir o‘quv adabiyotlari bilan tanishib chiqish jarayonida yangidan-yangi ilmiy xulosalar chiqarish; - So‘zlarning morfologik, sintaktik va semantic aloqadorligi yuzasidan aniq xulosalar chiqarish; 1 O‘zbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev dushanba kuni o‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilganining 30 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi nutqi, 22 oktabr 2019. 3 - tegishli mutaxassisliklar uchun so‘z turkumlarining sintaktik funksiyalarining ilmiy metodologik asoslarini ishlab chiqish; - Olib borilgan izlanishlar yuzasidan taklif, metodik tavsiyalar va amaliy ko‘rsatmalar berish. Tadqiqotning vazifalari: - tilshunoslikda so‘z turkumlari hamda ularn ing xususiyatlarini o‘rganish; - gap bo‘laklariga ixtisoslashish jarayoniga doir qarashlarning tayanch nuqtalarini topish; - so‘z turkumlarining gap bo‘lagi vazifasini bajarishiga doir grammatik xususiyatlarini o‘rganish; - so‘zlarning morfologik, semantik va sintaktik aloqasi natiojasida yuzaga keladigan mazmuniy munosabatlarni o‘rganish. Tadqiqotning ilmiy yangiligi : - grammatikaning morfologiya va sintaksis bo‘limi, ularning semantika bilan aloqasiga doir ilmiy-nazariy qarashlar tahlilga tortildi;. - So‘z turkumlarining o‘ziga xos xususiyatlari, tarkibiy tuzilmasi, qoidalari sintaktik nuqtayi nazardan o‘zaro qiyoslandi; - So‘zlarning morfologik, semantik va sintaktik xususiyatlaridan yuzaga keladigan mazmuniy munosabatlari asoslab berildi; - gap bo‘laklariga ixtisoslashish jarayonining tayanch nuqtalari aniqlandi hamda tegishni mulohazalar asosida ochib berildi. Tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari: Tadqiqot ishida sintaktik tarkibi qisqargan gaplarga doir tadqiqotlar ko‘lamini yanada kelgaytirish, bu borada samarali natijalarga erishih mumkin, agar: - o‘zbek tilshunosligida so‘zning shakllari, tuzilishi va mazmuni o‘rganilsa; - mazvuning jahon tilshunosligi bilan o‘zaro umumiy va xususiy jihatlari tahlilga tortilsa; - gap bo‘laklarining umumiy, barcha uchun universal bo‘lgan qoidasining yaratilishi yuzasidan xulosalar berilsa; 4 - so‘z turkumlarining gap bo‘laklariga ixtisoslashish jarayonining o‘ziga xos xususiyatlari aniqlansa; - mazkur mavzu yuzasidan chiqarilgan xulosalar, tavsiyalarhamda tajribalarni ta’lim jarayoniga tadqiqot predmeti sifatida olib kirilsa. Tadqiqot mavzusi bo yicha adabiyotlar sharhi (tahlili).ʻ Tilshunoslikning morfologiya va sintaksis bo‘limi yuzasidan juda ko‘plab tadqiqot ishlari amalga oshirilgan. N.A.Baskakov, A.S.Sodiqov, G‘.Abdurahmonov, Sh.Shukurov, E.Fozilov, U.Tursunov, B.O‘rinboyev, A.Hojiyev, A.G‘ulomov, I.Azimov, N.Abdurahmonov, A.Nurmonov, M.Boshmonov, J. Eltazarov kabi olimlarning yaratgan ilmiy asarlari bu jihatdan xarakterli. Yillar davomida o‘zbek tili sintaksisini o‘rganish borasida juda ko‘p salmoqli tadqiqotlar amalga oshirilib kelinmoqda. G‘Abdurahmonovning “Gapning ajratilgan ikkinchi darajali bo‘laklari”, (1956), “Qo‘shma gap sintaksisi” (1958), H.Komilovaning “Gapda so‘zlarning bog‘lanishi” (1995), H.Bolteboyevaning “Gapda soz’larning bog‘lanishi” (1957), D.Ashurovaning “Gapning uyushgan bo‘laklari” (1962), F.Ubayevaning “Hol” (1965), A.Ahmedovning “So‘roq gaplar” (1965), A.Safaevning “Bosh va ikkinchi darajali bo‘lalar”, I.Rasulovning “Bir sostavli gaplar”, B. O‘rinboevning “Atov gaplar”, “So‘zlashuv nutqi sintaksisi”, A.Nurmonovning “O‘zbek tili sintaksisi” (1992), N.Turniyozovning “Struktur sintaksis asoslari” (2009) kabi tadqiqot ishlari bu jihatdan xarakter kasb etadi. Tadqiqotda qo llanilgan metodikaning tavsifi. ʻ Mazkur tadqiqot ishida tavsifiy, qiyoslash, tahliliy, statistik metodlardan foydalanilgan. Tadqiqotning nazariy ahamiyati: hozirgi o‘zbek tilida so‘z turkumlari, ularning o‘ziga xos morfologik, semantik va sintaktik xususiyatlari, turlari hamda gap bo‘laklariga ixtisoslashish qonuniyatlari va bularning barchasini qamrab oluvchi grammatik tadqiqotlartning ilmiy-nazariy tavsifi borasida izlanishlar olib borish hamda tegishli xulosalar chiqarish. Tadqiqotning amaliy ahamiyati: Magistrlik dissertatsiyasida yoritilgan nazariy va amaliy masalalardan tilshunoslik, umumkasbiy, pedagogik, metodik 5 fanlar bo‘yicha ma’ruzalar tayyorlash, uslubiy tavsiya va ishlanmalar yaratish, ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish jarayonida samarali foydalanish mumkin. Dissertatsiyada ishlab chiqilgan tavsiyalar o‘quvchilarni ongli ravishda ilmiy izlanishlar olib borishlariga ham ko‘maklashadi. Dissertatsiyaning hajmi va tuzilishi. Ushbu magistrlik dissertatsiyasi tuzilish jihatdan kirish, 3 ta bob, 6 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, uning asosiy hajmi 80 sahifani tashkil qiladi. I bob. So‘z turkumlari sintaktik xususiyatlarining lisoniy tadqiqi 1.1. So‘zlarning morfologik va sintaktik xususiyatlariga doir ilmiy-nazariy qarashlar Til insonlarga xizmat qiladigan, Yer yuzining yaratuvchisi tomonidan odamzodga ato etilgan eng buyuk ne’matlardan biridir. Kishi jamiyatga ta’sir etar ekan, bu borada tilning ahamiyati, o‘rni haqida uzoq gapirishga hojat ham yo‘q. negaki, til orqali jamiyat ravnaq topsa, til ham jamiyat orqali mavjud bo‘ladi. Tilning qudrati shu darajadaki, u kishini hayolot olamining eng yuqori cho‘qqisiga olib chiqishi, istasa, undan pastga qulatishi ham mumkin. Dunyo yaralibdiki, til butun bashariyatga xizmat qilib kelish barobarida barcha insonlar undan o‘z ehtiyojlari yo‘lida foydalanib kelmoqdalar. Til doimiy rivojlanishda bo‘lganligi sabab har davrning o‘ziga xos bo‘lgan so‘zlashish ussuli, unda yaratilgan manbalar 6 turli xillikni tashkil etadi. Preziden Sh.Mirziyoyev tilning ahamiyati to‘grisida to‘xtalar ekan, quyidagi fikrlarni aytib o‘tadi: “ Ajdodlarimiz, ota-bobolarimiz aynan ona tilimiz orqali jahonga o‘z so‘zini aytib kelganlar. Shu tilda buyuk madaniyat namunalarini, ulkan ilmiy kashfiyotlar, badiiy durdonalar yaratganlar” 2 . Til, dastlab, shunchaki muloqot vositasi shaklida namoyon bo‘lgan bo‘lsa, keyinchalik tadqiqot obyekti sifatida o‘rganila boshlangan. Til borasidagi tadqiqotlar ko‘lami kengaygan. Bu jarayon hozirga qadar jadal sur’atlarda davom etmoqda. O‘zbek tilshunosligining asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan grammatika (morfologiya va sintaksis) bo‘yicha qadimdan tortib bugungi kunga qadar bo‘lgan davrda yaratilgan manbalar o‘zining ahamiyatini saqlab kelmoqda. So‘zlarni turli qismlarga ajratish va so‘z shakllarini hosil qilish, ularni biriktirish tartibi, gaplarni tuzish qoidalari haqidagi tilshunoslik bo‘limi grammatika sanaladi. Bu fan haqida uzoq davrlardan buyon sharq va g‘arb olimlari tomonidan juda ko‘p tadqiqot ishlari amalga oshirilmoqda. Grammatika ikki qism: morfologiya va sintaksisdan iborat. Morfologiya (grekcha marphe – shakl, logos – ta’limot) so‘azlarning grammatik shakllari asosida hosil qilingan guruhlari, so‘z turkumlari, grammatik shakl masalasi, grammatik kategoriyalarni o‘rgansa, sintaksis (grekcha syn – birga, taxis - qurilish) swo‘zlarni qo‘shish orqali gaplarni hosil qilish, gap va uni hosilk qiluvchi birliklarni o‘rganadi. Umuman olganda, so‘zlarni turkumlarga ajratish tilshunoslik taraqqiyotining eng qadimgi davrlaridan mavjud. Tilshunoslikning morfologiya va sintaksis bo‘limi yuzasidan juda ko‘plab tadqiqot ishlari amalga oshirilgan. N.A.Baskakov, A.S.Sodiqov, G‘.Abdurahmonov, Sh.Shukurov, E.Fozilov, U.Tursunov, B.O‘rinboyev, A.Hojiyev, A.G‘ulomov, I.Azimov, N.Abdurahmonov, A.Nurmonov, M.Boshmonov, J. Eltazarov kabi olimlarning yaratgan ilmiy asarlari bu jihatdan xarakterli. 3 2 O‘zbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev dushanba kuni o‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilganining 30 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi nutqi, 22 oktabr 2019. 3 Н. A .Баскаков, A .С.Содиқов, A . A . A бдуазизов. Умумий тилшунослик. – Тошкент: Ўқитувчи, 1979. 191 б.; Ғ. A бдураҳмонов, Ш.Шукуров, Қ.Маҳмудов. Ўзбек тилининг тарихий грамматикаси. – Тошкент:Ўзбекистон файласуфлари жамияти нашриёти, 2008. 52 -9 б.; Э.Фозилов. Ўзбек тилининг 7 So‘zlarning leksik-grammatik, morfologik va sintaktik belgilariga ko‘ra turli guruhlarga ajratilishi – so‘z turkumlari haqidagi ilmdir. Tilshunoslikda mazkur limning tadqiq etilayotganligiga ancha yillar bo‘ldi. Dastlab, o‘zbek morfologiyasi haqidagi tadqiqotlarga yuzlanadigan bo‘lsak, asrlar davomida o‘zbek tili morfologiyasida bir qancha o‘zgarishlar ko‘zga tashlanadi. Davr va vaqt taqozosi bilan ayrim birliklar o‘z mavqeyini yo‘qotadi, ularning o‘rniga boshqa birlik qo‘llanila boshlaydi. Tilshunos G‘.Abdurahmonov tasnifiga ko‘ra eski o‘zbek tilida morfologik qurilishni uch davrga ajratish mumkin: 1. XIV asrning oxirigacha bo‘lgan davr. Ushbu davrda eski adabiy tilning shakllanishi arafasi bo‘lib, parallel qo‘llanuvchi vazifadosh formalarning ko‘plab iste’molda bo‘lganligini kuzatish mumkin. 2. XIV asr oxirlaridan XIX asrning ikkinchi yarmigacha bo‘lgan davr. Ushbu davrda eski o‘zbek adabiy tili vujudga kelgan bo‘lib, unda tilning grammatik qurilishi, morfologik strukturasi bir muncha normaga tushgan. 3. XIX asr va undan keying davr. Mazkur davrda adabiyotda demokratik oqim paydo bo‘ldi, matbuot o‘z faoliyatini boshladi, o‘zbek tilida gazeta, jurnal, kitoblar nashr etila boshladi. 4 O‘zbek morfologiyasi o‘rganishda tarixiy nuqtayi nazardan izlanish olib borgan E.Fozilovning ilmiy-nazariy qarashlarining ahamiyati yuqori. Olim тарихий морфологияси. – Тошкент:Фан, 1965. 175 б.; У.Турсунов, Б.Ўринбоев. Ўзбек адабий тили тарихи. -Тошкент: Ўқитувчи, 1982. – 177 б.; A .Ҳожийев. Ўзбек тили морфологияси, морфемикаси ва сўз ясалишининг назарий масалалари. – Тошкент:Фан, 2010. 263 б.; A .Ғуломов. Содда гап.- Тошкент:Ўзбекистон ССР фанлар академияси нашриёти, 1965. 98 б.; A зимов И., Раҳматов М. Қадимги туркий тил. – Тошкент, 2005. 134 б.; Н. A бдураҳмонов. Қадимги туркий тил. – Тошкент: Ўқитувчи, 1989. 156 б.; A .Нурмонов ва бошқалар. Ўзбек тилининг мазмуний синтаксиси. – Тошкент: Фан, 1992. 297 б.; М.Бошмонов. Ўзбек тилининг гап бўлакларини Система сифати да ўрганиш методологияси. / ўқув қўлланма. – Хўжанд, 1994. 36 б; Ж. Элтазаров. Ўзбек тилида сўз туркумларининг ўзаро алоқаси ва кўчиши./ Филология фанлари доктори илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация. – Тошкент – 2007. 4 Ғ. A бдураҳмонов, Ш.Шукуров, Қ.Маҳмудов. Ўзбек тилининг тарихий грамматикаси. – Тошкент:Ўзбекистон файласуфлари жамияти нашриёти, 2008. 529 б. -Б.26. 8 “O‘zbek tilining tarixiy morfologiyasi” nomli kitobida mazkur bo‘limni uchta qismga ajratib tadqiq etadi: 1. Eski obidalar tilining morfologiyasi.; 2. XI-XIV asr yodnomalar tilining morfologiyasi; 3. XV-XIX asr yodgorliklar tilining morfologiyasi. 5 Mazkur kitobda barcha so‘z turkumlari: ot, sifat, son, fe’, olmosh, ravish, ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama, modal so‘zlar va ularning o‘ziga xos xususiyatlari, kategoriyalariga alohida to‘xtalib o‘tilgan. Ushbu turkumlarning tarixiy ahamiyatini ochib berar ekan, olim har bir keltirilgan nazariy qarashga tarixiy manbalarga murojaat qiladi hamda misollar bilan isbotlaydi. Masalan, ot so‘z turkumi haqida shunday ma’lumotlar beriladi: Yodgorliklardagi ot turkumiga kiruvchi so‘zlarni ikki gruppaga, ya’ni atoqli va turdosh otlarga ajrtaish mumkin. Bulardan turdosh otlar mazkur bahsning aossini tashkil etadi. Atoqli otlar esa nisbatan kichik bir guruhni o‘z ichiga oladi. Masalan: odamlarning shaxsiy nomlari (Kultigin, Qapag‘an, To‘nyuquq, Chur, Yag‘laqar qan ata, T nsi, Xirodisǝ qan, Qutai, rklig qan, Qoludы Bintun, Tolu Qara, Mыsыr Ulug‘, Anch Qara, Qol Ǝ Qara, Qutlug‘ T mur) ǝ , geografik nomlar (K gm n, T mir qapыg‘, Shantun yazы, ȍ ǝ ǝ Amrы, Anы, Bayыrqu, B nlig k, Bidilhыm, Qochu, Tog‘u) ǝ ǝ , kishi, hayvon laqablari (Azman aq - ot laqabi, gsiz - ot laqabi), Ѳ astronomik nomlar (Utarid ya’ni Merkuriy) kabi. Otlar gap strukturasida ega, kesim, to‘ldiruvchi, aniqlovchi kabi funksiyalarda keladi. 6 Ma’lum bo‘ladiki, o‘zbek morfoligiyasi juda boy tarixga ega. Bugungi kunga qadar yetib kelgan manbalar tilini o‘rganishning dolzarbligi ham aynan o‘sha davr tilshunosligiga oid bo‘lgan xususiyatlarni o‘rganish va namoyon etish bilan bog‘liqdir. Tilshunoslik tarixi bilan bog‘liq A.Aliyevning “O‘zbek adabiy tili tarixidan” nomli kitobida ham aynan morfologiyaning tarixiga doir mulohazalar keltirib o‘tilgan. Unda o‘zbek tili morfem tuzilishining tarixiy shakllari, o‘ziga xosligi 5 Э.Фозилов. Ўзбек тилининг тарихий морфологияси. – Тошкент:Фан, 1965. 175 б. – Б.7. 6 Shu asar , 12- bet . 9 haqida batafsil to‘xtalib o‘tilgan. Undan so‘ng so‘z turkumlariga doir ilmiy-nazariy fikrlar keltirilgan. Masalan, qadimgi turkiy tilda kelishiklar soni 7 ta bo‘lganligi aytiladi: № Kelishik nomi Qo‘shimchasi 1 Bosh - 2 Qaratqich -nы , - ni // - nu , nү , -ы , -u , үӊ ӊ ӊ ӊ ӊ ӊ ӊ 3 Jo‘nalish -qa, k //-g‘a, g ; - g‘aru, g rү// k rү; -a, ǝ ǝ ǝ ǝ ; -ru, -rү; -ra, -r . ǝ ǝ 4 Tushum -n; -nы, -ni,; -ы, -I; -g‘, -g (ыg‘, -ug‘, үg). 5 O‘rin-payt -ta, -t // -da, -d / ǝ ǝ 6 Chiqish -dыn, -din // -tыn, -tin; -dan, -d n, -tan, - ǝ da, -d // -ta, -t . ǝ ǝ 7 Vosita -n, (-ыn, -in // -un, -үn). Demak, qadimgi turkiy tilda hozirgi o‘zbek adabiy tildagidan farqli bo‘lgan vosita kelishigi mavjud bo‘lgan. 7 Hozirgi kunda ham uning ayrim namunalarini uchratish mumkin. Masalan, qishin-yozin degan so‘zlarda vosita kelishiga bor, lekin hozirda ular qotib qolgan birliklar sifatida qaraladi. Mazkur asarda ot, sifat, son, fe’l so‘z turkumlariga doir ma’lumotlar bilan birgalikda eski o‘zbek adabiy tiliga xos morfologik xususiyatlar ham tahlil etiladi. Unda qadimgi yodgorliklar tili o‘zaro qiyoslanadi hamda hozirgi o‘zbek adabiy tili bilan o‘zaro solishtiriladi. Yuqorida keltirib o‘tilgan kelishik kategoriyasiga xos xususiyatlar Yusuf xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari hamda A.Navoiy asarlariga oid manbalar bilan qiyodlanadi. Ulardagi o‘xshash va farqli tomonlar quyidagi jadval asosida keltirib o‘tiladi: 8 7 8 A . A лиев, Қ.Содиқов. Ўзбек адабий тили тарихидан. – Тошкент: Ўзбекистон, 1994. 117 б. – Б.59. 10 Prof. J.D.Eltazarovning doktorlik dissertatsiyasi hamda bir qancha kitoblari ham so‘z turkumlari tadqiqoga bag‘ishlangan. Dissertatsiyaning birinchi bobida aynan so‘z turkumlarining o‘rganilish tarixiga to‘xtalib o‘tilgan. Ma’lum bo‘lishicha, so‘z va u haqidagi qarashlar antic davrga borib taqaladi hamda antik tilshunoslikda bu boradagi bahslar, qarashlar haqida ma’lumotlar beriladi. Keltirilgan ishda muallif tomonidan Aristotelning so‘z turkumlari bo‘yicha olib brogan mulohazlarini keltirib o‘tadi: Аristotel (taxminan er. av. 384-322 yy.) o zining "Poetika" ("She riyat san ati"), "Ritorika" ("Notiqlik san ati") asarlaridaʼ ʼ ʼ ʼ mantiqning hukm kategoriyasi haqida mushohada yuritar ekan, so z turkumlaridan ʼ ism va fe lni mazkur kategoriyani ifodalovchi eng muhim unsurlar sifatida ajratib ʼ ko rsatdi: "Ism - bu mustaqil ma noga ega, zamon tushunchasiga aloqasi yo q ʼ ʼ ʼ tovushlar majmuidir... Fe l - bu mustaqil ma noga ega, zamon tushunchasi bilan ʼ ʼ aloqador tovushlar majmuidir..." Аristotel ismni subyekt, fe lni predikat sifatida ʼ ta riflagach, boshqa bir so z turkumi – bog‘lamani ham ajratib ko rsatadi. Shunday ʼ ʼ ʼ qilib, Аristotelning so z turkumlari, ularning tasnifi to g‘risidagi qarashlari ʼ ʼ olimning hukm va uning komponentlari - subyekt, predikat va bog‘lama 11 to g‘risidagi fikrlariga mosdir, ya ni faylasuf uchta so z turkumi - ism, fe l vaʼ ʼ ʼ ʼ bog‘lamani ajratib ko rsatadi. ʼ 9 Yuqorida keltirilgan tadqiqotlarda morfologiyaning tarixiga doir masalalar haqida so‘z borgan bo‘lsa, tilshunoslar U.Tursunov va B.O‘rinboyevlarning tadqiqotida o‘zbek morfologiyasidagi yangiliklar borasida nazariy qarashlar keltirilgan. Olimning ma’lumot berishicha, o‘zbek morfologiyasida tilning ichki va tashqi manbalardan foydalanish darajasi asosida bir qancha yangiliklar paydo bo‘lgan. Bunday o‘zgarishlarga -lar ko‘plik affiksi ning bir vaqtning o‘zida umumiylik, chog‘ishtirish ma’nolaridan tashqari sifat yasashi (bolalar bog‘chasi), biror predmetning jamini, turini, xilini anglatishi (qalamlar oldim), hurmat ma’nosini bildirishi (akamlar keldilar ni keltirilgan. Bundan tashqari, ot kategoriyasidagi ba’zi so‘z yasovchi affikslarning funksional rivoji ham morfologiyada sodir bo‘layotgan o‘zgarishlarning muhim bir qismini tashkil etishi aytilgan va ularga -chi, -li, -lik, -cha, -ma, -lashtirish, -dosh, -chilik kabi afkkislar misol tariqasida keltirilgan. Ulardan -chilik affiksi eski o‘zbek tilida kam qo‘llanilgan bo‘lib, uning ma’nosi ko‘pincha -vul affiksi bilan berilgan: chingovul, kiptovul, tustovul kabi. Mazkur kitobda -chilik affiksining hozirgi o‘zbek adabiy tilida birmuncha keng qo‘llanilishi qayd etilgan. Masalan, dehqonchilik, chorvachilik, xizmatchilik. Keltirilgan kitobda rus tili ta’sirida o‘zbek adabiy tilida kompozitsiya yo‘li bilan so‘z yasash ko‘payganligini dalilli misollar orqali isbotlab beradi. Qo‘shma so‘zlar yasashda asl o‘zbek so‘zlari bilan bir qatorda boshqa tillardan kirgan so‘z va terminlar ham teng huquqli component sifatida ishtirok etadi: avto-, agro-, vodo-, geo-, gidro-, log-, logiya-, mer-, mikro-, moto-, radio-, tele-, teplo-, ultra-, foto va shu kabilar. Qisqartma so‘zlar borasida ham mazkur kitobda bir qancha ma’lumotlar keltirilgan. Aytilishicha, eski o‘zbek tilida qisqartma otlar uchramaydi. Dastlabki yillarda ba’zan so‘zlashuv tilid TO‘M (to‘liqsiz o‘rta maktab) qisqartmasi ishlatilar 9 Ж. Элтазаров. Ўзбек тилида сўз туркумларининг ўзаро алоқаси ва кўчиши./ Филология фанлари доктори илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация. – Тошкент – 2007. 12 edi. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida abbreviaturalar (qisqartma otlar) bevosita rus tilining ta’sirida paydo bo‘ldi: sanbat, komsomol, O‘zdavnashr, O‘zkitob, BMT kabi. Bundan tashqari, eski o‘zbek adabiy tilida familiyalar, taxalluslar, qizi, o‘g‘li, zoda, -iy vositalari bilan berilsa, hozirgi o‘zbek adabiy tilida rus tili ta’siri bilan -ov, ev, -ovna, ovich, evich kabi affikslar vositasida hosil qilinadigan bo‘lganligini olim misollar bilan izohlagan. 10 Umuman olganda, o‘sha davr nuqatyi nazaridan qaralganda o‘zbek adabiy tili morfologiyasida ayrim grammatik formalarning ixchamlashganligi hamda boyiganligining guvohi bo‘lamiz. So‘z turkumlari o‘zining o‘zbek tilidagi grammatik belgi va xususiyatlari bilan ajraluvchi so‘zlarning yirik guruhlari hisoblanadi. Turli so‘z turkumlariga kiruvchi so‘zlar o‘zlarining paradigmasi yoki sintaktik vazifasi bilan ajralib turadi va bu tasnifning asosini tashkil etadi. So‘z turkumlarini aniqlash tildagi turli birliklarni tahlil etishda yordam beradi. So‘zlarni tasnif etish – tildagi lug‘atni grammatik jihatdan yirik guruhlarga ajratishdir. Tilda mavjud so‘zlarning grammatik xususiyatlarini hisobga olib, so‘z turkumlari tasnif etiladi. Ammo ushbu jarayonda bir guruhga oid so‘zni boshqa guruhga kiritish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Har bir so‘z faqat bir guruhga tegishli bo‘ladi. Agarda so‘z ikki guruhga ya’ni so‘z turkumlariga tegishli bo‘lsa, demak, uchunchi guruh mavjudligidan darak beradi. Bu o‘rinda tilshunos olim A.Abduazizovning quyidagi fikrlariga tayanamiz: Ot bilan sifat bir turdagi belgiga ega emas, lekin sifat va ravish bir xil belgiga ega bo‘lishi mumkin. Sifat otning belgisi bo‘lsa, ravish harakatning belgisi hisoblanadi. Turli ish-harakatlarni ifodalovchi so‘zlar alohida grammatik guruhni, ya’ni fe’lni tashkil etadi. 11 Xullas, so‘zlarni turkumlarga ajratish masalasi juda qadimdan mavjud bo‘lib, bugungi kunga qadar bu borada yaratilgan tadqiqotlarning ketma-ketligi sanoqsiz. Bu esa o‘zbek morfologiyasining o‘ziga xosligi, rang-barangligi hamda tadqiq ko‘lami kengligidan dalolat beradi. Quyida grammatikaning ikkinchi 10 У.Турсунов, Б.Ўринбоев. Ўзбек адабий тили тарихи. -Тошкент: Ўқитувчи, 1982. – 177 б. -Б.164. 11 A . Abduazizov . Tilshunoslik nazariyasiga kirish . / Darslik . – Toshkent , 2010. 213 b . – B .121. 13 asosiyqismi hisoblangan sintaksis haqidagi tadqiqotlar, ilmiy qarashlarga to‘xtalib o‘tiladi. So‘zlarni leksik-grammatik turkumlarga ajratishda 3 belgiga asoslanish mumkin: 1) leksik ma’nosi (nimani ifodalashi, ya’ni predmet, harakat yo holat, belgi kabilarning umumlashitirilgan ma’nolari); 2) morfologik (so‘zning turli shakl tizimi); 3) sintaktik (turli morfologik shakllarning sintaktik vazifa bajarishi). Yuqorida so‘zlarning leksik, morfologik xususiyatlari haqida tilshunoslarning fikr-mulohazalariga to‘xtalib o‘tdik. Leksik-grammatik tipga ajratishdagi uchinchi xususiyat so‘zlarning sintaktik xususiyatlari ham uzoq davrlardan buyon tadqiqot obyekti markazi sifatid talqin etilib kelinmoqda. Bizga ma’lumki, o‘zbek tili sintaksisi, dastlab, Abdurauf Fitrat tomonidan “Nahv” atamasi bilan qo‘llanilgan. So‘ngra H.Qayumiy va S.Dolimovlar “Grammatika” nomli asarlarining ikkiinchi qismini shu nom bilan atashganlar. O‘zbek tilshunosligida ilk bor sintaksis nomi asotida O.Usmonov va B.Azizovlar tomonidan nashr etilgan maktab uchun grammatikasida qo‘llanilgan. Ushbu kitob aynan sintaksis masalalariga bag‘ishlanmagan bo‘lsa-da, unda mazkur bo‘lim yuzasidan ma’lumotlar joy olgan. O‘zbek tilshunosligida sintaksisga oid ilmiy tadqiqotlarning jadallashishi XX asrning 40-yillaridan boshlangan. A.G‘ulom tomonidan yozilgan “O‘zbek tilida aniqlovchilar” nomli nomzodlik dissertatsiyasi va risolasi, “O‘zbek tilida so‘z tartibi”, “Sodda gap” nomi ostida nashr etilgan risolalari sintaksis bo‘yicha qilingan ilk tadqiqotlardandir. 1995-yilda nashr etilgan ushbu kitobida sintaksisga oid tushuncha, gap, uning turlari, so‘z birikmalari, soda gap, gap bo‘laklari, gap bo‘laklarining tartibi, uyushiq bo‘lakli gaplar, gap bo‘laklari bilan grammatik aloqaga kirishmaydigan so‘zlar haqida batafsil ma’lumotlar keltirilgan. Olim morfologiya va sintaksisni grammatikaning o‘zaro bog‘liq bo‘lgan teng huquqli ikki bo‘limi deb biladi. Barcha asarlarida shu qoidaga sodiq qoladi: “… morfologiyada so‘zlarning strukturasi o‘rganilsa, sintaksisda ularning aloqasi, 14 bog‘lanishi, birikishi o;rganiladi, lekin hamma morfologik hodisalar boshqa jihatdan sintaksisda ham tekshirilavermaydi, ularning bu jihatdan ham ayrimliklari bor: ba’zi hodisalar morfologiyaning o‘zidagina tekshirilib, sintaksisda qaralmaydi (maslan, so‘z yasovchi affikslar), shuningdek, sintaksisning ba’zi hodisalari uning o‘zigagina xos bo‘lib, morfologiyada tekshirilmaydi (masalan, gapda so‘zlarning tartibi, intonatsiya kabi).” 12 Demak, olimning qarashlariga ko‘ra sintaksis grammaikaning borfologiyaga zich bog‘langan mustaqil tarkibiy qismi bo‘lib, u gapda so‘zlarning bir-biri bilan birikishini, bu birikishning turli xususiyatlarini, nutqning bir butun bo‘lagi hisoblangan gapni, uning tarkibiy qismini, tuzilishini, bo‘laklarini, o‘zaro munosabatini, turlarini o‘rganadigan bo‘limi sanaladi. O‘zbek tilshunosligidagi yutuqlardan biri bo‘lgan A.N.Kononov tomonidan “O‘zbek tili grammatikasi” asarida ham sintaksisga oid ilmiy-nazariy qarashlar o‘rin olgan. Yillar davomida o‘zbek tili sintaksisini o‘rganish borasida juda ko‘p salmoqli tadqiqotlar amalga oshirilib kelinmoqda. G‘Abdurahmonovning “Gapning ajratilgan ikkinchi darajali bo‘laklari”, (1956), “Qo‘shma gap sintaksisi” (1958), H.Komilovaning “Gapda so‘zlarning bog‘lanishi” (1995), H.Bolteboyevaning “Gapda soz’larning bog‘lanishi” (1957), D.Ashurovaning “Gapning uyushgan bo‘laklari” (1962), F.Ubayevaning “Hol” (1965), A.Ahmedovning “So‘roq gaplar” (1965), A.Safaevning “Bosh va ikkinchi darajali bo‘lalar”, I.Rasulovning “Bir sostavli gaplar”, B. O‘rinboevning “Atov gaplar”, “So‘zlashuv nutqi sintaksisi”, A.Nurmonovning “O‘zbek tili sintaksisi” (1992), N.Turniyozovning “Struktur sintaksis asoslari” (2009) kabi tadqiqot ishlari bu jihatdan xarakter kasb etadi. G‘.Abdurahmonovning “Qo‘shma” gap sintaksisi” nomli asari bugungi kunga qadar o‘z ilmiy ahamiyatini saqlab kelmoqda. Unda qo‘shma gap haqida nazariy ma’lumotdan tortib uning eng kichik, ichki turlari haqida ham ma’lumot beriladi. Bugungi kunga qadar mazkur asarchalik qo‘shma gaplarning 12 A . G . G ’ ulomov . Sodda gap . – Toshkent : O ’ zbekiston SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti , 1965. 98 b . – B .6. 15 xususiyatlarini batafsil ochib beradigan mukammal asar yaratilmagan bo‘lsa kerak. Negaki, ushbu asarda qo‘shma gap bilan bog‘liq bo‘lgan birorta element ham qolib ketmagan. Uni 325 sahifadan iborat qimmatli asar sifatida baholash mumkin. Olim, dastlab, qo‘shma gaplarni tarkibidagi soda gaplarning o‘zaro semantic, grammatik, intonatsion aloqalari hamda bog‘lanish texnikalariga asosan uchta katta guruhga ajratadi: 1. Bog‘langan qo‘shma gaplar; 2. Ergash gapli qo‘shma gaplar; 3. Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar. Xuddi shu tartibda har bir gapning o‘ziga xos grammatik, semantic xususiyatlari haqida batafsil ma’lumotlar keltiradi. Olimning fikricha, qo‘shma gapni tashkil etgan soda gaplar o‘ziga xos semantic, grammatik va intonatsion xususiyatlarga ega bo‘lib, xuddi shu xususiyati bilan mustaqil qo‘llaniluvchi soda gaplardan ajralib turadi. E’tiborimizni tortga jihati shu bo‘ldiki, bu asarda birgina bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarning quyidagi turlari alohida ko‘rsatilgan va ular haqida batafsil to‘xtalib o‘tilgan:  Bir tipli gaplardan tarkib topgan bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar;  Ma’lum voqea-hodisalarni sanab ko‘rsatuvchi gaplardan tarkib topgan bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar;  Harakat, holat, belgi-xususiyatning bir paytda yoki birgalikda ro‘y berishini ko‘rsatuvchi gaplardan tuzilgan bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar;  Harakat, holat, belgi-xususiyatning ketma-ket ro‘y berishini ko‘rsatuvchi gaplardan tuzilgan bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar;  Ma’lum voqea, hodisalarni sanab ko‘rsatuvchi soda gaplardan tashkil topgan bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar;  Turli tipli gaplardan tashkil topgan bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar;  Tarkibidagi gaplarning biri ikkinchisini izohlovchi bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar; 16  Ikkinchi qismi umumiy izoh mazmunida bo‘lgan bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar. 13 Keltirilgan har bir turning ham ichki bo‘linishlari, tarkibiy qismlari mavjud bo‘lib, olim ularning ham har biriga alohida to‘xtalgan. 1962 yilda D.Ashurova, F.Ubayeva, H.Boltaboyevalar tomonidan nashr etilgan “Gapning uyushgan va ajratilgan bo‘laklari” nomli asarida ham o‘ziga xos sintaktik yondashuvlar, nazariyalar mavjud. Mazkur kitob ikki qismdan tashkil topgan. Birinchi qismda uyushiq bo‘laklar, ikkinchi qismda ajratilgan bo‘laklar haqida ma’lumotlar keltiriladi. Tulshunoslarning fikricha, o‘zbek tili sintaktik qurilishida uyushiq bo‘laklar masalasi atroflicha tadqiq etilishi shart bo‘lgan, amaliy va ilmiy qiymati katta bo‘lgan akual muammodir. Mazkur asar bu muammoni hal etish yo‘lidagi harakatlardan biri bo‘ldi, desak to‘g‘ri bo‘ladi. Risolada uyushiq bo‘laklari, ajratilgan bo‘laklarning tarixiga alohida to‘xtalib o‘tilgan. Masalan, uyushiq bo‘laklarning uyushishiga doir turkey run yodgorliklari matnida uchraydigan misollardan keltirladi: Udar s nÿn k lti. Tabg‘ach qag‘antaȁ ȁ Icji Lik n k lti, bir tүman ag‘ы, altүn, kÿmÿsh k rg kciz k lÿrti. ȁ ȁ ȁ ȁ ȁ 14 Asarda ajratilgan bo‘laklarga to‘xtalinar ekan, ularni o‘rganish va qo‘llashning ilmiy va hamaliy ahamiyati yuqori ekanligi ta’kidlanadi. Amaliy jihatdan, ajratilgan bo‘laklarni qo‘llash katta va murakkab ma’nolarni siqiq va aniq jumlalarda bayon etishga, fikrdagi muhim jihatlarni anglab olishga, fikrning aniq, konkret, tushunarli bo‘lishiga imkon beradi, nutq madaniyatini o‘stiradi. Ilmiy jihatdan esa, ajratilgan bo‘laklar gapning semantikasida, strukturasida muhim ahamiyat kab etadi. Tilshunoslar ajratilgan bo‘laklarning tarixiga batafsi to‘xtaladi, so‘ngra uning turlari, o‘ziga xos xususiyatlari haqida ma’lumotlar keltiriladi. Ma’lum bo‘ladiki, ajratilgan bo‘laklar qadimdan bizga guvohlk beruvchi asarlar matnida uchraydi. Jumladan, XI-XIII asrlarga doir asarlarda, Gulxaniy sarlarida, Tafsirda keltirilgan matnlar tarkibidan tegishli misollar olinib, misol tariqasida keltirilgan. 13 G ’. Abdurahmonov . Qo ’ shma gap sintaksisi asoslari . – Toshent , 1958. 325 b . – B . 280-318. 14 D.Ashurova va boshqalar. Gapning uyushgan va ajratilgan bo’laklari. – Toshkent, 1962. 181 b. – B. 7. 17 1992-yilda A.Nurmonov, N.Mahmudov, A.Ahmedov, S.Solixo‘jayevalar tomonidan “O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi” nomli monografiyasi chop etildi. Ushbu kitobda o‘zbek tiliga xos sintaktik birliklarning tarkibi, eng muhim sintaktik birliklar hisoblangan sodda va qo‘shma gaplarning mazmuniy tuzilishi, uning shakily-grammatik tuzilishiga munosabati, bundagi muvofiqlik va nomuvofiqlik holatlari tahlil etilgan. Kitobda qayd etilishicha, sintaktik birliklarni belgilash masalasida olimlar orasida bir xillik, tizimlilik yo‘q. Tegishli adabiyotlarda sintaktik birlklarning ikkitadan beshtagacha hatto undan ham ko‘p turlari sanab o‘tilgan. Bugungi kunda ko‘pchilik olimlar sintaktik birliklrning faqat ikki turini – so‘z birikmasi va gapni tan oladilar. Ba’zi olimlar sintaktik birliklar qatoriga sintaktik shak va matnni ham kiritadlar. Ba’zi manbalarda esa syntagma – gapning bir nafas kuchi bilan aytilgan yirik parchasi ham sintaktik birlik deb qaraladi. 15 Yuqorida keltirilgan fikrlarga hamohang tarzda olimlar sintaktik birliklarni uchta deb belgilaydi, ular: so‘z birikmasi, gap (sodda gap), qo‘shma gap. Ushbu birliklarni keltirish barobarida ulardan ham tashqari bo‘lgan, biroq ularga mazmunan yaqin, o‘xshash va aloqador jihatlar ham mavjudligi eslatib o‘tiladi. Mazkur monografiyada sintaktik birliklardan tashqari gap semantikasining propozitiv aspekti, sodda gaplarning predikativ xarakteri, gapning modal aspekti, gapning kommunikativ aspekti, aktuallashish hodisasi, gapning presuppozitsiya aspekti hamda gapning turlari haqida original ma’lumotlar keltiriladi va tegishli misollar orqali dalillanadi. Bugungi kunga qadar yaratilgan sintaksisga doir barcha kitoblar, risolalar, monografiyalar o‘zinin ahamiyatini yo‘qotmaganligini ularning ilmiy qiymati yuqori ekanligi blan baholash mumkin. Shu o‘rinda ta’kdlash joizki, mazkur yo‘nalishga yaratilgan ilmiy tadqiqot ishlari, jumladan, nomzodlik, doktorlik dissertatsiyalari ham o‘zining ilmiy qimmatiga ega. Bu borada yuzdan ziyod tadqiqotlarni misol qilib keltirish mumkin. G.Yaxshiboyevning “Hozirgi o‘zbek tilida sodda gap sintaktik derivatsiyasi” nomli nomzodlik ishi (2004), G.Roziqovaning “O‘zbek tilida sintaktik polisemiya” nomli nomzodlik ishi (1999), 15 A.Nurmonov va boshqalar. O’zbek tilining mazmuniy sintaksisi. – Toshent:Fan, 1992. 297 b. – B. 6. 18 A.Musayevning “O‘zbek so‘zlashuv nutqi uslubida gap bo‘lalklari tartibi” nomli nomzodlik ishi (2000) vas hu kabilarni misol qilib keltirish mumkin. Shuni alohida ta’kidlab o‘tish joizki, yuqorida keltirib o‘tilgan barcha asarlarda sintaksisning markaziy birligi sanalgan gap, uning xususiyatlariga alohida to‘xtalib o‘tiladi. Biz ham ushbu fikrlarga tayangan holda gapni sintaksisning markaziy obyekti sifaida baholaymiz. Tilma mavjud tovushlar asosida so‘zla hosil bo‘ladi. So‘zlar o‘zaro birikib so‘z birikmalarini, so‘z birikmasi esa gaplarni, gaplar esa matnlarni hosil qiladi. Ushbu jarayon uzluksiz davom etaveradi. Kishilar bilan o‘zaro fikr almashishda ham gaplardan, kichik-kichik matnlardan foydalaniladi. Gapni qanchalik to‘g‘ri shakllantirilishi so‘zlovchi va tinglovchi orasidagi kommunikativ vaziyatning samarali amalga oshishini ta’minlaydi. Buning uchun so‘zlovchi gaplardan unumli foydalanadi. Bugungi kunda, maktab darsliklari, oliy ta’likm muassasasi uchun mo‘ljallangan darsliklarda ham sintaksis bo‘limi haqida ilmlar beriladi. Bugungi kunda sintaksisni ikki qismga bo‘lib o‘rganamiz: 1. So‘z birikmasi sintaksisi; 2. Gap sintaksisi. So‘z birikmalari biror predmet, shaxs, voqea-hodisaning belgisini ifodalasa, gap mazmuny tugallkni anglatadi. So‘z birikmasi sintaksisida, teng va tobe bog‘lanish, so‘zlarning birikish usullari, so‘z birikmasi zanjiri masalalari o‘rganilsa, gap sintaksisida gap, uning ifoda maqsadiga ko‘ra turlari (darak, so‘roq, buyruq, istak), tuzilishiga ko‘ra turlari (sodda, qo‘shma), sodda gap (sodda yoyiq gap, sodda yig‘iq gap, atov gap, so‘z gap, tasdiq va inkor gap), qo‘shma gap (bo‘langan qo‘shma gap, ergashgan qo‘shma gap, bog‘lovchissz qo‘shma gap), gap bo‘laklari (ega, kesim, aniqlovchi, to‘ldiruvchi, hol), gap bo‘laklari bilan aloqaga kirishmaydigan bo‘laklar (undalma, kirish so‘z va birikmalar, ajratilgan bo‘laklar) o‘rganiladi. Sanab o‘tilgan barcha sintaktik kategoriyalar o‘ziga xos tuzilishga, xususiyatga va tarkibiy qismlarga ajraladi. 19 Sintaksis bajaradigan vazifasiga ko‘ra birmuncha tor yo‘nalish bo‘lib, o‘ziga xoslik kasb etadi. U bir tomondan so‘z va so‘z shakllarining o‘zaro bog‘lanish qoidalarini o‘rgansa, boshqa tomondan ushbu qoidalarning reallashishida ishtirok etadigan birliklarni o‘rganadi. Sintaksisda bog‘lanishli nutq ham muhim ahamiyat kasb etadi. Nutqning ravon va tushunarli bo‘lishi ham sintaktik hodisalar bilan bevosita bog‘liqdir. Birgina gap bo‘lagining o‘rin almashishi yoki tushib qolishi jumla nomukammalligiga sabab bo‘ladi. Aytib o‘tganimizdek, tilshunoslikning grammatika bo‘limi tarkibiga kiruvchi sintaksis uzoq davrlardan buyon tadqioqt markazi bo‘lib kelmoqda. Yuqorida mazkur bo‘limning yo‘nalishlari, kategoriyalariga doir bir nechta tadqiqotlarga to‘xtalib o‘tildi. Bu borada yaratilgan barcha tadqiqotlar va ularning tahlillarini kichik ishda aks ettirish qiyinchilik tug‘diradi, sababi ishning hajm me’yori bu borada to‘sqinlik qiladi. Shunday bo‘lsa-da, unutmaslk kerakki, jahon tilshunosligida ham, o‘zbek tilshunosligida ham aynan sintaktik tadqiqotlar anchayin salmoqli. Ularn bilan tanishib chiqish, tahlil qilish, tegishli xulosalar chiqarish bugungi kun tilshunoslarining, soha vakillarining zimmasida turgan mas’uliyatli vazifalardandir. 1.2. So‘z turkumlarining sintaktik xususiyatlariga oid tadqiqotlar tavsifi Tilshunoslik tarixida so‘z, uning ta’rifi, tuzilishi, shakllarini tasnif etishdek ko‘p o‘rganilgan masala kam uchraydi. Bu mavzuda qadimdan Arastu, Panini va shu kabi faylasuflar ham izlaishlar olib borishgan. Sababi, so‘z leksik va grammatik butunlik sifatida har bir tilshunosdan o‘z tabiatini, xususiyatlarini ochishn, o‘z fikr va nazariyalariga qarab uni leksik-grammatik talqin qilishni talab etadi. Bu jihatdan har bir o‘z o‘zining leksik, morfologik, sintaktik, semantik ma’nolariga ega bo‘ladi. Ushbu ma’nolarni yuzag chiqarish bugungi kun tadqiqotchisidan yuksak ilmiy salohiyat talab etadi. 20 O‘zbek tilshunosligining asosiy tarkibiy qismi sanalgan grammatika ikki bo‘limga ajralishi haqida avvalgi qismda to‘xtalib o‘tildi. Onaviy va sintaksis, bir vaqtning o‘zida, o‘zaro mushtarak, ham alohidalik xususiyatlariga ega bo‘lgan bo‘limlardandir. Morfologiyada so‘zlarni turkumlarga ajratib o‘rganilsa, sintaksisda so‘zlarning gap bo‘laklariga moslashish masalasiham alohid ailmiy qiymat kasb etadi. Mazkur masalaning tub mohiyatiga yeta olmagan kishi, ya’ni so‘zning morfologik va sintaktik xususiyatlrini bir-biridan farqlamagan Kishida ikkilanish hamda turli xil savollar paydo bo‘la boshlaydi. Masalan, “Men kitob sotib oldim” gapida kitob so‘zi ot so‘z turkumiga tegishli, u sintaktik jihatdan to‘ldiruvchi vazifasini bajarmoqda. Mana shu holatni to‘g‘ri baholay olmagan Kishida bitta so‘z ham ot, ham ega yoki to‘ldiruvchi bo‘la oladimi degan gumonda qolishi mumkin. Ko‘pincha bunday vaziyatlar maktab o‘quvchilari orasida uchrab turadi. buning oldini olish uchun esa o‘qituvchilardan ilmiy salohiyat talab etiladi. Umuman olganda, so‘z turkumlarining gap bo‘laklariga ixtisoslashuvi masalasida, qolaversa, so‘z turkumlarining sintaktik xususiyatlariga doir bir qancha tadqiqot ishlari amalga oshirilgan. Tadqiqot ishining oldiga qo‘ygan maqsad va vazifalaridan kelib chiqqan holda ana shunday tadqiqotlarda ilgari surilgan ilmiy nazariyalarga atroflicha to‘xtalib o‘tish joiz. O‘zbek tilida so‘z turkumlarining gap bo‘laklariga ixtisoslashuviga doir ko‘plab ishlar ko‘rib chiqildi. Mazkur holat, ko‘pincha egalik, kelishik, shaxs-son kategoriyalari va so‘z turkumlarining gapdagi vazifasi bilan bog‘liq jarayon ekanligi ma’lum bo‘ldi. Mustaqil so‘z turkumi hiosblangan ot gapning tuzilishida, uning tarkibiy qismida ega, kesim, to‘ldiruvchi, aniqlovchi kabi vazifalarda keladi. So‘zlarni mazkur vazifalarda kelishi egalik, kelishik kategoriyasiga, ko‘plik shakliga bog‘liq. Birgina ko‘plik ma’nosi o‘zining morfologik, sintaktk, leksik mazmun ifodalaydi. Bugungi kunga qadar morfologiya hamda sintaksisning o‘zaro aloqalari, aynan so‘z turkumlarining gap bo‘laklariga ixtisoslashuviga doir ilmiy yangiliklar yaratgan, bu borada o‘zining ilmiy mushohadalarini bildirgan olimlar talaygina. 21 Ulardan E.Fozilov, M.Mirtojiyev, A.Potebnya, R.Sayfullayeva, O. Azizov, A.Nurmonov, Sh.Iskandarova, J. Eltazarov, N. Mahmudov, A. Abduazizovlarning xizmatlari beqiyos bo‘lgan. 16 Tishunoslik tarixida -lar affiksi anglatadigan sintaktik yo‘l haqida ham ma’lumotlar uchraydi. Sintaktik usul orqali ko‘plik ma’nosi otning son yok miqdor bildiruvchi so‘z bilan birikishi natijasida hosil bo‘ladi. Tilshunos E.Fozilovning fikricha egalik kategoriyasi ikki xil yo‘l bilan yuzga chiqadi: sintaktik yo‘lda qaratqich kelishigidagi ot egalikni, unga mansub bo‘lgan predmet egalik affiksisiz kelib, qaralmishni ifodalaydi. Masalan, begin ot- bekning oti (“Qutadg‘u bilig”dan); morfologik-sintaktik yo‘lda egalikning ikki usuli qaytariladi, ya’ni birinchi marta qaratqich kelishigi bilan, ikkinchi marta esa egalik affiksi bilan beriladi. Maslan, m nin budunыm – mening xalqim, anыn savыǝ – uning so‘zi, s nin savыn – sening so‘zing. ǝ 17 Manbalarni kuzatish jarayonida ma’lum bo‘ldiki, har bir so‘z turkumiga xos bo‘lgan birliklarning gap strukturasida o‘ziga xos o‘rni bor. Masalan, ot, sifat, son, fe’l, olmosh, ravish so‘z turkumlari ham morfologik ham sintaktik vazifani bajaradi. Misol tariqasida kelishiklarni oladigan bo‘lsak, gap bo‘laklariga xoslashishda ularning o‘rni beqiyos. Jumladan, bosh kelishik qo‘shimchasi tarixiy yodnomalarda ega vazifasini bajargan va mazkur vazifa eng mashhurlaridan sanalgan: Tabg‘ach qag‘an yag‘ыmыz erti – Tabg‘ach xoqon dushmanimiz edi. (To‘nyuquqdan). “O‘zbek tilining tarixiy morfologiyasi” asarida keltirilishicha, eski yodnomalarda, ko‘pincha, ega vazifasida jonli predmetlar qo‘llanilgan. To‘nyuquqda 122 ta gapning faqat 11 tasida ega vazifasida jonsiz predmetlarning 16 M.Mirtojiyev. Gap bo’laklarida semantik-sintaktik nomutanosiblik. – Toshkent: Universitet, 2008. 208 b. – B.10. Потебня А . А . Из записок по русской грамматике . т . I-II. М .: Учпедгиз , 1958, с .15; Ж . Элтазаров . Ўзбек тилида сўз туркумларининг ўзаро алоқаси ва кўчиши ./ Филология фанлари доктори илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация. – Тошкент – 2007. – Б.14. Zamonaviy o ’ zbek tili . / mas ’ ul moharrir R . Sayfullayeva . – Toshkent , 2008. 522 b . – B .400.; Abduazizov A . Tilshunoslik nazariyasiga kirish . / Oliy o ' quv yurtlarining fil . fak . talabalari uchun darslik - Т.: " Sharq ", 2010. - 176 b . – B .109; Азизов Отақўзи. Тилшуносликка кириш. – Тошкент: Ўқитувчи, 1996. -176 б.; Нурмонов А., Искандарова Ш. Тилшунослик назарияси. Ўқув қўлланмаси (магистрлар учун). – Тошкент, 2008. -176 б; N . Mahmudov , A . Nurmonov . O ’ zbek tilining nazariy grammatikasi ( Sintaksis ). – Toshkent : O ’ qituvchi , 1995. – 228 b . – B . 4. 17 E.Fozilov. O’zbek tilining tarixiy morfologiyasi. – Toshkent: Fan, 1965. 175 b. – B.9. 22 kelganligiga guvoh bo‘lamiz. Umuman olganda, turkey run yodnomalarida jonli predmetlarning ega vazifasida kelishi biroz siyrak ekanligi ta’kidlanadi. Qolaversa, runikm obidalarda mavjud bo‘lgan 144 ta shaxsl gapning 18 tasida ega kishilik olmoshlari bilan ifodalangan. 18 Tarixiy manbalarda uchraydigan so‘z turkumlarining sintaktik xususiyatiga doir ko‘plab fikr-mulohazalarni o‘rganib chiqildi. Endi aynan shu holat hozirgi o‘zbek adabiy tilida qanday ekanligiga qiziqib ko‘ramiz. Har qanday til brirligi shu tilda so‘zlashuvchi xalq o‘rtasidagi muomala, muloqot ehtiyoji bilan yaraladi. Uni muomalaga kiritish shu til grammatikasidan tashqarida bo‘lmaydi, ya’ni unga grammatik turkum sifatida qaraladi. Agar u sintaksisga oid qarash bo‘lsa, sintaktik shakl hisoblanadi. MAzkur masalada fikr yuritgan tilshunos M.Mirtojiyev bir qancha chet olimlarining fikrlarini keltirib o‘tadi: “Sintaktik sathda biror so‘z o‘z shakli bilan amoyon bo‘lar ekan, shu shakllangan so‘zda ifoda topgan semantika ham kuzatiladi. Shuning uchun V.G.Gak: “Gap bo‘lagi mustaqil ma’noli so‘zning gapda namoyon bo‘lishini va sintaktk shakllanganligini ko‘rsatadi”,- deydi. O‘sha V.Gak tilga olgan mustaqil ma’noli so‘zda hamma vaqt moddiy dunyo bilan bog‘liq qandaydir ifoda qayd etiladi. Tilshunos shunga ko‘ra ham yana bir necha qatordan keyin: “Gap bo‘lagida sintaktik birlik bilan barobar moddiylikva grammatik ifoda ham bo‘ladi”, - deydi.Sintaktik tahlil jarayonida semantikani nazarda tutish va uni chetlab o‘tmaslik kerak. F.A.Danesh ham sintaktik tahlilning uch sharti bilan uning birligidagi semantic mustaqillikni ham e’tiborda tutishni uqdirgan edi.” 19 Shundan so‘ng olim keltirilgan nazariy fikrlarga o‘z munosabatini bildiradi. Haqiqatdan ham sintaksisnming asosida kommunikatsiya jarayoni yotadi. Ya’ni kishilar o‘zaro turli xil gap tuzilmalari orqali muloqot jarayonini hosil qilishadi. Gaplar esa so‘z shakllarining o‘zaro ma’no va grammatik birikishi natijasida hosil bo‘ladi. Kommunikatsiya ma’lum ma’nolar sintezidan iborat mazmunni tinglovchiga yetkazish hisoblanadi. Umuman olganda, so‘zlar gap uchun saylanib 18 O'sha asar, 14-bet. 19 M.Mirtojiyev. Gap bo’laklarida semantic-sintaktik nomutanosiblik. – Toshkent : Universitet , 2008. 208 b . – B .10. 23 olinar ekan, ular o‘z turkumidan kelib chiqib, turlicha ma’nolarda qo‘llanadilar. Yordamchi so‘zlar gap tarkibida ma’lum bo‘lak vazifasini o‘tay olmaydi. Gap bo‘lagi vazifasi uchun mustaqil ma’noli so‘zlardan saylanadi. Mustaqil ma’noli so‘zlar semantikasida hamma vaqt moddiylik ifodasi yetakchi o‘rinda turadi. Jahon olimlaridan A.Potebnyaning qarashlari tadqiqot ishimizga mos kelishi bilan xarakterlanadi. Shu sababdan tilshunosning qarashlariga to‘xtalishga qaror qilindi. So z turkumlariga yondashuvda А.А.Potebnya ularning sintaktik vazifasiniʼ birinchi o ringa qo ydi. Аlohida olingan so zning ma no qiymatiga shubha bilan ʼ ʼ ʼ ʼ qaragan А.А.Potebnya "tilimizdagi gaplarning muhim belgisi unda so z ʼ turkumlarining mavjudligidir, agar gap tarkibida ular yo q bo lsa, u holda gap ham ʼ ʼ yo q", deb qat iy fikr bildiradi. ʼ ʼ So z turkumlari olim uchun faqat gap bazasida mavjud bo lgan grammatik ʼ ʼ kategoriyadir. Shu sababli u, ko proq Hind-Yevropa tillarini nazarda tutgan holda, ʼ gapning vujudga kelishi va uning bosqichma-bosqich rivoji haqidagi farazni ilgari surdi. A.PotebnyaTilni faoliyat sifatida tushungan holda fe l, ot, sifat, ravish kabi ʼ grammatik kategoriyalarga o zgarmas, inson tafakkurining doimiy ʼ xususiyatlaridan umrbod chetlatilgan narsalar sifatida qarash mumkin emas, deb hisoblaydi. Aksincha, bu kategoriyalar nisbatan qisqa davrlarda sezilarli o zgaradilar, bu o zgarishlar esa gapning taraqqiyoti bilan chambarchas bog‘liqdir. ʼ ʼ А.А.Potebnya fe l, ot sifat, son, ravish kabi so z turkumlarining kelib ʼ ʼ chiqishini gap bo laklarining (ega, kesim, aniqlovchi, holning) shakllanishi va ʼ rivoji bilan bog‘laydi. Masalan, u bobo tilda ot va fe lning bir vaqtda shakllanishini ʼ ega va kesimdan iborat sodda gaplarning shakllanishi bilan bog‘laydi. Sifatning otdan ajralib chiqib, mustaqil so z turkumiga aylanishini belgining nomini ʼ bildiruvchi ba zi otlarning sifatga siljishi (bu jarayon aniqlovchining gap bo lagi ʼ ʼ sifatida shakllanishi orqali ro y bergan) bilan tushuntiradi. ʼ O‘zaro aloqa va ta sirda shakllangan so z turkumlari o rtasidagi ʼ ʼ ʼ differentsiatsiyaning tobora chuqurlashib borishi tufayli hozirgi so z turkumlari ʼ 24 paradigmasi va gap qurilishi vujudga kelgan. А. А. Potebnya so z turkumlariʼ ichida (va umuman til sistemasida) fe lning roli oshib borishi haqidagi g‘oyani ʼ ham olg‘a surdi, bu g‘oyaga ko ra til taraqqiy qilgan sari turli til sathlari (so z ʼ ʼ yasalishi, morfologiya, sintaksis)da fe lning roli oshib boraveradi. Bu farazni ʼ "fe lning ahamiyati o sib borishi" haqidagi nazariya, deb ataydi. ʼ ʼ 20 Umuman, А.А.Potebnyaning so z turkumlariga yondashuvida sintaktik ʼ tamoyil yetakchi o rin tutadi, olim so z turkumlarini dinamik hodisa sifatida ʼ ʼ o rganadi. Uning nazariyasi haqiqatdan ham dolzarb. Har bir so‘z turkumi o‘z ʼ sintaktik vazifasi ortidan namoyon bo‘ladi. Bitta so‘z bir o‘rinda ega vazifasini bajarsa, bir o‘rinda kesim yoki boshqa bo‘lak vazifasida kelishi mumkin. Natjada so‘z shaklining imkoniyatlari naqadar keng ekanligi, imkoniyat chegarasi kengligi namoyon bo‘ladi. Prof. J.Eltazarovning doktorlik dissertatsiya ishida bir qancha jahon tilshunoslarining so‘z turkumlarining turli xil o‘ziga xosliklari, xususiyatlari haqidagi fikrlari, bahslari haqida mulohazalar beriladi. Ular orasida E.Kurilovichning fikrlari e’tiborni tortdi. Bu haqida olim shunday fikrlarni keltiradi: E.Kurilovich so‘z turkumlarining o zaro aloqasi va ko chishini sintaktik ʼ ʼ vazifa tufayli va semantik maydon ta siridagina yuz beradi, deb hisoblaydi. Har ʼ qanday so zning birlamchi funksiyasi mavjud, birlamchi funksiyani ikkilamchisiga ʼ almashtirish sintaktik vazifa va semantik qurshovning o zgarishi tufayli yuz beradi, ʼ masalan, nutqda «ko r odam» tushunchasini «ko r» so zi bilan berish tufayli ko r ʼ ʼ ʼ ʼ so zi aniqlovchi (sifat) funksiyasidan ot vazifasini bajarishga o tadi. ʼ ʼ 21 Hozirgi o‘zbek adabiy tilida ham morfologik kategoriyalarning sintaktik vazifalari mavjud. Bu, ayniqsa, egalik, kelishik kategoriyalariga yaqqol ko‘zga tashlanadi. Egalik kategoriyasi shakllarining sintaktik vazifa bajarishi istagan turga 20 Потебня А.А. Из записок по русской грамматике. т. I - II . М.:Учпедгиз, 1958, с.15. 21 Ж. Элтазаров. Ўзбек тилида сўз туркумларининг ўзаро алоқаси ва кўчиши./ Филология фанлари доктори илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация. – Тошкент – 2007. – Б.14. 25 xos bo‘lgan gap qaratuvchi birikma variantiga ega bo‘lishi mumkin: do‘stlardan bitta – do‘stlarning bittasi, pulga qul – pulning quli, oriyat uchun kurash – oriyat kurashi. Shunday holatlar ham bo‘ladiki, ba’zan egalik kategoriytasining sintaktik vzifasi ba’zi so‘z tarkibida butunlay yo‘qolib ketadi: kechasi, o‘rni, qaysi kabi. Kelishik shakllari hozirgi o‘zbek adabiy tilida ham so‘z turkumlarini gap bo‘laklariga molsovchi umumiy kategoriyasi sanaladi. Bu haqida “Zamonaviy o‘zbek tili” nomli monografiyaning morfologiya qismida: Darslik va qo‘llanmada bosh kelishik kesim vazifasidagi so‘zni ham shakllantiradi deyiladi: Otam – o‘qituvchi. Dil qulfi – til kabi. Biroq bunda o‘qituvchi, til so‘zshakl kesim vazifasida bo‘lib, boshqa bo‘lakka Mutlaq hokimdir. Kelishik kategoriyasining sintaktik mohiyati esa “sintaktik qurlmada oldingi so‘zni keying so‘zga bog‘lash”. Bu mohiyat nuqtay nazaridan kelishikka munosabatda bo‘ladigan bo‘lsak, kesimda bosh kelishikn qidirish mantiqsizlik, - deya izohlanadi va quyidagi sabablar keltiriladi:  Kesimlik kategoriyasi tarkibi murakkab bo‘lsa-da, unda kelishik shakli mavjud emas;  Kelishik kategoriyasi umumturkiy kategoriya ekan, unda kesim vazifasidagi barcha mustaqil so‘zda kelishikni qidirishga to‘g‘ri kelar edi;  Kelishik kategoriyasi sintaktik mohiyati “oldingi so‘zni keyingi so‘zga bog‘lash” ekan, kesim eng oxirgi so‘z bo‘lib, undan keyin bog‘lanadigan birlik yo‘q;  Ayrim tadqiqotda bunday paytda kelishik ma’nosi va vazifasi o‘ta darajada kuchsizlashadi, deyiladi. Aslida bunda kuchsizlanish shu darajadaki, kelishik mohiyati mutlaqo voqelanmaydi – “ko‘rinmaydi”. Bu esa ushbu pozitsiyada kelishikni qidirmaslikni taqozo etadi. 22 22 Zamonaviy o ’ zbek tili . / mas ’ ul moharrir R . Sayfullayeva . – Toshkent , 2008. 522 b . – B .400. 26 Ko‘plab tilshunoslarning fikricha, turkiy tillarda boh kelishikdagi so‘zlar gapning istagan bo‘lagi bo‘lib kela olishini aytishadi. Bu imkoniyatni chegaralangan ekanligini shu o‘rinda unutmaslik lozim. Yuqorida so‘zlarning bir nechta tasniflari mavjud ekanligi aytib o‘tildi. Shu jumladan, so‘zlarning sintaktik tasnifi ham tilshunoslar tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, leksemaning sintaktik tasnifida uning nutqda boshqa leksema bilan bog‘lana olish-olmaslgi, gap bo‘lgi bo‘lib kela olish-olmaslik xususiyati o‘z aksini topadi, ular quyidagicha: 1. Gap bo‘lagi bo‘lishga xoslanmagan so‘z: undov, modal, so‘z-gap. 2. Gap bo‘lagi bo‘lishga xoslangan so‘z: fe’l, ot, sifat, son, ravish, taqlid, olmosh. 3. Sintaktik aloqa vositasi bo‘lishga xoslangan so‘z: ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama. 23 Bundan kelib chiqadiki, so‘z – gap boshqa so‘z turkumlari bilan sintaktik aloqaga kirishmaydi. Uning o‘zi mustaqil gap bo‘lagi bo‘lib kelish qobiliyatiga ega. Mustaqil va yordamchi so‘z esa bog‘lanish xususiyatiga ega bo‘lib, bundan yordamchi gapda alohida bo‘lak bo‘lib kela olmaydi, balki sintaktik jihatdan bog‘lash vazifasini bajaradi, mustaqil so‘z esa mustaqil ravishda gap bo‘lagi bo‘la oladi. Tilshunoslik nazariyasi bo‘yicha ko‘plab ishlar muallifi bo‘lgan A.Abduazizovning qarashlarida ham so‘z turkumlarining gap bo‘laklariga ixtisoslashuvi, ularning sintaktik holatiga doir qarshlari mavjud. So‘zlarning guruhlarini ularning turli sintaktik o‘rinlarida qo‘llanishi jihatdan qarash mumkin. Har bir mustaqil so‘zga bo‘ysinuvchi boshqa so‘zlar qo‘llanish o‘rnini izohlaydi. Masalan, juda katta so‘z birikmasida katta asosiy so‘z, juda unga bo‘ysunuvchi so‘z bo‘lsa, maktabga bormoq so‘z birik masida bormoq asosiy so‘z, maktab unga tegishli so‘zdir. So‘zlarning belgilari ularning matnda qo‘llanishini chuqur 23 Zamonaviy o ’ zbek tili . / mas ’ ul moharrir R . Sayfullayeva . – Toshkent , 2008. 522 b . – B .440. 27 o‘rganish natijasida oydinlashadi. Binobarin, har bir so‘z turku-miga xos so‘zlarning boshqa — qaysi guruhdagi so‘zlar bilan birika olishi va ularning qo‘llanish qoidalarini aniqlash zarur. Har bir so‘z turkumi o‘ziga xos semantik belgilari bilan ajralib turadi, lekin so‘z turkumlarining tasnifida semantik belgilar asosiy emas. Chunki shunday so‘zlar borki, ular ikki-uch so‘z turkumiga xos belgilari bilan ajralib turadi. Masalan, sarg‘aygan, yugurish so‘zlari semantik jihatdan alohida jarayonga tegishli bo‘lib, ayni vaqtda grammatik ma'nosi bilan ajralib turadi, ya'ni sarg‘aygan so‘zi sifatdosh — narsaning belgisini bildiradi, yugurish — harakat nomini (fe'lning bir shakli) ifodalaydi. 24 Dunyoda tillar ko‘p va har bir tilning grammatikasi bir-biriga o‘xshash yoki farqli bo‘ladi. So‘zlarni turkumlarga ajratish jarayoni turli xil tillarda turlicha bo‘ladi. Ba’zi tillarda so‘zlarni turkumlashda leksik xususiyatga ahamiyat qaratsa, ayrim tillarda so‘zlarni turkumlashda semantik jihat muhim deb hisoblanadi. Masalan, rus tilida leksik va shuning bilan morfologik tamoyillar muhim hisoblansa, Xitoy tilida so zlarni turkumlarga ajratishda, ularning leksikʼ ma nosidan tashqari sintaktik belgisi, jumlada, gapda so z tartibi eng asosiy — ʼ ʼ yetakchi prinsip qilib olinadi. Turkiy tillarda, shu jumladan, o‘zbek tilida esa so zlarni turkumlarga ajratishda morfologik xususiyati, ayniqsa, so zning leksik ʼ ʼ ma nosi va sintaktik xususiyati asos qilib olinadi. Oq, qizil, yashil, qora, katta, ʼ kichik, qari, yosh kabi sifatlarni aql, osh, non, odam, ko cha, ariq, suv kabi otlar ʼ bilan solishtirganda shakl jihatidan ularning qaysi biri ot, qaysi biri sifat ekanligini ajratish uchun hech qanday morfologik belgi yo qligini yaqqol ko rish mumkin. ʼ ʼ Lekin bu so zlarning ma nosiga hamda gapdagi o rniga, vazifasiga qarab, ularning ʼ ʼ ʼ qaaysi biri ot, qaysi biri sifat ekanligini ajratish qiyin emas. Lekin aql – aqlli, kuch — kuchli, kuz—kuzgi, yoz—yozgi, ish—ishla kabi o rinlarda ot bilan sifatning ʼ shakli morfologik belgilari bilan aniq ajralib turadi. 25 24 Abduazizov A . Tilshunoslik nazariyasiga kirish . / Oliy o ' quv yurtlarining fil . fak . talabalari uchun darslik - Т.: " Sharq ", 2010. - 176 b . – B .109. 25 Азизов Отақўзи. Тилшуносликка кириш. – Тошкент: Ўқитувчи, 1996. -176 б. 28 Morfologik birliklarning asosiy xususiyati biror predmet yoki holatni nomlash, uning belgi-xususiyatlarini, miqdorini, holatini, darajasini aniqlash, harakatlarning turlarini ifoda etishdan iboratdir. Ular o‘z o‘rnida so‘zshakl ko‘rinshida mavjud bo‘lsa, sintaksisda imkonyatlari cheklanib qolishi ham mumkin. Ya’ni mustaqil bo‘lgan bir so‘z gapning tarkibida o‘z mustaqil mohiyatini yo‘qotishi mumkin. “Gap qismlari so zdan iborat bo lib, so zda gapʼ ʼ ʼ mazmunining ma lum bir qismi aks etadi. Shuni aytish zarurki, gap doirasiga ʼ kirgunga qadar mustaqil bo lgan so z nutqda (gapda) har doim ham mustaqil birlik ʼ ʼ sifatidagi mavqeini oqlashi shart emas” 26 Sababi, gap tarkibida kelganida semantic jihatdan uning mazmuni yo‘qolishi, sezilmasligi mumkin. Masalan, ust so‘zini oladigan bo‘lsak, u leksik jihatdan biror joy yoki predmetning tepa qismi haqidagi tushunchani beradi, morfologik jihatdan esa joy nomini anglatib, o‘rin oti vazifasini bajaradi. UShbu so‘z ba’zi gaplar tarkibida ko‘makchiga aylanadi hamda mustaqil ma’nosini yo‘qotadi. Masalan, gap muhabbat ustida borar edi gapida ust so‘zi mustaqil ma’nosini butunlay yo‘qotib, o‘zidan oldin kelgan so‘z bilan birgalikda mazmun kasb etmoqda. Agar, stolning ustida narsalar tartib bilan joyangan gapini olsak, unda ustida so‘zi mustaqi ma’no anglatadi, qayerda? So‘rog‘iga javob bo‘ladi, gap bo‘lagi nuqtayi nazaridan o‘rin holi vcazifasini bajaradi. O‘zbek tilida bunday misollarni o‘nlab keltirishimiz mumkin. Balki mana shu xususiyatlarni inobatga olib, A.Nurmonov, SH.Iskandarovalar yuqoridagi xulosalarni bildirishgan bo‘lishi mumkin. Umuman olganda, morfologiyaning o‘rganish obyekti so‘z shakllarining ma’lum grammatik ma’no asosidagi paradigmalari, grammatik kategoriyalari bo‘lsa, sintaksisning o‘rganish nuqtasi gap, uni tashkil qiluvchi so‘z shakllarining o‘zaro grammatik va mazmuniy munosabatlari hamda bu munosabatlarni yuzga chiqaruvchi vositalar hisoblanadi. Ya’ni morfologik birlik sintaktik birliklar asosida yuzga chiqadi. Masalan, uch so‘zini olsak, uning omonim variantlari 26 Нурмонов А., Искандарова Ш. Тилшунослик назарияси. Ўқув қўлланмаси (магистрлар учун). – Тошкент, 2008. -176 б. 29 mavjud, bu - barchaga ma’lum. Biroq u kontekstdan alohida qolganida qaysi ma’noni anglatishi aniq bo‘lmaydi, qachonki ushbu so‘z biror vazifa bajarsa, gap tarkibida kelsa uning asl mohiyati, nimani anglatib kelayotganligi kontekst orqali oydinlashadi, qarabsizki, mazkur so‘z gap tarkibida biror bo‘lak funksiyasini bajarayotgan bo‘ladi. “Anglashiladiki, morfologik birlik bo‘lgan so‘zning shakli ham sintaksis uchun ahamiyatlidir. Lekin faqat so‘zning boshqa shakllari bilan aloqasi va sintaktik birlik ichda uning bir qismi sifatida bajaradigan vazifasi nuqtayi nazaridangina sintaktik qimmatga ega bo‘ladi” 27 Bu borada olimlar o‘z fikrlarni davom ettirar ekan, gap va so‘z birikmasini tashkil etuvchi eng kichik birlik so‘z va so‘z shakllari sanalishi, morfologik birlik hisoblangan so‘z shakli sintaktik birlik ichida ma’lum vazifa bajarishi, haqiqiy hayotni uning ichida topishi, bu esa sintaksis til tizimining morfologik sathi ustida turadigan yuqori grammatik sath ekanligi haqida qat’iy xulosalar beradi. Mazkur tadqiqot ishining tahlil metodlaridan biri semantic tahlil bo‘lib, semantikaning grammatik yo‘nalishlar bilan o‘zaro aloqasi juda ahamiyatli. Negaki, har qanday so‘z shakli ham birlashib grammatik shakllangan gapni hosil qilavermaydi. Gapni shakllantirishda, albatta, uning anglatadigan ma’nosiga alohida e’tibor qaratish shart. Ayniqsa, sintaksisning semantika bilan aloqasi kuchli, semantika uning tarkibiy qismi hisoblanadi. O‘z navbatida, sintaktika ham semiotikaning tarkibiy qismi vazifasini bajaradi. Bu borada N. MAhmudov hamda A.Nurmonovlarning quyidagi tasnifiga murojjat eish bilan cheklanamiz: “Mazmuniy-sintaktik munosabatlarni umumlashtirgan holda quyidagi turlarga ajratish mumkin: 1. Subordinativ munosabat (ega-kesim munosabati)” a) Predikativ munosabat (to‘ldiruvchi-to‘ldirilmish); b) Atributiv munosabat (sifatlovchi-sifatlanmish); c) Relyativ munosabat (hol-hollanmish). 27 N. Mahmudov, A.Nurmonov. O’zbek tilining nazariy grammatikasi (Sintaksis). – Toshkent: O’qituvchi, 1995. – 228 b. – B. 4. 30 2. Koordinativ munosabat: qaratuvchi-qaralmish munosabati (ikki tomonlama munosabat)”.] 3. Kopulyativ munosabat:uyushiq bo‘laklar munosabati. 4. Intraduktiv munosabat: a) Vokativ munosabat (undalma – jumla mazmuni); b) Modal munosabat (kirishning jumla mazmuni bilan munosabati). 28 Xullas, har bir grammatik jarayon, grammatik hodisaning tagida so‘z yotadi. Uning hosil bo‘lishi, fonetik, leksik, grammatik xususiyatlari asosida muloqot shakllari, kommunikatsiya jarayonlari hsil bo‘ladi. So‘zdan to‘g‘ri va unumli foydalanish, uning mohiyatini anglab yetish natijasida tilshunoslikda juda katta burilishlar, yangilanishlar hosil bo‘lishi mumkin. Yuqorida keltirilgan ilmiy-nazariy qarashlardan ma’lum bo‘ladiki, so‘z turkumlarining sintaktik xususiyatlari, gap bo‘laklari bilan aloqasi borasida amalga oshirilgan ishlar anchayin salmoqli. Dunyo tilshunosligi qatorida o‘zbek tilshunosligida ham bundayin ishlar talaygina. Mazkur tadqiqot ishi esa ana shunday ishlarning kichik bir mazmuniy davomi sifatida xizmat qilishidan umidvormiz. Bob bo‘yicha xulosa Inson hayotida so‘zning ahamiyati cheksiz. U so‘z orqali borliqni, hissiyotlarini ifoda etadi, ehtiyojlarini qondiradi, mo‘jizalar yaratadi. Dunyoda qancha tillar bo‘lmasin, ularning markazini so‘z tashkil qiladi. Shu sababdan lingvistik tadqiqotlarning barchasi so‘z hodisasining atrofida aylanadi, so‘zning turli xil qirralarini kashf etadi. Tilshunoslikda grammatikaning tarkibiy qismlari hisoblangan morfologiya va sintaksis ham so‘zning shakl hamsa mazmun tomonlarini tadqiq etishga, ochib berishga, undan foydalanish va namoyon etishga qaratilgan yo‘nalishlardan sanaladi. Bu ikki soha bir vaqtning o‘zida ham mushtarak, ham alohida-alohida 28 N. Mahmudov, A.Nurmonov. O’zbek tilining nazariy grammatikasi (Sintaksis). – Toshkent: O’qituvchi, 1995. – 228 b. – B. 28. 31 xususiyatlarga egadir. Biroq, ular bir-birini taqozo etishi, bir-birisiz mavjud bo‘la olmasligi ko‘plab tadqiqotlar asosida isbotlangan. Mazkur bobda tilshunoslik tarixidan boshlab bugungi kunga qadar morfologik, sintaktik hodisalar haqida mulohazalar berilgan ilmiy adabiyotlar, tadqiqot ishlari ko‘zdan kechirildi. Ma’lum bo‘ldiki, morfologiya, sintaksis, umuman grammatika bo‘yicha har qaysi davrda, har qaysi tilshunoslikda juda ko‘p ishlar amalga oshirilgan. Ko‘rib chiqilgan ishlarda bir-biriga o‘xshash fikrlar, shuningdek, bir-birini inkor qiluvchi qarashlar ham uchrab turadi. ularning har biriga ishda batafsil to‘xtalishga harakat qilindi. So‘z hech qachon yolg‘iz holda biror vazifa bajara olmaydi. So‘zlar bir- biriga qo‘shilib voqelanganda mazmun kasb etishi, muloqot jarayonini hosil qilishi mumkin. So‘z shakli morfologik nuqtayi nazardan ma’lum turkumga tegishli bo‘lsa, sintaksisda ushbu turkumga oid so‘zning gapdagi vazifasi o‘zgaradi va u biror gap bo‘lagiga ixtisoslashadi. Mazkur jarayon tilshunoslar tomonida turli nuqtayi nazarlar asosida talqin qilinadi. Ularning har biri asosli, har biri ilmiy- amaliy ahamiyatga ega. Mana shunday nazariyalar bilan tanishib chiqish tilshunoslik sohasi vakillarining bilimlari ortishiga, fan borasida xulosalar chiqarishga, yangidan-yangi tadqiqotlarnig yaralishiga asos bo‘ladi. Sababi, tarixni, biror jarrayonning kelib chiqishini bilmasdan turib, kelgusu rejalarni tuzib, ularni amalga oshirib bo‘lmaydi. Biz ham kichik tadqiqot ishida to‘g‘ri yo‘nalishni tanlash, bu sohada biroz ilmiy izlanish olib borish maqsadida bugungi kunga qadar yaratilgan kitoblar, monografiyalar,dissertatsiyalar, ilmiy maqolalar bilan tanishib chiqdik va kerakl xulosalarga ega bo‘lib, keying jarayonlar uchun aniq yo‘lni belgilab oldik. 32 II. Gap bo‘lagiga ixtisoslashgan so‘z turkumlarining funksional- semantik, sintaktik-stilistik xususiyatlari 2.1.So‘z turkumlarining birlamchi va ikkilamchi xususiyatlari So‘z turkumlari o‘ziga xos vazifalarga ega bo‘lib, mana shu vazifalarining ayrim o‘rinlarda o‘zgarishi formal-struktur tilshunoslikning markaziy muammolaridan biri hisoblanadi.So‘zlarning polisemik (ko‘pma’nolilik) xususiyati polifunksionallik (ko‘pvazifalilik) xususiyati orqali shakldoshlik hosil qiladi. Bu esa grammatik nazariyalarni kengaytirish, bu orqali mazkur hodisani tashqi olam bilan o‘zaro bog‘lash bilan bir qatorda leksikografik qarashlar borasidagi talqinlarni yana bir bor ko‘rib chiqish zarurligini anglatmoqda. So‘z turkumlari vazifavoy imkoniyatlari juda keng bo‘lib, ushbu imkoniyatlar o‘z navbatida birlamchi va ikkilamchi vazifalar sifatida farqlanadi. Bu borada A.Botirova tomonidan e’lon qilingan maqolada shunday ma’lumot beriladi: “So‘z tukumlarining birlamchi va ikkilamchi xususiyatlari masalasi E.Kurilovich tomonidan o‘tgan asrning o‘rtalarida kun tartibiga qo‘yilgan edi. E.Kurilovich turli 33 turkumga mansub so‘zlarining o‘z substantsial tabiatiga xos bo‘lmagan semantik- sintaktik mohiyat kasb etishini, boshqacha aytganda, bir turkumga mansub so‘zlarning boshqa turkum xoslangan vazifalarda kelishini “o‘rindoshlik” sifatida qarab, asos va hosila vazifalarni farqlaydi. Olim “Belgini anglatgan so‘z (ya’ni, sifat) ham aniqlovchi, ham kesim va mustaqil aniqlovchi (anaforik sifatlar) vazifasini bajarishidan ushbu funksiyalarning barchasi mazkur so‘z turkumiga tegishli, degan xulosa kelib chiqmasligi kerak” deb yozar ekan, bu bilan so‘zlarning xos va xos bo‘lmagan ma’no va vazifalarini ajratish yo‘lidan boradi” 29 . Ushbu mulohazalardan so‘ng E.Kurilovichning mazkur masalaga doir ma’lumotlarini ko‘zdan kechirish davomida aniq bo‘ldiki, u so‘zlarning gap tarkibidagi vazifasiga “ma’nodan vazifaga” tamoyili asosida yondashadi, har bir so‘z turkumi aslida ma’lum bir xos ma’nolar majmuiga mos ravishdagi sintaktik vazifalarni bajarishini, bu vazifalar uning uchun birlamchi vazifalar ekanligini ta’kidlaydi. So‘zning bosh ma’nosiga birlamchi funktsiya, hosila holatiga ikkilamchi funktsiya muvofiq keladi deb hisoblaydi. Olim so‘zlarning birlamchi vazifalarini asosiy ekanligini ta’kidlaydi. 30 Tilshunoslikda birlamchi vazifa deganda har tomondan asosiy va bosh vazifalar tushuniladi. Bundan vazifalarga so‘zning turkum jihatdan vazifalari ham kirishi mumkin. Biroq ular shunchaki anglatgan ma’nosi, so‘roqqa javob bo‘lishi yuzasidan turkumlarga xoslanadi, xolos. Biror so‘z gap tarkibida kelib, ma’lum vazifani bajarsa, ana shunda so‘z o‘z vazifanisi ado etgan bo‘ladi. So‘zlar sintktik jarayonda vazifa bajarishi mumkin. Jumladan, biror so‘z sifat turkumiga oid bo‘lsa-yu, u otga ko‘chib ketgan bo‘lsa, har ikkala so‘z alohida-alohida vazifalarni bajaradi. Gapdagi vazifasi esa uning qaysi ma’noni anglatib kelishiga ko‘ra vazifasi asosiy o‘ringa chiqishi mumkin. Masalan, O‘TKIR so‘zini olsak, ushbu so‘zning o‘zbek tilida bir qancha ma’nolari mavjud. O‘zbek tilining izohli lug‘atida ushbu so‘zning quyidagi ma’nolari mavjudligi ko‘rsatiladi: O TKIR 1ʼ Yaxshi kesadigan; keskir . O tkir qaychi. O tkir ustara. O tkir pichoq; 2. Uchi ʼ ʼ ʼ 29 Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi (TÜRKLAD) Cilt 1 Sayı 1 2017, s. 1-14, TÜRKİYE (dergipark.org.tr) 30 . КУРİЛОВИЧ, Э., (1962). Деривация Лексическая и Деривация Синтаксическая. Очерки по Лингвистике. - М.: İздателство İностранной Литературе. 34 nayzalangan; uchli. O tkir bigiz. O tkir nayza. O tkir uchli qalam; 3. Ta m bilish,ʼ ʼ ʼ ʼ hidlash, eshitish va boshqa sezgi a zolarig a kuchl i ta si r etadigan, kuchli. O tkir ʼ ʼ ʼ ovoz; 4. ko chma Ruhiy va boshqa jihatdan ta sir darajasi, kuchi yuqori; kuchli. ʼ ʼ O tkir asar; 5 Qobiliyatli, imkoniyati yuqori darajali. Аqli o tkir. Zehni o tkir; 6. ʼ ʼ ʼ Kasb-hunar, bilim va shu kabi yuqori darajag a ega bo lgan, yuqor i saviyali ; ʼ kuchli; 7. O tkir (erkaklar ismi). ʼ 31 Ma’lum bo‘ladiki, keltirilgan so‘zning asosiy ma’nosi sifat so‘z turkumiga oid: Malika o‘tkir pichoq bilan barmog‘ini kesib oldi; Bobur Mirzo O‘tkir qalam sohibi bo‘lgan ; Atirning o‘tkir ifori ko‘ziga yosh keltirdi; O‘tkir syujetli film tomosha qilmoqchimiz; Hozirgi zamon bolalarining zehni o‘tkir ; Akrom O‘rozqulovich o‘tkir odam. Har bir keltirilggan misolda biror shaxs yoki predmetning belgisini anglatib kelmoqda. Sifat so‘z turkumiga xos bo‘lgan ushbu so‘zlar gapda turli xil gap bo‘lagi vazifasini bajargan. Mazkur so‘z kishi ismini anglatsa, ot so‘z turkumiga o‘tadi: O‘tkir aka imonli, diyonatli inson edi. Bugungi kunda so‘zlarningotga xos bo‘lgan semantic-sintaktik xusisiyati birlamchi xususiyat sanaladi, sifatga xos xususisyati esa semantik-sintaktik jihatdan asosiy o‘ringa chiqadi. Sababi sifatga xos xususiyatlar har doim so‘zning tarkibida saqlanib qoladi. Masalan, farzandiga O‘tkir ismini qo‘yishda ham ota-ona ushbu so‘zning anglatadigan lug‘aviy ma’nosiga e’tibor beradi, o‘tkr zehnli, o‘tkir irodali, o‘tkir so‘zli bo‘lsin ma’nosida ushbu ismni beradi. Lekin sintaktik jihatdan qaralganda esa mazkur so‘zning ot so‘z turkumiga xoslangan variant birlamchi vazifasi sanaladi. Sababi, ot so‘z turkumi turlanish xusisiyatiga ega, demak, u har qaysi gap bo‘lagi bo‘lib kelishi mumkin bo‘ladi: O‘tkir erta-yu kech o‘qiydi.(ega); Bu yerga kelishimga sababchi bo‘lgan odam O‘tkir bo‘ladi . (kesim); O‘tkirni ko‘rib, yurak-bag‘rim ezilib ketdi; Mening farzandim ham O‘tkirdek martabali inson bo‘lsin. O‘zbek tilida juda ko‘p mana shunday so‘zlarni uchratish mumkin: Charos, qilich, dilbar, olmos, go‘zal vas hu kabilar. 31 Узбек тилининг изоҳли луғати. Бешинчи жилд, 179- bet . 35 O‘zbek tilida modal so‘zlarning ham birlamchi va ikkilamchi vazifalari mavjud. Tarixan olsak, modal ma’noga ega bo‘lgn so‘zlar qachonlardir biror so‘z turkumiga ega bo‘lgan bo‘lishi mumkin, endilikda ularning ikkilamchi ma’no hamda vazifalari asosiylashganligini guvohi bo‘lamiz, masalan, ehtimol, chog‘i, chamasi, mayli, mazmuni, haqiqatdan, haqiqatda, darhaqiqat, darvoqe, filhaqiqat, aslida, aftidan, xayriyat, vassalom (otdan); shubhasiz, shekilli, rosti, to‘g‘ri, to‘g‘risi, to‘g‘rirog‘i, so‘zsiz, tabiiy, tabiiyki, ma’lumki, muhaqqaq, ochig‘i (sifatdan); albatta, rostdan, chindan, avvalo, zotan, umuman (ravishdan) 32 . Vazifaviy o‘zgarishlarga so‘z turkumlari doirasida munosabat bildirib o‘tamiz: 32 Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi (TÜRKLAD) Cilt 1 Sayı 1 2017, s. 1-14, TÜRKİYE (dergipark.org.tr) 36 Ma’lum bo‘ladiki, so‘zlarning birlamchi va ikkilamchi vazifalarini aniqlashda ularning nutqiy jarayonda aks etishi, matn tarkibida kelishi va anglatadigan mazmunidan kelib chiqishni taqozo etadi, qolaversa, so‘zlarning ikkilamchi vazifani bajarishida kontekstning ahamiyati katta. Chunki so‘zlarning birlamchi va ikkilamchi ma’nolari, shuningdek, boshqa ma’nolar ham kontekstda namoyon bo‘ladi. So‘zning qaysi ma’noda kelayotganligi, qanday vazifani bajarishi ham kontekst orqali namoyon bo‘ladi. Shu sababli, ikkilamchi ma’no kontekst bilan bog‘liq bo‘ladi, degan fikrlarga qo‘shilib bo‘lmaydi. 37Ot vazifasining asosiylashuvi: yigit, qiz, o’g’il, qari, er, xotin, ko’r, issiq- sovuq, achchiq chuchuk, yosh, qari, yosh-u qari, siyoh (sifat); el, shish, yuq, ich, ko’ch, qir, chaqirdi, chorladi, ko’rdi, keldi ketdi, qo’ydi chiqdi, oldi berdi, oldi sotdi; mindi mindi (bolalar o’yinining nomi), bordikeldi, keldi-ketdi, oldi- berdi, ur-yiqit, ur sur, baqir chaqir, yasan tusan, supur sidir, yugur yugur oldi qochdi (gap), kuydi pishdi (ayol), iliguzildi (vaqt), ichakuzdi (hangomalar), supraqoqdi (farzand, ya’ni so’nggi farzand), kengash, kurash, o’qish, yozish, o’tmish, qilmish, qidiruv, o’ynash, saylov, ishlov, qurshov, qatnov, qistov, tanlov, tintuv, maqtov, tergov, to’lov, o’quv, chanqov, qalov, qarov, to’ntarish, o’zgarish, qiziqish, o’qish, o’tirish, qarash, muyulish, burilish, burilish ("o’zgarish" ma’nosida), yozuv chizuv, yurish turish, borish kelish, bosar tusar, ko’rolmaslik, kiraverish; o’qituvchi, bog’lovchi, kuzatuvchi (fe’lda); ququ (qush), dudut (yengil mashina), popop (asli: pop pop, tikuv mashinasi), tutu (tovuq), patpat (mototsikl), shapshap (magazkushak), shaqshaq (qushning nomi) (taqlidda) kabi. Sifat vazifasining asosiylashuvi: mosh guruch, yo’l yo’l, rang barang, xilma xil (otda); daydi, qari, och, chalkash, yanglish, tutash, aralash (fe’lda). Ravish vazifasining asosiylashuvi: es-es, qop- qop, kunda, qo’qqisdan, jo’rttaga, bexosdan, piyoda, zimdan, oyda-yilda, kechasi, kunduzi, oqshomlari (otda); tezda, yaqinda, qatorasiga, yonlamasiga (sifatda) kabi So‘z turkumlarining birlamchi va ikkilamchi ma’nolari haqida gap ketganda uar bilan hamkorlikdagi birliklar, amoyon bo‘lish omillariga ham e’tibor qaratish zarur. Bir so‘zning ikkilamchi vazifasi bevosita birlamchi vazifasiga aloqador bo‘lishi ko‘p kuzatiladi. Bundan kelib chiqadiki, har bir so‘z mohiyatida yondosh va hamroh ma’nolari mavjud bo‘lib, ularni farqlash lozim. Biror so‘z turkumiga tegishli bo‘lgan so‘zlar semantic, grammatik jihatdan bir xil qimmatga ega emas. Ba’zi holatlarda so‘z turkumining xususiyatiga to‘g‘ri kelmaydigan so‘zlar ham uchrab turadi. bunday holat so‘zlarni turkumlarga ajratish uchun, tasniflash uchun biroz qiyinchilik tug‘diradi. Odatda, barcha biror so‘zni qaysi turkumga tegishli ekanligini aniqlashda ularning semantikasi, sintaktik xususiyati, morfologik belgilariga asoslanadi. Hech bir qoidaga bo‘ysunmasdan, mustaqil holatda insonning ongi natijasida so‘zlar bir guruhdan ikkinchisiga, ikkinchisidan birinchisisga ko‘chirilib boriladi. Natijasa so‘zning semantikasi o‘zgarib, bajaradigan vazifasi ham o‘zgaruvchan bo‘lib qoladi. Bu jarayon bora- bora odatiy tus oladi. Yuzaga kelgan kamchiliklarni, ikkilanishlarni bartaraf qilish esa har bir tilshunosning asosiy vazifalaridan sanaladi. Demak, so‘z turkumlari sirasida markaziy o‘rinni egallaydigan so‘zlarning semantik-sintaktik yoki morfologik xususiyatlari shu turkumning tipik mohiyatiga mos keladi. Ammo turkumlar chegarasidagi so‘zlarning mohiyatida turli turkumga xos belgilarning u yoki bu darajada aks etganligi (albatta, bu muqarrar til tabiatidagi ijobiy holat bo‘lib, uning ichki strukturasidagi uzviylik va uzluksizlikni, umuman olganda, tilning yaxlit sistemaviyligini o‘zida ifodalaydi) ular semantik- sintaktik vazifasi darajalarining qaysi mohiyatga tegishli ekanligini belgilashda qiyinchilik tug‘diradi. So‘zlarning birlamchi va ikkilamchi vazifalari qaysi ekanligini aniqlashda qadimgi tilshunoslik manbalariga murojaat qilmaslikning iloji yo‘q, chunki so‘zlarning tarixi bosib o‘tgan yo‘lini anglamasdan turib, bugungi kun uchun xulosa chiqarish imkonsiz. Birlamchi va ikkilamchi xususiyatlarni sinxron va diaxron aspektda aniqlash, bu borada xulosalar chiqarish tilshunoslikda muhim ahamiyat kasb etadi. Xuddi shuningdek, diaxron yondashuv asosida so‘zlarning 38 birlamchi vazifasi sinxronik nuqtayi nazardan paradigmatik munosabat hosil qilganda ikkilamchi mazmunini tashkil qilishi mumkin. Prof. J. Eltazarovning fikricha, so‘zlarning kuchli paradigmatik xususiyatlari bilan ularning birlamchi sintaktik vazifasi, kuchsiz paradigmatic xususiyatlari bilan ikkilamchi vazifasi hosil bo‘ladi hamda ular o‘zaro aloqadorlik kasb etadi. Bu qarash sinxronik tabiatga ega bo‘lib, turkumlar orasida birlamchi va ikkilamchi vazifalarning diaxronik ahamiyat kasb etishi esa so‘zlarning turli xil vazifalarga moslashuvchanlik holatini shakllantiradi. Tilshunoslar fikri o‘rganilganda, so‘zlar bir turkumga xos bo‘lgan qarama- qarshi belgilarini saqlab qolsa-yu, boshqa turkumga tegishli bo‘lgan belgilarga ham ega bo‘lishini bir turkumdan ikkinchi turkumga o‘tish hisoblanmaydi. Sababi so‘zlarning paradigmatik va chetroq ahamiyat kasb etgan belgilari o‘zaro o‘rin almashinib turishi ham xuddi yuoqridagidek turkumdan turkumga ko‘chish emas. So‘zlarning bir turkumdan ikkinchisiga o‘tish jarayoni nutq va lison dixotomiyasi asosida tahlilga tortilishi lozim. Chunki bir so‘z bitta turkum doirasida ko‘pvazifalilikni hosil qilmoqda, natijada semantic nuqatyi nazardan mazkur soz kategorilallik, nokategoriallik kasb etib, ikki turkum xusisiyatlariga ega bo‘ladi. Unutmaslik kerakki, bunday holatlar doimiy yoki o‘tkinchi bo‘lishi mumkin. Umuman olganda, so‘zlarning birlamchi va ikkilamchi vazifalari bir so‘zning bir nechta turkum doirasida o‘ziga xos mazmun ksab etishi, sintaktik jihatdan vazifalarining rang-barangligi bilan belgilanadi. O‘zbek tili so‘zga boy til bo‘lishi bilan ma’noviy jihatdan ham juda keng. Birgina shakl yasovchi affiksning qo‘shilishi natijasida so‘zlar so‘zlarning sintaktik vazifasi o‘zgarib, kengayib, barqarorlashib boradi. Natijada, mazkur kategoial birliklar so‘zlarni gap bo‘lagi vazifasini bajarishga xoslab boradi. Keying bandda aynan shu holat yuzasidan qarashlarimizni keltirib o‘tamiz. 39 2.2.Sintaktik aloqa vositasi bo‘lishga xoslangan birliklar tahlili Tilshunoslikning morfologiya bo‘limi so‘zlarni turkumlarga ajratib o‘rganadigan bo‘lim hisoblanadi. O‘zbek tilida 12 ta so‘z turkumi mavjud. Ular uchta katta bo‘limga ajratish orqali tasnif etiladi: Mustaqil so‘z turkumlari, yordamchi so‘z turkumlari, oraliq so‘z turkumlasi (alohida olingan so‘zlar turkumi). Mazkur guruhlanish so‘zlarning anglatadigan predikativ ma’nosi, so‘roqqa javob bo‘lishi bilan bevosita bog‘liq ekanligi bilan xarakterlanadi. Har bir turga kiradigan so‘zshakllarning umumiy hamda xususiy ko‘rinishlari mavjud bo‘lib, birorta vazifa bajarish nuqatayi nazaridan farqlanib qolish holati ham sodir bo‘ladi. Bir soz morfologik sathda bitta turkumga oid bo‘lsa, sintaktik sathda boshqa xususiyatni kasb etishi mumkin. Bu esa ikkala bo‘limning integratsiyasini hosil qiladi, so‘zlarning vazifa imkoniyatlari naqadar cheksiz ekanligini anglatadi. So‘z turkumlarining gap bo‘laklariga ixtisoslashuvi masalasi o‘zbek tilida qadimdan mavjud bo‘lib, bu so‘zlarni turkumlarga ajratish nazariyasining ilk davrlariga borib taqaladi. Bugungi kunda ham ushbu aralashuv mavjud bo‘lib, yuqorida keltirilgan so‘z turkumlarining barchasi ham, o‘z navbatida, sintaktik vazifa bajarishi yoki bajarmasligi mumkin. Yuqorida keltirilgan boblarda keltirilgan tasnifga tayangan holda so‘z turkumlarining sintaktik vazifa bajarishini quyidagi tartibda belgilab olish maqsadga muvofiq bo‘ladi: 1. Gap bo‘lagi bo‘lishga xoslanmagan so‘z: undov, modal, so‘z-gap. 2. Gap bo‘lagi bo‘lishga xoslangan so‘z: fe’l, ot, sifat, son, ravish, taqlid, olmosh. 3. Sintaktik aloqa vositasi bo‘lishga xoslangan so‘z: ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama. 33 Ma’lum bo‘ladiki, alohida olingan so‘zlar gap bo‘lagi vazifasini bajarmaydi. Ular tilshunoslikda gap bo‘laklari bilan aloqaga kirishmaydigan birliklar sifatida 33 Zamonaviy o ’ zbek tili . / mas ’ ul moharrir R . Sayfullayeva . – Toshkent , 2008. 522 b . – B .440. 40 qaraladi. Chunki ular hech qanday so‘roqqa javob bo‘lmaydi, anglatadigan ma’nosi ham o‘ziga xos. Mustaqil so‘z turkumlari mustaqil ma’no anglatadi, so‘roqqa javob bo‘ladi va ana shu xusisiyatlaridan kelib chiqib, gap bo‘lagi vazifasini ham bajaradi. So‘z turkumlariga xos bo‘lgan bir qancha kategoriyalar ham mavjudki, ular orqali ma’lum so‘z sintaktik vazifa bajaradi. Egalik kelishik, shaxs-son, zamon, mayl, ko‘plik kabi kategoriyalarning asosiy vazifasi sintaktik kategoriya sifatida namoyon bo‘lishidadir. Quyida har bir kategorioyaga xos bo‘lgan xusisyiyatlarga to‘xtalib o‘tamiz. Egalik kategoriyasi. Shaxs-son kategoriyasi bilan uzviy bog‘liqlikda mavjud bo‘luvchi mazkur kategoriya bir vaqtning o‘zida ham shaxsni, ham sonni ifodalaydi. Shaxs-son ma’nosini ifodalashga kishilik olmoshi moslashgan. Egalik kategoriyasi orqali shakllangan sintaktik burtunlik mazmun jihatdan turli-tuman bo‘ladi. Ushbu rang-baranglik shaxs-son, aniqlik/noqaniqlik, so‘zning kelishiklar bilan ifodalanishi, so‘zning semantikasi bilan bevosita bog‘liq bo‘ladi. Masalan, yuragim so‘zshakli matn tarkibida ikki xil ma’noda kelishi mumkin: yuragimni ezdim, yuragingni ezding. Shu sababli ham egalik kategoriyasiga tegishli bo‘lgan sintaktik xususiyati, albatta, so‘zning semantic mohiyati bilan aloqador. Grammatik jihatdan so‘zning sintaktik xususiyati birlamchi bo‘lib u anglatgan ma’nolari yondosh va hamroh ma’nolar hisoblanadi. Bu o‘rinda “shaxs-son” ma’nosi egalik uchun yondosh, shaxs-son kategoriyasi uchun kategorial ma’no sanaladi. Egalik kategoriyasining sintaktik xususiyati ketma-ket kelgan ikki so‘zning biri oldin ifodalagan yoki ifodalamagan mustaqil so‘zga nisbatan aloqa hosil qilishidadir. Bundan tashqari, egalik kategoriyasi qaratqich va bosh kelishiklari bilan uzviy bog‘liqlikda ish olib boradi.egalik qo‘shimchasi bilan shakllangan so‘z qaratqich yoki bosh kelishik shaklida bo‘lishi mumkin: - Mening uyim, uyning tomi; - Yoz vaqti, iyun oyi, ish kuni; 41 Ba’zi holatlarda esa bosh kelishik shakli qaratqich kelishigi shaklida ifodalanishi ham mumkin bo‘ladi. Tilshunoslar bu borada quyidagicha tasnifni ilgari surishadi: Egalik ma’nosi uch xil usul bilan ifodalanadi: 1. Morfologik usul. Bunda egalik ma’nosi egalik shakli bilan ifodalanadi, ammo qaratuvchi so‘z keltirilmaydi: kitob im , o;qigan ing , taq-tuq i . 2. Morfologik-sintaktik usul. Bunda egalik subyekti qaratqich kelishigida, egalik obyekti egalik shaklida bo‘ladi: mening kitobim, sening o‘qigan ing , bolg‘aning taq-tuq i , gulning qizi li. 3. Sintaktik usul. Bunda egalik subyekti qaratqich kelishigida, egalik obyekti egalik shaklisiz bo‘ladi: bizning uy, bizning ko‘cha. 34 Egalik kategoriyasining sintaktik vazifa bajarishi jarayonida ayrim so‘zlar tarkibida yo‘qob ketadi, masalan, kechasi, qaysi kabi. U barcha so‘z turkumlari uchun umumiy kategoriya sanaladi. Quyida egalikning bir necha so‘z turkumlarida voqelanishiga misollar keltiramiz: Egalik kategoriyasining fe’lda voqelanishi. -gan sifatdoshi shaklidagi qurilma bilan birgalikda voqelanadi: Uning degani, bizning kelganimiz, do‘stlarimizning yozganlari; egalikdan oldin -lik substantive shakl yasovchi qo‘shimchasini qo‘shish bilan: otaning kelganligini. Bunday so‘zlar, odatda, gapda to‘ldiruvchi vazifasida keladi; ikkinchi qismi harakat nomi bo‘lgan qurilma bilan: Dushman samolyoti o‘q yog‘dirib turishiga qaramasdan, hammasi ro‘yobga chiqishiga, qalb boshqacha hissiyot bilan tepinishiga hayronman. Ushbu jumlada qo‘llanilgan turishig qaramasdan – to‘ldiruvchi vazifasida kelmoqda. Egalik kategoriyasining otda voqelanishi. Ot so‘z turkumida egalik qo‘shimchalarining ifodalanishi ikki holatda amalga oshadi. 1. Qo‘shimcha bir so‘zni boshqa so‘zga bog‘lashga xizmat qiladi, bu holatda egalik qo‘shimchasini olgan so‘z o‘zidan oldin kelgan so‘zda qaratqich kelishigi kelishini talab qiladi, masalan , mening do‘stim, uning onasi, bizning uyimiz . Bunday holatda egalik qo‘shimchasini olgan so‘z gap tarkibida ega yiki kesim bo‘lib keladi: Mening 34 Zamonaviy o ’ zbek tili . / mas ’ ul moharrir R . Sayfullayeva . – Toshkent , 2008. 522 b. – B.387. 42 husnixatim hammanikidan chiroyli; Bizning maqsadimiz – kelajagi buyuk davlat qurish. 2. Egalik qo‘shimchasi qaratqich kelishigini talab qilmaydi: Ro‘dakiy ko‘chasi, Urgut tumani, kechasi. Egalik kategoriyasining sifatda voqelanishi. Egalik qo‘shimchalarsi sifatni boshqa so‘zga bog‘lash, bir holatga mansublik, xoslik ma’nolarini berish uchun ishlatiladi. Bunday bog‘alish orqali turli-tuman semantic ma’nolar hosil bo‘ladi: gullarning chiroylisi, o‘quvchilar nodoni. Ega va kesimga xoslanuvchi bunday so‘zlar gapning turli o‘rinlarida kelishi mumkin, kelishik qo‘shimchalarining olishiga qarab gapda ega, kesim, to‘ldiruvchi kabi bo‘laklar vazifasida keladi. Egalik kategoriyasining sonda voqelanishi. Bu jarayonda egalik qo‘shimchasini olgan so‘z qaratqich kelishinini olgan so‘z bilan birikadi: kitobning ikkitasi, jamoaning o‘ntasi. Ba’zi holatlarda esa chiqqish kelishigidagi so‘z bilan kelishi ham mumkin : taomlardan uchtasi, gullardan beshtasi . Kelishik kategoriyasining sintaktik ahamiyati. Kelishik kategoriyasi morfologiyada ham sintaksisda ham muhim kategoriya bo‘lib, uning asosi grammatik vazifasi bir so‘zni ikkinchisiga bog‘lashdir. Kelishik qo‘shimchalari so‘zlarni turlash vositasi hisoblanib, ularni gap bo‘laklariga xoslovchi asosiy kategoriya sanaladi. O‘zbek tilida 6 ta kelishik mavjud bo‘lib, quyida ularning har biri sintaktik xusisiyatlariga qisman to‘xtalib o‘tishga harakat qilinadi. Bosh kelishik vazifasi. Bosh kelishik shaklidagi so‘z gapning tarkibida tobe so‘z, istalgan gap b o‘lagi, so‘z yoki gap kengaytiruvchisi bo‘lib kela oladi. Masalan: Ota eng ulug‘ zotdir ; ushbu kelishikning asosiy sintaktik vazifasi gap tarkibida bir so‘zni ikkinchisiga bog‘lashdir. Yuqorida kesim vazifasida kelgan bosh kelishikka misol keltirildi va bu misollarni ko‘plab davom ettirish mumkin: men – talaba, onam – o‘qituvchi. Bir qancha tilshunoslar tomonidan ushbu holatga quyidagicha munosabat beriladi: Kesimda bvosh kelishikni qidirish mantiqsiz, chunki, a) kesimlik kategoriyasi tarkibi murakkab bo‘lsa-da, unda kelishik shakli mavjud emas; a) kelishik kategoriyasi umumturkiy kategoriya ekan, unda kesim vazifasidagi barcha muistaqil so‘zda kelishikni qidirishga to‘g‘ri kelgan bo‘lar edi; v) kelishik kategoriyasining asosiy mohiyati oldingi so‘zni keyingi so‘zga bog‘lash 43 ekan kesin eng oxirgi so‘z bo‘lib, undan keyin bog‘lanadigan birlik yo‘q; g) ayrim tadqiqotlarda bosh kelishik ma’nosi va vazifasi kuchsizlanishi aytiladi. Aslida bunday kuchsizlanish shu darajadaki, kelishik mohiyati mutlaqo voqelanmaydi. Bu esa pozitsiyada kelishikni qidirmaslikni taqozo qiladi. 35 Bizningcha, bosh kelishigidagi so‘z kesim bo‘lib kela oladi. Chunki so‘zni kesimlikka xoslovchi shakllar borli, ular belgili va belgisiz shakllarda qo‘llanilib, so‘zga kesim ifodalaydigan hukmni beradi. Masalan, “Mening ona shahrim – Samarqand ” gapida Samarqand so‘zi o‘rein-joy oti bo‘lib, bosh kelishikda ifodalangan. Unda kesimga xos hukm, xoslanish mavjud. Unda -dir kesimlik shakli qo‘shilsa ham, qo‘shilmasa ham sezilib turadi. shu sabab, bosh kelishikdagi so‘z kesim vazifasida kela oladi, deyish mumkin. Qaratqich kelishigi vazifasi. Ushbu kelishik gapda uch xil shaklda qo‘llanadi: daraxtning bargi, mening onam, qoshin qarosi. Qaratqich kelishiga gapda, ko‘pincha, aniqlovchining qaratqichli aniqlovchi vazifasida keladi: Onamning sochlarini silab o‘tirsam. Ba’zi hollarda gapning semantikkasidan kelib chiqib, kesim vazifasida kelishiga ham guvoh bo‘lamiz, bu badiiy uslubga xos holat: Vatan, to tanda jonim bor, Seningdirman , seningdirman ! Tushum kelishigi vazifasi. Tushum kelishigidagi so‘zlar, asosan, fe’l so‘z turkumiga bog‘lanadi. Fe’l tushum kelishigining qo‘llanilish-qo‘llanilmaslik holatiga ko‘ra o‘timli/o‘timsiz turlarga bo‘linadi. Tushum kelishigi, ko‘p holatlarda, bosh kelishik bilan o‘rin almashadi, shunday bo‘lsa-da, gapdagi vazifasi o‘zgarmasdan qoladi: Madina asarni o‘qidi – Madina asar o‘qidi . Gapda tushum kelishigi bilan shakllangan so‘z to‘ldiruvchi vazifasida keladi: Mana, bir umrni yashadim sensiz, qaytmas shodliklarning qaytishin kutib . (Zulfiya) Tushum kelishigining belgili/belgisi qo‘llanilishi uslubiyat bilan bog‘liq bo‘lib, ko‘pincha, badiiy matnlarda kelishik qo‘shimchasining qisqargan shakli qo‘llanadi. Jo‘nalish kelishigi vazifasi. Yo‘nalganlik, xoslik va tenglashtirish -ga (-ka, -qa) jo‘nalish kelishik qo‘shimchasinin asosiy mazmjnidir. Jo‘nalish kelishigi 35 O’sha kitob, 400-bet. 44 gapda hol va to‘ldiruvchi vazifasida keladi. Bir so‘zni ikkinchi so‘zga vosita ma’nosida bog‘lasa, to‘ldiruvchi: Do‘stimga kitob sovg‘a qildim; o‘rin joyga yo‘nalganlik ma’nosida kelsa, o‘rin holi vazifasida keladi: ukam darsdan chiqib uyga ketadi. Jo‘nalish kelishigi badiiy matnda -g‘a ko‘rinishida ham kelishi mumkin: Oltin qafas ichra, gar qizil gul butsa, bulbulg‘a tikondek oshiyon bo‘lmas emish. (A.Navoiy) O‘rin-payt kelishigi. Bir so‘zni keyingi so‘zga hol va to‘ldiruvchi gap bo‘lagi shaklida bog‘lashga xizmat qiladi. -da qo‘shimchasi yo‘nalganlik va o‘rinlashganlik ma’nolarida keladi. Qolaversa, o‘rin-payt kelishigi zamon, makon, vosita, obyekt ma’nolarini ham ifodalaydi. Mana shu mazmuniga ko‘ra so‘zlarni gap bo‘lagiga xoslantiradi. Masalan, Men da imkoniyat yetarli; Uyga mashina da keldim (vosita); men uyg‘onganim da , hech kim yo‘q edi (payt). Hammasi muqaddas kitoblar da yozib qo‘yilgan (zamon), ko‘cha da yomon odamlar ko‘p deyishadi.(makon). Chiqish kelishigi vazifasi. -dan affiksiga ega bo‘lgan chiqish kelishiga gap tarkibida hol, to‘ldiruvchi, ega, kesim vazifalarida keladi. Albatta, gap bo‘laklariga xoslanishda semantik mohiyatdan yiroqlashib bo‘lmaydi. Faqatgina ega va kesim vazifasida kelgan chiqish kelishigining mohiyati yuzga chiqmagandek bo‘ladi. Masalan : Menda bunday narsalar dan ko‘p; Kasalligining sababi notozaligi dan . Uyalgani dan gapira olmadi; Otam dan qolgan eng buyuk xazina – tarbiya! Unutmaslik kerakki, chiqish kelishiga, ba’zi o‘rinlarda, tushum kelishigi bilan o‘rin almashishi mumkin. Bu holat semantikada namoyon bo‘ladi: oshdan yeng – oshni yeng, choydan iching – choyni iching . Bunday vaziyatda gapning ma’nosig aalohida e’tibor berish kerak. Birinchi gapda butunning qismi, ikkinchisida butunning hammasi tushuniladi. Shunga qarab, gapdagi vazifasi ham o‘zgarib boraveradi. Kesimlik kategoriyasi . O‘zbek tilshunosligida kesimlik kategoriyasi gap ma’lum turkumga doir bo‘lgan so‘zlarni gap bo‘lagi sifatida shakllantiradi. Asosiy xususiyati shundaki, u so‘zni kesimga xoslaydi. Kesimlik kategoriyasini tashkil qiluvchi tarkibiy qismlarga quyidagilar kiradi:  tasdik/inkor ma nosi; ʼ 45  mayl-munosabat ma nosi;ʼ  zamon ma nosi; ʼ  shaxs ma nosi; ʼ  son ma nosi. ʼ Kesimlik kategoriyasini tashkil qiluvchi birliklarning asosiy vazifasi kesimni shakllantirish hamda uni gapning egasi va xol bilan boglash. Quyida ularning har biriga alohida toxtalib otishga harakat qilamiz. Tasdiq-inkor kategoriyasi kesimdan anglashilgan fikrning tasdik yoki inkorini ifodalaydi. Ushbu kategoriyaga xos semantik mazmunni morfologik bo‘lishli/bo‘lishsizlik bilan o‘zaro farqi va mushtaraklik kasb etishini anglash lozim. Tasdik-inkor ma nosini ifodalashda bir qancha birliklar ishtirok etadi, ʼ tasdiqni ifodalashda nol shakl (tasdiq), inkorni ifodalashda esa -ma bolishsizlik shakli, emas, na yordamchi, yo‘q mustaqil so‘zi (inkor) ishtirok etadi. Misol: Erta tongdan yomg‘ir yog‘a boshladi. (bo‘lishli), Onam jahl bilan aytgan sozlarimni hazm qilolmadi (-ma bo‘lishsizlik shakli bilan). Na otasi, na onasi uni ko‘ndirolmadi. (na yordamchi sozi bilan). Mening sendan hech qanday umidim yo‘q (mustaqil so‘z bilan). Bo‘lishli-bo‘lishsizlik kategoriyasini tasdiq-inkor kategoriyasidan farqi mavjud. Bo‘lishli-bo‘lishsizlik fe lga xos va uning nokesimlik shakli. Bunda ʼ bo‘lishsizlik shakli bo‘lgan -ma ko‘rsatkichining o‘rnini aniq bilish lozim. Bu shakl boshqa grammatik shakldek ko‘p vazifalidir. U gap kesimi tarkibida gap kesimini shakllantirish vazifasini bajaradi. Mazkur kategoriya birligining qo‘llanilishi natijasida so‘z kesimga xoslanadi, biroq kelishik va egalik qo‘shimchalarining qo‘shilishi natijasida boshqa gap bo‘lagi vazifasini ham bajarishi mumkin bo‘ladi. Misol: Umrim davomida bunday gozallikni kormaganman. (kesim). Mayl kategoriyasining asosiy vazifasi kesimdan anglashilgan voqelikning borliqqa munosabatini ifodalash va gap kesimini shakllantirishda ishtirok etishdan iborat. Xabar, shart, maqsad va buyruq-istak mayllari orqali sozlar kesimga xoslanadi. Masalan: bordim, boryapman, boraman (xabar mayli); kelsam, kelsang, kelsa, kelsangiz, kelsalaringiz, kelsangizlar (shart mayli); boray, aytgin, kelsin, olaylik (buyruq-istak mayli); olmoqchiman, olmoqchisan, olmoqchi, olmoqchimiz, olmoqchisiz, olmoqchilar (maqsad mayli). Keltirilgan barcha so‘zlar gap tarkibida kesim vazifasida keladi. 46 Zamon kategoriyasi kesimni shakllantirish vositasi sifatida nutq sozlab turilgan vaziyatdan anglashilgan voqelikning unga bolgan munosabatini ifodalash vazifasini bajaradi. Bu holatda uchta zamon munosabati mavjud bolib, ularning har biri kesimlik tarkibida keladi. Jumladan, o‘tgan zamon shakli hozirgi ozbek adabiy tilida -di (keldim, kelding, keldi), gan (kelganman, kelgansan, kelgan), - (i)b- (kelibdi, kelibsan, kelibdi); edi/ekan/emish (kelgan edim, kelayotgan edi, kelgan eding) shakllarida keladi. Hozirgi zamon shakli haraktning nutk momentida yuz berayotganligini, davomiylikni, tugallanmaganlikni ifodalab yap-, yotib, -yotir, -moqda affikslari bilan keladi. Uslubiyat jihatidan -yapti hozirgi ozbek adabiy tiliga va sozlashuv uslubiga xos, -yotib hamda -yotir qoshimchalari eski ozbek tiliga xos bolgan fellarga qoshilgan holda kesimni hosil qiladi. Kelasi zamon shakli nutk momentidan keyin yuz beruvchi xarakatni ifodalab, -a, -i; (Yaxshi kunlar keladi); -(a)r/ mas (Balki zavod kurish uchun ovora bulishga tugrn kelmas), (Shu atrofda yurgandir, kelib qolar) affikslari orkali ifodalanadi. Shaxs-son kategoriyasi, bog‘lamalar ham kesimlik kategoriyasi sifatida eganing mohiyati va vazifasini aniqlash orqali kesimini shakllantirishda ishtirok etadi. Kesimlik kategoriyasining ot turkumida ifodalanishi. Ushbu kategoriya ot so‘z turkumida qo‘llanilganida zamon ko‘rinishlarini hosil qiladi. Masalan, hozirgi zamon: talaba+man – Men talabaman. talaba+san – Sen talabasan. talaba+0 – U – talaba (-man, -san, -miz, -0, -lar kesimlikning barcha ma nosini yig‘iq holda birʼ affiksda ifodalaydi. Bo‘lishsiz shakli analitik usulda yuzaga chiqadi: ishchi emasman, ishchi emassan. Egaga urgu berilganda, kesimlikning barcha ma nosi ʼ nol shakl orqali ifodalanadi); o‘tgan zamon: talaba+edik, talaba+edingiz, talaba+edi(lar); kelasi zamon : talaba+bo‘l – talaba bo‘laman, talaba bo‘lasan, talaba bo‘ladi. Unutmaslik kerakki, bo‘l fe’li otga qo‘shilib, uchchala zamonni ham ifodalashi mumkin. Xullas, ot so‘z turkumiga xos so‘zlar kesimga bog‘lamalar orqali xoslanadi. Boglamaning vazifasi esa kesimlikka moslashmagan so‘zlarni yuzaga chiqaradi. Gapda to‘liqsiz fe’llar, bo‘lmoq, hisoblanmoq, sanalmoq so‘zlari bog‘lama vazifasini bajaradi. Kesimlik kategoriyasining sifat turkumida ifodalanishi. Kesimlik shakllari sifatga qo‘shiulganda ham o‘z imkoniyatini to‘liq namoyon eta olmaydi. Bu holatda ham uch zamon ko‘rinishini hosil qiladi: Hozirgi zamon : siznfa 47 a’lochisi+man, sinfda a’lochisi+san, sinfda a’lochi+0; o‘tgan zamon: sinfda a’lochi+edik, sinfda a’lochi+edingiz, sinfda a’lochi+edi(lar) ; kelasi zamon: sinfda a’lochi+bo‘laman; sinfda a’lochi+bo‘lasan, sinfda a’lochi+bo‘ladi. Kesimlik kategoriyasining son turkumida ifodalanishi. Mazkur holatda ham kesimlik shakli to‘liq imkoniyati darajasida ifodalana olmasa-da, zamon shakllarini9 ifodalashini ko‘rish mumkin. Masalan, hozirgi zamon: o‘qishda birinchisiman, o‘qishda birinchisisan, o‘qishda birinchisi; o‘tgan zamon: ishga kirganlarning birinchissi bo‘ldik, ishga kirganlarning birinchisi bo‘ldingiz, ishga kirganlardan birinchisi bo‘ldi(lar). Kelasi zamon: har ishda birinchi+bo‘laman, har ishda birinchi+bo‘lasan, har ishda birinchi+bo‘ladi. Tilshunoslikda so‘z turkumlarining ko‘chishi hodisasi transpozitsiya deb ataladi. Transpozitsiya biror turkumga mansub bo‘lgan so‘zning o‘ziga xos atash hamda grammatik ma’nosini biroz kuchsizlantirib, boshqa bir so‘z turkumiga xos bo‘lgan semantic, sintaktik belgiga ega bo‘l;ishini ta’monlaydi. Tillar nuqatyi nazaridan qaraydigan bo‘lsak, aynan turkey tillarda so‘z turkumlarida qat’iy chegara mavjud emas. Har bir so‘z turkumlari bir-biri bilan aloqador bo‘lib, umumiy sintaktik butunlikni tashkil etadi. Mustaqil so‘zlar orasidagi o‘zaro munosabat va uning bir-biriga ko‘chishi leksema sememasidagi evolyutsion taraqqiyot natijasida yuzaga kelib, ko‘chishning nutqiy va lisoniylashgan ko‘rinishi farqlanadi. Nutqiy ko‘chishda nutqiy ko‘chma ma no ifodalanadi. Masalan, Birni ko‘rib fikr qil, birni ko‘ribʼ shukr qil gapida son turkumiga mansub bir so‘zi vaqtincha ot turkumi vazifasida kelmoqda va bu o‘tkinchi, nutqiy hodisa. Lisoniy ko‘chishda so‘z bir turkumdan boshqa turkumga butunlay o‘tib ketadi, ya’ni transpozitsiya hodisasi yuz beradi. Transpozitsiya deyarli barcha mustaqil so‘zlar orasida, hatto mustaqil va yordamchi soz orasida ham kuzatiladi. Masalan, o‘zbek tili grammatikasida son turkumining tasnifiy belgisi sanalar ekan, predmetning sanog‘i, tartibini bildirishi, qancha?, nechta?, nechanchi? So‘rog‘idan biriga javob bo‘lishi, ot turkumiga mansub so‘z bilan erkin aloqada bo‘lishi va gapda, asosan, sifatlovchi aniqlovchi vazifasida kelishi ta kidlab o‘tiladi. ʼ Umuman olganda, yuqorida keltirilgan har bitta kategoriya ma’lum turkumga doir so‘zlarni shakllantirib ularni sintaktik vazifa bajarishga undaydi. Aynan ana shu xususiyatlari uchun ham ularni kesimga xoslovchi birliklar sifatida qaraladi. Bu haqidagi mulohazalarni uzoq davom ettirish mumkin, biroq ishning hajmi 48 bunga to‘sqinlik qiladi. Kelgusi tadqiqotlarni ularning batafsilroq tahliliga to‘xtalib o‘tamiz. BOB BO‘YICHA XULOSA Inson hayotida so‘zning ahamiyati cheksiz. U so‘z orqali borliqni, hissiyotlarini ifoda etadi, ehtiyojlarini qondiradi, mo‘jizalar yaratadi. Dunyoda qancha tillar bo‘lmasin, ularning markazini so‘z tashkil qiladi. Shu sababdan lingvistik tadqiqotlarning barchasi so‘z hodisasining atrofida aylanadi, so‘zning turli xil qirralarini kashf etadi. Tilshunoslikda grammatikaning tarkibiy qismlari hisoblangan morfologiya va sintaksis ham so‘zning shakl hamsa mazmun tomonlarini tadqiq etishga, ochib berishga, undan foydalanish va namoyon etishga qaratilgan yo‘nalishlardan sanaladi. Bu ikki soha bir vaqtning o‘zida ham mushtarak, ham alohida-alohida xususiyatlarga egadir. Biroq, ular bir-birini taqozo etishi, bir-birisiz mavjud bo‘la olmasligi ko‘plab tadqiqotlar asosida isbotlangan. Mazkur bobda tilshunoslik tarixidan boshlab bugungi kunga qadar morfologik, sintaktik hodisalar haqida mulohazalar berilgan ilmiy adabiyotlar, tadqiqot ishlari ko‘zdan kechirildi. Ma’lum bo‘ldiki, morfologiya, sintaksis, umuman grammatika bo‘yicha har qaysi davrda, har qaysi tilshunoslikda juda ko‘p ishlar amalga oshirilgan. Ko‘rib chiqilgan ishlarda bir-biriga o‘xshash fikrlar, shuningdek, bir-birini inkor qiluvchi qarashlar ham uchrab turadi. ularning har biriga ishda batafsil to‘xtalishga harakat qilindi. So‘z hech qachon yolg‘iz holda biror vazifa bajara olmaydi. So‘zlar bir- biriga qo‘shilib voqelanganda mazmun kasb etishi, muloqot jarayonini hosil qilishi mumkin. So‘z shakli morfologik nuqtayi nazardan ma’lum turkumga tegishli bo‘lsa, sintaksisda ushbu turkumga oid so‘zning gapdagi vazifasi o‘zgaradi va u biror gap bo‘lagiga ixtisoslashadi. Mazkur jarayon tilshunoslar tomonida turli nuqtayi nazarlar asosida talqin qilinadi. Ularning har biri asosli, har biri ilmiy- amaliy ahamiyatga ega. Mana shunday nazariyalar bilan tanishib chiqish tilshunoslik sohasi vakillarining bilimlari ortishiga, fan borasida xulosalar 49 chiqarishga, yangidan-yangi tadqiqotlarnig yaralishiga asos bo‘ladi. Sababi, tarixni, biror jarrayonning kelib chiqishini bilmasdan turib, kelgusi rejalarni tuzib, ularni amalga oshirib bo‘lmaydi. Biz ham kichik tadqiqot ishida to‘g‘ri yo‘nalishni tanlash, bu sohada biroz ilmiy izlanish olib borish maqsadida bugungi kunga qadar yaratilgan kitoblar, monografiyalar,dissertatsiyalar, ilmiy maqolalar bilan tanishib chiqdik va kerakli xulosalarga ega bo‘lib, keyingi jarayonlar uchun aniq yo‘lni belgilab oldik. III. Gap bo‘laklariga ixtisoslashgan so‘z turkumlarining semantik- sintaktik tasnifi 3.1. Fe’l, ot va sifat so‘z turkumlarining gap bo‘laklariga ixtisoslashuvi. O‘zbek tilshunosligida so‘zlar ma’lum grammatik xususiyatlari, anglatgan ifodasi, sintaktik vazifasiga ko‘ra ma’lum guruhlarga ajratiladi. Har bir guruhning o‘ziga xos kategoriyalari, bajaradigan vazifalari mavjud bo‘ladi, biroq bir so‘z bir vaqtning o‘zida bir nechta turkumga xos xususiyatlarga ega bo‘lishi ham mumkin. Mana shunday vaziyatda u so‘z qaysi turkumga tegishli ekanlignini aniqlash masalasi yuzga chiqadi. So‘zlarning asosiy belgilarini aniqlash, qaysi so‘z turkumi xususiyatiga ega ekanligini oydinlashtirish uchun mazkur so‘zlarning matnda qo‘llanilishiga alohida e’tibor qaratish lozim bo‘ladi. Bunda bir so‘z turkumiga doir so‘z boshqa qaysi guruhdagi so‘z bilan birika olishi, natijada qaysi gap bo‘lagi bo‘lib kelishi qoidalarini ham sinchiklab kuzatmoq lozim. . Chunki shunday so‘zlar borki, ular ikki-uch so‘z turkumiga xos belgilari bilan ajralib turadi. Masalan, sarg‘aygan. yugurish so‘zlari semantik jihatdan alohida jarayonga tegishli bo‘lib, ayni vaqtda grammatik ma'nosi bilan ajralib turadi, ya'ni sarg‘aygan so‘zi sifatdosh — narsaning belgisini bildiradi, yugurish — harakat nomini (fe'lning bir shakli) ifodalaydi. So‘zlarni turkumlarga ajratishda ularning semantik xususiyati muhim emas, biroq mazkur so‘zlarning gapdagi bajargan vazifasini aniqlashda semantic 50 xususiyat birlamchi sanaladi. Masalan, chiroyli so‘zining morfologik xususiyati sifat so‘z turkumi ekanligida. Sifatning sintaktik xususiyati, asosan, aniqlovchiga teng keladi, ammo bir vaqtning o‘zida uchbu so‘z ham aniqlovchi, ham hol bo‘lib kelishi mumkin. Masalan, do‘kondan chiroyli daftar sotib oldim (aniqlovchi); malika daftarga chiroyli yozadi (hol). Bu o‘rinda so‘zning qaysi turkum so‘zi bilan birgalikda kelishiga qarab vazifasi ham o‘zgarib boradi. Yuqoridagi boblarda keltirilgan ma’lumotlardan ma’lum bo‘ladiki, so‘zlarni grammatik nuqtayi nazardan qaralganda 3 xil: morfologik, semantic, sintaktik xususiyatlari mavjud. So‘z turkumlari morfologik xususiyatlari bilan alohida ajralib turadi. Xususan, har bir so‘z turkumi o‘ziga xos affikslari va so‘z yasovchi vositalariga egadir.So‘z turkumlari o‘ziga tegishli grammatik kategoriyalari bilan farq qiladi. Masalan, otlar kelishik, shaxs, son, egalik, aniqlik, mavhumlik kabi turli kategoriyalarga ega. Fe'llar zamon, mayl, nisbat, shaxs va boshqa kategoriyalarga egadir. So z turkumlarining ʼ semantik belgisi deganda, so‘zlarning aniq ma nolari ʼ emas, balki ularning umumlashgan ma nosi nazarda tutiladi. Masalan: uy, mars, ʼ yalpiz, do stlik, quyon so zlarining aniq, konkret ma nolari bor, ya ni, birinchisi ʼ ʼ ʼ ʼ yashash uchun qurilgan bino, ikkinchisi quyosh sistemasiga kiruvchi planeta, uchinchisi iste mol qilinadigan o tning bir turi, beshinchisi mavhum bir ʼ ʼ tushunchani va oltinchisi hayvonning bir turini anglatadi. Lekin so‘zlarning leksik- grammatik ma nosi deganda ularning keltirilgan ma nolari ko zda tutilmay, faqat ʼ ʼ ʼ ana shu so‘zlarning hammasiga xos bo lgan umumiy ma no — predmetlik ʼ ʼ tushunchasi nazarda tutiladi. Shu asosda predmetlik tushunchasini ifoda qiluvchi so zlar «ot» deb nom olgan so z turkumiga kiritiladi. Tildagi boshqa so‘zlar ham ʼ ʼ xuddi shu tartibda turkumlarga ajratilib boraveradi. Umuman olganda, fe’llarning semantic strukturasi , ularning ma’nolari ko‘p bo‘lishiga qaramasdan , u grammatik va fonetik strukturalarga nisbatan ham qo‘llanilishida namoyon bo‘ladi. So z turkumlarining ʼ sintaktik xususiyatlari deganda so‘zlarning gapda tutgan o rni, gap bo laklari nuqtayi nazaridan bajaradigan vazifasi tushuniladi. Hamma ʼ ʼ so z turkumlari gapda bir xil vazifada kelmaydi. Masalan, otlar gapda barcha gap ʼ 51 bo lagi vazifasida kelishi mumkin. Lekin sifatlarning sintaktik vazifalariʼ chegaralangan. So‘z turkumlarining semantik-stilistik xususiyatlari haqida izlanishlar olib brogan tilshunos M.Sodiqova nazariy qarashlarida quyidagi fikrlarni keltiradi: “Fe’llarning juda keng soha ekanligi turli grammatik kategoriyalarga, formalarga boyligi, sintaktik potensiyalarining boshqa hech bir so‘z turkumi bilan tenglashtirib bo‘lmaydigan darajada kuchliligi kabi xususiyatlardan iborat. Odatdagi intonatsiya bilan aytilgan bir fe’lning o‘zi bir gapni hosil qiladi:undan shaxs ma;nosi ham anglashilib turadi (ayt – sen ayt kabi) bu fe’lning (ayt, kel yur) gap emas, balki gapning bir bo‘lagi sifatida ishlatilganligini ko‘rsatish uchun (bu ba’zan ayrim iboralarda, so‘zlashuv nutqida uchrab qoladi: yur, kel – buyruq fe’li tipidagi so‘zlarni fe’l deymiz kabi) maxsus intonatsiya talab qilinadi: uning odatdagi intonatsion xususiyatini yo‘qotish zarur bo‘ladi; fe’ldan boshqa so‘zlarda esa buning aksi: odatdagicha aytilgan har bir so‘z (terak, yaproq, bino, ko‘rkam kabi) nominative funksiyani bajaradi” 36 Bunday holatlarda ushbu so‘zlar gap bo‘lagi vazifasini bajara olmaydi, gap bo‘lagi bo‘lib kelishi va uni aniqlash uchun esa maxsus intonatsiya talab etiladi. Masalan: Bolalik. Naqadar baxtli bolalik! Aytish mumkinki, bunday vaziyatda bir-biriga qarama-qarshi bo‘lgan intonatsiyaga xos xususiyat qo‘llanilish natijasida fe’l turkumiga oid so‘z fe’ldan boshqa so‘zlarni hosil qiladi hamda gapda hosil bo‘lgan so‘z tegishli bo‘lgan turkumga doir gap bo‘lagi vazifasini bajaradi. Fe’l-gapning asosi, agar so‘z turkumlarini bir oila deb tasavvur qilinsa, fe’l otaga mos keladi. Qolaversa, fe’l semantikasi haqida gap ketganda, u ham murakkab jarayon ekanligi ma’lum bo‘ladi. Mantiqan o‘ylab qaralsa, bugunga qadar fe’l haqida tushuntirilganda “ish-harakatni bildirgan so‘z” sifatida qaralib kelindi, biroq jim bo‘lmoq, mudramoq, jimirlamoq kabi fe’llarda harakat sezilmaydi, u holarni ifodalab keladi. Aynan shu xususiyatiga ko‘ra fe’llar harakat fe’llari, aqliy faoliyat fe’llari, sezish fe’li, holat fe’li, qarash fe’li va shu kabi bir qancha ma’noviy 36 M.Sodiqova. Fe’l stilistikasi. – Toshkent: FAN, 1975. 105 b. – B.95. 52 guruhlarga ajraladi. Ular gapda bajaradigan vazifasiga ko‘ra gap bo‘laklariga ajratiladi. Ba’zan fe’llar tasviriy ifoda bilan, turg‘un holatda, iboralar bilan ham qo‘llaniladi. Ibora bir butun holatda qaysi so‘z turkumining so‘rog‘iga javob bo‘lsa, umuma olganda uning vazifasini bajarsa, o‘sha so‘zga xos bo‘lgan sintaktik vazifani bajaradi. Birgina iboralarni oladigan bo‘lsak, ma’nosi bitta fe’lga tegishli bo‘lgan butunlik gapda, ko‘pincha kesim, ba’zan boshqa gap bo‘laklari vazifasida ham keladi. Qiyoslab ko‘ramiz: xursand bo‘lmoq – do‘ppisini osmonga otmoq, qo‘rqmoq – yuragi yorilay demoq, shoshilmoq – ikki oyoqni qo‘lga olmoq vas hu kabilar. Masalan, Fozil ikki oyog‘ini qo‘liga oldi; Ona qiziga ikki oyog‘ini qo‘liga olishini aytdi.tashla-, tush-, de- fe’llari boshqalariga qaraganda ham ko‘pma’nolilik jihatidan ham vazifa bajarish jihatidan yetakchilikni egallaydi. Hozirda mazkur fe’llar, asosan, ko‘makchi fe’llarni hosil qiladi. Aksariyat fe’llar ko‘pma’noliligi bilan ajralib turadi. adabiyotlarda keltirilishicha chiq-, Fe’l so‘z turkumining gap bo‘laklariga xoslanishi. Fe’l so‘z turkumi borliqdagi ish-harakat va holatni ifodalash uchun xizmat qiladi. Aslida ifodalash ravishga ham xos xususiyat sanaladi, biroq fe’lda holat bir joydan ikkinchisiga o‘zgaradi, harakat bilan uzviylik hosil qiladi. Ushbu holatga aniqlik kiritish uchun so‘zlarning /semantikasiga alohida e’tibor qaratish kerak. Qolaversa, gapdagi vazifasiga ko‘ra ham ularning qaysi vazifada kalyotganini aniqlasa bo‘ladi. Bundan kelib chiqadiki, fe’l so‘z turkumining o‘ziga xos sintaktik xususiyatlari mavjud bo‘lib, ushbu xususiyatlar fe’lni gap tarkibida vazifa bajarishga, ya’ni uni gap bo‘laklariga xoslantirishga xizmat qiladi. Ular quyidagilar: 1) sof fe’l gapda, asosan, kesim vazifasini bajarib keladi . Masalan: — Biz ham qarab turmasmiz, qarashvorarmiz (U.Hamdam “Muvozanat”) ; 2) sifatdosh vazifasida keladi va gapda sifatlovchi aniqlovchi vazifasini bajaradi. Masalan: Hamma o‘tib kelgan ko‘prikdan qo‘rqsam ham, qo‘rqmasam ham amallab o‘tib olarman (U.Hamdam “Muvozanat”) ; 53 3) ravishdosh vazifasida keladi va hol gap bo‘lagi vazifasini bajaradi. Masalan: Bularning ham tagida kishini halollikka, nochor odamlar holini bilib , ularga yordam berib , odam bo‘lishlikka undash bor . (U.Hamdam “Muvozanat”) ; 4 ) harakat nomi vazifasida keladi va gapda ega, to‘ldiruvchi, qaratqichli aniqlovchi gap bo‘lagi vazifalarini bajaradi. Masalan: Nazarimda butun dunyo qayta maktab ko‘rishi, o‘qib-uqishi , nihoyat, o‘z holini, maxluqot ertasini anglamog‘i shart. (U.Hamdam “Muvozanat”) ; uning yosh va go‘zal vujudi yangi va serehtiros sevgi olovida gurillab yonmoqni xohlaydi. (U.Hamdam “Muvozanat”); Lekin muvozanatga erishishning bunaqa yo‘li kunimizga kelib eskirdi (U.Hamdam “Muvozanat”). Fe’llar boshqa turkumlarga qaraganda keng, boy va anchayin murakkab so‘z turkumi sanaladi. Sababi unda bir qancha kategoriyalar mavjud bo‘lib, ularning yakdil xulosasiga hali kelinmagan. Ko‘rib chiqilgan adabiyotlarda keltirilishiocha, fe’lning quyidagi grammatik kategoriyalari mavjud: 1. O‘timli-o‘timsizlik kategoriyasi. 2. Daraja kategoriyasi. 3. Bo‘lishli-bo‘lishsizlik kategoriyasi. 4. Mayl kategoriyasi. 5. Zamon kategoriyasi. 6. Shaxs-son kategoriyasi. O‘zbek tilidagi fe l leksik-grammatik xususiyatiga ko‘ra ikki asosiy guruhgaʼ ega: a) mustaqil fe l; ʼ b) nomustaqil fe l. ʼ Mustaqil fe lga quyidagi xususiyat xos: 1) lug‘aviy ma no asosidagi harakatni ʼ ʼ ifodalaydi va shu boisdan gapda biror bo‘lak vazifasida keladi; 2) biror so‘zni boshqarib (kitobni o‘qidi) yoki biror so‘z tomonidan boshqarilib (o‘qilgan kitob) keladi; 3) harakatning obyektga munosabatiga ko‘ra ikkiga bo‘linadi: a) o‘timli fe l; b) o‘timsiz fe l. O‘timli fe l bildirgan harakat obyekt tushunchasi bilan bog‘liq ʼ ʼ ʼ bo‘ladi va bunda obyektni ifodalovchi birlik tushum kelishigidagi so‘z bo‘ladi: ol, o‘qi, boshqar. O‘timsiz fe l bunday xususiyatga ega bo‘lmaydi: yig‘la, uxla, ʼ sevin . 37 37 Zamonaviy o’zbek tili. / mas’ul moharrir R.Sayfullayeva. – Toshkent, 2008. 522 b. – B.425 54 Ma’lum bo‘ladiki, o‘timli-o‘timsizlik fe’lning asosiyt xususiyatlaridan biri bo‘lib, biror grammatik shakl vositasi orqali ham hosil bo‘lishi mumkin. Masalan, bor, kel, yot, tur kabi fe’llarning o‘timsiz ekanligi ularning mazmunidan kelib chiqadi. O‘timli fe’lning qoidasi o‘zidan oldin kelgan so‘zning tushum kelishigini olish-olmasligiga ko‘ra aniqlanadi. O‘timli fe’l o‘zidan oldin kelgan so‘z -ni tushum kelishigi qo‘shimchasini oladi. Ko‘plab olimlar aslida “Otimlilik”, “o‘tish” kabi so‘zlar bilan ifodalash to‘g‘ri emas, chunki, o‘timli fe’lda harakat bir-birida bo‘maydi, aslida o‘timli fe’llar tushum kelishigini boshqarib kelishi bilan farqlanadi. O‘timli va o‘timsiz fe’llar gapda kesim, aniqlovchi, to‘ldiruvchi, hol vazifalarida kelishi mumkin. U kesimdan boshqa gap bo‘lagi vazifasida kelganida, asosan, o‘tgan zamon sifatdoshi formasida yuzaga chiqadi. Masalan: O‘timli fe’l - Buning ustiga bazmga Saidning ham kelishini aytdi . (U.Hamdam); u o‘zi hadiksiragan birinchi zarbani olgan, vujudi, ayniqsa musht tekkan yuzi lovullab, uni haqiqiy mushtlashuvga undardi (U.Hamdam). U oyog‘ida shipillab xalaqit berayotgan shippakni yechdiyu aylanib turib, raqibining boshini mo‘ljalga olib tepib edi, raqibi ustalik bilan chap berib qoldi (U.Hamdam). O‘timsiz fe’l - Yusufniki tutdi, turgan joyidan raqibiga tashlandi-da , dast ko‘tarib yerga urdi (U.Hamdam). Xullas, fe’l so‘z turkumi boshqa so‘z turkumlari bilan har jihatdan ajralib turadi, juda keng va vazifa bajarish jihatidan yetakchi so‘z turkumidir. Bir vaqtning o‘zida ham morfologik, ham sintaktik, ham semantic ahamiyatga ega bo‘la oladi. Fe’lning gap bo‘laklariga xoslanish jarayoni oddiy bo‘lib, aksariyat hollarda kesim vazifasini bajaradi. Shuningdek, ba’zan ega, to‘ldiruvchi, hol va aniqlovchi vazifasida kelishi ham mumkin. Bu yuqoridagi misollar orqali ham o‘z isbotini topdi deyish mumkin bo‘ladi. Ot so‘z turkumining gap bo‘laklariga ixtisoslanishi. Ot so‘z turkumi sifatida eng qadimgi davrlardan mavjud bo‘lgan, fe’ning asosida shakllangan, borliqdagi narsa va hodisalarni atab keluvchi kim?, nima?, qayer? so‘roqlariga javob bo‘ladigan grammatik birlik sanaladi. U narsa, mavjudod, joy, biror voqea jarayonini atab keluvchi leksik birlikdir. Mazkur so‘z turkumi o‘zining morfologik, sintaktik va semantik xususiyatlariga ega hisoblanadi. 55 Ot so‘z turkumining morfologik belgilariga, ularning son kategoriyasi, kelishik, egalik kategoriyalari, yasalishi vas hu kabilar kiradi. Ya’ni otlar birlik va ko‘plik sonda qo‘llaniladi. Birlik sonda yakka predmetni anglatadi, masalan, gul – yakka predmet, gullar – ko‘plik sonda. Qolaversa, egalik kategoriyasi asosida biror narsaning uch shaxsdan biriga tegishli ekanligini anglatadi. Masalan ko‘ylagim, ko‘ylaging, ko‘ylagi. Kelishik kategoriyasi orqali esa otlar boshqa so‘z turkumlariga bog‘lanadi, ya’ni sintaktik munosabat ifodalanadi. Masalan, ko‘ylakni kiymoq, ko‘ylakka gul chizmoq, ko‘ylakdan olmoq, ko‘ylakning rangi, ko‘ylakda xayoli qolmoq. Shuningdek, ot so‘z turkumi o‘ziga xos semantic xususiyatlarga ham ega. Ular quyidagilar:  Bir turdagi predmetlardan biri yoki barchasiga tegishli bo‘lgan umumiky nomni atab kelish;  Kim? Yoki nima? So‘rog‘iga javob bo‘lishiga ko‘ra;  Sanalish-sanalmasligiga ko‘ra. Shuningdek , ot so ‘ z turkumi sintaktik vazifa bajarganda gap bo ‘ laklariga xoslanadi va bu jarayon rang - barang ekanligi bilan xarakterlanadi . Ot barcha gap bo‘lagi bo‘lib kela olishi mumkin. Chunki kelishik qo‘shimchalari otlarni turlantirib, gap bo‘laklariga xoslaydigan asosiy kategoriya sanaladi. Demak, ot so‘z turkumiga xos bo‘lgan sintaktik xususiyatlar quyidagilar: 1) ot+ot. Bunda bosh va qaratqich kelishigidagi otlardan tashkil topgan so‘zlar gapda ega, aniqlovchi, kesim vazifasida keladi. Masalan, Istiqlol – g‘ururimiz; Istiqlolning shamoli . Bunday holatda kesim ot kesim shaklida keladi. So‘zlarni kesimga xoslovchi qo‘shimchalarning ham bu o‘rinda ahamiyati katta. 2) ot+fe’l . ya’ni tushum, jo‘nalish, o‘rin-payt, chiqish kelishigidagi otlar fe’l bilan birikadi hamda gapda to‘ldiruvchi, ega, kesim vazifasida keladi. Masalan, onam ko‘chada dugonasini ko‘rdi. Siz bilan kelishilgan joy da ko‘rishamiz. Chiqish kelishigi bilan qo‘llanilganda ikkita gap bo‘lagi vazifasida kelishi mumkin. Bunda 56 gapning semantic xususiyatiga alohida e’tibor qaratish lozim. Agar gapda chiqish kelishigi qo‘shimchasini olgan so‘z o‘rin joyni anglatsa va kesimga bog‘lansa, o‘rin holi vazifasida, vosita ma’nosini ifodalasa, vositali to‘ldiruvchi vazifasini bajaradi: Barcha gaplarni telefon dan eshitdim. Ertaga Samarqand dan qaytaman. 3) ot+sifat. Bunday holatda ot va sifat birikib, biror predmet yoki borliq bilan bog‘liq bo‘lgan tushunchalarning belgisini ifodalash mazmunida keladi va ko‘p hollarda, ega va kesim vazifasida keladi. Masalan: Hayot go‘zal , yashash maroqli . 3) ot+ravish. Ot va ravish birikib, ega va kesim vazifasini bajaradi.ba’zan buning teskarisi ham bo‘ladi, bunday hollarda esa ravish aniqlovchi vazifasida keladi: Do‘konda kitoblar ko‘p. 4 ) ot+son. Ot va sonlar yonma-yon kelib, aniqlovchi, ega vazifasida keladi: Kim bir oyda to‘rtta kitob o‘qiy oladi? 5) ot+olmosh. Odatsa ot va olmosh birlashib ega hamda ot kesimni hosil qiladi. Masalan: Bu uy bizniki ; Sizga aytmoqchi bo‘lgan gapim shu. Ot va olmosh bir-biriga yaqin tushunchalarni ifodalaydi, shu sababdan ham olmosh otning barcha kategorial xususiyatlarini bajara oladi va ot bajargan gap bo‘lagi vazifasini bajaradi. 6) ot+taqlid. Ot va taqlid so‘zlar yonma-yon kelganda, aksariyat hollarda ot so‘z turkumiga oid so‘z qaratqich kelishigi qo‘shimchasini olgan holda keladi va gapda qaratqichli aniqlovchi, vositali to‘ldiruvchi vazifasini bajaradi. Taqlid so‘z esa ega, ba’zan esa kesim va boshqa gap bo‘laklari bilan ifodalanadi. Masalan, B olalarning qiy-chuvidan bosh og‘rib ketti. 7) ot+undov . Ot so‘z turkumi undov so‘zlar bilan ham birika oladi hamda gapda kesim vazifasida kelishi mumkin: holiga voy kabi. 4) bosh kelishik qo‘shimchasini olgan ot gapda asosan, ega va kesim, ba’zan sifatlovchi-aniqlovchi, izohlovchi kabi gap bo‘laklari vazifasida, 57 shuningdek, undalma, nominativ gap tarzida keladi. Masalan: Samarqand – go‘zal shahar ; Sinfdoshlarim daftar varog‘idan yirtib berishdi; Do‘stim Asadbek Qurbonovni kutib olmoq uchun to‘plandik; Bahor. Sening tarovating hamisha meni o‘ziga rom etadi. 5) qaratqich kelishigidagi ot qaratqichli aniqlovchi vazifasida keladi: Nega mehrining chegarasi yo‘q?; Tinch yashamoqchi bo‘lsang, hayotning o‘nqir- cho‘nqiriga chidashing shart. 6) tushum kelishigini olgan so‘z gapda to‘ldiruvchi, hol vazifasida keladi . Ma’lumki, to‘ldiruvchi tushum kelishigini olish-olmasligiga ko‘ra vositali va vositasiz to‘ldiruvchi turlariga bo‘linadi. Masalan: Qarshimda onamni ko‘rdim. Amir Temur butun Yevropani bosib olishga intilgan. 7) jo‘nalish kelishigi ni olgan so‘z gap tarkibida vositali to‘ldiruvchi, kesim, o‘rin holi vazifasida keladi: Ukamga yolg‘on gapira olmadim; Barcha yaxshi tilaklarimiz sizga ; Kecha Samarqanddan Farg‘onaga yetib kelishdi. 8) o‘rin-payt kelishigi shaklidagi ot gapda vositali to‘ldiruvchi, o‘rin holi, kesim vazifasida keladi. Masalan: Barcha narsalarini mashinada olib ketdi; Otabekning ko‘ngli Marg‘ilonda qoldi; barcha muammoning kaliti mana shu kishida . Ba’zan o‘rin-payt kelishigi qo‘shimchasi, bilan, orqali kabi ko‘makchilar bilan sinonimlik hosil qiladi. Bunday paytlarda esa ushbu so‘zlar gapda vositali to‘ldiruvchi vazifasida keladi: Onasini mashinada jo‘natib yubordi – onasini mashina bilan (orqali) jo‘natib yubordi. 9) chiqish kelishigi shaklidagi otlar to‘ldiruvchi, hol, ba’zan kesim vazifasini bajaradi. Masalan: Yaxshidan bog‘ qoladi, yomondan dog‘. Bolalar ko‘chadan uyga kirishni also istashmas edi. Barcha muvaffaqiyatlaringiz mehnatdan. Chiqish kelishigi qo‘shilgan so‘z gapda kesim vazifasida kelganda uni tufayli, sababli ko‘makchilari bilan alishtirib qo‘llash mumkin, biroq uning gapdagi vazifasi o‘zgarmas bo‘lib qolaveradi. 58 Demak, xulosa kelib chiqadiki, otning sintaktik vazifada kelishi uning qaysi kelishik shaklida kelishi bilan bog‘liq. Kelishik qo‘shimchalari otning aossiy kategoriyasi bo‘lib, so‘zlarni boshqa so‘zlar bilan munosabatga kirishishini ta’minlab beradi. Boshqa so‘z turkumlariga qaraganda ot so‘z turkumi so‘zga, yasalish holatiga, mazmun-mohiyatiga ko‘ra rang-baranglik hosil qiladi. Egalik, son va kelishik kategoriyalari yordamida turlanadi va ushbu hodisa faqat otga xos ekanligi bilan xarakterlanadi. Otga ishora qiluvchi, xoslanivchi shakllar esa aynan ot bajargan vazifani bajarishi, uning so‘roqlariga javob bo‘lishi, gap tarkibida ham ot bajargan funksiyani bajarishi mumkin. Sifat so‘z turkumining gap bo‘laklariga xoslanishi. Sifat so‘z turkumi ham qadimiy tarixga, shakllanish bosqichlariga ega bo‘lgan so‘z turkumlaridan biridir. Uning asosiy xususiyati predmetning, qisman harakatning belgisini bildiradi. Ma’lumki, ravishda ham belgi mavjud, biroq sifat barqaror va turg‘un bo‘lgan belgini ifodalaydi. Sifat ham o‘ziga xos morfologik, semantik va sintaktik xususiyatlarga ega. Uning morfologik xususiyati , asosan, predmetning belgisini anglatishi, qanday?, qanaqa? so‘roqlariga javob bo‘lishi, ma’lum grammatik qoidalar va qoliplarga bo‘ysunishi bilan ifodalanadi. Semantik jihatdan ham sifatlar bir qancha turlarga bo‘linadi. Jumladan, belgi tushunchasi o‘z tarkibiga hajm-shakl, rang-tus, maza- ta’m, vazn, xil-xususiyat kabi ma’nolarni qamrab oladi. Mana shu umumiy belgilarning o‘ziga xos xususiyatlariga ko‘ra sifatlar ikkiga bo‘linadi: asliy sifat va nisbiy sifat. Shu asosa, ko‘plab manbalarda sifatlarning quyidagi mazmuniy guruhlari ajratiladi: xususiyat bildiruvchi sifatlar (Sarvar aqlli bola.) , holat bildiruvchi sifatlar ( Boy insonlar ko‘paysin ), shakl bildiruvchi sifatlar Uning dumaloq ko‘zlari insonni aqldan ozdiradigan darajada chiroyli edi) , rang-tus bildiruvchi sifatlar ( qizil ko‘ylak, qizil yanoqlar yigitning xayolidan ketmay qoldi) , maza-ta’m bildiruvchi sifatlar (Restoranning xushta’m taomlari xo‘rrandalarni o‘ziga jalb qilishi kerak) , Hid bildiruvchi sifatlar (Bu dunyoda onaning muattar iforidan-da xushbo‘y roq hid bormi?), o‘lchov bildiruvchi sifatlar ( Keng dunyoning tor tashvishlari kishini gangitib qo‘yar ekan) , o‘rin bildiruvchi sifatlar (Mamlakatimiz bo‘ylab ichki turizmni rivojlantirish chora-tadbirlari ishlab chiqilmoqda), payt bildiruvchi sifatlar ( Kuzgi mevalar g‘arq pishdi). Sifat so‘z turkumida otlashish holati ham mavjud bo‘lib, ot va sifat so‘z 59 turkumiga oid so‘zlar yonma-yon kelganda otning tushib qolishi natijasida u bajargan vazifa sifatga yuklalnadi hamda sifat otlashadi. Masalan: Yaxshi inson hayot ko‘rki – yaxhsilar hayot ko‘rki. Sinfimizda a’lochi o‘quvchilar ko‘p – sinfimizda a’lochilar ko‘p. Sifatning o‘ziga xos sintaktik vazifalari ham mavjud. U gap tarkibida, asosan, sifatlovchi aniqlovchi, kesim, hol, ba’zan to‘ldiruvchi vazifalarida keladi. Tilshunos M.Sodiqovaning keltirishicha, sifatlarning yasalishi ham o‘ziga xos bo‘lib, unda morfologik hamda sintaktik usullarning ahamiyati katta. Sifatlar sintaktik usulda yasalishiga ko‘ra uch guruhga bo‘linadi: 1. Qo‘shma sifat. Birdan ortiq asosdan tashkil topgan mazkur sifatlar tuzlishish jihatdan bir necha shaklda hosil bo‘ladi va gapda turli xil sintaktik vazifalarni bajaradi. Qo‘shma sifat ikki tub so‘zdan tashkil topadi (ot+ot, ot+sifat, sifat+ot, ravish+ot). Sintaktik jihatdan ular sifatlovchi+sifatlanmish, aniqlovchi+aniqlanmish, belgisiz qaratqich+belgisiz qaralmish, ba’zi hollarda ega+kesim, to‘ldiruvchi+kesim ko‘rinishiga ega bo‘ladi. Misol: Yigit kishi sheryurak bo‘lishi lozim. (ot+ot, sifatlovchi+sifatlanmish). Mehnatsevar kishi hech qachon zorlik ko‘rmaydi (ot+sifat, aniqlovchi+aniqlanmish). Yer yuzida oqko‘ngil insonlar bor ekan, hayot davom etaveradi (sifat+ot, sifatlovchi+sifatlanmish). Kelgusi yilda kamhosil mevalar parvarishiga alohida e’tibor berilishi shart (ravish+ot, belgisiz qaratqich+belgisiz qaralmish). Tarkibiy qismlardan biri tub, ikkinchisi yasama bo‘ladi. Bunda ot+ot+egalik qo‘shimchasi shaklida sifat hosil qilinadi. 2. Juft sifat . Ikki so‘zning teng bog‘lanishidan hosil bo‘lgan predmet, hodisa va holatning bir umumiy belgisini ifodalaydi. Ular gapda, asosan, aniqlovchi, to‘ldiruvchi, ega, kesim gap bo‘laklari vazifasida keladi. Misol: Hayotda yaxshi-yomon kunlar ko‘p bo‘ladi (aniqlovchi). Yaxshi- yomonni ko‘raverib tajribamiz ortib bormoqda (to‘ldiruvchi). Kun kelib ustingdan yosh-u qari kuladi (ega). Dunyoning ranglari oq-u qora (kesim). 3. Birikmali sifat . Ot, sifat, son turkumlaridan birikmali sifat hosil qilinadi. Bunday holatlarda sintaktik munosabat butunlay yo‘qolib ketmagan bo‘ladi, yaxlit bir so‘z darajasiga kelib qolmaganligi sabab ularni qo‘shma sifatlar turkumiga kirita olmaymiz, shu sabab bunday so‘zlarni 60 birikmlai sifatlar deb ataymiz. Masalan, aralash, yo‘q, ko‘p. oliy, och, to‘q, yarim, ikki kabi so‘zlar bilan hosil bo‘ladi va kontekstda anglatgan mazmuniga ko‘ra gap bo‘lagi vazifasida keladi: yolg‘ona aralash gapirmoq, esi yo‘q bola, oliy nv bug‘doy, och nazar ayol, to‘la huquqli fuqaro, to‘q qizil ko‘ylak, yarim aylana chizig‘i, ikki yoqlama o‘ylash. Umuman olganda, sifat gapdagi vazifasiga ko‘ra 2 ga bo‘linadi: 1. Aniqlovchi 2. Kesim. Sifatning gapda aniqlovchi vazifasida kelishi juda ko‘p uchraydi. Sababi, morfologik jihatdan predmetning belgisini bildirgan so‘z sifat bo‘lsa, u gapda ma’lum vazifa bajarishiga ko‘ra aniqlovchi vazifasida keladi, biroq olgan qo‘shimchalari, birgalikda kelgan so‘zlari orqali boshga bo‘laklar vazifasida ham kelishi kuzatiladi. M.: Mohinur aqlli, dodobli, go‘zlar, xushxulq qiz. Demak, aniqlovchi sifatning asosiy sintaktik vazifasi hisoblanadi. Aniqlovchining mazmunini ifodalagan so‘zlarni sifat o‘z ichiga oladi va gapdan oldin keib, uni aniqlaydi. Sifatning gapdagi yana bir asosiy vazifalaridan biri bu predikativlik hosil qilish ya’ni kesim vazifasida kelishdir. Kesim vazifasida kelgan sifatlar gapda egani to‘ldiradi. Sifatning o‘zi gapda kesim vazifasida hech qanday bog‘lovchi vositalarsiz kela oladi. Sifat gapda iboralar bilan ham ifodalanishi mumkin. Bunday holatlarda ibora to‘liqligicha gap bo‘lagi sifatida shakllanadi. Iboralar kishilarning xarakteri, xususiyati, predmetlarning o‘ziga xos belgilarini ifodalab keladi. Ma’nosi bir so‘z bilan shakllangan sifatga tenglashtiriladigan iboralar gapda aniqlovchi vazifasida keladi. Bunday iboralarga quyidagilarni misol qilish mumkin: Yog‘ tushsa, yalagudek – top-toza Yulduzni benarvon uradigan – uddaburon Qo‘y og‘zidan cho‘p olmagan – yuvosh Ostona hatlab ko‘chaga chiqmagan – odobli Qo‘li egri – o‘g‘ri Ichi qora – baxil Yuqoridagi kabi sifatlar gap tarkibida, aksariyat hollarda aniqlovchi, ba’zan kesim vazifasida keladi: Malika ostona hatlab ko‘chaga chiqmagan qiz (aniqlovchi). Malika ostona hatlab ko‘chaga chiqmaganlardan. 61 3.2. Son, olmosh va ravish so‘z turkumlarining gap bo‘laklariga xoslanishi Son so‘z turkumi sifatida qadimdan mavjud bo‘lgan va predmetning son- sanog‘i, miqdorini ifodalash uchun qo‘llanilgan. Dastlab, u ismlarning tarkibida bo‘lib, keyinchalik tilning takomillashuvi natijasida undan ajralib chiqqan. Bungungi kunga kelib esa sonning muayyan o‘ziga xos xususiyatlari, bajaradigan vazifalari hamda maxsus turlari mavjud. Son sanaladigan va sanalmaydigan predmetlar miqdorini aniqlab kelishi mumkin. U sanaladigan predmetning miqdorini anglatganda sanoq miqdorini ifodalab keladi. Son noaniq miqdorni ham ifodalash mumkin. Oz, ko‘p, biroz, mo‘l kabi so‘zlar predmetlarning miqdorini ifodalasa-da, ularni raqamlar bilan yozishning imkoni yo‘q. son esa har doim, hatto miqdor anglatganda ham raqam bilan ifodalana oladi. Mana shu xislati bilan sifat va ravishdan farq qiladi. Solishtiramiz: Mehmondorchilikka kam odam keldi – Mehmondorchilikka uch- to‘rt odam keldi. Boshqa so‘z turkumlari kabi sonning ham o‘ziga xos morfologik, semantic va sintaktik xususiyatlari mavjud va ular bir vaqtning o‘zida bir-biridan farqlanadi, bir-birini to‘ldiradi. Sonning morfologik va semantik xususiyatlari: - -inchi qo‘shimchasi qo‘shilib, predmetning tartibi ifodalanadi: ikkinchi, uchinchi; - -ov,-ala qo‘shimchalarinign qo‘shilishi natijasida predmetning bir guruhga mansubligi ifodalanadi: ikkov, uchchala; - - tacha, -lab, -larcha qo‘shimchalari so‘zlarga qo‘shilib predmetning taxminiy miqdori ifodalanadi va bu tur chama sonni hosil qiladi: yuzlab, o‘ntacha; - -tadan qo‘shimchasi so‘zga qo‘shilib, predmentining taqsimotini anglatadi va bu tur taqsim son deb ataladi: yuztadan, to‘rttadan; - Juft, dona, qism, gramm, metr kabi hisob so‘zlar bilan ifodalanib, boshqa 62 turkumlardan ajralib turadi va o‘ziga xoslikka ega bo‘ladi; - Son so‘z turkumi yasalmaydi, lekin yasalish uchun asos bo‘ladi: ikki+la+n+moq; - Son o‘zgartiruvchi qo‘shimchalar sonning barcha turlariga ham qo‘shilib ketavermaydi: on beshala, sakkizing kabi. - Son otalashish xususiyatiga ega: o‘nga o‘nni qo‘shsak, yigirma bo‘ladi. Mazkur belgilar sonning o‘ziga xos morfologik va semantik xususiyatlari bo‘lib, ular uzviylik asosida o‘zini namoyon eta oladi. Chunki har bir grammatik belgi kontekstda namoyon bo‘ladi. Son so‘z turkumi o‘ziga xos sintaktik xususiyatlarga ham ega. Ular quyidagilar: 1. Son har doim ot bilan birga keladi va gapda aniqlovchi vazifasini bajaradi: Onam ukam uchun beshta kitob sotib oldi. Katta o‘g‘li ikkinchi sinfda o‘qiydi; 2. Sonlar hech qachon belgini ifodalab keluvchi so‘zlarni o‘ziga tobelashtirmaydi. Sababi bunday birikish semantik jihatdan to‘g‘ri bo‘lmaydi. Grammatik shakl jihatidan mos kelsa-da, mazmunan ma’no anglatmaydi. Masalan: mazali uch, ozg‘in sakkiz deb bo‘lmaydi; 3. Sonlar ot so‘z turkumidagi so‘z bilan kelganda, aksariyat hollarda u bilan birikadi hamda yaxlit bitta gap bo‘lagi vazifasida keladi: To‘rt pahlavon go‘lib bo‘ldi (ega). Ikki dugonaning siri fosh bo‘ldi (aniqlovchi). Ikki yoshga baxt tilaymiz (to‘ldiruvchi). Barcha janjallarning sababchisi ikki ovsin (kesim). 4. son va sifat aniqlovchi bo‘lib k е lganda, oldin son, k е yin sifat k е ladi: o‘nta qiziqarli kitob. 5. Sonlar gapda aniqlovchi vazifasida keladi : To‘rtinchi kurs talabalari yakuniy imyihonlarni topshirdilar.Do‘kondan ikkita non olib chiq. 6. Sonlar gapda ega vazifasida keladi: Erta tong bilan beshovlon yo‘lga chiqishdi. Ikkinchisi to‘g‘ri gapirdi. 7. Sonlar gapda kesim vazifasida keladi : o‘nning yarmi - besh. Maqsadimiz bitta. 63 8. Sonlar gapda to‘ldiruvchi vazifasida keladi. Birni birga qo‘sh. Yigirmadan o‘nni ayir. 9. Sonlar gapda hol vazifasida ham keladi: U hammadan birinchi yetib keldi. 10. Sonning yana bir asosiy sintaktik vazifalaridan biri gapda kirish so‘z vazifasida keladi va fikrning tartibini anglatadi : Birinchidan , majlis uchun barcha kerakli hujjatlar tayyorlansin, ikkinchidan, xodimlarning to‘liq ishtirok etishi ta’minlansin. 11. Sonlar gapda undalma vazifasida ham keladi: Birinchi, birinchi , uchinchiga javob bering. Ikkalangiz, unutmang, hayot o‘yinchoq emas. 12. Sonlar gapda qaratqich aniqlovchi, ega, to‘ldiruvchi va undalma vazifasida kelganida son otlashgan shaklga ega bo‘ladi. Son so‘z turkumining inson nutqida ahamiyati yuqori. Undan predmetning son- sanog‘i va miqdorini aniqlashda foydalaniladi. Uning grammatik tomonlari ham o‘ziga xosdir. U yasalmasa-da, yasalish asosini bajaradi. Ma’lum bo‘ldiki, kishi nutqida o‘z aksini topgan sonlar gapda turli xil gap bo‘laklariga ixtisoslashadi. Bu esa sonning imkoniyatlari, o‘ziga xosliklari alohida ahamiyatga ega va rang-barang deyish mumkin. Olmosh so‘z turkumining gap bo‘laklariga moslashishi O‘zbek tilida shunday so‘z turkumi borki, uning maxsus so‘rog‘i mavjud bo‘lmay, boshqa turkumlarga ishora qiladi va ularning vazifalarini bajaradi. Qaysi so‘z turkumiga ishora qilsa, o‘sha turkumning so‘roqlariga javob bo‘ladi. Bu olmosh so‘z turkumidir. Olmosh– biror so‘z o‘rnida qo‘llanadigan so‘z turkumidir. Bu so‘z asli “qo‘lga ol”, “ o‘ziniki qil” – ma’nolarini anglatuvchi al – fe’lining “ takror” ma’nosini anglatuvchi - ma qo‘shimchasi qo‘shilgan alma – shaklidan -sh harakat nomi qo‘shimchasi bilan hosil qilingan, keyinchalik esa harakat nomi shaklidagi fe’l otga ko‘chgan. O‘zbek tilida a unlilari a: unlilariga almashgan. Ya’ni, ( al- + ma = alma - ) + sh = almash > almash shakliga kelgan. 38 38 OLMOSH SO’Z TURKUMI HAQIDA BA’ZI MULOHAZALAR (cyberleninka.ru) 64 Olmoshni ko‘plab adabiyotlarda ishora so‘zlar, ichi bo‘sh so‘zlar deb ham atashadi. Buning sababi olmoshning asosiy xususiyati – bu ishoraviylik. Bu o‘rinda tilshunoslarning quyidagi fikrlari e’tiborimizni tortdi: “Ishoraviylik” ramzi bilan ataluvchi olmoshlar boshqa leksemalardan ajralib turadi. O‘zbek tilshunosligida olmoshlarning doirasi va vazifasi zo‘rma-zo‘rakilik bilan ancha chegaralanib “ot, sifat, son o‘rnida qo‘llanuvchi so‘zlar” deb o‘ta tor tushunilgan. Vaholanki, bu bilan olmoshning nafaqat ot, sifat, son, balki fe l, ravish, taqlid, undov, gap vaʼ hatto, matnni almashtira olish, ularga ishora etish xususiyati hisobga olinmagan edi. Olmoshlar guruhiga men, sen, u, biz, siz, ular kabi shaxsga; kim, nima, bu, ana, mana, mana bu kabi predmetga; qanday, bunday, shunday kabi belgiga; buncha, shuncha, qancha kabi miqdorga; qachon kabi paytga; qayer kabi o‘ringa; shunday bo‘lmoq, qanday qilmoq kabi harakat-holatga ishora qiluvchi leksemalar kiradi. Shuni aytib o‘tish joizki, olmoshlar hamma vaqt ham qandaydir bir so‘zni “almashtirib”, uning o‘rnida kelavermaydi” 39 O‘ylab qaralsa, olmosh so‘z turkumining semantik xususiyati birlamchi bo‘lib, uning mazmun-mohiyati imkoniyatlari bilan mushtaraklik kasb etadi. Olmoshlar morfologik jihatdan boshqa so‘z turkumlariga ishora qiladi, u bitta gap yoki butun matnning o‘rnida kela oladi. Natijada, jumlalar tuzishda ixchamlik, qulaylik va ifodaviylik ta’minlanadi. Olmoshning imkoniyatlari biz o‘ylaganimizdan-da keng ekanligi ma’lum. Olmosh so‘z turkumi shaxs, predmet, belgi yoki miqdorga xos bo‘lgan umumiy ma no anglatish barobarida nutqda namoyon bo‘ladi. Olmoshning o‘zgarishi, o‘rin ʼ almashishi morfologik hodisa hisoblanadi. O‘zbek tilida olmoshlar qo‘llanilish chastotasining faolligi bilan boshqa so‘z turkumlaridan jiddiy farqlanadi. Unda nominativlik xususiyati mavjud emas. U faqat gap tarkibida ot, sifat, son, o‘rnida kela oladi va ushbu xususiyati bilan olmosh boshqa so‘z turkumlari bilan leksik-grammatik jihatdan tenglik hosil qiladi. Olmoshning ham o‘ziga xos sintaktik xususiyatlari mavjud. U qaysi so‘z 39 Zamonaviy o’zbek tili. / mas’ul muharrir R.Sayfullayeva. – Toshkent, 2008. 522 b. – B.425 65 turkumiga ishora qilib kelsa yoki o‘rnida qo‘llanilsa, o‘sha so‘z turkumi bajargan gap bo‘lagi vazifasida keladi. Olmosh gapda quyidagi gap bo‘laklariga xoslanadi” 1. Olmosh gapda ega vazifasida keladi: Sen hali ko‘plab marralarni zabt etasan! O‘shal mening onam bo‘ladi. Bugun darsga kim kelmadi? Hamma o‘z joyini egallasin. Hech kim joyidan jilmasin. Har kimki vafo qilsa, vafo qilgusidir. Barchasini o‘zim eplayman. 2. Olmosh gapda to‘ldiruvchi vazifasida keladi: Sizni yaxshi ko‘raman, otajon! Shuni alohida ta’kidlaymanki, barcha xushyor bo‘lsin. Barchani ogohlikka chaqirdi. Nimani xor qilsang, shunga zor bo‘lasan. Har biringizga tegishli bo‘lgan masalani unutmang . O‘zim bilan o‘zim ovvoraman. Hech kimga siringni oshkor qilma. 3. Olmosh gapda aniqlovchi vazifasida keladi : Bizning yurtimiz jannatmakon. O‘shaning ta’sirida nima deganimni bilmayman. Siz qaysi viloyatdansiz, menda qanday ishingiz bor? Har kimning ham sochlariga oq tushsin. O‘zingizning bog‘ingizdan olgan mevalar shumi? Hech kimning norasida farzandi dunyodan o‘tmasin ekan. Barchaning maqsadlari mushtaraklashdi. 4. Olmosh gapda hol vazifasida keladi: Nega meni aldading? U bilan qanday yashayapsan? Sen meni qayerda kutasan? 5. Olmosh gapda kesim vazifasida keladi: Mening butun borlig‘im – sen. Asosiy ko‘zlangan maqsad shu edi. Qalbim o‘g‘risi o‘zingsan. Olmosh so‘z turkumining asosiy sintaktik xususiyatlariga to‘xtalganda, unutmaslik kerakki, u qaysi so‘z turkumiga ishora qilsa, shu turkum barjargan vazifalar hamda xususiyatlarni o‘zida aks ettiradi. Masalan, otlarga xos egalik, kelishik va son kategoriyasi olmoshlarga ham xos. Otning vazifasini bajargan olmosh gapning barcha bo‘laklari vazifasini bajarishi mumkin, shuning bilan bir qatorda turlanish xususiyatiga ham ega. Birgina kelishik kategoriyasi orqali shakllangan olmoshga oid so‘z gapning turli o‘rinlarida kelib, turli bo‘laklar vazifasini bajaradi. Masalan: u, uni, uning, unga, unda, undan – u mening do‘stim 66 (ega). Men uni tushlarimda ham ko‘ryapman (vositasiz to‘ldiruvchi). Uning ko‘zlarida takrorlanmas sehr mujassam (qaratqichli aniqlovchi), Unga bor haqiqatni aytish vaqti keldi (vositali to‘ldiruvchi). Biz undan hech narsani yashirmaymiz (vositasiz to‘ldiruvchi). Bugun ziyofat mendan (kesim). Sen qayerdan kelyapsan?(hol). Olmosh haqiqiy ma’noda universal xarakterga ega so‘z turkumi sanaladi. O‘zbek tilida uni alohida turkum sifatida o‘rganilsa, arab tilida bunday emas. Ularda har bir turkumning tarkibiga kiritilib o‘rgatiladi. Qolaversa, o‘zbek tilida olmoshning o‘rnini bosadigan so‘zlar ham mavjud bo‘lib, kontekstda ular ham ma’lum vazifani bajaradi. Masalan, kamina – men, o‘zim olmoshlari o‘rnida kelishi mumkin. Mazkur holatda ham olmosh bajargan sintaktik vazifa o‘z aksini topadi. Xullas, olmoshlarning o‘ziga xos morfologik, semantic belgilari bilan bir qatorda sinbtaktik xususiyati ham muhim. U o‘zining barcha imkoniyatlarini shunchaki turkum sifatidagi holatda emas, balki ma’lum vazifa bajarganda namoyon qiladi. Buning uchun nutqda ko‘p bora olmoshlardan foydalanish, uning ma’no nozikliklari-yu, imkon ko‘lamini yoritish uchun ham qo‘llash zarur. Natijada, kishining nutqi toza, ta’sirchan, eshitimli bo‘ladi. Olmosh orqali turli qaytariqlardan, uslubiy g‘alizliklardan, semantik mohiyatning buzilishidan xalos bo‘lish mumkin. Ravish so‘z turkumining gap bo‘laklariga ixtisoslashuvi Ravish harakatning ba’zan qisman predmetning belgisini, holatini, miqdori va darajasini, sababini, maqsadini anglatadigan o‘zgarmas so‘z turkumi hisoblanadi. Ravish mustaqil ma’noga ega bo‘lgan, o‘zgarmas so‘z hisoblanadi va belgi, holat, payt, o‘rin, miqdor, sabab, maqsad ma’nolarini ifodalaydi va mazmunan, otga, sifatga hamda songa yaqin turadi. shu sababdan ham ravishlarning sintaktik xususiyatlarini aniqlashda biroz chalkashliklar yuzaga kelishi mumkin. Aslida, bu murakkab jarayon emas, mazkur turkumlarning xususiyatlarini anglab olinsa, qoidalari o‘zlashtirilsa, ular alohida tuhuncha kasb etishi aniq bo‘ladi va 67 ikkilanishlarga barham beriladi. Ravishning yana bir boshqa turkumlardan ajralib turadigan jihati shndaki, u so‘z o‘zgartiruvchi, shakl yasovchi qo‘shimchalar bilan birikish imkoniga ega emas. Masalan ot ko‘plikni, sifat darajani qabul qilib shakllanadi. Tilshunos olimlar tomonidan ravishni tilshunoslikning doimiy bopsh muammosi ekanligi, “Mustaqil so‘z turkumlarining hech biriga sig‘may qolgan so‘zlarning ravishda top’langan”ligiqayd etiladi. Mabalarda keltirilishicha, ravishlarning ot, sifat, son, olmoshga yaqin turishi arab va boshqa yevropa tilshunosligiga xos. Ularda ravish ma’no yoki funksiya jihatidan emas, balki boshqa turkumlarga xos bo‘lmagan xususiyat o‘zgarmaslik belgisi orqali farqlaydi. O‘zbek tilida esa o‘zgarmaslik tabiatiga katta ahamiyat qaratilmaydi. Tilshunoslar o‘zbekcha ravishni rus tilidagi «narechie»ning muqobili sifatida talqin qilishib, natijada kecha, kunduz, tong, oqshom kabi payt oti, atrof, o‘rta, u yerda, bu yerda, old, orqa kabi o‘rin oti, oz, mo‘l, butun, to‘la kabi miqdor sifati, keyin, past, baland, yuqori kabi o‘rin sifati ravish turkumi doirasida o‘rganilgan. Demak, o‘zbek tilshunosligida ham ravishning semantik ahamiyatiga e’tibor qaratib, uning o‘zgarmaslik xususiyati hisobga olinsa, ravish borasidagi tushunmovchiliklar, ikkilanishlar hamda o‘zaro qarama-qarshi mulohazalarga nuqta qo‘yiladi. Ravish ham boshqa turkumlar kabi grammatik (morfologik, semantik, sintaktik) xususiyatlarga ega: - ravish morfologik jihatdan o`zgarmas, so‘z o‘zgartiruvchi affikslarni olmasa-da ma’lum kelishik yoki egalik kelishik shaklida qotib qolgan ravishlar mavjud: kunda, yiliga, kunduzi, chindan, rostdan, yaqinda, birdan, birga kabi. - ravish belgi bildiruvchi so`z bo`lgani uchun sifat kabi belgini (harakatning belgisini) darajalab, chog`ishtirib ko`rsatish xususiyatiga ega. Biroq ravishlarda daraja anglatish sifatlardagi kabi taraqqiy qilgan emas. Ravish ham uch daraja ko`rinishiga ega: oddiy daraja, qiyosiy daraja, orttirma daraja. Daraja ma’nosi sifat darajalaridagi vositalarning 68 o`zi bilan ifodalanadi. Belgini darajalab ifodalash, asosan, holat ravishlari (ayrim payt va miqdor)ga xos. Oddiy daraja. Oddiy darajada ravish ish-harakat belgining normal holatda (chog`ishtirilmagan holatda) ekanligini bildiradi va o`ziga xos morfologik ko`rsatkichga emas: Usmonjon gunohkorona jilmaydi. Qiyosiy daraja. Qiyosiy darajadagi ravish harakat belgisining boshqa belgi bilan chog`ishtirish orqali belgining kamligi, kuchsizligi, ko`pligi, ya’ni kuchaytirish ma’nosini ko`rsatadi va ravishlarga -roq affiksini qo`shish bilan hosil qilinadi: astaroq, ozroq, barvaqtroq, keyinroq kabi: Zaynab ilgariroq, Kumush keyinroq ichkariga kirishdi (A.Qodiriy). Ba’zan qiyosiy darajadagi ravishdan oldin sal, yana, tobora kabi ravishlar keladi. Bunday holda kuchaytiruv va 3 kuchsizlantiruv ekspressiv yo`l bilan yanada orttirilgan bo`ladi: Sal burunroq o`tkazilsa, ancha bo`y bergan bo`ladi (Sh.Rashidov). Orttirma daraja esa ravishdan oldin juda, nihoyatda, eng, hammadan kabi so`zlarni keltirish bilan hosil qilinadi va harakat belgisining normal holatdan o`ta ortiqligini, kuchaytirilganligini ifodalaydi: Bu yurtda eng avval senda tong otar, Eng keyin tark etar seni quyoshing (E.Vohidov). Imon bilan amal bir-biriga juda yaqindir. Ular bir-birisiz durust emas (Hadisdan). 40 - Ravish gapda fe’lga bog‘lanib keladi hamda aksariyat hollarda hol vazifasini bajaradi: Feruza boshidan o‘tganlari haqida jo‘shib, hayajonlanib gapirdi . - 4) Ravish sifat+ravish, sifat+ot tarzida bog`lanib kelib, belgining belgisini ifodalaydi va gapda sifatlovchi-aniqlovchi vazifasi bajaradi: Bu joylarda bizdek ko‘p mehnat qilgan bo‘lmasa kerak. Ba’zan ravish ot bilan bog‘lanib kelib, uning belgisini ifodalaydi va u ham sifatlovchi aniqlovchi bo‘lib keladi: - Ba’zi ravishlar otga ham bog`lanib, uning belgisini ko`rsatadi va sifatlovchi aniqlovchi vazifasini bajaradi: U hali-hanuz ona! 40 reja.tdpu.uz/shaxsiyreja/views/openlesson/download.php/?id=26432 69 - Ravish fe’lga bog`lanib, harakatning belgisini ifodalaydi va gapda hol vazifasini bajaradi: Yigit qizning ortidan yalingancha termulib qoldi. - Sifatlar ravishga o‘tmaydi, shu asosda ot bilan kelgan ravish ham sifat so‘z turkumiga o‘tmaydi va gapda daraja-miqdor holi vazifasida keladi: Sobir Ahmedovich kelajak hayoti haqida ancha mulohaza bilan gapirdi. - Ravish otlashish xususiyatiga ega, ya’ni ravish bog`lanib kelgan ot gapda qo`llanmaydi, natijada otning vazifasi ravishga yuklanadi ya’ni ravish otga xos egalik, kelishik, ko`plik affikslarini qabul qiladi va gapda ot kabi ega, qaratuvchi-aniqlovchi, to`ldiruvchi vazifalarida keladi: Ko‘pni ko‘rgan kishilardan maslahat so‘ramoq darkor (to‘ldiruvchi). Dunyoning mohiyatini anglab-anglamasdan ko‘plar o‘tib ketishdi (ega). Sen, muttaham, ertaning qadriga yetishni o‘rgan. (aniqlovchi). - Ravishlarda otlashish hodisasi, asosan, holat, miqdor belgisini (ba’zan payt belgisi) bildiruvchi ravishlarga xos. Ko‘pdan quyon qochib qutulmas.(to‘ldiruvchi ). - Ravish gapda hukm tushunchasini anglatib bosh bo`lak ot kesim vazifasida ham keladi: Kelajakda juda ko‘p orzularim bor. - Ravish o‘ziga xos yasalish shakliga ega: o‘zbekona, eskicha, tasodifan, butunlay. - Ravish sintaktik usul bilan ham yasaladi: bir oz, har gal, bir yo`la, dam- badam. - Ravish modal ma’no hosil qilishi mumkin. Bunda harakat belgisining kuchsizligi, ta’kid, noaniqlik ma’nosini beradigan modal so‘zlar hosil bo‘ladi. Bu modal ma’no sintetik shakl orqali hosil qilinadi, ya’ni ravishga -roq, -gina (- kina, -qina) affikslarini qo`shish orqali: ozroq, endigina, sekingina, hozirgina; ravishlarni aynan takrorlash yo`li bilan asta-asta, tez-tez, sal-pal. Yuqorida keltirilgan xususiyatlarning har biri ravishning asosiy tarkibi sanalib, uni ma’lum vazifa bajarishga undaydi. Ravish boshqa so‘z turkumlari bilan bir qancha ko‘rinishlariga asoslanib farq qilishi ko‘rildi. Lekin so‘z turkumlari orasida 70 o‘xshashlik ham yo‘q emas. Ularning umumiyligini maxsus qoidalar asosida ajratib olish mumkin. Ravish bajargan sintakrik vazifa ham boshqalarini takrorlamaydi, negaki u o‘zgarmas so‘z turkumi. U gapning barcha bo‘laklari vazifasini bajarib kelishi mumkin. Bundan tashqari, taqlid so‘zlar ham ma’lum sintaktik, vazifa bajarishi, gap bo‘lagi vazifasida kelishi mumkin. Yuqorida ravishning o‘zgarmas ekanligiga guvoh bo‘ldik. Taqlid so‘zlar esa morfologik jihatdan o‘zgaruvchan. Bu jihati bilan ravishdan ham ustunlik hosil qiladi: Ko‘chada bolalarning chug‘ur-chug‘uri tinmadi. Shu asosda taqlid so‘zlar ham gap bo‘laklariga ixtisoslashadi: - Taqlid so‘z kesim vazifasida keladi: To‘yxona g‘ala-g‘ovur. - Taqlid so‘z ega vazifasida keladi: hanuzgacha qo‘shnilarning pichir- pichiri tinmadi. - Taqlid so‘z hol vazifasida keladi: Bu tomonlarda shamol ertadan kechgacha g‘ir-g‘ir esadi. - Taqlid so‘z to‘ldiruvchi vazifasida keladi: Kishilarning vag‘ir-vug‘uriga quloq solmadim. - Taqlid so‘z aniqlovchi vazifasida keladi: Qo‘shni xonadan shivir-shivir ovoz eshitildi. Umuman olganda, taqlid so‘z ham morfologik jihatdan mustaqil ma’noga ega bo‘lgan so‘z sanaladi. Bob bo‘yicha xulosa. Mazkur bob dissertatsiya ishining asosiy qismini tashkil etadi. O‘zbek tilida so‘z turkumlari masalasi juda ko‘p bor o‘rganilgan va hayotga tatbiq etilgan. So‘z turkumlarining gap bo‘laklariga ixtisoslashishi masalasi esa alohida tadqiqot sifatida amalga oshirilmagan. Ma’lumki, faqat mustaqil so‘zlargina gap bo‘laklariga ixtisoslashish xususiyatiga ega. Taqlid so‘zlar esa bundan mustasno. Ushbu bobda ot, sifat, son, fe’l, olmosh, ravish va taqlid so‘zlarning morfologik, 71 semantic hamda sintaktik xususiyatlari ochib berilish bilan bir qatorda ularning gap bo‘laklari vazifasida kelishi asosli misollar bilan ko‘rsatib berildi. Mustaqil so‘z turkumlarini gap bno‘laklariga ixtisoslashtiruvchi kategoriya, asosan, kelishik kategoriyasi hisoblanadi. Kelishiklar bilan so‘zlar turlanadi va gapda ma’lum vazifani bajaradi. Aslida kelishik kategoriyasi ot so‘z turkumiga xos. Lekin boshqa so‘z turkumlari ham, jumladan, sifat, son, ravish otlashish xususiyatiga ega, olmoshlar esa otga ishora qilib keladi, natijada ularning barchasi kelishik qo‘shimchalarini oladi. Shu holatga qarab qaysi gap bo‘lagi vazifasida kelishini aniqlash mumkin. O‘zbek tilshunosligida so‘zlar ma’lum grammatik xususiyatlari, anglatgan ifodasi, sintaktik vazifasiga ko‘ra ma’lum guruhlarga ajratiladi. Har bir guruhning o‘ziga xos kategoriyalari, bajaradigan vazifalari mavjud bo‘ladi, biroq bir so‘z bir vaqtning o‘zida bir nechta turkumga xos xususiyatlarga ega bo‘lishi ham mumkin. Mana shunday vaziyatda u so‘z qaysi turkumga tegishli ekanlignini aniqlash masalasi yuzga chiqadi. So‘zlarning asosiy belgilarini aniqlash, qaysi so‘z turkumi xususiyatiga ega ekanligini oydinlashtirish uchun mazkur so‘zlarning matnda qo‘llanilishiga alohida e’tibor qaratish lozim bo‘ladi. Bunda bir so‘z turkumiga doir so‘z boshqa qaysi guruhdagi so‘z bilan birika olishi, natijada qaysi gap bo‘lagi bo‘lib kelishi qoidalarini ham sinchiklab kuzatmoq lozi m. UMUMIY XULO SALAR Tadqiqot ishini amalga oshirishda quyidagi xulosalarga kelindi: 1. Inson hayotida so‘zning ahamiyati cheksiz. U so‘z orqali borliqni, hissiyotlarini ifoda etadi, ehtiyojlarini qondiradi, mo‘jizalar yaratadi. Dunyoda qancha tillar bo‘lmasin, ularning markazini so‘z tashkil qiladi. Shu sababdan lingvistik tadqiqotlarning barchasi so‘z hodisasining atrofida aylanadi, so‘zning turli xil qirralarini kashf etadi. 2. Tilshunoslikda grammatikaning tarkibiy qismlari hisoblangan morfologiya va sintaksis ham so‘zning shakl hamda mazmun tomonlarini tadqiq etishga, ochib berishga, undan foydalanish va namoyon etishga 72 qaratilgan yo‘nalishlardan sanaladi. Bu ikki soha bir vaqtning o‘zida ham mushtarak, ham alohida-alohida xususiyatlarga egadir. Biroq, ular bir- birini taqozo etishi, bir-birisiz mavjud bo‘la olmasligi ko‘plab tadqiqotlar asosida isbotlangan. Mazkur tadqiqot ishida ham buning guvohik bo‘lindi; 3. Morfologik va sintaktik hodisalarning tilshunoslik tarixidan boshlab bugungi kunga qadar bosib o‘tgan yo‘li, shakllari borasida ilmiy adabiyotlar, nashrlar, tadqiqot ishlari anchayin salmoqli ekanligi ko‘zga tashlandi. Ma’lum bo‘ldiki, morfologiya, sintaksis, umuman grammatika bo‘yicha har qaysi davrda, har qaysi tilshunoslikda juda ko‘p ishlar amalga oshirilgan. Ko‘rib chiqilgan ishlarda bir-biriga o‘xshash fikrlar, shuningdek, bir-birini inkor qiluvchi qarashlar ham uchrab turadi. ularning har biriga ishda batafsil to‘xtalishga harakat qilindi; 4. So‘z hech qachon yolg‘iz holda biror vazifa bajara olmaydi. So‘zlar bir- biriga qo‘shilib voqelanganda mazmun kasb etishi, muloqot jarayonini hosil qilishi mumkin. So‘z shakli morfologik nuqtayi nazardan ma’lum turkumga tegishli bo‘lsa, sintaksisda ushbu turkumga oid so‘zning gapdagi vazifasi o‘zgaradi va u biror gap bo‘lagiga ixtisoslashadi. Mazkur jarayon tilshunoslar tomonida turli nuqtayi nazarlar asosida talqin qilinadi. Ularning har biri asosli, har biri ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. 5. O‘zbek tilida so‘z turkumlari masalasi juda ko‘p bor o‘rganilgan va hayotga tatbiq etilgan. So‘z turkumlarining gap bo‘laklariga ixtisoslashishi masalasi esa alohida tadqiqot sifatida amalga oshirilmagan. Ma’lumki, faqat mustaqil so‘zlargina gap bo‘laklariga ixtisoslashish xususiyatiga ega. Taqlid so‘zlar esa bundan mustasno. Mustaqil so‘zlardan ot, sifat, son, fe’l, olmosh, ravish va taqlid so‘zlarning morfologik, semantic hamda sintaktik xususiyatlari ochib berilish bilan bir qatorda ularning gap bo‘laklari vazifasida kelishi asosli misollar bilan aniqlandi. 73 6. Mustaqil so‘z turkumlarini gap bno‘laklariga ixtisoslashtiruvchi kategoriya, asosan, kelishik kategoriyasi hisoblanadi. Kelishiklar bilan so‘zlar turlanadi va gapda ma’lum vazifani bajaradi. Aslida kelishik kategoriyasi ot so‘z turkumiga xos. Lekin boshqa so‘z turkumlari ham, jumladan, sifat, son, ravish otlashish xususiyatiga ega, olmoshlar esa otga ishora qilib keladi, natijada ularning barchasi kelishik qo‘shimchalarini oladi. Shu holatga qarab qaysi gap bo‘lagi vazifasida kelishini aniqlash mumkin. 7. O‘zbek tilshunosligida so‘zlar ma’lum grammatik xususiyatlari, anglatgan ifodasi, sintaktik vazifasiga ko‘ra ma’lum guruhlarga ajratiladi. Har bir guruhning o‘ziga xos kategoriyalari, bajaradigan vazifalari mavjud bo‘ladi, biroq bir so‘z bir vaqtning o‘zida bir nechta turkumga xos xususiyatlarga ega bo‘lishi ham mumkin. Mana shunday vaziyatda u so‘z qaysi turkumga tegishli ekanlignini aniqlash masalasi yuzga chiqadi. 8. So‘zlarning asosiy belgilarini aniqlash, qaysi so‘z turkumi xususiyatiga ega ekanligini oydinlashtirish uchun mazkur so‘zlarning matnda qo‘llanilishiga alohida e’tibor qaratish lozim bo‘ladi. Bunda bir so‘z turkumiga doir so‘z boshqa qaysi guruhdagi so‘z bilan birika olishi, natijada qaysi gap bo‘lagi bo‘lib kelishi qoidalarini ham sinchiklab kuzatmoq lozim. Foydalanilgan adabiyotlarro‘yxati: I Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar: 4. Mirziyoyev Sh.M.. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. –T.: “O‘zbekiston”, 2017. – 488-b. 5. Mirziyoyev Sh.M.. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston Davlatini birgalikda barpo etamiz. –T.: “O‘zbekiston”, 2016. 56 b. 74 6. O‘zbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev dushanba kuni o‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilganining 30 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi nutqi, 22 oktabr 2019. 7. O‘zbekiston Respublikasi prezidentining 2019-yil 21-oktabrdagi “O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeini tubdan oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni. –Toshkent, 2019. 8. Президент Шавкат Мирзиёевнинг ўзбек тилига давлат тили мақоми берилганининг ўттиз йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги нутқи .–Toshkent, 2019. http://xs.uz/uz/ . 9. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш . Мирзиёев нинг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони. 10. Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –Toshkent, 2008, 86-b. II Ilmiy adabiyotlar : 11. Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish . / Oliy o‘quv yurtlarining fil. fak. talabalari uchun darslik - Т .: "Sharq", 2010. - 176 b. – B.109; 12. Abdurahmonov G‘. O‘zbek tili grammatikasi. (Sintaksis). – Toshkent: “O‘qituvchi”, 1996. – B. 24 13. Abdurahmonov G‘.. Qo‘shma gap sintaksisi asoslari. – Toshent, 1958. 325 b . – B . 280-318. 14. Abdurahmonov N.. Qadimgi turkiy til. – Toshkent: “O‘qituvchi”, 1989. – B. 156. 15. Abdurauf Fitrat. Tanlangan asarlar: Darslik va o‘quv qo‘llanmalari, ilmiy maqola va tadqiqotlar / Mas’ul muharrir B. Qosimov; Nashrga tayyorlovchi va izohlar muallifi H. Boltaboyev. — T.: «Ma’naviyat», 2009. — B. 336. 16. Ashurova D. va boshqalar. Gapning uyushgan va ajratilgan bo‘laklari. – Toshkent, 1962. 181 b. – B. 7. 17. Asqarova M., Abdurahmonov X. O‘zbek tili grammatikasining praktikumi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1981. – B.245. 75 18. A бдураҳмонов Ғ., Шукуров Ш., Маҳмудов Қ.. Ўзбек тилининг тарихий грамматикаси. – Тошкент:Ўзбекистон файласуфлари жамияти нашриёти, 2008. 52 -9 б.; 19. A бдураҳмонов Ғ., Шукуров Ш., Маҳмудов Қ.. Ўзбек тилининг тарихий грамматикаси. – Тошкент:Ўзбекистон файласуфлари жамияти нашриёти, 2008. 529 б. -Б.26. 20. A бдураҳмонов Н. Қадимги туркий тил. – Тошкент: Ўқитувчи, 1989. 156 б .; 21. A зимов И., Раҳматов М. Қадимги туркий тил. – Тошкент, 2005. 134 б.; 22. A лиев A ., Содиқов Қ.. Ўзбек адабий тили тарихидан. – Тошкент: Ўзбекистон, 1994. 117 б. – Б.59. 23. Fozilov E. O‘zbek tilining tarixiy morfologiyasi. – Toshkent: Fan, 1965. 175 b. – B.9. 24. G‘ulomov A. Sodda gap.- Toshkent, 1965. – B.98. 25. G‘ulomov A.G.. Sodda gap. – Toshkent: O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1965. 98 b . – B .6. 26. Hamrayev M., Muhamedova D., Shodmonqulova D., G‘ulomova X., Yo‘ldosheva Sh. Ona tili ( darslik ). - Toshkent : MOLIYA - IQTISOD , 2007- yil . 27. Hamrayev M.. Ona tili. - Toshkent: “Ilm-ziyo-zakovat”, 2019. 150-155. 28. Hamrayev M.. Ona tilidan lisoniy tahlil qoliplari. - T.: TDPU, 2019. 29. Mahmudov N. A.O‘zbek tilining nazariy grammatikasi (Sintaksis). – Toshkent: O‘qituvchi, 1995. – 228 b. – B. 4. 30. Mahmudov N., Nurmonov A.. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi (Sintaksis). – Toshkent: O‘qituvchi, 1995. – 228 b. 31. Mirtojiyev M. Gap bo‘laklarida semantik-sintaktik nomutanosiblik. – Toshkent: Universitet, 2008. 208 b. – B.10. 32. Mirtojiyev M.. Gap bo‘laklarida semantic-sintaktik nomutanosiblik. – Toshkent: Universitet, 2008. 208 b. – B.10. 33. Nazarova S.. O‘zbek tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992. – B.100. 76 34. Nurmonov A. Tanlangan asarlar. –Toshkent: “Akademnashr”, II jild, 2012. – B.418. 35. Nurmonov A. va boshqalar. O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi. – Toshent:Fan, 1992. 297 b. – B. 6. 36. O‘zbek tili grammatikasi. II tom. Sintaksis./ mas’ul muharrirlar: G‘.A. Abdurahmonov va boshq. – T.: “Fan”, 1976. – B.560. 37. Qodirov M. va boshqalar. Ona tili. /8-sinf uchun darslik. – Toshkent: Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2014. – B.144. 38. Rahmonov N., Sodiqov Q.. O‘zbek tili tarixi./ darslik. – Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti. – Toshkent, 2009. – B.225. 39. Sanaqulov S. O‘zbek tilida egasi topiladigan gaplarning stilistik xususiyatlari. Magistrlik dissertatsiyasi. – Samarqand, 2012. – B.82. 40. Sayfullayeva R. Hozirgi o‘zbek tilida qo‘shma gaplarning substantsional (zotiy) talqini. – Toshkent. “Fan”, 2007.– B.19. 41. Yo‘ldoshev A., Said N.. Grammatika. Nahv. – Toshkent, 1933. 42. Zamonaviy o‘zbek tili. / mas’ul moharrir R.Sayfullayeva. – Toshkent, 2008. 522 b. – B.440. 43. Zamonaviy o‘zbek tili. / mas’ul moharrir R.Sayfullayeva. – Toshkent, 2008. 522 b. – B.387 44. Zamonaviy o‘zbek tili. / mas’ul muharrir Sayfullayeva R. – Toshkent, 2008. 522 b . – B .400.; 45. Абдурахманов Г. Основы синтаксиса сложного предложенияю – Ташкент, 1958ю – С.325. 46. Абдурахмонов Н. Қадимги туркий тил. – Тошкент: Ўқитувси, 1989. – Б. 156. 47. Абдураҳмонов Ғ. Қўшма гаплар классификацияси // Ўзбек тили ва адабиёти масалалари. — 1980. № 4. 48. Абдухалимова, С. У. O ‘ zbek tilshunosligida sintaksis va qo ‘ shma gaplar nazariyasi / С. У. Абдухалимова. — Текст : непосредственный // Молодой 77 ученый. — 2020. — № 20 (310). — С. 674-676. — URL : https :// moluch . ru / archive /310/69941/ 49. Азизов Отақўзи. Тилшуносликка кириш. – Тошкент: Ўқитувчи, 1996. -176 б.; 50. Азизов Отақўзи. Тилшуносликка кириш. – Тошкент: Ўқитувчи, 1996. -176 б. 51. Базаров О. Ўзбек тилида гапнинг коммуникатив (актуал) тузилиши. Филология фанлари номзоди илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация автореферати. – Фарғона, 2004. – Б.23. 52. Баскаков Н. A ., Содиқов A .С., A бдуазизов A . A .. Умумий тилшунослик. – Тошкент: Ўқитувчи, 1979. 191 б.; 53. Баскаков Н.А., Содиков А.С., Абдуазизов А.А.. Умумий тилшунослик. – Т.: Ўқитувчи, 1979. – Б.192 . 54. Болгова, Ольга Алексеевна. Назывное предложение в тексте: на материале современного английского языка : диссертация ... кандидата филологических наук : 10.02.04. - Москва, 1988. - 182 с . 55. Бошмонов М.. Ўзбек тилининг гап бўлакларини Система сифатида ўрганиш методологияси. / ўқув қўлланма. – Хўжанд, 1994. 36 б ; 56. Ғуломов A.. Содда гап.- Тошкент:Ўзбекистон ССР фанлар академияси нашриёти, 1965. 98 б.; 57. Думшева Надежда Валентиновна. Назывные предложения в художественной литературе. issledovatelskaya_rabota_0.doc (live.com) . 58. КУРİЛОВИЧ, Э., (1962). Деривация Лексическая и Деривация Синтаксическая. Очерки по Лингвистике. - М.: İздателство İностранной Литературе. 59. Маҳмудов Н. Ўзбек тилидаги содда гапларда семантик-синтактик ассиметрия. – Тошкент, 1984. 60. Маҳмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси.– Тошкент: Ўқитувчи, 1995. –228 б. 78 61. Миртожиев М. Гап бўлакларида семантик-синтактик номутаносиблик. – Тошкент: Университет, 2008. –200 б. 62. Мусаев А. Ўзбек сўзлашув нутқи услубида гап бўлаклари тартиби: Филол.фан. номз. ..дисс. автореф. – Самарқанд, 2000. -25 б. 63. Нурмонов A . ва бошқалар. Ўзбек тилининг мазмуний синтаксиси. – Тошкент: Фан, 1992. 297 б.; 64. Нурмонов А., Искандарова Ш. Тилшунослик назарияси. Ўқув қўлланмаси (магистрлар учун). – Тошкент, 2008. -176 б; 65. О.В.Пруссова. Слова-предложения в современном немецком языке. A втореферата кандидат филологических наук. Диссертация на тему «Слова-предложения в современном немецком языке», скачать бесплатно автореферат по специальности ВАК РФ 10.02.04 - Германские языки (dissercat.com) 66. Потебня А.А. Из записок по русской грамматике. т. I - II . М.:Учпедгиз, 1958, с.15; 67. Потебня А.А. Из записок по русской грамматике. т. I - II . М.:Учпедгиз, 1958, с.15; 68. Расулов И. Ҳозирги ўзбек адабий тилида бир составли гаплар. – Тошкент: Фан, 1974. 69. Сайфуллаева Р., Абузалова М. Гапнинг энг кичик қурилиш қолиплари ҳақида. Ўзбек тили ва адабиёти, 1991, №4. –Б.42-44. 70. Сайфуллаева Р., Менглиев Б., Боқиева Г., Қурбонова М., Юнусова З., Абузалова М. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Синтаксис. – Тошкент, 2006. – 172 б. 71. Серебренников Б.А., Гаджиева Н.З. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. –Баку, 1979. 72. Собиров А. Шеъриятда сўз тартиби: Филол.фан. бўйича фалсафа д-ри (РhD) дисс. автореф. – Самарқанд, 2020. – 47 б. 73. Тошалиев И. Ҳозирги ўзбек тили. Синтаксис. Синтактик ва синтагматик қайта бўлиниш. Парцелляция. – Тошкент: Zar qalam, 2004. – 145 б. 79 74. Тўйчибоев Б. Ҳозирги ўзбек тилида синтактик синонимика. –Тошкент: Фан, 1988. 75. Турниёзов Н., Турниёзова К., Хайруллаев Х. Структур синтаксис асослари. – Тошкент: Фан, 2009. – 138 б. 76. Туропова М. Ўзбек шевалари синтаксиси.–Тошкент: Фан, 1984. – 143 б. 77. Турсунов У., Ўринбоев Б.. Ўзбек адабий тили тарихи. -Тошкент: Ўқитувчи, 1982. – 177 б.; 78. У.Турсунов, Б.Ўринбоев. Ўзбек адабий тили тарихи. -Тошкент: Ўқитувчи, 1982. – 177 б.; 79. Ўзбек тили грамматикаси. II том. 2-том. Синтаксис. – Тошкент: Фан, 1976. – 560 б. 80. Узбек тилининг изоҳли луғати. Бешинчи жилд, 179- bet . 81. Фозилов Э. Ўзбек тилининг тарихий морфологияси. – Тошкент:Фан, 1965. 175 б. – Б.7. 82. Фозилов Э.. Ўзбек тилининг тарихий морфологияси. – Тошкент:Фан, 1965. 175 б.; 83. Холиқов Ҳ . Ҳозирги ўзбек адабий мураккаблашган содда гаплар услубияти ( А . Қаҳҳор асарлари материаллари асосида ): Филол . фан . ном … дисс . – Тошкент , 1993. 84. Ҳайназарова М.. Сўроқ гапларда шакл ва мазмун номувофиқлиги. Филология фанлари номзоди илмий дарадасини олиш учун ёзилган диссертация автореферати. – тошкент, 1999. – Б. 25. 85. Ҳожиев A .. Ўзбек тили морфологияси, морфемикаси ва сўз ясалишининг назарий масалалари. – Тошкент:Фан, 2010. 263 б.; 86. Ҳожиев А. Тилшунослик терминларининг изоҳли луғати. – Тошкент , 2002. – Б .158. 87. Ҳожиев А.Тилшунослик терминларининг изоҳли луғати. – Тошкент , 2002. – Б .158. 88. Ҳошимов Г.М. Типология сложных предложений разносистемных языков.– Т. «Фан», 1991. – C .105. 80 89. Ҳошимов Г.М. Типология сложных предложений разносистемных языков.– Т. «Фан», 1991. – C .105. 90. Элтазаров Ж. . Ўзбек тилида сўз туркумларининг ўзаро алоқаси ва кўчиши./ Филология фанлари доктори илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация. – Тошкент – 2007. III. Internet sahifalari: 91. http://xs.uz/uz/ . 92. https :// frenchonline . ru /% D 0% BF % D 1%80% D 0% B 5% D 0% B 4% D 0% BB % D 0% BE % D 0% B 6% D 0% B 5% D 0% BD % D 0% B 8% D 1%8 F % D 0% BD % D 0% B 0% D 1%84% D 1%80% D 0% B 0% D 0% BD % D 1%86% D 1%83% D 0% B 7% D 1%81% D 0% BA % D 0% BE % D 0% BC / 93. https :// moluch . ru / archive /310/69941/ 94. https :// obrazovaka . ru / russkiy - yazyk / tipy - predlozheniy . html 95. https :// skyeng . ru / articles / kakie - byvayut - tipy - predlozhenij - v - anglijskom - yazyke / 96. issledovatelskaya_rabota_0.doc (live.com) . 97. Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi (TÜRKLAD) Cilt 1 Sayı 1 2017, s. 1-14, TÜRKİYE (dergipark.org.tr) 98. Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi (TÜRKLAD) Cilt 1 Sayı 1 2017, s. 1-14, TÜRKİYE (dergipark.org.tr) 99. Диссертация на тему «Слова-предложения в современном немецком языке», скачать бесплатно автореферат по специальности ВАК РФ 10.02.04 - Германские языки (dissercat.com) 81

So‘z turkumlarining gap bo‘laklariga ixtisoslashuvi (funksional-semantik va sintaktik-stilistik tahlilda)

Купить