So‘zlashuv nutqi va dialogik replika - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	652.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

So‘zlashuv nutqi va dialogik replika

Купить

SO‘ZLASHUV NUTQI VA
DIALOGIK REPLIKA
Mavzu bo‘yicha tayanch tushunchalar: Replika,
monolog, dialog, polilog, nutqiy reaksiya, luqma,
kommunikativ, nutqiy reaksiya, emotsional-
ekspressiv konstruksiyalar, situativ replikalar,
nutqiy aksiyani ifodalovchi replikalar

Kishilar o‘zaro bir-birlari bilan
fikr almashadilar. Fikr
almashuv gap orqali amalga
oshiriladi. Gap tarkibida
so‘zlarning o‘zaro bog‘lanish
yo‘llari, gap va uning
grammatik belgilari
sintaksisda o‘rganiladi.
Demak sintaksisning o‘rganish
ob’ekti so‘z birikmasi va
gapdir.

So‘zlashuv nutqida har doim yozma nutqdagi kabi
gapning chegarasini aniqlash qiyin. Chunki u fikr
yuritish jarayonini aks ettiradi.
So‘zlashuv nutqi tarkibidagi gaplar o‘zining
qo‘yidagi xususiyatlari bilan ajralib turadi.
1. Ritmi va melodikasi bilan ajraladi:
Xolmat. Yo‘q... axir, bu, qo‘ying-e. Po‘latov.
Xolmat ota... r... Xolmat ota (K.YAshin).

R o h a t. Dadangdan xaqingni
talab qilasan.
R o h a t. Farzandlik haqqingni,
merosingni! (H.G‘ulom).Rustam. Qanaqa haqqimni? 2. Asosiy gap tarkibidagi biror
bo‘lakni izohlash maqsadida gap
ichiga boshqa gap, so‘z birikmasi
va so‘zlar kiritiladi:

3. Ko‘chirma gaplar to‘la shakllangan muallif gapi
bilan birga keladi:
Rustam. Qanaqa haqqimni?
Rohat. (baqiradi). “Qanaqa haqim” emish?
(H.G‘ulom).

4. Gapning birinchi qismida aytilgan fikrni va
shu fikrni ifodalovchi so‘zni ikkinchi qismida
takrorlash hollari ham bor.
Po‘latov. Dadang to‘g‘risida aytganlarim esingdan
chiqmasin, tayyormisan?
Lola. CHiqmaydi... Hamisha tayyorman (K.Yashin).
Qobil o‘g‘il ot mindirar, Noqobil o‘g‘il otdan indirar
(Maqol).

5. Aytilgan fikrlarni mustahkamlash
maqsadida xulosa xarakteriga ega bo‘lgan
gaplar ko‘p ishlatiladi. Xulosa – gaplar
ba’zan bir yoki bir necha so‘zlardan,
frazeologik birikmalardan iborat bo‘lishi
mumkin: G‘ulom (muloyimlanib). Koyimang
jonginam. Bir zumda o‘tliqib ketasiz-da. Hazil-
hazil (K.Yashin).


6. So‘zlashuv nutqida qo‘llaniladigan
gaplarning struktural tipi: suhbat
mavzusiga, maqsadiga, nutq amalga
oshuvchi sharoitga, suhbatdoshlar
kayfiyati va nutqi xarakteriga bog‘liq.
Lekin qo‘shma gaplarga nisbatan sodda
gaplar ko‘proq qo‘llaniladi. Ayniqsa, bir
sostavli sodda gaplar, to‘liqsiz, so‘roq
gaplar ko‘p ishlatiladi.

Replikalarning
kommunikativ yo‘nalishi.
Malumki, har bir dialog
tarkibidagi replikalar o‘zidan
oldingi yoki keyingi
replikalar asosida
rivojlanadi. Natijada dialog
shakllana boshlaydi.

Nutqimizdagi har bar gap fikr
bildirish, xabar berish vazifasidan
tashqari emotsiyani ham bildirish
uchun qo‘llaniladi. Demak,
kommunikatsiya ( darak berish,
xabar qilish, darak, aloqa )
intelektual (aqliy) holatni ham,
emotsional holatni ham o‘z ichiga
oladi.

Tinglovchi diqqatini o‘z nutqiga jalb qilish
uchun turli murojaat shakllaridan
foydalanadi. Masalan, so‘rashni bildiradigan
replikalar sostavida kim, qaysi kabi
olmoshlar, daqqatni jamlash maqsadida ey,
hoy kabi undovlar, fikrni davom ettirishga
undovchi qani so‘zi va vokativ formalar
qo‘llanadi.

Replikalarning kommunikativ
yo‘nalishi haqida yo‘l-yo‘lakay
aytilgan ayrim fikrlar mavjuddir. N.
YU. Shvedova takror –
replikalar haqida gapirar ekan, ular
birinchi replikada aytilgan fikrni
tasdiqlaydi yoki inkor etadi, chunki
ular mustaqil nutqiy birliklar
sanalmaydi va hech qanday yangi
xabar etkazmaydi[11 Шведова
Н.Ю. Очерки по синтаксису
русской разговорной речи, М.,
1960, стр. 360]11 deb uqtiradi.

Dialogik
replika–
nutqiy
reaksiya.

Malumki, dialogik replika nutqiy reaksiya sifatida
namoyon bo‘luvchi replika bir necha xususiyatga ega.

Dastlab dialogik replikada subektiv mazmun o‘z
ifodasini topadi. Undagi subektivlik shuki, replika faqat
yangi xabarni ifodalamasdan, nutq vaziyatida paydo
bo‘lgan bazi faktlar asosida suhbatdoshlarning bir-biri
nutqiga subektiv bahosi va munosabati ifodalanadi.


L.P. Yakubovskiy: “Dialog ishtirokchilaridan
birining nutqiga replika deb ataladi, ulardan birining
nutqi tamomlangan joyi replikaning chegarasi sanaladi,
- deydi. G.O. Vinokur esa replikani “alohida
olingan personajning bir butun gapi bo‘lib u boshqa
personajning so‘zi bilan bo‘linmaydi”.

Shu xildagi ta’rifni E.A. Trofimova ishida
ham uchratamiz.

N utqiy situatsiya so‘zlashuvda va ba’zan
yozma adabiyotda quyidagi vazifalarni
bajaradi:
So‘zni almashtirish orqali
replika ma’nosini ifodalaydi:
Qayoqqa?
O‘g‘illarim
yoniga(Y.Shamsharov). Misoldagi
“qayoqqa?”
replikasi –
qayoqqa
jo‘naymiz,
qayoqqa
boramiz,
qayoqqa ketamiz
va hokazo
replikalarning
o‘rnida kelgan.

Bunday elliptik konstruksiyalar situatsiya vositasida
nisbiy tugallangan xabarni ifodalaydi va o‘zining
lug‘aviy hamda grammatik sostavini to‘ldirishni talab
etmaydi.
2. Situatsiya yordamida replikaning mohiyati oydinlashadi.
Mohiyat esa semantik kategoriya hisoblanadi:
Taqillatma, men uxlayman (“Sharq yulduzi”).
Misolidan ko‘rinib turibdiki, birinchi replika ovoz reaksiyasiga
nisbatan “taqillatishni to‘xtat” ma’nosini berayapti.

Assimilatsiya
. (lot.
Assimilation –
o xshab ʻ
ketish). Biror
tovushning
boshqa tovush
ta sirida unga
ʼ
o xshashlik
ʻ
(bir xillik)
tomon
o zgarishi:
ʻ
oshshi<oshni,
tussiz<tuzsiz
kabi. Assimilyatsiyaning bir
necha turi farqlanadi:
to liq assimilyatsiya
ʻ
(ketdi-ketti);
to liqsiz assimilyatsiya
ʻ
(sunbul-sumbul, ketgan-
ketkan);
progressiv
assimilyatsiya
(otti-otni);
regressiv
assimilyatsiya
(tussiz-tuzsiz); yondosh
assimilyatsiya
(ketdi-ketti); distant
assimilyasiya
(moshkichiri -
mochkichiri).

E’TIBORINGIZ UCHUN TASHAKKUR!

So‘zlashuv nutqi va dialogik replika

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish