So‘zning morfеmik tarkibini o‘rganish yuzasidan olib boriladigan ishlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	32.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

So‘zning morfеmik tarkibini o‘rganish yuzasidan olib boriladigan ishlar

Купить

So‘zning morf е mik tarkibini o‘rganish yuzasidan olib boriladigan ishlar.
Reja:
1. Boshlang‘ich sinflarda so‘zning morf е mik tarkibini o‘rganish tizimi.
2. So‘zning morfеmik tarkibini o‘rganish yuzasidan olib boriladigan ishlar
3. O‘zak va qo‘shimcha ustida ishlashning mazmuni va metodikasi.
4. So’z yasalishini o’rgatish darslarini tashkil etish.

Boshlang‘ich sinflarda so‘zning morfеmik tarkibini o‘rganish tizimi.
So’zning leksik ma’nosini aniqlash maqsadida uni morfemalarga
ajratish til haqidagi fanda o’zining nazariy asosiga ega. So’zning tarkibi
ya’ni ma’noli qismlarini o’rganish so’z turkumlarini o’rganishga zamin
hozirlaydi. So’zning morfemik tuzilishini farqlamasdan o’quvchilar so’z
turkumining mohiyatini ongli o’zlashtira olmaydi. Orfografiyaga oid
morfologik tamoyil asosida yoziladigan so’zlarning imlosini
o’zlashtirishda ham o’quvchilarda so’zni morfemalarga ajratish
malakasi yetarli darajada bo’lishi lozim. Jumladan, talaffuzda kelli, ketti
so’zlari har doim morfologik tamoyil asosida keldi, ketdi shaklida
yozilishida kel (asos)+di (qo’shimcha), ket (asos)+di
(qo’shimcha) tarzida ma’noli qismlarga bo’linishini bilishi ahamiyatlidir.
Boshlang’ich ta’limning ona tili dasturiga muvofiq so’zning
morfemik tarkibi 3-sinfida o’rganiladi. Bunda ”so’z tarkibi”, ”so’zning
o’zagi”, ”so’z yasovchi qo’shimchalar”, ”so’z yasovchi qo’shimchalar” haqida
elementar bilim beriladi. 4-sinfda morfologiyani tizimli o’rganish
boshlanadi. Bunda so’z tarkibi bo’yicha olgan boshlang’ich bilimlari
kengaytiriladi, chuqurlashtiriladi, murakkab so’zlarning tarkibi tahlil
qilinadi. So’z tarkibini o’rgatishda o’zak va qo’shimchalardagi unli va
undosh tovushlarning o’zgarish hollariga alohida e’tibor qilish talab
etiladi.
Shuningdek, so’z tarkibini analiz qilishda o’qituvchi kichik yoshdagi
bolalar uchun ma’nosi tushunarli bo’lgan, ularning nutqida tez-tez
uchraydigan so’zlar tanlab olinsa maqsadga muvofiq bo’ladi. Chunki
bolalar tanlangan so’zning leksik ma’nosini tushunsagina uning o’zak

va qoshimchasini ongli farqlaydi va ajratadi. Masalan, kitobim // kitob
(o’zak)+im (qo’shimcha), gullar // gul (o’zak)+lar (qo’shimcha) kabi.
Demak, s o’zning eng kichik, bo’linmaydigan ma’noli qismi
morfema deyiladi. Morfema ikki turga bo’linadi:
1. O’zak morfema – so’zda albatta qatnashadigan va leksik ma’no
anglatadigan morfema.
2. Qo’shimcha morfema – mustaqil holda leksik ma’no
anglatmay, so’zning leksik va grammatik ma’nolari shakllanishi uchun
xizmat qiladigan morfema.
Qo’shimchalar ma’no va vazifasiga ko’ra ikki turga bo’linadi:
1. So’z y asov chi qo’shimchalar. Ular so’zning leksik ma’nosini
shakllantirish uchun xizmat qiladi. Masalan, bog’bon, paxtakor, gulzor,
ishchi so’zlaridagi -bon, -kor, -zor, -chi so’z yasovchi affikslardir.
2. Shak l y asov chi qo’shimchalar. Bu qo’shimchalar so’zlarni
grammatik jihatdan shakllantirib, turli grammatik ma’nolarni
ifodalaydi. Masalan, maktablarimizni so’zida -lar, -imiz, -ni shakl
yasovchi qo’shimchalar bo’lib, -lar ko’plik ma’nosini, -imiz egalikning I
shaxs ko’plik ma’nosini, -ni tush um kelishigi ma’nosini ifodalaydi.
Morfemalarning qo’shilishi bir-biriga ta’sir qiladi, bun dan tashqari,
ko’pgina o’zak va so’z yasovchi qo’shimchalar ko’p ma’noli. Shunga
qaramay, ko’p so’zlarning leksik ma’nosini uning mor femik tarkibiga
qarab aniqlash qiyin, bu maqsadda so’zni morfemalarga ajratishdan
foydalanishga to’g’ri keladi.
O’quvchilar so’zning morfemik tarkibini va so’z yasalishini
o’rganishlariga qarab, so’zni morfemalarga ajratishdan ongli foydalana

boshlaydilar. Ular yasama so’zlarning leksik ma’nosini so’zlarning
semantik o’xshashligiga qarab bilib oladilar.
So‘z morfеmik t ark ibini o‘rganish y uzasidan olib boriladigan
ishlar .
So’zlarning morfemik tarkibi ustida ishlashning ahamiyati va
shunga mos ravishda o’qituvchining vazifalariga quyidagilar kiradi:
1. So’zning morfemik tarkibi ustida ishlash bilan o’quvchilar
so’zning leksik ma’nosini aniqlashning asosiy usullaridan birini bilib
oladilar. Bunda o’qituvchining vazifasi o’quvchilar so’zlarning leksik
ma’nosi va morfemik tarkibi bir-biriga bog’liqligini bilib olishi uchun
eng qulay sharoit yaratish, shu asosda ularning lug’atiga aniqlik
kiritishga maqsadga muvofiq rahbarlik qilish hisoblanadi.
2. So’z yasalishi haqidagi elementar bilim ham o’quvchilarning
tilimizning yangi so’zlar bilan boyishining asosiy manbasini
tushunishlari uchun muhimdir. Yangi so’z tilda mavjud bo’lgan
morfemalardan, ma’lum usul va modellar asosida vujudga keladi
(yasaladi). So’z yasalishini kuzatish o’quvchilarda so’zga faol
munosabatni shakllantirishga ijobiy ta’sir etadi, tilning rivojlanish
qonuniyatlarini tushunishga olib keladi.
3. So’z yasalishi asoslari bilan tanishish o’quvchilar lug’atini atrof-
muhit haqidagi bilimlar bilan boyitishga imkon beradi. Predmet,
jarayon, voqea-hodisalar haqidagi tushunchalar so’z bi lan ifodalanadi.
So’zlar o’rtasidagi ma’no va tuzilish jihatidan bog’lanishni belgilash
o’zaro munosabatda bo’lgan tushunchalar o’rtasidagi bog’lanishga
tayanadi (masalan, traktor v a traktorchi so’zlari o’zaro munosabatda

bo’lgan tushunchalar, shu tufayli ma’ no va tuzilishiga ko’ra
bog’langan). O’quvchilar so’zlarning ma’no va tuzilishiga ko’ra o’zaro
munosabatini haqiqatan bilsalar, atrof-muhitda mavjud bo’lgan
predmetlar, jarayonlar, voqealar o’rtasidagi bog’lanishni chuqur
tasavvur etadilar, biladilar.
4. So’zda morfemaning ahamiyatini anglash, shuningdek,
qo’shimchalarning semantik ma’nosini bilish o’quvchilarda nutqning
aniq shakllanishiga ta’sir etadi. O’qituvchining vazifasi o’quvchilarning
so’zning leksik ma’nosini tushunibgina qolmay, kontekstda aniq
qo’shimchali so’zlardan ongli foydalanishlarini ham o’rgatish
hisoblanadi.
5. So’zning morfemik tarkibini o’rganish imloviy malakalarni
shakllantirishda ham katta ahamiyatga ega. Fonetik tamoyil yangi
o’zbek imlosining yetakchi tamoyili bo’lib, bunga binoan so’zlar va
ularning tarkibiy qismi (o’zak va qo’shimchalar) ko’proq talaffuziga
muvofiq yoziladi. O’zak va qo’shimchalarni to’g’ri yozish malakasini
nazariy asosda shakllantirish fonetik, so’z yasalishiga oid, grammatik
b ilimlarni maqsadga muvofiq tatbiq etishni talab qiladi. Shuning uchun
so’zning morfemik tarkibini o’rganishning muhim vazifalaridan biri
o’zak va qo’shimchalarni to’g’ri yozish malakasini shakllantirish uchun
zarur bo’lgan bilim va ko’nikmalar asosini yaratish hisoblanadi.
6. So’zning morfemik tarkibini o’rganish o’quvchilarning aqliy
qobiliyatini o’stirishda, xususan, til birligi sifatida so’zni ongli bilib olish
uchun zarur bo’lgan maxsus aqliy ko’nikmalarni shakllantirishda ham
ahamiyatli. O’qituvchining vazifasi ta’lim jarayonida bilimni o’zlashtirish

bilan o’quvchilarda aqliy faoliyatni o’stiradigan, analiz, taqqoslash
ko’nikmalarini shakllantiradigan sharoit yaratish hisoblanadi.
O‘zak v a qo‘shimcha ust ida ishlashning mazmuni v a
met odik asi.
“O’zak” tushunchasini shakllantirishda o’quvchilar o’zak o’zakdosh
so’zlarning umumiy qismi ekani va u barcha bir xil o’zakli so’zlarning
ma’nosidagi umumiylikni o’z ichiga olishi bilan tanishtiriladi. O’zakdosh
so’zlarni tahlil qilish bilan o’quvchilar so’zning qaysi qismi shu
so’zlardan o’zakdosh so’zlar hosil qilayotganini tushuntirishga (bunda
ular o’zakni ajratadilar), qaysi qismi har xil ma’noli so’zlar hosil
qilayotganini tushuntirishga (bun da ular so’z yasovchi qo’shimchalarni
ajratadilar) o’rgatiladi. Bunday vazifalarni to’g’ri bajarish natijasida
o’quvchilar o’zak va so’z yasovchi qo’shimcha so’zning leksik ma’nosini
hosil qilishdagi muhim vosita ekanligini elementar tarzda bo’lsa ham
tushunadilar, shuningdek, o’zak o’zakdosh so’zlarga asos bo’ladigan
qism ekanini bilib oladilar.
O’zak ustida ishlash bu bilan tugamaydi, balki boshqa
morfemalarni maxsus o’rganishga ajratilgan darslar mazmuni bilan va
keyinroq so’z turkumlari o’rganilganda , so’z yasashga doir mashqlar
bilan ham uzviy bog’lanadi.
S o’z y asov chi qo’shimchalar ust ida i shlash. Bu morf e mani
o’rganishning asosiy vazifasi o’q uvchilarni so’zda so’z yasovchi
qo’ shimchaning ahamiyat i bilan tanishtirish va shu asosda so’z
yasovchi qo’ sh i mchali so’zdan o’ z nut q ida ongli foydalanish
k o’ nikmasini o’ stirish h isoblanadi. O’quvchilar so’z yasovchi qo’shimcha

yordamida yangi leksik ma’noli so’z yasash mumkinligini tushunishi
muhim ahamiyatga ega.
So’z yasovchi qo’shimchalar ustida ishlash ba’zi so’z yasovchi
qo’shimchaning ma’nosini va yasama so’zning grammatik belgilarini
aniqlash bilan birga olib boriladi. So’z yasovchi qo’shimchaning
ma’nosini tushuntirish uning so’z yasashdagi ahamiyatini o’quvchilar
anglashiga imkon beradi, ularning diqqat-e’tibori so’z yasovchi
qo’shimcha yordamida yangi leksik ma’noli so’z yasalishiga qaratiladi.
Masalan: so’z – so’zla, so’zsiz, .
Yasalgan so’z qaysi so’z turkumiga kirishini aniqlash so’z yasovchi
qo’shimcha yordamida har xil so’z turkumiga oid so’zlar yasash
mumkinligi haqidagi tasavvurni chuqurlashtiradi.
So’z yasovchi qo’shimchani ongli o’zlashtirish uchun quyidagi
mashqlar guruhidan foydalanish yaxshi natija beradi:
Birinchi guruh mashqlar ga har xil so’z yasovchi qo’shimcha
qo’shish bilan hosil bo’lgan bir xil o’zakli so’zlarning ma’no jihatdan
farqini qiyoslashga oid vazifalar kiradi. Masalan, gul so’zidan -chi, -zor
so’z yasovchi qo’shimchalari bilan yangi so’z yasang. Hosil bo’lgan so’zlarni
ma’nosi va tarkibiga ko’ra qiyoslang. Ularda nima o’xshash? So’zning qaysi
qismi ularni ma’nosiga ko’ra farqlayapti? Yangi so’zlarni qatnashtirib gap
tuzing.
I k k inchi guruh mashqlar ga bir so’z yasovchi qo’shimchani har xil
so’zlarga qo’shishdan hosil bo’lgan so’zlarda so’z yasovchi
qo’shimchaning ma’nosini qiyoslashga oid vazifalar kiradi. Bunday
mashqlarning maqsadi so’z yasovchi qo’shimchaning ma’nosi haqidagi

bilimni elementar tarzda umumlashtirish hisoblanadi. Masalan, ishchi,
suvchi, gulchi so’zlarini taqqoslash, ma’nosiga ko’ra o’xshash tomonini
belgilash (biror ishni, vazifani bajaradigan kishini – shaxsni bildiradi),
so’zning qaysi qismi bajaruvchi shaxs ma’nosini bildirayotganligini
aniqlash (so’z yasovchi qo’shimcha -chi ).
Uchinchi guruh mashqlar ga matnni leksik-grammatik va leksik-
stilistik tahlil qilishga oid vazifalar kiradi. Masalan, matndan o’zakdosh
so’zlarni topish, ularning ma’nosidagi farqni aytish, bu farq so’zning
qaysi qismi yordamida berilayotganini aniqlash; berilgan so’zlardan
namunadagidek gap tuzish (masalan, Soatsoz soatni tuzatdi. Traktorchi
yerni traktor bilan haydaydi); o’ zakdosh so’zlarni aniqlash va tarkibiga
ko’ra tahlil qilish va h.k.
Shak l y asov chi qo’shimchalarni o’rganish xususiy at lari. Har bir
morfemaning lingvistik mohiyatida o’ziga xoslik bo’lib, uni o’rganish
metodikasi ham o’ziga xos xususiyatlarga ega. Shakl yasovchi
qo’shimchada grammatik vazifa yetakchi hisoblanadi, bu bilan u so’z
yasovchi qo’shimchadan farqlanadi.
Shakl yasovchi qo’shimcha so’zning grammatik ma’nosini
ifodalovchi vosita hisoblanadi. O’quvchilar so’zning grammatik
ma’nosini bilmay turib shakl yasovchi qo’shimchaning vazifasini ham
anglab yetmaydilar. Bundan tashqari, shakl yasovchi qo’shimcha bir
necha ma’no ifodalaydi (masalan, ki tobni o’qidim so’z birikmasidagi -m I
shaxs birlik ma’nosini bildiradi).
Shakl yasovchi qo’shimchani o’rgatishda uning mana shu
xususiyatlari hisobga olinadi, boshlang’ich sinf o’quvchilari uning ikki

belgisi bilan (so’z shaklini o’zgartirishi va gapda so’zlarni bir-biriga
bog’lashi bilan) amaliy tanishtiriladi. O’quvchilar otlarda birlik va
ko’plik, bo’lishli va bo’lishsiz fe’llar, otlarning egalik va kelishik
qo’shimchalari bilan o’zgarishi, kishilik olmoshlarining kelishiklar bilan
turlanishi, fe’llarda shaxs-son, zamonni (IV sinf) o’rganishlari bilan
bog’liq holda ularning shakl yasovchi qo’shimcha haqidagi bilimlari
asta-sekin chuqurlashtirila boriladi.
O’quvchilarda gapda so’zlar shakl yasovchi qo’shimcha yordamida
bog’lanishi haqidagi dastlabki tasavvur mashqlarni bajarish jarayonida
hosil qilinadi. Masalan, gapning mazmuniga mos ravishda ajratib
berilgan so’zning shaklini so’roqlardan foydalanib o’zgartirish va u so’z
gapdagi qaysi so’z bilan bog’langanini aniqlash so’raladi: O’quvchi
(nimani?) kitob... sevadi. U (nimadan?) kitob... yaxshi foydalanadi?
O’quvchilar o’qituvchi rahbarligida “So’zning shaklini nima uchun
o’zgartirishga to’g’ri keldi? So’z shaklini o’zgartirish bilan nimaga erishildi?”
savollariga javob beradilar.
O’quvchilar shakl yasovchi qo’shimchalarning sintaktik vazifasini
gapda so’zlarning bog’lanishi va so’z birikmasini o’zlashtirish
jarayonida o’zlashtiradilar. O’quvchilarning so’zlarning bog’lanishi
haqidagi bilimi elementar xarakterda bo’lsa ham, ularning so’z
birikmasidagi so’zlar ma’no va grammatik jihatdan shakl yasovchi
qo’shimchalar yordamida bog’lanishini tushunishiga erishiladi.
O’quvchilar ot va kishilik olmoshlarining kelishik qo’shimchalari bilan
turlanishini o’rganganlaridan so’ng gapda ma’no va grammatik
jihatdan o’zaro bog’langan so’zlarni ajrata olish va nimalar yordamida

bog’langanini tushuntirish ko’nikmalariga ega bo’lishlari mumkin,
so’ngra shakl yasovchi qo’shimchalarning sintaktik vazifasini o’zlashtira
boshlaydilar.
O’quvchilar har bir morfemaning vazifasini boshqa morfemalar
bilan qiyoslab ko’rsatish talab qilingan vazifani bajarish jarayonida
shakl yasovchi qo’shimchaning o’ziga xos xususiyatini yaxshi
o’zlashtiradilar. Masalan, o’zakdosh so’zlar tanlash vazifasini bajarish
davomida so’z yasash uchun qanday morfemalardan foydalanilgani,
so’z yasovchi qo’shimcha tufayli so’zning ma’nosi qanday o’zgargani
aniqlanadi. Shundan so’ng o’quvchilarga “Otni shunday o’zgartiringki,
u birlikni emas, ko’plikni bildirsin” topshirig’i beriladi. Bolalar bu
vazifani bajarib, otga shakl yasovchi ko’plik qo’shimchasi qo’shilganda,
so’zning leksik ma’nosi o’ zgarmaganini, faqat shakli o’zgarganini,
ko’plik bildirganini aytadilar. So’z yasovchi qo’shimcha bilan shakl
yasovchi qo’shimchalarni taqqoslash orqali o’quvchilar shakl yasovchi
qo’shimchaning so’z shaklini o’zgartirishdagi o’rnini yaqqol ko’radilar.
So’z y asalishini o’rgat ish darslarini t ashk il et ish.
Til materialini o’rganish tizimi deganda aniq, ilmiy asoslangan
izchillikdagi va o’zaro bog’lanishdagi bilimlar yig’indisini o’zlashtirishni
ta’minlaydigan maqsadga qaratilgan jarayon, shuningdek, shu asosda
amaliy ko’nikmalarni shakllantirish tushuniladi. So’zning morfemik
tarkibiga tatbiq qilganda, tizim so’z yasalishiga oid va grammatik
bilimlarni o’zlashtirish:
1) dastur materialini o’rganish tizimida so’zning morfemik tarkibini
o’rganishning o’rni bilan;

2) “o’zak”, “o’zakdosh so’z”, “so’z yasovchi qo’shimcha”, “shakl
yasovchi qo’shimcha” tushunchalari ustida ishlashdagi izchillik bilan;
3) so’zning morfemik tarkibi va so’z yasalishining o’zaro bir-biriga
ta’sir qilishi bilan;
4) morfemalarni to’g’ri yozish malakasini shakllantirish ustida
ishlash bilan bog’liqligini belgilab beradi.
Mavzuni o’rganishda to’rt bosqich ajratiladi:
Birinchi bosqich – so’z yasalishini o’rganishga tayyorgarlik bosqichi.
Bu bosqichning vazifasi – o’quvchilarni bir xil o’zakli so’zlarning ma’no
va tuzilishiga ko’ra bog’lanishini tushunishga tayyorlash. Bunday
vazifaning qo’yilishiga sabab, birinchidan, so’zning ma’no va tuzilishi
jihatidan bog’lanishini tushunish, o’zining lingvistik mohiyatiga ko’ra,
bir xil o’zakli so’zlarni va so’z yasalishini o’zlashtirishga asos
hisoblanadi. Haqiqatan ham, yasalgan va yasashga asos bo’lgan so’zlar
bir-biri bilan ma’no va tuzilishi jihatidan bog’lanadi: ish – ishchi, g’alla –
g’allakor. Ikkinchidan, o’quvchilar bir xil o’zakli so’zlarni va
morfemalarni o’rganishda qiyinchiliklarga duch keladilar: ular bir xil
o’zakli so’zlarnng ma’nolaridagi umumiylikni tushunishda qiynaladilar,
chunki ularda mavhum tafakkur hali yetarli rivojlanmagan bo’ladi;
o’zak, so’z yasovchi va shakl yasovchi qo’shimchalarning vazifalarini
o’zlashtirishda ularga bir xil o’zakli so’zlarning ma’no va tuzilishi
jihatidan o’xshashligi va farqini aniqlash anchagina qiyinlik qiladi.
Shuning uchun so’zning morfemik tarkibini maxsus o’rganishdan oldin
uning ma’no va tarkibiga ko’ra yaqinligi kuzatiladi.

1- sinfda kuzatish o’rganiladigan materialning mazmuni va ayrim
so’zlarning ma’nosini, yozilishini tushuntirish bilan uzviy bog’lanadi. 1-
sinfda kim?, nima? so’rog’iga javob bo’lgan so’zlarni o’rganish
jarayonida o’qituvchi va o’quvchilarning “Nima uchun u yoki bu narsa
shunday nomlangan?” savoliga birgalikda javob topishi ularni bir xil
o’zakli so’zlar o’rtasidagi munosabatni tushunishga tayyorlashda
anchagina mos va qiziqarli usul hisoblanadi. Bu savolga javob topish
bilan o’quvchilar “Nega so’zlar o’zakdosh hisoblanadi?”, “Bir so’zdan
boshqa so’z qanday hosil bo’ldi?” savollariga javob berishga
tayyorlanadilar.
Tilda juda ko’p so’zlar shaxs va narsaning nomi hisoblanadi.
Shuning uchun o’quvchilar bilan nega shaxs yoki narsa shunday
nomlanganini aniqlashdan asta-sekin tildagi bir so’z bilan ikkinchi so’z
o’rtasidagi bog’lanishni aniqlashga o’tish mumkin. Masalan, “Nega
kishilar paxta ko’p ekilgan joyni paxtazor (paxta – paxtazor), daraxt
ko’p ekilgan joyni daraxtzor (daraxt – daraxtzor) deb nomlashgan?”,
“Nega kishilar bir uyni g’ishtli (g’isht – g’ishtli), boshqasini sinchli
deyishadi?”
O’quvchilar predmet yoki predmet belgisining nomlanish sababini
aniqlashdan so’zlarning ma’nosi va tarkibidagi umumiylikni topishga
o’rganadilar. Bularning hammasi o’quvchilarni bir xil o’zakli so’zlarning
yasalishi mohiyatini tushunishga tayyorlaydi; ular bir so’z boshqa
so’zdan o’zaro ma’no jihatdan bog’lanishi asosida yasalishini, o’z
navbatida, shu so’z bilan nomlangan tushunchalar o’rtasidagi
bog’lanishga asoslanishini tushuna boshlaydilar. O’quvchilar so’zning

yangi so’z hosil qilishga yordam beradigan qismini bilib olgan sari
ularda so’z yasalishi haqidagi tasavvur chuqurlasha boradi.
Ikkinchi bosqich – bir xil o’zakli so’zlarning xususiyatlari va barcha
morfemalarning mohiyati bilan tanishtirish. Bu bosqichning asosiy
o’quv vazifasi – so’zlarning ma’noli qismlari sifatida o’zak, so’z yasovchi
va shakl yasovchi qo’shimchalar bilan tanishtirish, “o’zakdosh so’zlar”
tushunchasini shakllantirish, bir xil o’zakli so’zlarda o’zakning bir xil
yozilishini kuzatish hisoblanadi.
“O’zakdosh so’zlar” tushunchasini shakllantirish ularning ikki
muhim belgisini, ya’ni mazmuniy umumiylikni (ma’nosida qandaydir
umumiylik borligini) va tuzilishiga ko’ra umumiylikni (umumiy o’zak
mavjudligini) o’zlashtirish bilan bog’lanadi. Shuning uchun bu belgilarni
o’quvchilar o’zlashtirishiga ta’lim jarayonida sharoit yaratish lozim. Bu
o’quvchilarda bir xil o’zakli so’zlarning lug’aviy ma’nolari bilan morfemik
tarkibi o’rtasidagi bog’lanishni aniqlash ko’nikmasini rivojlantiradi.
Bir xil o’zakli so’zlarning ma’nolaridagi umumiylik o’zakning
umumiyligi tufayli vujudga keladi, ularni bir guruhga birlashtiradi;
qo’shimchalar esa so’zning ma’nosiga o’ziga xos ma’no qo’shadi; ularni
bir-biridan farqlaydi. Bir xil o’zakli so’zlar ustida bunday ishlash usuli
o’quvchilarning bilish faoliyatini faollashtiradi, ular diqqatini so’zning
umumiylikka asoslangan aniq belgilariga jalb qilish imkonini beradi.
Masalan, o’qituvchi kombayn rasmini ko’rsatadi va «Kombaynni
boshqaradigan kishi nima deb nomlanadi?» savolini beradi. Javob
xattaxtaga yoziladi: kombayn – kombaynchi. Tushunchalarni taqqoslab
kuzatish quyidagi aniq til materialini yaratish imkonini beradi, uni tahlil

qilish jarayonida bir xil o’zakli so’zlarning xususiyatlari haqida xulosa
chiqariladi: Avval so’zlarni ma’no va tarkibiga ko’ra taqqoslash asosida
“o’zakdosh so’zlar” atamasi beriladi, keyin o’zakdosh so’zlarning
umumiy qismi o’zak deyilishi, o’zakdosh so’zlarni, boshqacha qilib, bir
xil o’zakli so’zlar (ya’ni o’zakdosh so’zlar) deb nomlanishi ham
tushuntiriladi.
O’quvchilarda bir xil o’zakli so’zlarni ikki muhim belgisiga ko’ra
aniqlash ko’nikmasini o’stirish uchun o’zakdosh so’zlar yaqin ma’noli –
sinonim so’zlar bilan, shakli o’xshash bo’lgan so’zlar bilan taqqoslanadi.
Masalan, o’quvchilar baxtli – baxtsiz o’zakdosh so’zlari bilan baxtli –
saodatli sinonim so’zlarini taqqoslab, o’zakdosh so’zlar ham, sinonim
so’zlar ham yaqin ma’no bildirishini (o’xshash tomonini), o’zakdosh
so’zlarda umumiy qism (baxt) mavjud bo’lib, sinonim so’zlarda bunday
umumiy qism yo’qligini (farqli tomonini) aniqlaydilar. Bunday mashqlar
o’quvchilarni o’zakdosh so’zlarni yaqin ma’noli sinonim so’zlardan, bir-
biriga o’xshash bo’lgan so’zlardan farqlashga o’rgatadi.
Bir xil o’zakli so’zlar turli so’z turkumiga oid bo’ladi. Shuning uchun
bir xil o’zakli so’zlarni o’rganishning bu bosqichida o’quvchilar diqqati
o’zakdosh so’zlar shaxs, narsa, uning harakati va belgisini bildirishiga
qaratiladi. Shu maqsadda turli so’z turkumiga oid bir xil o’zakli so’zlar
mavjud bo’lgan matnni tahlil qilib, o’zakdosh so’zlarni aniqlash,
shuningdek, kim?, nima?, qanday?, nima qiladi? so’roqlariga javob
bo’ladigan bir xil o’zakli so’zlar tanlash mashqlaridan foydalanish
yaxshi natija beradi. Bunda so’zlarni ma’nosi va tarkibiga ko’ra
taqqoslab, o’xshash va farqli tomonlarini aniqlash shart.

Bir xil o’zakli so’zlar bilan tanishish jarayonida o’quvchilarda
so’zning ma’noli qismi bo’lgan morfemalar (o’zak, so’z yasovchi, shakl
yasovchilar) haqida boshlang’ich tasavvur hosil bo’ladi. Buning uchun
so’z yasashga oid vazifa topshirish maqsadga muvofiq. Bu vazifani
bajarishda o’quvchilar morfemalardan foydalanib bir xil o’zakli so’zlar
guruhini hosil qiladilar va morfemalarning o’rni hamda vazifasi haqida
tasavvur hosil qiladilar.
Shakl yasovchi qo’shimcha bilan elementar tanishtirish uchun
daftar va daftarlar so’zlarini ma’no va shakl tomondan taqqoslash
topshiriladi. Suhbat asosida o’quvchilar ma’noning o’zgarmaganini,
shakli o’zgarganini (-lar qo’shilganini) aniqlaydilar.
Ta’limning bu bosqichida o’quvchilarning morfema haqidagi
bilimlari yetarli emas, ularni bu tushunchalar bilan amaliy mashqlarni
bajarish jarayonida endigina tanishtirilyapti. Shuning uchun o’qituvchi
tarkibi va yasalish usuli o’quvchilarning yosh xususiyatiga mos bo’lgan
so’zlarni tanlaydi, bu so’zlarni analiz va sintez qilishni boshqaradi,
so’zlarning leksik ma’nosi bilan morfemik tarkibi o’rtasidagi
bog’lanishni o’quvchilarning bilib olishlariga doimiy g’amxo’rlik qiladi.
Uchinchi bosqich – o’zak, so’z yasovchi va shakl yasovchi
qo’shimchalarning xususiyatlari hamda tildagi ahamiyatini o’rganish
metodikasi. Bu bosqichning o’quv vazifasiga “o’zak”, “so’z yasovchi
qo’shimcha”, “shakl yasovchi qo’shimcha” tushunchalarini
shakllantirish, so’zning leksik ma’nosi bilan morfemik tarkibi o’rtasidagi
bog’lanish haqidagi tasavvurlarni o’stirish, o’zakda jufti bor jarangli va
jarangsiz undoshli so’zlarni to’g’ri yozish malakasini shakllantirish,

nutqda so’z yasovchi qo’shimchasi bor so’zlarni ongli ishlatish
ko’nikmasini o’stirish kiradi.
Bu bosqichning vazifasi bir-biri bilan ma’lum bog’lanishda hal
qilinadi. Masalan, so’zda har bir morfemaning ahamiyatini o’zlashtirish
asosida o’quvchilar so’zning leksik ma’nosi bilan uning morfemik
tarkibi o’rtasidagi bog’lanishni bilib oladilar. Barcha vazifalar bilan uzviy
bog’liq holda, so’zlarning morfemik tarkibini hisobga olib, ulardan
nutqda mumkin qadar aniq va ongli foydalanish vazifasi ham
bajariladi.
To’rtinchi bosqich – so’z turkumlarini o’rganish bilan bog’liq holda
so’zning tarkibi ustida ishlash (III-IVsinflar). So’zning morfemik tarkibini
o’rganish tizimida bu bosqichning maqsadi so’z yasovchi
qo’shimchaning so’z yasashdagi ahamiyati va shakl yasovchi
qo’shimchaning so’z shaklini o’zgartirishdagi ahamiyati haqidagi
bilimni chuqurlashtirish; o’quvchilarni ot, sifat, fe’llarning yasalish
xususiyatlarini tushunishga tayyorlash hisoblanadi.
So’z turkumlarini o’rganish jarayonida o’qituvchi o’quvchilarga so’z
yasalishi asoslarini, so’z yasovchi qo’shimcha yordamida bir so’z
turkumidan boshqasini yoki shu so’z turkumining o’zini yasash
mumkinligini tushuntiradi. Masalan, ot ko’proq boshqa bir otdan
(ishchi, baliqchi; sinfdosh, sirdosh; bog’bon, oshpaz, kitobxon, zargar),
shuningdek, fe’ldan (elak, kurak, yutuq, o’roq, yotoq, terim, bilim); sifat
ko’proq otdan (suvli, suvsiz; yozgi, qishki, ishchan, ishli, ishsiz),
shuningdek, fe’ldan (maqtanchoq, o’tkir, sezgir); fe’llar otdan (ishla,
gulla, gapir), sifatdan (oqla, yaxshila, oqar, qoray) yasaladi.

O’quvchilarni so’z yasalish xususiyatlarini tushunishga tayyorlash
uchun o’qituvchi ularga muayyan bir yangi so’z qaysi so’zdan va qaysi
morfema yordamida yasalganini aniqlashga qaratilgan top shiriq
beradi. Masalan, o’qituvchi chegara otini aytadi va chegara ni
q o’riqlaydigan kishini bildiradigan o’zakdosh ot tanlashni topshiradi
(chegarachi). Vazifani boshqacharoq berish ham mumkin: o’qituvchi
so’zni va so’z yasovchi morfemani beradi. O’quvchining vazifasi yangi
so’zni to’g’ri yasash va leksik ma’nosini tushuntirish hisoblanadi.
Masalan, b aliq so’zidan –chi qo’shimchasi yordamida yangi so’z yasash
(baliqchi), uning leksik ma’nosini tushuntirish, qaysi so’z turkumi
ekanini aytish topshiriladi. Ikkala topshiriqda ham o’quvchilar so’zni
morfemik tahlil qiladilar. Bunda o’qituvchi o’quvchilar e’tiborini hosil
bo’lgan so’z qaysi morfema yordamida, qaysi so’z turkumidan
yasalganiga, qanday ma’no anglatishi va qaysi so’z turkumi ekaniga
qaratadi. Bunday mashqlarda tilda mavjud bo’lgan so’zlarning leksik
ma’nosi bilan morfemik tarkibining o’zaro bog’liqigiga va biror so’z
turkumiga xarakterli bo’lgan so’z yasalishi usuliga asoslaniladi.
Bunday mashq turlaridan namunalar:
1. O’zakdosh so’zlari bo’lgan matnni leksik – so’z yasalishi
tomonidan tahlil qilish. Masalan, quyidagi kabi matn diktovka bilan
yozdiriladi:
Hovlimizda gulzor bor. Gulzorga har xil gul ekilgan. Ularni gulchi
akam parvarish q iladi. Gullar chamand ek ochiladi.

O’qituvchi rahbarligida bir o’zakdosh so’zdan boshqasi qanday
morfema yordamida yasalgani, u qaysi so’z turkumiga kirishi, qanday
ma’no bildirishi aniqlanadi.
2. Leksik ma’nosi keng tushuntirilgan so’zni o’zakdosh so’z bilan
almashtirish.
Topshiriq. Ajratib ko’rsatilgan so’zga o’zakdosh bo’lgan bir so’z
toping. Uning qaysi so’z turkumiga kirishini ayting va uni so’z tarkibiga
ko’ra tahlil qiling.
– Olma daraxti ko’p joy (Olmazor)
– Paxt a y e tishtirish bilan shug’ullanadigan kishi (Paxtakor)
– Bog’ yaratadigan va uni parvarish qiladigan kishi (Bog’bon)
– Trak t or bilan ish bajaradigan kishi (Traktorchi)
– Gul solib qo’ y i ladig a n idish (Guldon)
O’quvchilar o’qituvchi yordamida shu so’z qaysi so’zdan va qanday
qo’shimcha yordamida yasalganini aniqlaydilar.
3. Har xil so’z turkumiga kiradigan o’zakdosh so’zlardan
qatnashtirib gap tuzish.
4. So’z yasashga doir vazifalar:
– Oq, ish so’zlaridan -la, -chi qo’ shimchalari yordamida yangi so’zlar
yasang. Berilgan va siz yasagan so’zlar qaysi so’z turkumiga kirishini
ayting va fikringizni asoslang.
– Ish, paxta, suv otlaridan o’zakdosh otlar yasang. So’zlarni
tarkibiga ko’ra tahlil qiling. Yangi ot hosil qilish uchun siz so’zning qaysi
qismidan foydalandingiz?

– C h iz, o’r fe’llaridan o’zakdosh otlar yasang. Otlarni so’z tar kibiga
ko’ra tahlil qiling. Fe’ldan ot yasash uchun qanday qo’shimchalardan
foydalandingiz?
Bu vazifalar o’quvchilardan so’z yasalishi xususiyatlariga,
so’zlarning morfemik tarkibiga e’tibor berishni talab etadi va so’zning
morfemik tarkibi shu so’zning muayyan bir so’z turkumiga oid ekani
bilan bog’liqligini aniqlashga qaratiladi. Boshlang’ich sinflarda u yoki
bu so’z turkumining yasalishini kuzatish propedevtik xarakterda
bo’ladi, uning natijasi mashqning mavzuni o’zlashtirish maqsadiga
qaratilishi, darsda faol va individual ishlarni to’g’ri uyushtirish,
foydalanilgan leksik mate rialning o’quvchilar saviyasiga mosligi va
ko’rgazmalilikka bog’liq.
O’qituvchi o’quvchilarning biror morfemani qay darajada
o’zlashtirganini ularning morfemik tarkibi bolalar saviyasiga mos
so’zlardagi morfemalarni ajratish ko’nikmasiga, o’zak va shakl yasovchi
qo’shimchadan yo o’zak va so’z yasovchidan, yoki o’zak, so’z yasovchi va
shakl yasovchidan tuzilgan so’zlarni mustaqil tanlay bilishiga, so’zdagi
morfemalarning rolini so’z bilan tushuntirish ko’nikmasiga, gapda so’z
yasovchi qo’shimchali so’zlarni to’g’ri ishlatish ko’nikmasiga qarab
aniqlaydi.
Quyidagicha savol va topshiriqlarni bajarish asosida o’quvchilar
so’zning morfemik tarkibini qanday o’zlashtirganini aniqlash mumkin:
I. Savollarga javob berish:
1. So’zda qaysi qism eng asosiy hisoblanadi? Nima uchun?

2. So’z yasovchi qo’shimcha qanday vazifani bajaradi? Misol bilan
isbotlang.
3. So’zda shakl yasovchi qo’shimcha nima uchun xizmat qiladi?
Isbotlang.
II. Ikki so’zning ma’nosi va tarkibini taqqoslash. Buning uchun
o’quvchilar o’zak va so’z yasovchi qo’shimchalarning semantik
ahamiyatini qanchalik tushunganini aniqlashga imkon beradigan
so’zlar tanlanadi (ishladi va boshladi, paxtakor va paxtazor).
III. So’zlarni taqqoslab, o’zakdosh yoki o’zakdosh emasligini
isbotlash (tuz, tuzdon, tuzli, tuzsiz, tuzladi) . Q aysi qism ularni o’zakdosh
qilyapti? Qaysi qism har xil ma’noli so’z hosil qilyapti? kabi savollarga
javob berish.
IV. Bog’bon, o’roq, bog’ni, ishchidan so’zlarini tarkibiga ko’ra tahlil
qilish. 1) o’zak va so’z yasovchi qo’shimchadan, 2) o’zak va shakl
yasovchi qo’shimchadan, 3) o’zak va so’z yasovchi, shakl yasovchi
qo’shimchalardan tuzilgan so’zlar tanlash.
V. Tayanch so’zlar asosida o’qituvchi tavsiya etgan mavzuga oid
kichik hikoya tuzish.
Xulosa qilib aytganda, boshlang’ich sinflarda so’zning morfemik
tarkibi va so’z yasalishini o’rgatish o’quvchilarning har bir so’zga ongli
munosabatda bo’lishlarini ta’minlaydi, so’z tarkibi va uning yasalishi
haqidagi dastlabki tushunchalarni shakllantiradi.

Adabiy ot lar ro` y xat i.
1. Uzviylashtirilgan Davlat ta’lim standarti. – T.: Yangiy o` l poligraf service,
201 7 . – 14-79 b.
2. Uzviylashtirilgan o`quv dasturi. – T.: Yangiy o` l poligraf service, 201 7 . –
14-79 b.
3. Qosimova K., Matjonov S., G`ulomova X., Yo`ldosheva Sh., Sariyev Sh.
Ona tili o`qitish metodikasi. –T.: Noshir, 2009. – 163 b.
4. Matchanov S., G`ulomova X., Yo`ld a sheva Sh., A. Nisanbaeva. Ana
tilin oq ы tu ә d і stemes і . – T .: TDPU, 2013. – 2 7 7 b .
5. Raxmatullaeva L.I. Metodika prepodavaniya rodnogo yazыka rodnogo
yazыka. – T.: Uchebnoe posobie. Moliya Iktisod, 2007.
6. Husanboeva.Q, Shodiyev.F, Hazratqulov.M. Boshlang`ich sinflarda
adabiyot o`qitish metodikasi. SamDU.2019.332 b.
7. Ikromova R., Gulomova X., Yo’ldosheva.Sh., Shodmonqulova D.
Ona tili (4-sinf uchun darslik). – T.: “O’qituvchi”,, 2020.
8. Fuzailov S., Xudoyberganova M., Yo’ldosheva.Sh. Ona tili (3-sinf
uchun darslik). – T.: “O’qituvchi”,, 2019.
9. Qosimova K., Fuzailov S., Ne’matova A. Ona tili (2-sinf uchun
darslik). – T.: Cho’lpon nomidagi NMIU, 2018.
10. G’afforova. T., Shodmonov E., G’ulomova X. Ona tili (1-sinf
uchun darslik). – T.: “Sharq”, 2019.

So‘zning morfеmik tarkibini o‘rganish yuzasidan olib boriladigan ishlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish